Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00233 007416 20003613 na godz. na dobę w sumie
Determinanty zachowań transportowych mieszkańców Łodzi - ebook/pdf
Determinanty zachowań transportowych mieszkańców Łodzi - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 204
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8220-027-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> ekonomia, biznes, finanse
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Zatłoczenie transportowe, zanieczyszczenie powietrza oraz emisja hałasu należą do szczególnie uporczywych efektów zewnętrznych rosnącej motoryzacji i stanowią najbardziej aktualne wyzwania dla miejskiej polityki transportowej. Problemy te są szczególnie widoczne w dużych aglomeracjach, w których historyczne uwarunkowania architektoniczne utrudniają procesy infrastrukturalnego usprawniania systemu transportowego. Jedynym skutecznym rozwiązaniem może być wpływanie na codzienne zachowania mieszkańców miast skłaniające ich do rezygnacji z samochodu na rzecz bardziej ekologicznych środków transportu.

Głównym celem monografii było określenie czynników wpływających na wybory środka lokomocji używanego w codziennych podróżach przez mieszkańców Łodzi. Naukowe rozpoznanie przyczyn tych decyzji przeprowadzono na podstawie mikroekonometrycznych modeli wyborów dyskretnych. W książce wykorzystano dane z badań socjologicznych do określenia determinant zachowań transportowych. Uwzględniono więc bardzo szeroki zestaw zmiennych mogących wpływać na decyzje transportowe łodzian, niespotykany dotąd w innych badaniach tego typu.

W publikacji przeanalizowano literaturę dotyczącą modelowania determinant zachowań transportowych, omówiono i uzasadniono przypadek Łodzi jako interesującego naukowo miasta poprzemysłowego. Przedstawiono wyniki badań z wykorzystaniem kilku rodzajów modeli dyskretnego wyboru oraz wnioski, które mogą zainteresować zarówno badaczy tematu, jak i decydentów szukających sposobów na usprawnienie miejskiej polityki transportowej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Szymon Wójcik – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Instytut Ekonometrii, Katedra Ekonometrii, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41 RECENZENT Katarzyna Hebel REDAKTOR INICJUJĄCY Beata Koźniewska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Joanna Maź SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Agencja Reklamowa efectoro.pl Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/alekseimakarov © Copyright by Szymon Wójcik, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09871.20.0.M Ark. wyd. 13,5; ark. druk. 12,75 ISBN 978-83-8220-026-3 e-ISBN 978-83-8220-027-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. 42 665 58 63 Spis treści Wstęp Rozdział1 Zachowania transportowe – informacje podstawowe 1.1. Wprowadzenie 1.2. Pojęciezachowańtransportowych 1.3. Celirolaprowadzeniabadańnadzachowaniamitransportowymi 1.4. Zachowaniatransportowejakoelementklasycznegomodelutransportowego 1.5. Metodyprowadzeniabadańzachowańtransportowych 1.6. Podsumowanie Rozdział2 Determinanty zachowań transportowych w ujęciu teoretycznym 2.1. Wprowadzenie 2.2. Klasyfikacjaczynnikówdeterminującychzachowaniatransportowe 2.3. Czynnikisocjodemograficzne 2.4. Czynnikiprzestrzenno-organizacyjne 2.5. Cechyodbywanejpodróży 2.6. Czynnikipsychospołeczne 2.7. Podsumowanie Rozdział3 Mikroekonometryczne modelowanie zachowań transportowych 3.1. Wprowadzenie 3.2. Zagadnieniewyboruwekonomii 3.3. Wyboryekonomiczneawyborydyskretne 3.4. Modellosowejużyteczności 3.5. Najważniejszemodelewyborówdyskretnych 3.6. Przykładyzastosowańmodelidyskretnychwbadaniachzachowańtransportowych 3.7. Podsumowanie 7 15 15 15 22 26 28 31 33 33 33 41 47 50 55 58 61 61 62 63 66 68 75 79 6 Spistreści Rozdział4 Uwarunkowania zachowań transportowych mieszkańców Łodzi 4.1. Wprowadzenie 4.2. Uwarunkowaniaprzestrzenno-demograficzne 4.3. Uwarunkowaniainfrastrukturalno-organizacyjne 4.3.1. Infrastrukturadrogowaitransportkołowy 4.3.2. Infrastrukturakolejowaikolejowytransportpasażerski 4.3.3. Pozostałeuwarunkowaniaorganizacyjne 4.4. Uwarunkowaniaspołeczno-gospodarcze 4.5. Podsumowanie Rozdział5 Dotychczasowe badania zachowań transportowych mieszkańców Łodzi 5.1. Wprowadzenie 5.2. „BadaniezachowańkomunikacyjnychmieszkańcówŁodzi”–1995 5.3. „AktualizacjastudiumsystemukomunikacyjnegodlamiastaŁodzi”–2007 5.4. „AktualizacjastudiumsystemutransportowegodlamiastaŁodzi”–2013 5.5. „AnalizaioptymalizacjasystemutransportowegowŁodzi”–2014 5.6. „BadaniepilotażowezachowańkomunikacyjnychludnościwPolsce”–2015 5.7. Podsumowanie Rozdział6 Przebieg i wyniki badania empirycznego dla Łodzi 6.1. Wprowadzenie 6.2. Charakterystykawykorzystanychdanych 6.3. Opiswykorzystanychzmiennych 6.4. Wynikiestymacjimodelumikroekonometrycznego 6.5. Dyskusjanadotrzymanymiwynikamiiichinterpretacja 6.6. Podsumowanie Zakończenie Bibliografia ZałącznikA ZałącznikB Spistabel Spisrysunków Summary 81 81 81 85 85 93 95 97 100 103 103 104 107 108 111 115 124 127 127 127 133 144 156 161 165 171 185 191 199 201 203 Wstęp Whether it is a well-written novel, a well-made wine, a fine dish, a clever computer chip, or a well-crafted microeconometric analysis, good design instructs, brings pleasure, and lifts the human spirit1. Daniel McFadden Postępujący rozwój aglomeracji miejskich napotyka na wiele trudności w zapew- nieniu dogodnego życia mieszkańców. Jednym z najważniejszych wyzwań stoją- cych przed organami prowadzącymi politykę miejską jest zapewnienie sprawne- go, komfortowego i bezpiecznego przemieszczania się użytkowników przestrzeni miejskiej. Zmiany w strukturze demograficznej oraz rozwój ekonomiczny społe- czeństw mają wpływ na sposób, w jaki mieszkańcy miast realizują swoje codzien- ne przemieszczenia. Ponadto zwiększająca się dostępność samochodów potęgu- je występowanie szkodliwych efektów zewnętrznych związanych z nadmiernym stopniem motoryzacji. Można do nich zaliczyć m.in.: zwiększoną emisję spalin i hałasu, rosnące zatłoczenie transportowe w miastach, a także obniżenie pozio- mu bezpieczeństwa związane z  wypadkami drogowymi (Robinson, 1980). Wy- stępowanie tych zjawisk stawia przed władzami samorządowymi zadanie stałego poprawiania efektywności systemu transportowego miasta. Realizacja tego zada- nia możliwa jest nie tylko przez rozpoznanie, w jaki sposób mieszkańcy dokonu- ją swoich codziennych przemieszczeń, ale przede wszystkim dzięki identyfikacji 1 Przytoczonyfragmentpochodzizprzemówieniawygłoszonegoprzezprof.DanielaMcFadde- napodczasbankietuuświetniającegowręczeniemuNagrodyBankuSzwecjiim.AlfredaNo- blawpaździerniku2000roku.WrazzJamesemHeckmanemzostałonnagrodzonyzawkład wrozwójteoriiimetodanalizywyborówdyskretnych. 8 Wstęp czynników mających wpływ na podejmowane w tym zakresie wybory. Ustalenie kierunku oraz siły wpływu poszczególnych zmiennych na decyzje mieszkańców powinno być dokonane z wykorzystaniem odpowiednich narzędzi statystycznych i ekonometrycznych. Wnioski z  przeprowadzonego modelowania mogą zostać wykorzystane – po pierwsze – w procesie usprawniania sposobu funkcjonowania systemu pu- blicznego transportu zbiorowego w mieście (np. przez dostosowanie siatki połą- czeń do potrzeb konkretnych grup mieszkańców oraz dzięki zapewnieniu pierw- szeństwa dla transportu zbiorowego w odpowiednich miejscach i o właściwych porach). Drugim zastosowaniem zdobytej wiedzy może być umożliwienie wpły- wania na kształtowanie się zachowań transportowych mieszkańców miasta w taki sposób, aby ograniczyć wykorzystanie indywidualnego transportu zmotoryzowa- nego na rzecz zwiększenia stopnia używania transportu zbiorowego oraz popu- laryzacji korzystania z rowerów i przemieszczania się pieszo. Propagowanie tzw. aktywnych metod przemieszczania się (np. pieszo, rowerem) znajduje także od- zwierciedlenie w poprawie stanu zdrowia mieszkańców przez promowanie aktyw- nego trybu życia (Ruiz et al., 2018). Badania zachowań transportowych oraz próby identyfikacji ich determinant stają się nieodzowne zarówno w zarządzaniu przestrzenią miejską, jak i w procesie planowania rozwoju infrastruktury miejskiej (Pendyala, 2003, s. 63–64). Sprawia to, że tego rodzaju analizy stają się coraz bardziej powszechne – szczególnie w kra- jach rozwiniętych gospodarczo. Stwarza to pole do rozwijania sposobów zbierania danych, a także stymuluje proces udoskonalania metod statystycznych i ekono- metrycznych stosowanych w późniejszej ich analizie. Niestety koszty pozyskania danych o zachowaniach transportowych mieszkańców są wysokie. Z tego powodu w niektórych krajach badania tego typu nadal nie są popularne, a świadomość za- sadności ich prowadzenia jest niska. Sytuację taką można obserwować również w Polsce, gdzie pierwsze ogólnokrajowe, pilotażowe badania zachowań transpor- towych zostały przeprowadzone przez Główny Urząd Statystyczny dopiero w 2015 roku. Biorąc pod uwagę fakt, że historia badania zachowań transportowych ma swoje początki w połowie XX wieku (Liepmann, 1945), należy ocenić, że poziom zapóźnienia Polski jest w tym obszarze dość znaczny. Podobną sytuację można obserwować także w innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej, co jest praw- dopodobnie uwarunkowane wydarzeniami historycznymi oraz przyczynami na- tury ekonomicznej związanymi choćby z procesami transformacji gospodarczej od gospodarki centralnie planowanej do rynkowej. Mając na uwadze powyższe rozważania, można stwierdzić, że podjęcie tema- tu badania zachowań transportowych, a w szczególności ich determinant w od- niesieniu do jednego z większych miast zlokalizowanych w tej części kontynentu, może przynieść interesujące naukowo rezultaty. Bardzo mała liczba badań tego typu prowadzonych w Polsce stwarza lukę badawczą, którą wnioski sformułowane w niniejszej monografii będą mogły – w pewnym stopniu – wypełnić. Badania prowadzone dotychczas w polskich miastach ograniczały się głównie do analizy Wstęp 9 zachowań transportowych bez pogłębionego rozważenia ich determinant. Opra- cowania, w których skupiano się na czynnikach determinujących decyzje trans- portowe, były jeszcze rzadsze i nie zawsze uwzględniały komponent modelowania ekonometrycznego. W związku z tym w części empirycznej pracy położono nacisk na wykorzystanie metod ilościowych w modelowaniu zachowań transportowych mieszkańców Łodzi. Według wiedzy autora niniejsza monografia stanowi jedną z pierwszych polskich publikacji, w których zastosowano kilka rodzajów modeli mikroekonometrycznych w analizie decyzji transportowych. Ponadto w kontek- ście literatury światowej w opracowaniu przedstawiono jedną z pierwszych prób wykorzystania stereotypowego modelu logitowego w modelowaniu determinant zachowań transportowych (Cheng et al., 2016). Dodatkowo w  ramach badania empirycznego przetestowano wpływ dużej liczby czynników o charakterze psy- chospołecznym. Było to  możliwe dzięki wykorzystaniu danych pochodzących pierwotnie z  badań socjologicznych. Rola tych czynników w  kształtowaniu za- chowań transportowych nadal nie jest do  końca poznana i  pozostaje obiektem zainteresowania najbardziej aktualnych badań determinant decyzji transporto- wych. Wśród zmiennych psychospołecznych uwzględniono nie tylko nastawie- nie i odczucia mieszkańców co do jakości podróżowania, lecz także rozważono ich nawyki, postawy proekologiczne oraz otwartość na kontakty z innymi ludźmi i wykorzystywanie mediów społecznościowych. Według najlepszej wiedzy auto- ra niektóre z tych zmiennych nie były jeszcze rozważane w literaturze dotyczą- cej determinant zachowań transportowych, a część z nich nie była analizowana w ramach jednego wspólnego modelu. Rezultaty poniższych rozważań stanowią naukową wartość dodaną w postaci przeanalizowania – możliwie najaktualniej- szych – danych dotyczących wybranego do badań miasta pod kątem kształtowa- nia się zachowań transportowych jego mieszkańców. Pozwoliły one także – przez zastosowanie metod wnioskowania statystycznego – na ocenę tego, czy czynniki determinujące zachowania transportowe w krajach Europy Środkowo-Wschod- niej różnią się od determinant tego zjawiska zaobserwowanych w krajach bardziej rozwiniętych gospodarczo. Podmiotem monografii są mieszkańcy miasta Łodzi oraz realizowane przez nich zachowania transportowe. Taki obszar badań nie został wybrany przypadko- wo. Łódź to trzecie największe miasto w Polsce, zmagające się z problemami na- tury społecznej i demograficznej. Postindustrialna przeszłość miasta jest widocz- na w nadal zdegradowanym centrum oraz silnym zjawisku rozlewania się miasta będącym pokłosiem niekontrolowanych procesów urbanistycznych. Problemy te doprowadziły do wysokiego poziomu motoryzacji i związanego z nim zatłoczenia transportowego (kongestii), zanieczyszczenia powierza oraz hałasu. Ujemny przy- rost naturalny i saldo migracji pogarszają perspektywy rozwoju miasta oraz potę- gują problemy społeczne. Jednym z nich jest konieczność dostosowania przestrze- ni i sposobu funkcjonowania usług miejskich do potrzeb osób niepełnosprawnych i starszych, których odsetek systematycznie rośnie. Ponadto Łódź jako przykład miasta poprzemysłowego wpisuje  się w  popularny trend badań naukowych 10 Wstęp nad aglomeracjami, które zmagają się z niekorzystnymi efektami upadku prze- mysłu (por. np. Carter, 2016; Moser et al., 2019; Mulíček et al., 2015; Radzimski, Gadziński, 2019; Starosta, Dymnicka, 2018; Zasina, 2018). Głównym celem niniejszej monografii było określenie czynników determinu- jących zachowania transportowe mieszkańców Łodzi. Na potrzeby realizacji tego celu sformułowano następujące cele pomocnicze: 1. Ujednolicenie i usystematyzowanie pojęcia zachowań transportowych. 2. Identyfikacja czynników determinujących zachowania transportowe oraz określenie kierunku ich wpływu na decyzje transportowe w świetle literatu- ry przedmiotu. 3. Identyfikacja metod mikroekonometrycznych stosowanych w modelowaniu zachowań transportowych. 4. Wskazanie uwarunkowań zachowań transportowych mieszańców Łodzi. 5. Ilustracja zmian zachowań transportowych łodzian na przestrzeni ostatnich dwudziestu lat oraz ich ocena. Cele pomocnicze opracowania powiązane były z celem głównym w sposób na- stępujący. Ujednolicenie pojęcia zachowań transportowych pozwoliło na precy- zyjne scharakteryzowanie zakresu badanego zjawiska. Określenie występujących w literaturze przedmiotu czynników determinujących zachowania transportowe stworzyło możliwość oceny różnic w  wynikach otrzymanych dla  Łodzi na  tle innych miast. Pozwoliło także na  wyłonienie wstępnego zbioru zmiennych ob- jaśniających wykorzystanych w modelach. Identyfikacja metod mikroekonome- trycznych umożliwiła wybór narzędzi badawczych zastosowanych dalej w badaniu empirycznym. Opis uwarunkowań zachowań transportowych mieszańców Łodzi oraz synteza dotychczasowych badań dostępnych dla Łodzi stworzyły tło dla inter- pretacji wyników badania empirycznego. Metodą badawczą prowadzącą do  realizacji celu głównego monografii był model mikroekonometryczny stworzony na  podstawie wcześniejszych badań empirycznych przedstawionych w  literaturze przedmiotu (Ben-Akiva, Lerman, 1985; McFadden et al., 1977). W  badaniu empirycznym wykorzystano modele dyskretnej zmiennej zależnej, takie jak: binarny model logitowy, model logitowy dla  zmiennej uporządkowanej, stereotypowy model logitowy oraz wielomiano- wy (polichotomiczny) model logitowy zmiennej nieuporządkowanej. Różnorod- ność zastosowanych modeli powodowana była przede wszystkim sposobem zde- finiowania zmiennej zależnej, która w dużym stopniu determinowała możliwość zastosowania danej metody. Dane użyte w badaniu empirycznym zostały zgromadzone w 2012 roku. Wyko- rzystano statyczny zbiór danych o strukturze przekrojowej. Użyta baza była pier- wotnie stworzona na potrzeby badań społecznych w zakresie oceny jakości życia mieszkańców Łodzi. Zbiór danych obejmował wiele cech socjodemograficznych respondentów, pośród których znalazły się także informacje o sposobie i częstotli- wości przemieszczeń realizowanych przez mieszkańców Łodzi. Wykorzystanie da- nych pobranych na potrzeby analiz socjologicznych do badań zachowań transpor- towych pozwoliło na zdefiniowanie szerokiego zestawu potencjalnych zmiennych Wstęp 11 egzogenicznych przedstawionych w rozdziale szóstym dysertacji. Tak rozbudowa- ny zakres rozważanych czynników uwzgledniający m.in. styl życia oraz subiek- tywne oceny jakości życia mieszkańców nie byłby dostępny w typowych zbiorach danych tworzonych na potrzeby badań z dziedziny transportu. Wynika to ze spe- cyfiki badań inżynierskich zorientowanych głównie na analizę cech środków loko- mocji oraz przebiegu samej podróży. Dodatkowym walorem użytych danych były takie cechy zbioru zmiennych jak czasy dojazdów oraz odległości między miej- scem zamieszkania a przystankami lokalnego transportu zbiorowego. Obliczenie tych wartości zostało przeprowadzone z użyciem oprogramowania przeznaczone- go do analiz przestrzennych (ArcGIS) na podstawie informacji o miejscu zamiesz- kania respondenta. Należy dodać, że tego typu charakterystyki są rzadko dostępne w badaniach kwestionariuszowych, co czyniło wykorzystany zbiór danych jeszcze bardziej unikatowym. Z uwagi na potwierdzoną statystycznie reprezentatywność zastosowanej próby oraz wysoki stopień kompletności odpowiedzi jakość wyko- rzystanych danych uznano za dobrą i pozwalającą na prowadzenie wiarygodnych analiz ilościowych. Niniejsza monografia składa się z sześciu rozdziałów, a jej układ podporządko- wany został realizacji poszczególnych celów pomocniczych oraz celu głównego. W pierwszym rozdziale przedstawione zostały podstawowe informacje związane z zagadnieniem zachowań transportowych. Podjęto próbę zdefiniowania samego pojęcia, odwołując się do pozycji literatury przedmiotu oraz źródeł słownikowych. Szczególny nacisk położono na zidentyfikowane rozbieżności w definiowaniu ba- danego zjawiska oraz wskazano na nieścisłości semantyczne występujące w tym zakresie w literaturze polskiej. W rozdziale pierwszym opisano także cel prowadze- nia badań zachowań transportowych i uwypuklono na ich kluczową rolę w anali- zie i doskonaleniu systemów transportowych miast. Scharakteryzowano metody badawcze używane w tym obszarze oraz wskazano ich niedostatki i ograniczenia. Nakreślenie kontekstu badanego zjawiska w  rozdziale pierwszym pozwoliło na  przejście do  syntetycznego przeglądu literatury umieszczonego w  rozdziale drugim. Z racji tego, iż celem monografii była analiza czynników determinują- cych zachowania transportowe, przegląd literatury został ukierunkowany na pra- ce traktujące o  determinantach decyzji transportowych podejmowanych przez mieszkańców miast. Pierwszym krokiem w procesie przeglądu źródeł literaturo- wych była identyfikacja i krytyczna analiza prac przeglądowych w tym zakresie. Pozwoliło to na wybór klasyfikacji czynników determinujących zachowania trans- portowe, która posłużyła następnie jako metoda systematyzacji opisu poszczegól- nych zmiennych determinujących zachowania transportowe. W trzecim rozdziale omówiono mikroekonometryczne podejście do modelo- wania zachowań transportowych. Wątek ten był szczególnie istotny dla badania empirycznego opisanego w rozdziale szóstym monografii. Zaczęto od scharakte- ryzowania pojęcia wyboru w ujęciu ekonomicznym. Korzystając z teorii mikro- ekonomii, przybliżono zjawisko wyboru dyskretnego. Pozwoliło to na przejście do  szczegółowego omówienia modelu losowej użyteczności (RUM), który sta- nowi jedno z  głównych podejść wykorzystywanych w  modelowaniu zachowań 12 Wstęp transportowych (obok m.in. teorii perspektywy (Kahneman, Tversky, 1979) i teo- rii zachowania planowanego (Ajzen, 1991)). Najpopularniejsze modele dyskretne- go wyboru bazujące na koncepcji RUM zostały następnie opisane wraz z przykła- dami ich zastosowań w analizie zachowań transportowych. Dyskusja nad wadami i zaletami poszczególnych rozwiązań umożliwiła wyłonienie modeli, które znala- zły zastosowanie w badaniu empirycznym. Dodatkowo treść rozdziału pomogła, w pewnym stopniu, wypełnić lukę w literaturze polskiej dotyczącą mikroekono- metrycznego modelowania zachowań transportowych. Określenie charakterystycznych dla  Łodzi przestrzenno-demograficznych, infrastrukturalno-organizacyjnych i  społeczno-gospodarczych uwarunkowań pozwoliło lepiej zinterpretować wyniki badania empirycznego. W  rozdziale czwartym zawarto charakterystykę miasta Łodzi. Wykorzystanie oficjalnych da- nych statystyki publicznej do omówienia uwarunkowań łódzkich pozwoliło na ich porównanie z  sytuacją panującą w  innych dużych miastach wojewódzkich kraju. Umożliwiło także uzasadnienie wyboru Łodzi jako interesującego nauko- wo obiektu badań. W rozdziale piątym opisano szczegółowo wyniki analiz zachowań transporto- wych prowadzonych dotychczas na  terenie Łodzi. Umożliwiło to  prześledzenie zmian zachodzących w przedmiotowym zakresie w latach 1995–2015. Najistot- niejszym punktem tego rozdziału było wykorzystanie bazy danych pochodzącej z Pilotażowego badania zachowań komunikacyjnych ludności w Polsce (GUS, 2015). Według najlepszej wiedzy autora zbiór ten nie był dotąd używany w empirycznych opracowaniach naukowych (z wyjątkiem pracy Bartosiewicza i Pielesiak, 2019). Krok ten pozwolił na opracowanie najbardziej aktualnej analizy zachowań trans- portowych łodzian stanowiącej wstęp do mikroekonometrycznej analizy ilościo- wej przedstawionej w rozdziale szóstym. Ostatni, szósty rozdział zawiera wyniki badania empirycznego przeprowadzo- nego na podstawie danych pochodzących z opracowania Jakość życia mieszkańców Łodzi i jej przestrzenne zróżnicowanie (Rokicka (red.), 2013). Uzyskana baza da- nych została wzbogacona przez autora o obliczenie odległości i czasów przejaz- dów z miejsca zamieszkania badanych do centrum miasta. W rozdziale opisano proces wyłaniania finalnego modelu, uwzględniając poszczególne modele analizo- wane pośrednio. Rozważania zwieńczone są podsumowaniem oraz interpretacją otrzymanych wyników. Rozdział ten odgrywa także kluczową rolę w realizacji celu głównego monografii, jakim jest identyfikacja czynników determinujących zacho- wania transportowe mieszkańców Łodzi. Wstępne wyniki empiryczne zaprezentowane w monografii zostały opubliko- wane jako rozdział monografii pokonferencyjnej (Wójcik, 2017). Fragmenty wy- ników końcowych zostały zebrane w formie artykułu naukowego opublikowanego w czasopiśmie „Bulletin of Geography: Socio-economic Series” (Wójcik, 2019). Doświadczenie autora związane z analizą zachowań transportowych na podstawie danych z badania pilotażowego GUS zostało także wykorzystane podczas przygo- towywania opracowania eksperckiego na zlecenie Stowarzyszenia Łódzki Obszar Wstęp 13 Metropolitalny. Wyniki przeprowadzonego badania zachowań transportowych mieszkańców ŁOM zostały zamieszczone w publikacji Określenie własnego poten- cjału dla skutecznej realizacji planu zrównoważonej mobilności w Łódzkim Obsza- rze Metropolitalnym (B. Bartosiewicz et al., 2018). Autor pracy pragnie szczególnie podziękować dr. hab. Pawłowi Baranowskie- mu, prof. UŁ za  nieocenioną pomoc merytoryczną, cierpliwość i  cenne słowa wsparcia przekazane pomocne w trakcie pisania monografii. Wyrazy podziękowa- nia należą się także dr. Bartoszowi Bartosiewiczowi za zgłoszenie wielu konstruk- tywnych uwag do treści opracowania, szczególnie w wątkach geograficznych, oraz za pomoc w konstrukcji zmiennych przestrzennych użytych w części empirycznej. Wyniki opisane w  monografii były prezentowane na  konferencjach polskich (Łódź, Sopot, Toruń, Uniejów) i zagranicznych (Wiedeń). Autor pragnie wyrazić wdzięczność uczestnikom wspomnianych wydarzeń za wnikliwe pytania i cenne komentarze, które wzbogaciły empiryczną część opracowania. Udział we wspo- mnianych konferencjach był częściowo dofinansowany w ramach środków finan- sowych wspierających działalność naukową młodych naukowców przyznawanych przez Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Uniwersytetu Łódzkiego. Istotny wpływ na  ostateczny kształt monografii miały dyskusje prowadzone podczas seminariów Katedry Ekonometrii UŁ. Autor pragnie podziękować kole- żankom, kolegom i kierownictwu katedry za wszystkie inspirujące rozmowy oraz cenne uwagi. Szczególne podziękowania autor kieruje do prof. dr. hab. Jana Jacka Sztaudyngera za możliwość udziału w spotkaniach seminaryjnych oraz za ważne sugestie związane z warsztatem prowadzenia badań naukowych. Słowa podziękowania autor kieruje również pod  adresem prof. dr. hab. Alek- sandra Welfe za stworzenie możliwości przedyskutowania wyników empirycznych monografii podczas zebrań naukowych Katedry Modeli i Prognoz Ekonometrycz- nych  UŁ, dr hab. Aleksandry Nowakowskiej, prof. UŁ za  umożliwienie skonsul- towania koncepcji badań podczas seminarium Katedry Gospodarki Regionalnej i Środowiska UŁ, dr hab. Ewy Rokickiej, prof. UŁ za udostępnienie części danych stanowiących podstawę badania empirycznego oraz dr. hab. Pawła Strawińskiego, prof. UW za sformułowanie uwag o charakterze merytorycznym i polemicznym. Istotny wpływ na ostateczny kształt pracy miał także udział w seminarium nauko- wym zorganizowanym przez prof. dr. hab. Olgierda Wyszomirskiego z  Katedry Rynku Transportowego Uniwersytetu Gdańskiego. Za okazaną pomoc autor pracy dziękuje też dr. hab. Wojciechowi Grabowskiemu oraz dr. Mariuszowi Górajskiemu. Autor pragnie szczególnie podziękować dr hab. Katarzynie Hebel, prof. UG za podjęcie wysiłku sporządzenia recenzji wydawniczej niniejszej monografii. *** Podziękowania za  okazane wsparcie i  cierpliwość należą  się mojej Rodzinie i Bliskim, którym to dedykuję niniejszą książkę. Rozdział1 Zachowania transportowe – informacje podstawowe 1.1. Wprowadzenie Wstępem do analizy zachowań transportowych oraz identyfikacji ich determinant powinno być odpowiednie zdefiniowanie badanego zjawiska i usystematyzowanie wykorzystywanej terminologii. Jest to szczególnie istotne z uwagi na stosunkowo niewielką liczbę polskich badań prowadzonych w tym zakresie. W pierwszej czę- ści niniejszego rozdziału omówione zostaną występujące w literaturze definicje za- chowań transportowych wraz z podkreśleniem różnic i nieścisłości występujących w  literaturze. W  rozdziale znajdzie  się również syntetyczny opis metodyki pro- wadzenia badań zachowań transportowych oraz opis ich roli w klasycznym czte- rostopniowym modelu transportowym. Uporządkowanie definicji oraz osadzenie omawianego zagadnienia w szerszym kontekście analizy modeli transportowych po- zwoli uzasadnić cel prowadzenia niniejszego badania oraz uwypukli jego znaczenie dla polityki transportowej jednostek samorządu terytorialnego. Niniejszy rozdział stanowi wstęp do właściwych rozważań opisanych w dalszych częściach monografii. 1.2. Pojęcie zachowań transportowych Przystępując do  zdefiniowania terminu „zachowanie transportowe”, należy za- uważyć, że jest to kolokacja i jako taka powinna być rozpatrywana nie tylko jako całość, ale także przez pryzmat jej pojedynczych składowych. W związku z tym w pierwszej kolejności należy odwołać się do pojęcia zachowania, którego definicję 16 DeterminantyzachowańtransportowychmieszkańcówŁodzi podaje Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny (Zgółkowa, 2004, s. 442–445). Słownik przytacza aż osiem definicji zachowania, z których w omawianym tu kon- tekście najbardziej odpowiednią zdaje się ta opisująca zachowanie jako „każde wi- doczne, świadome lub instynktowne działanie człowieka albo innej istoty żywej, będące reakcją na określony bodziec”. Z przytoczonej definicji można wywniosko- wać, że zachowanie to pewna czynność, która powodowana jest jakąś zewnętrz- ną lub wewnętrzną potrzebą (bodźcem). Jest to spostrzeżenie o tyle wartościowe, że zachowanie konsumenta, do którego odwołanie znajdzie się w rozdziale trze- cim, jest właśnie działaniem powodowanym chęcią zaspokojenia pewnych kon- kretnych potrzeb jednostki. W  przypadku badanego zjawiska będą to  potrzeby związane z chęcią bądź koniecznością realizacji przemieszczeń na pewien dystans, również z  wykorzystaniem środków lokomocji. Przechodząc do  drugiej części omawianego pojęcia, jaką stanowi przymiotnik „transportowe”, warto także od- wołać się do jego definicji słownikowej (Zgółkowa, 2004, s. 141–144): „takie, które mają związek z przemieszczaniem w czasie i przestrzeni ludzi, zwierząt i ładun- ków”1. Definicja samego określenia „transport” wzbogaca powyższy opis, wskazu- jąc, że jest to „działanie polegające na przemieszczaniu ludzi, zwierząt i ładunków z jednego miejsca na inne, przy zastosowaniu różnych środków lokomocji”. Na- cisk położony na środki lokomocji wykorzystywane w transporcie jest szczegól- nie istotny z uwagi na fakt, iż niniejsza praca dotyczy właśnie decyzji związanych z wykorzystywanym podczas przemieszczeń środkiem transportu. Podsumowując ujęcie słownikowe, można stwierdzić, że  termin „zachowanie transportowe” odnosi  się do  czynności podejmowanych przez ludzi (jednostki), na skutek pewnych czynników zewnętrznych lub potrzeb wewnętrznych, polega- jących na przemieszczaniu się w przestrzeni z wykorzystaniem różnorakich środ- ków lokomocji. Definicję tę można oczywiście uszczegóławiać, biorąc pod uwagę warunki i  zakres konkretnego badania zachowań transportowych. W  niniejszej pracy skupiono się na zachowaniach transportowych mieszkańców Łodzi i analizie ich codziennych podróży. Wynika z tego, że w przyjętej definicji zachowania trans- portowego nie mieszczą się międzynarodowe i międzyregionalne podróże, w tym te związane z wyjazdami urlopowymi lub delegacjami. Rezygnacja z analizy dłuższych wyjazdów służbowych lub podróży związanych z rekreacją powodowana jest fak- tem, iż determinanty zachowań transportowych w trakcie takich aktywności są inne niż w przypadku codziennych podróży miejskich (por. np. Dudek, Richter, 2016; La- Mondia, Bhat, 2011; Limtanakool et al., 2006; Moeckel et al., 2015; Scheiner, 2010). W tym miejscu należy wspomnieć o pewnej niespójności definicyjnej obecnej w polskiej literaturze przedmiotu. Chodzi mianowicie o fakt wymiennego stoso- wania określeń „zachowania transportowe” i „zachowania komunikacyjne”. Pro- blem ten dostrzega także Gadziński (2013, s. 95). Jak podaje słownik (Zgółkowa, 1 Analizująctędefinicję,możnasięzastanawiać,nailekoniecznejestuwzględnieniewniej komponentuczasowego.Trudnowyobrazićsobieprzemieszczenia„ludzi,zwierzątiładun- ków”wprzestrzeniniezwiązanezjednoczesnymprzemieszczaniemsięwczasie. Zachowaniatransportowe–informacjepodstawowe 17 2004, s. 94–95), określenie „komunikacja” ma znaczenie zbliżone do pojęcia trans- portu: „stała łączność utrzymywana za pomocą odpowiednich środków lokomo- cji pomiędzy miejscami pozostającymi w pewnej odległości od siebie; także: prze- wożenie ludzi i ładunków”. Natomiast określenie „komunikacyjny” ma następujące znaczenie: „taki, który dotyczy komunikacji – łączności utrzymywanej za pomocą odpowiednich środków lokomocji, linii telefonicznych, sieci komputerowych i in- nych pomiędzy miejscami pozostającymi w pewnej odległości od siebie (…)”. Jak podaje Mazur (1998, s. 72–73), „komunikacja” to pojęcie pojmowane i określane w literaturze w sposób różnorodny. Autor przytacza aż sześć sposobów rozumie- nia tego terminu, podkreślając na wstępie, że komunikacja obejmuje dwa rodzaje usług: transport i łączność. Oznacza to, że komunikacja jest pojęciem nadrzędnym w stosunku do transportu. Warto zwrócić uwagę na definicję trzecią i czwartą, w których autor wskazuje, że komunikacja może być rozumiana jako przewożenie ludzi i ładunków (bez łączności), np. komunikacja lądowa, wodna czy lotnicza. Można rozumieć ją również jako powtarzające się czynności (formy) przemiesz- czania się z wykorzystaniem stale funkcjonujących urządzeń służących do prze- wozu dóbr, osób lub wiadomości. Autor dodaje także, iż terminu „komunikacja” używa się niekiedy do określenia samych urządzeń służących do realizacji stałych czynności przewozowych. Zatem w tym ujęciu termin „komunikacja pasażerska” będzie stosowany wyłącznie jako określenie trwałych form przewozu osób na za- danej trasie lub w ramach konkretnego obszaru. Dotyczy to jednak tylko połą- czeń mających charakter regularny (np. transport lotniczy, kolejowy czy miejski). Pogląd o  zagnieżdżeniu pojęcia transportu w  szerszym zagadnieniu, jakim jest komunikacja, popierają definicje zaczerpnięte ze Słownika pojęć geografii społecz- no-ekonomicznej (Runge, Runge, 2008, s. 162, 355). Zgodnie z nimi komunika- cja to „działalność gospodarcza polegająca na przenoszeniu i przewożeniu osób lub towarów oraz przesyłaniu wiadomości z miejsca na miejsce. Obejmuje ona transport i łączność wraz z telekomunikacją”, natomiast transport należy rozumieć jako „dział komunikacji zajmujący się organizacją przewozów ludzi i ładunków różnymi środkami przemieszczania w przestrzeni”. Warto również wspomnieć, że temat zawierania się pojęcia „transport” w ter- minie „komunikacja” jest rozpatrywany także na gruncie podziału dyscypliny na- ukowej geografii na poszczególne działy. Definicja geografii komunikacji (Runge, Runge, 2008, s. 201–202; Wrona, 2012, s. 47) wskazuje, iż jest to dział geografii problemowo szerszy od geografii transportu, obejmujący oprócz transportu osób i dóbr również zagadnienie łączności oraz telekomunikacji. Natomiast sama geo- grafia transportu definiowana jest jako dział geografii komunikacji zajmujący się problematyką przewozu osób i towarów z wykorzystaniem różnych środków prze- mieszczania (Runge, Runge, 2008, s. 104). Przytoczone wyżej definicje wskazują, że stosowanie określenia „komunikacyj- ny” do analizowania decyzji osób w zakresie przemieszczania się (bez łączności) byłoby nieścisłe z formalnego punktu widzenia. Mając zatem na uwadze zakres ni- niejszej monografii, w dalszych rozważaniach zastosowano określenie „zachowania 18 DeterminantyzachowańtransportowychmieszkańcówŁodzi transportowe”, a nie „zachowania komunikacyjne”. Pozwoliło to na podkreślenie faktu, iż  celem opracowania jest wyłącznie analiza determinant przemieszczeń i sposobu ich realizacji z wyłączeniem przekazywania informacji na odległość. W  polskiej literaturze częste są przypadki stosowania określenia „zachowa- nia komunikacyjne” do analizy decyzji transportowych mieszkańców. Jak podaje Sierpiński (2012b), opisywana niespójność terminologii odnosi się bezpośrednio do sposobu tłumaczenia terminu „zachowania transportowe/komunikacyjne” z ję- zyka angielskiego – travel behaviour. Autor wprost wskazuje, że ten angielski ter- min rozumie jako „zachowania komunikacyjne osób podróżujących”, definiując je jako „podejście ludzi do podróżowania różnymi środkami transportu i w różnych motywacjach, a także zależności między podejmowanymi decyzjami a czynnika- mi socjodemograficznymi i przestrzennymi”2. Choć definicja ta zadaje się dobrze pasować również do zakresu niniejszej pracy, to w żaden sposób nie odwołuje się do zjawiska łączności, czy ściślej – przesyłania wiadomości i wymiany informacji. W kontekście definicyjnym należy nadmienić, że w literaturze zachodniej po- wszechne jest także zamienne używanie terminów travel behaviour3 i modal choice (por. np. De Witte et al., 2013). Utożsamianie tych dwóch pojęć zdaje się dość nie- precyzyjne z uwagi na fakt, że zachowanie transportowe powinno być rozumiane nadrzędnie w stosunku do samego wyboru środka transportu. Do tego pierwszego zalicza się choćby częstotliwość podróżowania czy porę, w jakiej odbywa się podróż, a także inne czynniki, które zostaną opisane w dalszej części niniejszego rozdziału. Warto również wspomnieć, iż termin „zachowania komunikacyjne” w odnie- sieniu do badań preferencji transportowych mieszkańców jest stosowany często w nazwach raportów publikowanych przez instytucje badawcze. Do przykładów można zaliczyć badania ruchu prowadzone na zlecenie zarządów miast lub insty- tucji odpowiedzialnych za organizację transportu zbiorowego w miastach: • Badanie zachowań komunikacyjnych mieszkańców Łodzi 1995 (Suchorzewski, 1996), • Preferencje i zachowania komunikacyjne mieszkańców Gdyni. Raport z badań marketingowych 2015 (ZKM Gdynia, 2016), • Skąd się biorą korki i jak im zaradzić? Wpływ działań inwestycyjnych i organi- zacyjnych na zachowania komunikacyjne na przykładzie Warszawy (Sulmicki (red.), 2014), • Zachowania komunikacyjne osób w obszarze miasta (Szczuraszek et al., 2005). Żadna z przytoczonych prac nie zawiera odniesienia do wymiany informacji jako elementu zachowań komunikacyjnych, które traktowane są w tym ujęciu jako część mobilności wykonywanej przez mieszkańców miast. 2 Samopojęciewykorzystywaneprzezautorazdajesięnosićznamionalogicznejtautologii, ponieważprzytakiejdefinicjiproblemunieistniejązachowaniakomunikacyjneosób,które niepodróżują,wzwiązkuzczymwystarczającymokreśleniembyłoby„zachowaniakomuni- kacyjne”. 3 Wamerykańskiejodmianiejęzykaangielskiegospotykamypisowniętravel behavior.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Determinanty zachowań transportowych mieszkańców Łodzi
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: