Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00461 008165 11207259 na godz. na dobę w sumie
Diagnoza stanu edukacji środowiskowej społeczności lokalnych w wybranych regionach Polski - ebook/pdf
Diagnoza stanu edukacji środowiskowej społeczności lokalnych w wybranych regionach Polski - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1693-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> ekologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja ta prezentuje wyniki badań stanu świadomości społeczeństwa polskiego, efektów współpracy szkół i samorządów w dziedzinie edukacji środowiskowej społeczności lokalnych na tle strategii zrównoważonego rozwoju w świetle przepisów prawnych i polityki ekologicznej państwa. Celem tej pracy jest wskazanie rozwiązań metodycznych pomocnych w kształtowaniu poglądów i postaw przyjaznych środowisku wśród społeczeństwa polskiego. W publikacji wykorzystano wieloletnie doświadczenia zebrane dzięki organizacji licznych projektów edukacyjnych prowadzonych ze studentami biologii oraz ochrony środowiska, a także ogólnopolskich konferencji dla nauczycieli i samorządowców na temat edukacji środowiskowej społeczności lokalnych na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego oraz spotkań na terenie całego kraju.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Ligia Tuszyƒska DIAGNOZA STANU EDUKACJI ÂRODOWISKOWEJ SPO¸ECZNOÂCI LOKALNYCH w w y b r a n y c h r e g i o n a c h P o l s k i EDU ok 01 2/18/08 10:20 AM Page 1 Publikacja prezentuje wyniki badaƒ stanu ÊwiadomoÊci ekologicznej spo∏eczeƒstwa polskiego w Êwietle prawa ochrony Êrodowiska i polityki ekologicznej paƒstwa. Przedstawia efekty wspó∏pracy szkó∏ i samorzàdów w dziedzinie edukacji Êrodowiskowej spo∏ecznoÊci lokalnych na tle strategii zrównowa˝onego rozwoju. Celem pracy jest wskazanie rozwiàzaƒ metodycznych pomocnych w kszta∏towaniu poglàdów i postaw przyjaznych Êrodowisku wÊród spo∏eczeƒstwa polskiego. W publikacji wykorzystano wieloletnie doÊwiadczenia zebrane w czasie prowadzenia licznych projektów edukacyjnych ze studentami biologii oraz ochrony Êrodowiska, a tak˝e podczas ogólnopolskich konferencji dla nauczycieli i samorzàdowców. Projekty edukacji Êrodowiskowej spo∏ecznoÊci lokalnych realizowane by∏y na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego oraz w oÊrodkach edukacji ekologicznej na terenie ca∏ego kraju. Dr Ligia Tuszyƒska jest dydaktykiem biologii i ochrony Êrodowiska na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. Prowadzi wyk∏ady w Podyplomowych Studiach dla nauczycieli. Koordynuje projekty zwiàzane z edukacjà Êrodowiskowà spo∏ecznoÊci lokalnych. Organizuje warsztaty ekologiczne dla nauczycieli, studentów i uczniów w ró˝nych regionach Polski. Ligia Tuszyƒska jest autorem podr´czników m.in. Metodyka nauczania biologii (2003), Edukacja ekologiczna dla nauczycieli i studentów (2006) oraz wielu publikacji naukowych zwiàzanych z ekologià i ochronà Êrodowiska. Kierowa∏a projektem w programie NFOÂiGW w zakresie opracowania Êrodków dydaktycznych do edukacji ekologicznej m∏odzie˝y. By∏a organizatorem ogólnopolskich konferencji: „Edukacja Êrodowiskowa spo∏ecznoÊci lokalnych w Polsce i innych krajach Unii Europejskiej”, „Edukacja Êrodowiskowa spo∏ecznoÊci lokalnych w spó∏dzielniach mieszkaniowych i placówkach oÊwiatowych” oraz „Edukacja Êrodowiskowa spo∏eczeƒstwa wyzwaniem dla nauczycieli i samorzàdowców”. Ligia Tuszyƒska jest cz∏onkiem Polskiego Towarzystwa Przyrodniczego, pracuje w Sekcji Dydaktyki Biologii i Ochrony Ârodowiska. L i g i a T u s z y ƒ s k a D I A G N O Z A S T A N U E D U K A C J I  R O D O W I S K O W E J S P O ¸ E C Z N O  C I L O K A L N Y C H Cena 32 z∏ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== EDU st 2/18/08 10:16 AM Page 1 Ligia Tuszyƒska DIAGNOZA STANU EDUKACJI ÂRODOWISKOWEJ SPO¸ECZNOÂCI LOKALNYCH w w y b r a n y c h r e g i o n a c h P o l s k i ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Diagnoza stanu edukacji sklad 21/02/2008 14:25 Page 2 Recenzenci Prof. dr hab. Krystyna Borecka Prof. dr hab. Wies∏aw Stawiƒski Projekt ok∏adki Wojciech Markiewicz Ilustracja na ok∏adce Henri Rousseau, L’Octroi Redakcja Jadwiga Dreger Sk∏ad i ∏amanie Julia Adamska Praca naukowa finansowana ze Êrodków bud˝etowych na nauk´ w latach 2005–2008 jako projekt badawczy © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2008 ISBN 978-83-235-0287-6 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Âwiat 4 http://www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dzia∏ Handlowy tel. (0 48 22) 55 31 333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Ksi´garnia Internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Diagnoza stanu edukacji sklad 21/02/2008 14:25 Page 3 Spis treÊci Wst´p . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 1. Polityka ekologiczna paƒstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 1.1. Rys historyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 1.2. Aktualne za∏o˝enia polityki ekologicznej paƒstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 2. Diagnoza stanu Êrodowiska w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 2.1. Uwagi wst´pne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 2.2. JakoÊç wód powierzchniowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 2.3. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego i ich êród∏a . . . . . . . . . . . . . . 30 2.4. Wp∏yw gospodarki odpadami na stan Êrodowiska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 2.5. Inne przyczyny degradacji Êrodowiska przyrodniczego . . . . . . . . . . . . . . . . 37 3. Struktura systemu poj´ç i stan wiedzy w zakresie tytu∏owej tematyki badaƒ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 3.1. Zakresy znaczeniowe podstawowych terminów i poj´ç . . . . . . . . . . . . . . . . 47 3.2. ÂwiadomoÊç ekologiczna spo∏eczeƒstwa w badaniach nad zrównowa˝onym rozwojem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 4. Geneza ochrony przyrody i edukacji Êrodowiskowej w Polsce . . . . . . . . . . . . . . 76 4.1. Wa˝niejsze uwarunkowania historyczne rozwoju ochrony przyrody . . . . . . 76 4.2. Poczàtki dzia∏alnoÊci badawczej i edukacyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84 4.3. Europejska Sieç „Natura 2000” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 5. Za∏o˝enia metodologiczne i realizacyjne projektu badawczego . . . . . . . . . . . . . 95 6. Bierna i czynna ochrona Êrodowiska w ÊwiadomoÊci obywateli spo∏ecznoÊci lokalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 6.1. Uwagi wst´pne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 6.2. Samoocena badanych w zakresie poziomu ich wiedzy ekologiczno- -Êrodowiskowej i zainteresowanie ochronà Êrodowiska przyrodniczego . . . 102 6.3. Poglàdy spo∏eczne na dzia∏alnoÊç samorzàdów lokalnych w zakresie edukacji Êrodowiskowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 6.4. AktywnoÊç spo∏ecznoÊci lokalnych w dzia∏aniach Êrodowiskowych . . . . . 111 7. Edukacja ekologiczna w programach urz´dów wybranych gmin polskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 7.1. Program edukacji ekologicznej dla miasta sto∏ecznego Warszawy . . . . . . . 117 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Diagnoza stanu edukacji sklad 21/02/2008 14:25 Page 4 4 Diagnoza stanu edukacji Êrodowiskowej spo∏ecznoÊci lokalnych 7.2. Edukacja ekologiczna w programach ochrony Êrodowiska wybranych gmin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 7.3. Ocena poziomu ÊwiadomoÊci Êrodowiskowej spo∏eczeƒstwa na podstawie wywiadów przeprowadzonych w wybranych gminach trzech regionów Polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 7.3.1. Województwo mazowieckie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 7.3.2. Województwo podkarpackie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 7.3.3. Region pomorski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 7.4. Procedury konstruowania programu edukacji ekologicznej dla spo∏ecznoÊci lokalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 8. Edukacja ekologiczna w szkole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 8.1. Za∏o˝enia programowe i sposoby ich realizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 8.2. Edukacja Êrodowiskowa w norweskich i niemieckich programach szkolnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 8.3. Przygotowanie nauczycieli do prowadzenia edukacji Êrodowiskowej . . . . 146 8.4. Metody aktywizujàce w edukacji ekologicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 9. Projekt jako strategia edukacji Êrodowiskowej spo∏ecznoÊci lokalnych . . . . . . 156 9.1. Szko∏a – partner urz´du gminy w dzia∏aniach edukacyjnych na rzecz Êrodowiska przyrodniczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 9.2. Realizacja przyk∏adowych projektów edukacyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . 164 10. G∏ówne uwarunkowania realizacyjne edukacji Êrodowiskowej spo∏ecznoÊci lokalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 10.1. Uwarunkowania strategiczne edukacji Êrodowiskowej w Polsce . . . . . . . . 174 10.2. Udzia∏ spo∏ecznoÊci lokalnych w Dekadzie Edukacji dla Zrównowa˝onego rozwoju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 Dokumenty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 Opracowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 Strony internetowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 Za∏àczniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 Ankieta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 Wywiad kwestionariuszowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 Spis rysunków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 Spis tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 Spis fotografii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 List of Figures . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 List of Tables . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 List of Photographs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Diagnoza stanu edukacji sklad 21/02/2008 14:25 Page 5 Table of Contents Introduction . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 1. Poland’s Ecological Policy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 1.1. Historical Outline . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 1.2. The Current Basis of Poland’s Ecological Policy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 2. An Analysis of the State of Poland’s Environment . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 2.1. Introductory Remarks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 2.2. Surface Water Quality . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 2.3. Atmospheric Air Pollution and its Sources . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 2.4. The Influence of Waste Management on the State of the Environment . . . 34 2.5. Other Causes of Environmental Deterioration . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 3. The Conceptual Framework Used in this Field of Research and the Current State of Knowledge . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 3.1. Semantic Ranges of Basic Terms and Concepts 3.2. The Ecological Consciousness of Polish Society in Studies on Sustainable Development . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 4. The Origins of Nature Conservation and Environmental Education in Poland . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 4.1. Key Historical Influences on the Development of Nature Conservation . . 76 4.2. The Beginnings of Research and Educational Activity . . . . . . . . . . . . . . . . 84 4.3. “Natura 2000” European Network . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 5. Methodological and Practical Principles Underlying this Study . . . . . . . . . . . . 95 6. Passive and Active Environmental Protection in the Consciousness of the Members of Local Communities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 6.1. Introductory Remarks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 6.2. How Respondents Assessed their Level of Knowledge concerning the Environment and Ecology and their Level of Interest in Environmental Protection . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 6.3. Community Opinions concerning the Activities of Local Government in relation to Environmental Education . . . . . . . . . . . . . . . 107 6.4. The Level of Involvement of Local Communities in Environmental Activities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Diagnoza stanu edukacji sklad 21/02/2008 14:25 Page 6 6 Diagnoza stanu edukacji Êrodowiskowej spo∏ecznoÊci lokalnych 7. Education in the Programs of Selected Polish Administrative Districts . . . . . 117 7.1. Warsaw’s Ecological Education Program . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 7.2. Ecological Education in the Environmental Protection Programs of Selected Administrative Districts . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 7.3. An Evaluation of the Level of Environmental Awareness in Poland on the Basis of Surveys Conducted in Selected Districts . . . . . . . . . . . . . 123 7.3.1. Mazowieckie Voivodship . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 7.3.2. Podkarpackie Voivodship . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 7.3.3. Pomorskie Region . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 7.4. Procedures for Developing an Ecological Education Program for Local Communities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .132 8. Ecological Education in Schools . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 8.1. Theoretical Basis and Methods of Implementation . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 8.2. Environmental Education in the Programs of Norwegian and German Schools . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 8.3. The Training of Teachers to Conduct Environmental Education . . . . . . 146 8.4. Motivational Methods in Ecological Education . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 9. Projects as a Strategy for Environmental Education in Local Communities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 9.1. The School as a Partner for Local Government in Environmental Education Activities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 9.2. Implementing Model Educational Projects . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 10. Key Factors in Implementing Environmental Education in Local Communities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 10.1. Strategic Issues relating to Environmental Education in Poland . . . . . . . 174 10.2. The Participation of Local Communities in the Decade of Education for Sustainable Development . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 Literature . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 Documents . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 Studies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 Websites . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 Appendices . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 Questionnaire . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 Questionnaire Interview . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 List of Figures . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 List of Tables . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 List of Photographs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Diagnoza stanu edukacji sklad 21/02/2008 14:25 Page 7 Wst´p W literaturze pedagogicznej terminem „edukacja Êrodowiskowa” okre- Êlane jest kszta∏cenie Êrodowiska spo∏ecznego, natomiast przez „eduka- cj´ ekologicznà” rozumie si´ nauczanie o Êrodowisku przyrodniczym. Przyrodnicy, szczególnie biolodzy, edukacj´ Êrodowiskowà postrzegajà jako nauczanie o Êrodowisku przyrodniczym. W oficjalnych dokumentach dotyczàcych szkolnictwa, samorzàdów i funduszy na ochron´ Êrodowiska cz´Êciej wyst´puje termin edukacja ekologiczna. Poj´cie edukacja ekologiczna na sta∏e znalaz∏o te˝ miejsce w j´zyku, którym pos∏ugujà si´ media. Celem edukacji – tak Êrodowi- skowej, jak ekologicznej – jest podnoszenie poziomu ÊwiadomoÊci spo- ∏eczeƒstwa w dziedzinie ochrony Êrodowiska oraz kszta∏towanie postaw przyjaznych Êrodowisku. Edukacja Êrodowiskowa jest wi´c poj´ciem szerszym, gdy˝ obejmu- je zarówno edukacj´ spo∏ecznà, jak i ekologicznà. Zamieszanie terminologiczne, które wkrad∏o si´ do j´zyka polskie- go, wynika∏o z niefortunnego przet∏umaczenia angielskiego poj´cia environmental education jako „edukacja ekologiczna” i tak te˝ zosta∏o zapisane w dokumentach dotyczàcych ochrony Êrodowiska. Angielskie environmental education nale˝a∏o przet∏umaczyç jako „edukacja Êrodo- wiskowa”. W tej publikacji obydwa terminy sà u˝ywane zamiennie. Z pewno- Êcià edukacja Êrodowiskowa jest dziedzinà interdyscyplinarnà, dotyczy bowiem zarówno spo∏eczeƒstwa, jak i przyrody oraz wielu aspektów wp∏ywu cz∏owieka na Êrodowisko. Tak rozumiana edukacja Êrodowi- skowa jest równie˝ edukacjà dla zrównowa˝onego rozwoju. KoniecznoÊç kszta∏cenia dla rozwoju zrównowa˝onego wynika z kil- ku przes∏anek: – lata 2005–2014 og∏oszone zosta∏y przez Sekretarza Generalnego ONZ dekadà edukacji na rzecz rozwoju zrównowa˝onego, ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Diagnoza stanu edukacji sklad 21/02/2008 14:25 Page 8 8 Diagnoza stanu edukacji Êrodowiskowej spo∏ecznoÊci lokalnych – wa˝ne miejsce w programie Ba∏tyckiej Agendy 21 (Baltic 21) zajmu- je sektor Edukacja, realizowany na poziomach: szkolnictwo pod- stawowe i Êrednie, szkolnictwo wy˝sze i edukacja nieformalna1. Poglàdy i postawy Polaków wobec Êrodowiska i ochrony przyrody zmieniajà si´ pod wp∏ywem otwarcia granic i szeroko rozumianej edu- kacji prowadzonej przez media oraz liczne instytucje, a przede wszyst- kim szko∏y. Poprawia si´ ÊwiadomoÊç ekologiczna spo∏eczeƒstwa dzi´ki wprowadzeniu demokratycznych zasad zarzàdzania Êrodowiskiem. Przyst´pujàc do Unii Europejskiej, Polska zobowiàza∏a si´ do opraco- wania narodowej strategii zrównowa˝onego rozwoju oraz do przestrze- gania zasad ochrony Êrodowiska. Przepisy prawne w dziedzinie ochrony Êrodowiska zosta∏y ju˝ dosto- sowane do standardów Unii Europejskiej. Zarówno ustawa o ochronie Êrodowiska, jak i ustawa o ochronie przyrody nak∏adajà na Polaków okreÊlone zobowiàzania wobec gospodarowania Êrodowiskiem, co z kolei zobowiàzuje ró˝ne podmioty gospodarcze i instytucje do szko- lenia pracowników i edukacji ca∏ego spo∏eczeƒstwa. Edukacja Êrodowiskowa znajduje swoje miejsce w ró˝nych struktu- rach – zarówno formalnych, jak i nieformalnych. Istnieje wiele mo˝li- woÊci oddzia∏ywaƒ edukacyjnych na spo∏ecznoÊci lokalne. Obowiàz- kiem nauczycieli i wszystkich animatorów edukacji jest wskazywanie mo˝liwoÊci, rozwiàzaƒ i zasad post´powania zgodnych z ideà zrówno- wa˝onego rozwoju. Jednym z elementów zrównowa˝onego rozwoju jest ochrona Êrodowiska i pozostawienie go przysz∏ym pokoleniom w stanie nie gorszym ni˝ obecnie. Jednym z wa˝niejszych warunków takiego roz- woju jest podnoszenie poziomu ÊwiadomoÊci ekologicznej mieszkaƒ- ców lokalnych spo∏ecznoÊci, a to mo˝emy uzyskaç poprzez edukacj´. Publikacja prezentuje wyniki badaƒ stanu ÊwiadomoÊci spo∏eczeƒ- stwa polskiego, wspó∏pracy szkó∏ i samorzàdów w dziedzinie edukacji Êrodowiskowej spo∏ecznoÊci lokalnych na tle strategii zrównowa˝onego rozwoju, w Êwietle przepisów prawnych i polityki ekologicznej paƒstwa. Celem publikacji jest wskazanie rozwiàzaƒ metodycznych pomocnych w kszta∏towaniu poglàdów i postaw przyjaznych Êrodowisku wÊród spo∏eczeƒstwa polskiego. W publikacji wykorzystano wieloletnie do- 1 J. ˚elazo, J. Mosiej, Wybrane aspekty kszta∏cenia na kierunku ochrona Êrodowiska, w: C. Rosik-Dulewska, M. G∏owacki (red.), Ochrona Êrodowiska na uniwersyteckich studiach przy- rodniczych, Wyd. Uniwersytet Opolski, Opole 2007, s. 183–192. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Diagnoza stanu edukacji sklad 21/02/2008 14:25 Page 9 Wst´p 9 Êwiadczenia z zaj´ç dydaktycznych i projektów edukacyjnych prowa- dzonych ze studentami biologii oraz ochrony Êrodowiska na terenie za- równo Warszawy, jak i w gminach ca∏ego kraju. Wa˝nym czynnikiem motywujàcym do zaj´cia si´ tà problematykà by∏a organizacja ogólno- polskich konferencji dla nauczycieli i samorzàdowców na temat eduka- cji Êrodowiskowej spo∏ecznoÊci lokalnych na Wydziale Biologii Uniwer- sytetu Warszawskiego oraz spotkaƒ edukacyjnych na terenie kraju. Po konferencjach i przeprowadzonych projektach ukaza∏y si´ publikacje ksià˝kowe, w których dydaktycy przedmiotów przyrodniczych oraz ekolodzy i studenci prezentowali wyniki swoich badaƒ, a nauczyciele i samorzàdowcy dzielili si´ swoimi doÊwiadczeniami w dzia∏aniach edu- kacyjnych na rzecz Êrodowiska. Niektóre publikacje to: Warsztaty ekologiczne na Ursynowie, Wydzia∏ Biologii UW, Warsza- wa 2004, Edukacja Êrodowiskowa spo∏ecznoÊci lokalnych w Polsce i w innych krajach Unii Europejskiej, Wyd. UW 2005, Edukacja Êrodowiskowa spo∏ecznoÊci lokalnych w spó∏dzielniach mieszkaniowych i w placówkach oÊwiatowych, Wyd. UW 2006, Edukacja Êrodowiskowa wyzwaniem dla nauczycieli i samorzàdowców, w: „Problemy Ekologii” nr 5 i 6/2007. Ksià˝ka prezentuje podsumowanie doÊwiadczeƒ z organizacji i prze- biegu kszta∏cenia Êrodowiskowego uczniów, studentów i nauczycieli oraz realizacji badaƒ, prowadzonych w ramach projektu badawczego dotyczàcego roli programów edukacji Êrodowiskowej w kszta∏towaniu poglàdów i postaw spo∏ecznoÊci lokalnych w odniesieniu do ochrony przyrody i zrównowa˝onego rozwoju. W pierwszej cz´Êci publikacji przedstawiono uwarunkowania praw- ne i usytuowanie edukacji Êrodowiskowej w polityce ekologicznej paƒ- stwa oraz aktualny stan Êrodowiska w Polsce, opracowany na podsta- wie wyników monitoringu Paƒstwowej Inspekcji Ochrony Ârodowiska. W rozdziale trzecim omówiono znaczenie podstawowych terminów i poj´ç w zakresie tytu∏owej tematyki badaƒ. W rozdziale czwartym zwrócono uwag´ na uwarunkowania historyczne ochrony przyrody w aspekcie gospodarczym, religijnym i estetycznym oraz na genez´ edukacji Êrodowiskowej w kontekÊcie Krajowej Strategii Ochrony Przy- rody i Umiarkowanego U˝ytkowania Ró˝norodnoÊci Biologicznej. W tym rozdziale przybli˝ono te˝ aspekt spo∏eczny „Sieci Natura 2000”. Nast´pnie poddano analizie wyniki badaƒ ankietowych, przeprowa- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Diagnoza stanu edukacji sklad 21/02/2008 14:25 Page 10 10 Diagnoza stanu edukacji Êrodowiskowej spo∏ecznoÊci lokalnych dzonych pod kàtem oceny stanu ÊwiadomoÊci ekologicznej mieszkaƒców gmin trzech regionów Polski. W dalszej cz´Êci analizowano wypowie- dzi osób obj´tych wywiadem Êrodowiskowym: nauczycieli i samorzà- dowców oraz osób zwiàzanych z ochronà Êrodowiska, pochodzàcych z gmin trzech regionów Polski. Analizie poddano równie˝ programy ochrony Êrodowiska urz´dów gmin w aspekcie edukacji ekologicznej spo∏eczeƒstwa. Zwrócono uwag´ na funkcj´, jakà pe∏nià lokalne szko- ∏y w edukacji Êrodowiskowej spo∏eczeƒstwa. Przedstawiono metod´ projektów jako propozycj´ strategicznà kszta∏cenia ekologicznego spo- ∏ecznoÊci lokalnych przez szko∏y przy wspó∏udziale urz´dów gmin oraz propozycj´ lokalnego programu edukacji Êrodowiskowej spo∏eczeƒ- stwa. Z wyników badaƒ oraz analizy aktów prawnych wynika brak konsekwencji w przepisach wykonawczych oraz ró˝nice pomi´dzy za∏o- ˝eniami Narodowej Strategii Edukacji Ekologicznej a jej realizacjà, szczególnie w odniesieniu do edukacji Êrodowiskowej spo∏ecznoÊci lo- kalnych w Polsce. W pracy podj´to wi´c prób´ wskazania instytucji od- powiedzialnych za edukacj´ spo∏eczeƒstwa i zaprezentowano przyk∏a- dy dydaktycznych rozwiàzaƒ w tym zakresie. Publikacja skierowana jest mi´dzy innymi do pracowników admini- stracji paƒstwowej i samorzàdowców dzia∏ajàcych na szczeblach woje- wódzkim, powiatowym i gminnym. Z uwagi na to, ˝e w pracy zawarto aktualne i wa˝ne w skali kraju treÊci dotyczàce edukacji spo∏eczeƒstwa, szczególnie poleca si´ jej lektur´ instytucjom i osobom odpowiedzial- nym za planowanie i organizacj´ edukacji Êrodowiskowej. Adresatami ksià˝ki sà równie˝ nauczyciele i animatorzy edukacji ekologicznej, jako osoby odpowiedzialne za wdra˝anie w ˝ycie za∏o˝eƒ idei zrównowa˝o- nego rozwoju. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Diagnoza stanu edukacji sklad 21/02/2008 14:25 Page 11 1. Polityka ekologiczna paƒstwa 1.1. Rys historyczny Polityka to okreÊlenie odnoszàce si´ do pewnych przejawów ˝ycia spo- ∏ecznego ludzkich zbiorowoÊci. W nauce stosuje si´ ró˝ne, zale˝ne od za∏o˝onego podejÊcia, definicje tego poj´cia. W orientacji formalno- prawnej polityka to „dzia∏alnoÊç instytucji paƒstwowych”, w orienta- cji behawioralnej jest to „wzajemny stosunek w∏adzy, wp∏ywu i kon- fliktów istniejàcych w ró˝nych p∏aszczyznach ˝ycia spo∏ecznego”. W podejÊciu funkcjonalnym polityka oznacza „funkcj´ w systemie spo∏ecznym, zapewniajàcà jego rozwój poprzez: rozwiàzywanie konfliktów, wytwarzanie decyzji regulujàcych w autorytarny sposób rozdzia∏ dóbr, artykulacj´, agregacj´ i selekcj´ interesów, socjalizacj´ i komunikacj´ politycznà”. W uj´ciu racjonalnym „jest to proces po- dejmowania decyzji w ramach procesu sprawowania w∏adzy i gry o w∏adz´, w którà sà zaanga˝owane ró˝ne podmioty”. PodejÊcie post- behawioralne definiuje zaÊ polityk´ jako „rozwiàzywanie problemów spo∏ecznych, wynikajàcych z deficytu dóbr i powodujàcych deprywa- cj´ jednostek i grup spo∏ecznych”2. Polityka wià˝e si´ z paƒstwem, w∏adzà publicznà i dzia∏aniem grup spo∏ecznych w kierunku rozwiàzy- wania problemów ˝ycia spo∏ecznego. W ramach polityki, jako wyod- r´bnionej sfery ˝ycia spo∏ecznego, grupy spo∏eczne rozwijajà dzia∏al- noÊç w celu zaspokojenia swoich potrzeb i interesów, a tak˝e dla regulacji stosunków mi´dzyludzkich. Podmiotami polityki sà czynne i aktywne, zbiorowe i indywidualne si∏y, które uczestniczà w ˝yciu politycznym oraz podejmujà w sposób wzgl´dnie trwa∏y Êwiadome, suwerenne i za∏o˝one dzia∏ania zwiàzane z ich usytuowaniem w spo∏ecznej i politycznej strukturze spo∏eczeƒ- stwa. Podmioty te dà˝à do realizacji okreÊlonych potrzeb i interesów, 2 E. Zieliƒski, Nauka o paƒstwie i polityce, Dom Wyd. ELIPSA, Warszawa 1999, s. 193. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Diagnoza stanu edukacji sklad 21/02/2008 14:25 Page 12 12 Diagnoza stanu edukacji Êrodowiskowej spo∏ecznoÊci lokalnych wartoÊci i idei poprzez bezpoÊrednie sprawowanie w∏adzy, wspó∏uczest- nictwo we w∏adzy politycznej lub te˝ poprzez wp∏ywanie na proces po- dejmowania decyzji politycznych. Wp∏yw podmiotów polityki mo˝e mieç dwojaki charakter, tzn. mo˝e byç formalny – zgodny z obowiàzu- jàcymi w danym systemie politycznym normami – lub nieformalny – niemieszczàcy si´ w obr´bie oficjalnych norm post´powania (dzia∏ania nielegalnych organizacji czy grup nacisku). Podmioty polityki pierwotne to wielkie grupy spo∏eczne, wspólnoty narodowe i etniczne, rozumiane jako zorganizowane ca∏oÊci, po∏àczone wspólnotà interesów i dà˝eƒ. Podmioty polityki wtórne to elity poli- tyczne, organy decyzji politycznych, si∏y polityczne, instytucje politycz- ne, organizacje zawodowe i spo∏eczne, wyznaniowe (jeÊli spe∏niajà funkcje polityczne). Podmiotami polityki sà równie˝ jednostki pe∏niàce funkcje polityczne: zawodowi politycy, liderzy partii i innych organi- zacji politycznych, funkcjonariusze administracji paƒstwowej i samo- rzàdu terytorialnego. Podmioty polityki realizujàce dzia∏ania w skali ogólnokrajowej majà decydujàce znaczenie w mechanizmach funkcjo- nowania systemu politycznego i robienia polityki paƒstwa. OÊrodki re- gionalne zaÊ, majàce ograniczony wp∏yw na polityk´ ogólnokrajowà, decydujà w wielu sprawach na swoim obszarze dzia∏ania3. Polityka ekologiczna paƒstwa to, wed∏ug definicji B. Poskrobko, „Êwiadoma i celowa dzia∏alnoÊç paƒstwa, która polega na racjonalnym u˝ytkowaniu zasobów i walorów Êrodowiska przyrodniczego, jego w∏a- Êciwej ochronie i umiej´tnym kszta∏towaniu na podstawie zdobytej przez ludzkoÊç wiedzy teoretycznej i praktycznej”4. Podmiotami tej po- lityki sà centralne organy w∏adzy paƒstwowej, centralne i terenowe or- gany administracji rzàdowej, lokalne w∏adze samorzàdowe, a tak˝e przedsi´biorstwa. Przedmiotem polityki ekologicznej jest chronione Êrodowisko naturalne oraz jego jakoÊç, oceniania z punktu widzenia potrzeb biologicznych, spo∏ecznych i gospodarczych cz∏owieka5. Za- sadniczy instrument s∏u˝àcy osiàgni´ciu celów polityki ekologicznej to prawo, w tym przede wszystkim prawo ochrony Êrodowiska, wskazujà- 3 Ibidem, s. 198; 4 K. Górka, B. Poskrobko, W. Radecki: Ochrona Êrodowiska: problemy spo∏eczne, ekono- miczne i prawne, PWE, Warszawa 1998. 5 J. Machowski: Ochrona Êrodowiska. Prawo i zrównowa˝ony rozwój, Wyd. Akad. ˚ak, Warszawa 2003, s. 67. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Diagnoza stanu edukacji sklad 21/02/2008 14:25 Page 13 1. Polityka ekologiczna paƒstwa 13 ce normy, system zarzàdzania, a tak˝e sposoby u˝ytkowania, ochrony i kszta∏towania Êrodowiska. Wspó∏czesna polityka ekologiczna Polski jest powiàzana z politykà Unii Europejskiej, która ju˝ w Jednolitym Akcie Europejskim (1987) w∏àczy∏a polityk´ dotyczàcà Êrodowiska w zakres sta∏ych zadaƒ Wspól- noty, okreÊlajàc jej cele i zadania. Postanowienia te znalaz∏y kontynu- acj´ w Traktacie z Maastricht (Traktat o Unii Europejskiej, 1992), w którym zapisano jako jeden z fundamentalnych celów UE zasad´ zrównowa˝onego rozwoju. Postanowienia wspólnotowe by∏y pok∏osiem tendencji w stosunkach mi´dzynarodowych, powiàzanej z koniecznoÊcià wzmo˝enia dzia∏aƒ na rzecz ochrony przyrody i Êrodowiska, która pojawi∏y si´ na Êwiecie po II wojnie Êwiatowej. Mi´dzynarodowe dzia∏ania prawne na rzecz ochrony przyrody mia- ∏y swój poczàtek ju˝ na poczàtku XX wieku (w 1902 roku w Pary˝u podpisano konwencj´ o ochronie ptaków po˝ytecznych dla rolnictwa, Polska ratyfikowa∏a jà w 1932 roku). Ju˝ wówczas zauwa˝ono, ˝e tylko Êcis∏a wspó∏praca wszystkich spo∏eczeƒstw mo˝e powstrzymaç pog∏´- biajàcy si´ kryzys ekologiczny. Punktem zwrotnym w rozwoju mi´dzynarodowego prawa ochrony Êrodowiska by∏a Konferencja Organizacji Narodów Zjednoczonych pod tytu∏em „Cz∏owiek i jego Êrodowisko”, która odby∏a si´ w Sztokholmie w czerwcu 1972 roku. Efektem pracy ponad 100 paƒstw by∏a Deklara- cja Sztokholmska, zawierajàca 26 zasad ochrony Êrodowiska, mi´dzy- narodowy plan dzia∏ania oraz postanowienia instytucjonalne i finanso- we, mi´dzy innymi dotyczàce utworzenia organizacji mi´dzynarodowej pod nazwà Program Narodów Zjednoczonych Ochrony Ârodowiska UNEP (United Nations Environmental Programme). Deklaracja ta jest uwa˝ana za dokument, który stworzy∏ podstawy mi´dzynarodowego prawa Êrodowiska6. Uznaje ona, ˝e podstawowym prawem cz∏owieka jest „˝ycie w Êrodowisku takim, które pozwala∏oby na przyzwoite ˝ycie w dobrobycie(…)”7. Na bazie zasad Deklaracji zapoczàtkowano prace nad zdefiniowaniem poj´cia „rozwój zrównowa˝ony” (sustainable deve- lopment). Rok póêniej, na II Sesji Rady Zarzàdzajàcej UNEP stwierdzo- 6 J. Ciechanowicz, Mi´dzynarodowe prawo ochrony Êrodowiska, Wyd. Prawnicze LexNexis, Warszawa 2001. 7 Deklaracja Sztokholmska, zasada 1. Ibidem, s. 24. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Diagnoza stanu edukacji sklad 21/02/2008 14:25 Page 14 14 Diagnoza stanu edukacji Êrodowiskowej spo∏ecznoÊci lokalnych no, ˝e zasad´ „zrównowa˝onego rozwoju” realizujà spo∏eczeƒstwa, któ- re: „uznajà nadrz´dnoÊç wymogów ekologicznych, których nie nale˝y zak∏ócaç przez wzrost cywilizacyjny oraz rozwój kulturalny i gospodar- czy, sà zdolne do samosterowania swoim rozwojem w celu utrzymania symbiozy z przyrodà, a wi´c respektujàce oszcz´dnà produkcj´ i kon- sumpcj´ oraz wykorzystanie odpadów, dbajà o przysz∏oÊciowe konse- kwencje podejmowanych dzia∏aƒ, a wi´c tak˝e o potrzeby przysz∏ych pokoleƒ”8. W dokumentach Konferencji Sztokholmskiej pojawi∏o si´ tak˝e po raz pierwszy poj´cie polityki ekologicznej jako integralnej cz´- Êci polityki paƒstwowej, co spowodowa∏o „podniesienie ochrony Êrodo- wiska do rangi podstawowej funkcji paƒstwa”9. W nast´pnych latach odby∏y si´ kolejne konferencje, podczas któ- rych pracowano nad koncepcjà zrównowa˝onego rozwoju. Powstawa∏y dokumenty okreÊlajàce „Naszà wspólnà przysz∏oÊç”10. Podejmowano próby zdefiniowania poj´cia „rozwój zrównowa˝ony”, opisujàc je jako dostosowanie tempa rozwoju gospodarczego do stanu Êrodowiska przyrodniczego w drodze eliminacji procesów i dzia∏aƒ szkodliwych dla Êrodowiska oraz promowanie przyjaznych Êrodowisku sposobów go- spodarowania, w celu zagwarantowania mo˝liwoÊci zaspokajania pod- stawowych potrzeb obecnych, jak i przysz∏ych pokoleƒ. Ukoronowaniem wysi∏ków spo∏ecznoÊci mi´dzynarodowej, podej- mowanych na rzecz ochrony Êrodowiska w skali globalnej by∏a Konfe- rencja w Rio de Janeiro (w 1992 r.), zwana „Szczytem Ziemi”, która odby∏a si´ pod tytu∏em „Ârodowisko i rozwój”. Konferencja w Rio by- ∏a najwi´kszym wydarzeniem w historii dzia∏aƒ na rzecz ochrony Êro- dowiska. O ile Konferencja Sztokholmska kszta∏towa∏a nowe podejÊcie do ochrony Êrodowiska, o tyle w Rio de Janeiro zaproponowano wizj´ nowego ∏adu spo∏eczno-gospodarczego Êwiata, który w harmonii z przyrodà zapewni ludzkoÊci dalszy rozwój cywilizacyjny. Nasta∏a „nowa era zrównowa˝onego rozwoju”, której celem by∏o dokonanie za- sadniczych zmian w systemie rzàdzenia na Êwiecie oraz kierunków roz- woju gospodarczego tak, aby trwale zabezpieczyç funkcjonowanie eko- systemu Ziemi obecnie i w przysz∏oÊci, nie tracàc z oczu potrzeb 8 Cytat za S. Szafraƒski, Rozwój zrównowa˝ony (ekorozwój) – definicja, podstawowe poj´- cia, zastosowania, www.eko.pb.bialystok.pl 9 J. Machowski, Ochrona Êrodowiska..., op. cit., s. 26; 10 Tytu∏ Raportu Âwiatowej Komisji Ochrony Ârodowiska i Rozwoju (tzw. Raport Brundtland). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Diagnoza stanu edukacji sklad 21/02/2008 14:25 Page 15 1. Polityka ekologiczna paƒstwa 15 spo∏ecznych obecnego i przysz∏ych pokoleƒ. Podczas trwania konferen- cji przyj´to dwie deklaracje (Deklaracja z Rio w sprawie Êrodowiska i rozwoju, tzw. Karta Ziemi, Deklaracja o ochronie lasów), dwie kon- wencje (Ramowa konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu, Konwencja o ró˝norodnoÊci biologicznej) oraz Global- ny Program Dzia∏aƒ, okreÊlany jako Agenda 21. Wszystkie dokumen- ty ∏àczy∏a jedna idea – rozwój zrównowa˝ony. Agenda 21 to obszerny dokument, w którym przedstawiono pro- pozycje rozwiàzaƒ dotyczàcych zwalczania degradacji Êrodowiska là- dowego, powietrza i wód, zachowania lasów i ró˝norodnoÊci gatun- ków ˝yjàcych na Ziemi. Agenda zajmuje si´ problemami biedy i nadmiernej konsumpcji, zdrowiem i edukacjà, miastami i sytuacjà rolników. Jest podstawowym dokumentem dla rozwoju edukacji Êro- dowiskowej, który prezentuje za∏o˝enia polityki i programy zmierza- jàce do osiàgni´cia równowagi mi´dzy konsumpcjà, liczbà ludnoÊci i zdolnoÊcià Ziemi do podtrzymywania ˝ycia. Opisuje pewne techno- logie i techniki, które trzeba b´dzie opracowaç, by zaspokoiç ludzkie potrzeby przy jednoczesnym rozwa˝nym gospodarowaniu bogactwa- mi naturalnymi. Agenda 21, w której znalaz∏y swe rozwini´cie zasady Deklaracji z Rio, sk∏ada si´ z czterech cz´Êci, z których cz´Êç III dotyczy wzmac- niania roli g∏ównych grup spo∏ecznych i organizacji; w tej cz´Êci mo˝- na znaleêç szczegó∏owe propozycje i zalecenia w zakresie roli, jakà po- winny w ochronie Êrodowiska odgrywaç g∏ówne grupy spo∏eczne. Agenda nie unika podejmowania zagadnieƒ biznesu. Stwierdza, ˝e zrównowa˝ony rozwój to metoda zwalczania biedy i zniszczeƒ w Êro- dowisku. Agenda 21 okreÊli∏a 26 generalnych zasad globalnego zrównowa˝o- nego rozwoju. Zasady z Rio opierajà si´ na nast´pujàcych koncepcjach: 1. Ludzie majà prawo do zdrowego i twórczego ˝ycia w harmonii z przyrodà. 2. Rozwój dzisiejszy nie mo˝e upoÊledzaç rozwoju obecnych i przy- sz∏ych pokoleƒ oraz ich potrzeb zwiàzanych ze Êrodowiskiem. 3. Paƒstwa majà suwerenne prawo do eksploatacji swoich zasobów, ale bez wyrzàdzania szkód w Êrodowisku poza swoimi granicami. 4. Paƒstwa powinny uzgodniç przepisy prawa mi´dzynarodowego, przewidujàce rekompensat´ za szkody, jakie dzia∏alnoÊç pozostajàca pod paƒstwowà kontrolà powoduje poza ich granicami. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Diagnoza stanu edukacji sklad 21/02/2008 14:25 Page 16 16 Diagnoza stanu edukacji Êrodowiskowej spo∏ecznoÊci lokalnych 5. Narody powinny stosowaç ostro˝ne podejÊcie do zagadnieƒ ochro- ny Êrodowiska. 6. JeÊli wyst´puje niebezpieczeƒstwo pojawienia si´ powa˝nych lub nieodwracalnych szkód, brak pewnoÊci naukowej nie mo˝e byç uzasadnieniem zaniechania efektywnych ekonomicznie Êrodków zapobiegania degradacji Êrodowiska. 7. W celu osiàgni´cia zrównowa˝onego rozwoju ochrona Êrodowiska powinna stanowiç nieod∏àcznà cz´Êç procesu rozwoju i nie nale˝y jej rozpatrywaç w oderwaniu od niego. 8. Zlikwidowanie zjawiska biedy i zmniejszenie dysproporcji w stan- dardzie ˝ycia mieszkaƒców ró˝nych cz´Êci Êwiata jest sprawà zasad- niczà dla realizacji zrównowa˝onego rozwoju i zaspokojenia po- trzeb wi´kszoÊci ludzi. 9. Narody powinny wspó∏pracowaç w celu zachowania, ochrony i przywracania dobrej kondycji i integralnoÊci ekosystemu Zie- mi. 10. Kraje rozwini´te uznajà odpowiedzialnoÊç, jakà ponoszà w po- szukiwaniu dróg zrównowa˝onego rozwoju, uwzgl´dniajàc od- dzia∏ywanie ich spo∏eczeƒstw na Êrodowisko Ziemi, jak równie˝ ze wzgl´du na zasoby technologiczne i finansowe, jakimi rozpo- rzàdzajà. 11. Narody powinny ograniczaç i eliminowaç niezrównowa˝one mode- le produkcji i konsumpcji oraz popieraç w∏aÊciwe rozwiàzania w dziedzinie polityki demograficznej. 12. Problemy ochrony Êrodowiska najlepiej rozwiàzywaç przy wspó∏- udziale obywateli, których obejmuje strefa oddzia∏ywania tych pro- blemów. 13. Narody powinny u∏atwiç i zach´caç do podnoszenia poziomu spo- ∏ecznej ÊwiadomoÊci i uczestnictwa w dzia∏aniach przez szerokie udost´pnianie informacji z zakresu problematyki ekologicznej. 14. Narody powinny wprowadzaç skuteczne ustawodawstwo dotyczàce Êrodowiska i opracowaç lepsze przepisy krajowe, ustalajàce odpo- wiedzialnoÊç wobec ofiar zanieczyszczeƒ i odpowiedzialnoÊç za szkody w Êrodowisku. 15. Poszczególne narody, jeÊli rozporzàdzajà odpowiednimi uprawnie- niami, powinny oceniaç oddzia∏ywanie na Êrodowisko proponowa- nych przedsi´wzi´ç, co do których istnieje niebezpieczeƒstwo, ˝e wywieraç b´dà znaczny, negatywny wp∏yw na Êrodowisko. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Diagnoza stanu edukacji sklad 21/02/2008 14:25 Page 17 1. Polityka ekologiczna paƒstwa 17 16. Narody powinny wspó∏pracowaç, wspierajàc otwarty mi´dzynaro- dowy system gospodarczy, prowadzàcy do wzrostu gospodarczego i zrównowa˝onego rozwoju wszystkich paƒstw. 17. Polityka w dziedzinie ochrony Êrodowiska nie powinna byç wykorzy- stywana jako Êrodek nieuzasadnionego ograniczania handlu mi´dzy- narodowego. 18. Nale˝y stosowaç zasad´, ˝e zanieczyszczajàcy ponosi koszty spo- wodowane zanieczyszczeniem. 19. Narody powinny si´ ostrzegaç wzajemnie o kl´skach ˝ywio∏owych lub dzia∏aniach, które mogà spowodowaç ujemne skutki transgra- niczne. 20. Zrównowa˝ony rozwój wymaga g∏´bszego naukowego zrozumienia. 21. Narody powinny dzieliç si´ wiedzà i nowatorskimi technologiami, by osiàgnàç cel, jakim jest zrównowa˝enie rozwoju. 22. Pe∏ny udzia∏ kobiet ma zasadnicze znaczenie dla osiàgni´cia zrów- nowa˝onego rozwoju. 23. ZdolnoÊci twórcze, idea∏y i odwaga m∏odzie˝y oraz wiedza spo∏ecz- noÊci tubylczych sà równie˝ potrzebne. 24. Narody powinny uznawaç i wspieraç poczucie to˝samoÊci, kultury i interesy ludnoÊci tubylczej. 25. Dzia∏ania wojenne sà nierozerwalnie po∏àczone z naruszeniem zrównowa˝onego rozwoju, tak wi´c narody powinny respektowaç mi´dzynarodowe prawa chroniàce Êrodowisko w czasie konfliktów zbrojnych oraz powinny pracowaç wspólnie nad sformu∏owaniem nowych aktów prawnych, adekwatnych do sytuacji w Êwiecie wspó∏czesnym. 26. Pokój, rozwój i ochrona Êrodowiska sà wspó∏zale˝ne i nierozdzielne. W∏àczona do acquis communautaire Wspólnot Europejskich w Trak- tacie z Maastricht zasada zrównowa˝onego rozwoju sta∏a si´ jednym z podstawowych za∏o˝eƒ unijnej polityki ekologicznej. „Zadaniem Wspólnoty jest, poprzez (…) realizacj´ wspólnych polityk lub dzia∏aƒ (…), popieranie w ca∏ej Wspólnocie harmonijnego, zrównowa˝onego rozwoju dzia∏aƒ gospodarczych, trwa∏ego i nieinflacyjnego rozwoju z po- szanowaniem Êrodowiska naturalnego (…)”11. W Traktacie Amsterdam- skim (1997) zrównowa˝ony rozwój okreÊlono jako jeden z priorytetów 11 Art. 2 Traktatu Rzymskiego zmieniony Traktatem z Maastricht. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Diagnoza stanu edukacji sklad 21/02/2008 14:25 Page 18 18 Diagnoza stanu edukacji Êrodowiskowej spo∏ecznoÊci lokalnych UE i uznano, ˝e po∏àczenie polityki ekologicznej, spo∏ecznej i gospodar- czej ma prowadziç do rozwoju o charakterze zrównowa˝onym12. 1.2. Aktualne za∏o˝enia polityki ekologicznej paƒstwa Obecnie polityka ekologiczna UE obejmuje cztery elementy: – narodowà polityk´ ekologicznà paƒstw cz∏onkowskich, – prawo pierwotne UE13, – dyrektywy i rozporzàdzenia UE, obowiàzujàce kraje cz∏onkowskie, – umowy mi´dzynarodowe w ochronie Êrodowiska14. Wprowadzanie zasad zrównowa˝onego rozwoju w skali globalnej utrudnia nierównomierny rozwój spo∏eczny i gospodarczy poszczegól- nych regionów. XX-wieczny podzia∏ na paƒstwa „bogatej Pó∏nocy” i „biednego Po∏udnia” w ostatnich dziesi´cioleciach nasila si´ i dyspro- porcje rozwojowe sà coraz bardziej widoczne. Pomimo wielu staraƒ or- ganizacji mi´dzynarodowych, w paƒstwach Afryki Subsaharyjskiej czy Ameryki ¸aciƒskiej problem g∏odu i ubóstwa stale si´ powi´ksza. Sta- nowi on podstawowà barier´ rozwoju tych krajów. Kolejne bariery to niemo˝noÊç wprowadzenia w tych krajach reform demokratycznych, rzàdów prawa, a tak˝e ∏amanie praw cz∏owieka oraz konflikty (m.in. mi´dzyplemienne czy graniczne). Paƒstwa rozwini´te wyk∏adajà znaczàce Êrodki finansowe na popraw´ (i utrzymanie) stanu Êrodowiska naturalnego. Paƒstwa najbiedniejsze w Afryce, Azji czy Ameryce Po∏udniowej i Ârodkowej, choç tak˝e sà nara- ˝one na negatywne efekty post´pów techniki i nowych technologii15, nie 12 S. Koz∏owski, Polityka ekologiczna paƒstwa 1989–2000 – uj´cie historyczne, w: A. Papu- ziƒski (red.), Polityka ekologiczna III Rzeczpospolitej, Wyd. Uczelniane Akademii Bydgo- skiej, Bydgoszcz 2000, s. 52. 13 Prawo pierwotne UE to traktaty za∏o˝ycielskie, umowy o akcesji nowych cz∏onków, konwencje uzupe∏niajàce, protoko∏y, za∏àczniki. 14 J. ¸unarski (red.), Aspekty Êrodowiskowe, Oficyna Wyd. Politechniki Rzeszowskiej, Rzeszów 2006, s. 45. 15 Zagro˝enia ekologiczne takie, jak efekt cieplarniany czy dziura ozonowa, b´dàce ubocznym skutkiem post´pu cywilizacyjnego, majà charakter transgraniczny i dotykajà w równym stopniu mieszkaƒców krajów bogatych i biednych. Sà tak˝e inne zjawiska, np. pro- blem pozbywania si´, niszczenia i sk∏adowania odpadów przemys∏owych – tak˝e toksycznych – bogate paƒstwa skwapliwie rozwiàzujà, pozbywajàc si´ odpadów na terytorium paƒstw ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Diagnoza stanu edukacji sklad 21/02/2008 14:25 Page 19 1. Polityka ekologiczna paƒstwa 19 majà mo˝liwoÊci (i motywacji16), aby prowadziç dzia∏ania na rzecz ochrony Êrodowiska. Nie sprzyjajà tak˝e wyrównaniu ró˝nic zachodzàce w Êwiecie procesy globalizacyjne, które niejednokrotnie powodujà obni- ˝enie standardów ˝ycia ludnoÊci krajów ubogich (np. dzia∏alnoÊç korpo- racji mi´dzynarodowych, nara˝ajàca wiele regionów Êwiata na margina- lizacj´)17. Ponadto, trudno oczekiwaç od krajów rozwijajàcych si´, aby przestrzega∏y przepisów ograniczajàcych stosowanie tradycyjnych tech- nologii w przemyÊle, jeÊli nowe, korzystne dla Êrodowiska rozwiàzania technologiczne sà dla nich niedost´pne z ró˝nych, g∏ównie finansowych, powodów (lub gdy z ich wdro˝eniem zwlekajà kraje najbogatsze). W wyniku wymienionych powy˝ej zjawisk realizacja zasad zrówno- wa˝onego rozwoju w skali globalnej jest utrudniona. Dlatego wprowa- dzanie tych zasad, tak˝e poprzez polityk´ o ró˝nej skali (krajowà czy mi´dzynarodowà) stanowi wielkà szans´ dla paƒstw o ni˝szym stopniu rozwoju spo∏eczno-gospodarczego. Jak ju˝ powiedziano, obecnie Polska jako cz∏onek Unii Europejskiej opracowuje i wdra˝a polityk´ ekologicznà zgodnà z prawem unijnym. Jednak idee zrównowa˝onego rozwoju pojawi∏y si´ w kraju daleko wczeÊniej, bo ju˝ w latach 80. XX wieku (w Ustawie o ochronie i kszta∏- towaniu Êrodowiska z dnia 31 stycznia 1980 r., Dz.U. 1980 Nr 3, poz. 6, choç bardzo lakonicznie, ale jednak odniesiono si´ do ekorozwoju w art. 90, ust. 2: „Rada Ministrów okreÊla polityk´ ekologicznà zgod- nà z zasadà zrównowa˝onego rozwoju”). Prowadzono wtedy polityk´ ekologicznà, która by∏a rozumiana jako cz´Êç sk∏adowa polityki gospo- darczej18. W listopadzie 1990 roku Ministerstwo Ochrony Ârodowiska, biednych. Wody przybrze˝ne paƒstw rozwijajàcych si´ zamieniajà si´ w zlewiska toksycznych Êcieków, lasy tropikalne – w wysypiska odpadów. 16 „Cz∏owiek, który martwi si´, czy b´dzie coÊ mia∏ na nast´pny posi∏ek, nie zamierza wy- s∏uchiwaç wyk∏adów na temat ochrony Êrodowiska – stwierdzi∏ jeden z uczonych hindu- skich.” Cytat za W. Malendowski, Cz. Mojsiewicz, Mi´dzynarodowe stosunki polityczne, Wyd. Fundacji Humaniora, Poznaƒ 1997, s. 208. 17 Zjawiska wspomniane powy˝ej (toutes proportions gardées) dotyczà tak˝e najubo˝szych regionów paƒstw Europy Ârodkowo-Wschodniej i Po∏udniowej. 18 „W odró˝nieniu od polityki ochrony przyrody, która kszta∏towa∏a si´ samodzielnie, poli- tyka ochrony Êrodowiska wy∏oni∏a si´ z polityki gospodarczej.(…) Poczàtkowo nazywano jà na- wet politykà gospodarczà w dziedzinie ochrony Êrodowiska. (…).” Takiego okreÊlenia jeszcze w 1988 r. u˝ywa∏a w swoich dokumentach ówczesna Komisja Planowania przy Radzie Mini- strów. Zob. K. Górka, B. Poskrobko, W. Radecki: Ochrona Êrodowiska: problemy…, op. cit., s. 72. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Diagnoza stanu edukacji sklad 21/02/2008 14:25 Page 20 20 Diagnoza stanu edukacji Êrodowiskowej spo∏ecznoÊci lokalnych Zasobów Naturalnych i LeÊnictwa wyda∏o dokument Polityka ekolo- giczna paƒstwa, w którym zawarto przes∏anki nowej polityki ekologicz- nej oraz wskazano ekorozwój jako podstaw´ tej polityki. W 1991 roku Sejm uchwali∏ Polityk´ ekologicznà paƒstwa, w której zapisano: „Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uznaje ochron´ Êrodowiska za spraw´ o najwy˝szej donios∏oÊci, która musi byç pilnie i z du˝à de- terminacjà podj´ta przez ca∏e spo∏eczeƒstwo. Szczególna odpowie- dzialnoÊç spoczywa na centralnych organach administracji rzàdowej i organach samorzàdowych. (…) Polityka ekologiczna powinna dopro- wadziç do sformu∏owania za∏o˝eƒ polityki spo∏eczno-gospodarczej na rok 1992 i lata nast´pne, zgodnie z zasadami ekorozwoju, czyli zrówno- wa˝onego rozwoju. (…) Niezb´dne jest, aby polityka Rzàdu w dziedzi- nach: energetycznej, przemys∏owej, motoryzacyjnej, rolnej, zdrowotnej, edukacyjnej, naukowej i informacyjnej, by∏a zgodna z za∏o˝eniami po- lityki ekologicznej. Oznacza to, ˝e w polityce gospodarczej kryteria ekologiczne uzyskajà równoznacznà rang´ z kryteriami ekonomiczny- mi.” Sejm RP uzna∏ tak˝e, ˝e polityka ekologiczna paƒstwa powinna mi´dzy innymi uwzgl´dniaç „rozwój systemu wychowania i edukacji ekologicznej w szko∏ach podstawowych, Êrednich i wy˝szych”19. 19 stycznia 1995 roku Sejm RP przyjà∏ uchwa∏´ w sprawie polityki zrównowa˝onego rozwoju, b´dàcà potwierdzeniem akceptacji przez Polsk´ ustaleƒ Szczytu Ziemi. W uchwale powiedziano, ˝e „zrównowa- ˝ony rozwój, uznany za koniecznoÊç i obowiàzek wspó∏czesnej cywili- zacji (…) jest podstawowym dà˝eniem Rzeczypospolitej Polskiej. (…) Za szczególnie wa˝ne zadanie do podj´cia i realizowania Sejm RP uznaje szerokà edukacj´ spo∏eczeƒstwa, a szczególnie m∏odego po- kolenia Polaków, uÊwiadamiajàcà sens i koniecznoÊç powszechnego obowiàzywania zasad zrównowa˝onego rozwoju”20. Wspomniane do- kumenty sta∏y si´ wyznacznikami dla kolejnych aktów prawnych w za- kresie polityki ekologicznej, opracowanych w latach 90. 19 Uchwa∏a Sejmu RP z dnia 10 maja 1991 r. w sprawie polityki ekologicznej (MP 1991 Nr 18, poz. 118). W 1994 r. zosta∏ przyj´ty Program wykonawczy do polityki ekologicznej paƒstwa do 2000 roku, gdzie jako cel g∏ówny programu uznano „zapewnienie zauwa˝alnej poprawy stanu Êrodowiska oraz stworzenie warunków dla trwa∏ego, zrównowa˝onego roz- woju spo∏eczno-gospodarczego”, Komunikat po Radzie Ministrów z dnia 18.10.1994, http://www.kprm.gov.pl/archiwum/1937_3560.htm. 20 Uchwa∏a Sejmu RP z dnia 19 stycznia 1995 r. w sprawie polityki zrównowa˝onego roz- woju (MP 1995 Nr 4, poz. 47). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Diagnoza stanu edukacji środowiskowej społeczności lokalnych w wybranych regionach Polski
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: