Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00460 006478 13425363 na godz. na dobę w sumie
Dietetyka i sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II-VII w.), cz. III. Ab ovo ad γάλα. Jajka, mleko i produkty mleczne w medycynie i w sztuce kulinarnej (I-VII w.). Byzantina Lodziensia XXVIII - ebook/pdf
Dietetyka i sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II-VII w.), cz. III. Ab ovo ad γάλα. Jajka, mleko i produkty mleczne w medycynie i w sztuce kulinarnej (I-VII w.). Byzantina Lodziensia XXVIII - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 271
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8479-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> zdrowie, medycyna
Porównaj ceny (książka, ebook (-55%), audiobook).
Niniejsza publikacja jest kontynuacją wieloletnich, wspólnie prowadzonych przez Autorów badań nad dietą, dietetyką, farmakologią i gastronomią późnego antyku i wczesnego Bizancjum. Powstała ona głównie na bazie greckich traktatów medycznych skomponowanych w okresie od I do VII w., ale uwzględnia także dane pochodzące spoza tego kanonu.
Zamiarem Autorów było przekazanie w przystępny sposób wiedzy antyku i Bizancjum na temat jaj i produktów mlecznych. W tym celu starali się oni przetłumaczyć na współczesny język sposób myślenia ówczesnych lekarzy, a także zaprezentować główne założenia propagowanej przez nich teorii. W szczególności zwrócili uwagę na ukazanie sposobów wykorzystywania wspomnianych produktów spożywczych jako pokarmu i lekarstwa. Dlatego też świadomie wkraczali na obszar historii gastronomii i farmakologii. Choć natura badań skłaniała Autorów do formułowania wniosków przede wszystkim z zakresu dziejów wyżywienia oraz medycyny, to niekiedy podejmowali też kwestie powiązane z historią gospodarczą i społeczną tego okresu.
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Zof ia R zeź n ic k a, Mac iej Kokoszko Dietetyka i sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II–VII w.) część III Ab ovo ad γάλα Jajka, mleko i produkty mleczne w medycynie i w sztuce kulinarnej (I–VII w.) B Y Z A N T I N A L O D Z I E N S I A seria wydawnicza Katedry Historii Bizancjum UŁ z a ł o ż o n a p r z e z Profesora Waldemara Cerana w 1997 r. № XXVIII B Y Z A N T I N A L O D Z I E N S I A XXVIII Zof ia R zeźn ick a, Maciej Kokoszko Dietetyka i sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II–VII w.) część III Ab ovo ad γάλα Jajka, mleko i produkty mleczne w medycynie i w sztuce kulinarnej (I–VII w.) B Y Z A N T I N A L O D Z I E N S I A seria wydawnicza Katedry Historii Bizancjum UŁ № XXVIII K O M I T E T R E D A K C Y J N Y Mirosław J. Leszka – przewodniczący Andrzej Kompa – sekretarz Sławomir Bralewski Paweł Filipczak Maciej Kokoszko Kirił Marinow Teresa Wolińska dr hab. Anna Kotłowska, profesor Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu R E C E N Z E N T A DI US TAC J A I KOR E K TA A DR E S R E DA KC J I Andrzej Kompa Mirosław J. Leszka SK Ł A D I Ł A M A N I E Tomasz Pietras OK Ł A DK A I S Z ATA E DY TOR SK A K S I Ą Ż K I Sebastian Buzar Katedra Historii Bizancjum UŁ ul. A. Kamińskiego 27a 90-219 Łódź, Polska bizancjum@uni.lodz.pl www.bizancjum.uni.lodz.pl Wydrukowano z dostarczonych Wydawnictwu gotowych materiałów ark. wyd. 15,0; ark. druk. 17,0 Zdjęcie na okładce © Adobe Stock, Roman Ivaschenko © Copyright by Authors, Łódź 2016 © Copyright for this edition Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016. Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I  Zam. nr W.07661.16.0.K  Printed in Poland Wydrukowano na papierze Stella Press 65 g dostarczonym przez Zing Sp. z o.o. ISBN 978-83-8088-478-6  e-ISBN 978-83-8088-479-3 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego  90-131 Łódź, ul. W. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl  ksiegarnia@uni.lodz.pl  tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp Zofia Rzeźnicka, Maciej Kokoszko . 1. . . 2. Apendyks humoralny . Struktura rozważań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział I Jajka w dietetyce, farmakologii, procedurach terapeutycznych i sztuce kulinarnej Zofia Rzeźnicka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jajka – wiadomości ogólne . 1. . 2. Charakterystyka dietetyczna jajek . . 3. Charakterystyka farmakologiczna jajek . . . 4. Zastosowanie jajek w procedurach terapeutycznych . 5. Zastosowanie kulinarne jajek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział II Mleko i produkty mleczne Zofia Rzeźnicka, Maciej Kokoszko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 1 5 9 9 12 17 20 49 59 59 63 63 1. Kilka słów o mleku i jego przetworach Zofia Rzeźnicka . . 2. Nauka o mleku i jego pochodnych przed Galenem. Celsus i Dioskurydes. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wybrane aspekty Maciej Kokoszko 2.1. Wstęp do galaktologii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . vi 2.2. Mleko i przetwory mleczne w O medycynie Aulusa Korneliusza Celsusa . 2.3. Nauka o mleku i jego pochodnych w traktacie O sztuce medycznej Diosku- . 64 rydesa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Konkluzje na temat galaktologii Celsusa i Dioskurydesa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 94 96 128 . . . . 134 . . . 170 . . . . 183 . . . . . . . . kulinarnej Zofia Rzeźnicka, Maciej Kokoszko . 3. Mleko w dietetyce, farmakologii, procedurach terapeutycznych i sztuce . . . . 4. Oksýgala w dietetyce, farmakologii, procedurach terapeutycznych i sztuce . . kulinarnej Zofia Rzeźnicka . . 5. Ser w dietetyce, farmakologii, procedurach terapeutycznych i sztuce . . . 6. Masło w dietetyce, farmakologii, procedurach terapeutycznych i sztuce . . kulinarnej Zofia Rzeźnicka . kulinarnej Zofia Rzeźnicka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wnioski końcowe Zofia Rzeźnicka . Słowniczek podstawowych terminów greckich Zofia Rzeźnicka . Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Źródła . Opracowania . . . Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks nazw geograficznych i etnicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197 205 207 207 217 243 253 256 Ab ovo ad γάλα… Zofia Rzeźnicka Maciej Kokoszko Wstęp 1. Struktura rozważań Niniejsza publikacja jest kontynuacją wieloletnich, wspólnie prowa- dzonych badań nad dietą, dietetyką, farmakologią i gastronomią późnego antyku i wczesnego Bizancjum. Jej zasadniczą bazą źródłową są greckie traktaty medyczne powstałe w okresie od II do VII w. Niekiedy jednak zostały one uzupełnione analogicznymi pracami spisanymi w języku łaciń- skim. Zabieg ten miał na celu ukazanie, trwającego przez wiele stuleci, procesu przenikania wschodniej teorii dietetyczno-farmakologicznej na zachodnie tereny świata śródziemnomorskiego. Skutkiem tego zjawiska było ukształtowanie się jednej, uniwersalnej doktryny medycznej, obo- wiązującej na wszystkich obszarach objętych wpływami kultury grecko- -rzymskiej od późnego antyku po wczesne średniowiecze. Tom ten poświęcony został dwóm, pełniącym istotną rolę w diecie człowieka, produktom odzwierzęcym, jakimi są jajka oraz mleko (a także uzyskane z niego przetwory). Został on pomyślany jako logiczna konty- nuacja rozdziału Rola mięsa w okresie pomiędzy II a VII w. w świetle źródeł medycznych, zamieszczonego w książce Dietetyka i sztuka kulinarna antyku 2 i wczesnego Bizancjum (II–VII w.), część II, Pokarm dla ciała i ducha, red. Maciej Kokoszko, Łódź 2014. Zgodnie z przyjętą koncepcją, jego zasad- niczy trzon stanowią zatem pisma medyków, które zostały już szczegó- łowo zaprezentowane zarówno we wzmiankowanej powyżej pozycji, jak i książce stanowiącej pierwszą część serii1, dlatego też nie było konieczności ponownego omawiania wykorzystanej bazy źródłowej. Książka wyraźnie dzieli się na dwie części. Pierwszą otwiera rozdział o jajkach, w którym, ze względu na dużą ilość materiału, zastosowano wewnętrzny podział na fragmenty dotyczące wiadomości na temat wspo- magania nośności kur poprzez podawanie im odpowiedniej paszy oraz sposobów magazynowania jaj, ich charakterystyki dietetycznej i medycz- nej, wykorzystania jajek w procedurach terapeutycznych oraz ich użycia w gastronomii. Na część drugą składają się zasadniczo rozważania na temat mleka i pro- duktów mlecznych. Rozpoczyna je krótki wstęp, zarysowujący znaczenie wymienionych wyżej pokarmów w rejonie śródziemnomorskim. Kolejny fragment publikacji wprowadza czytelników w zagadnienie genezy medycz- nej teorii mleka, czyli tak zwanej galaktologii, a zatem zespołu poglądów na temat wpływu mleka (i jego pochodnych) na ludzki organizm. Obejmuje on ustalenia Celsusa i Dioskurydesa2, czyli autorów, których działalność przypadła na I w. n.e., a więc przed czasami Galena z Pergamonu (II/III w. n.e.)3, któremu przypisuje się ujednolicenie kanonu wiedzy medycznej 1 M. K o k o s z k o, K. J a g u s i a k, Z. R z e ź n i c k a, Dietetyka i sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II–VII w.), cz.  I, Zboża i produkty zbożowe w źródłach medycznych antyku i wczesnego Bizancjum (II–VII w.), Łódź 2014, s. 5–26; i i d e m, Wstęp. Dietetyka, farmakologia i sztuka kulinarna w źródłach medycznych, [in:] Dietetyka i sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II–VII w.), cz.  II, Pokarm dla ciała i ducha, red. M. K o k o s z k o, Łódź 2014, s. 55–66. 2 O działalności obu lekarzy, cf. rozdział na temat galaktologii Celsusa i Dioskurydesa. 3 Na temat lekarza i jego działalności, cf. L. T h o r n d i k e, Galen. The man and his times, ScM 14.1, 1922, s. 83–93; D.E. E i c h h o l z, Galen and his environment, GR 20, 1951, s. 60–71; G. S a r t o n, Galen of Pergamon, Lawrence 1954, passim; V. N u t t o n, The chronology of Galen’s early career, CQ 23.1, 1973, s. 158–171; J. S c a r b o r o u g h, The Galenic question, SuA 65.1, 1981, s. 1–31; i d e m, Early Byzantine pharmacology, DOP 38, 1984, s. 215–221; H.F.J. H o r s t m a n s h o f f, Galen and his patients, [in:] Ancient medicine in its socio-cultural context. Papers read at the congress held at Leiden University, 13–15 April 1992, vol. I, ed. Ph.J. v a n d e r E i j k, H.F.J. H o r s t m a n s h o f f, Ab ovo ad γάλα… 3 (także w tym zakresie). Następne partie książki ułożone są tematycznie. Pierwsza z nich, poświęcona mleku, dotyczy jego charakterystyki dietetycz- nej, medycznej oraz zastosowań kulinarnych. Punktem wyjścia rozważań staje się, utrwalony przez Pergamończyka, dietetyczny i medyczny opis mleka, który zostaje skonfrontowany z dorobkiem medyków wczesnego Bizancjum (Orybazjusza [IV w. n.e.]4, Aecjusza z Amidy [VI w. n.e.]5, P.H. S c h r i j v e r s, Amsterdam 1995, s. 83–99; J. W i l k i n s, The contribution of Galen, De subtiliante diaeta (On the thinning diet), [in:] The unknown Galen, ed. V. N u t t o n, London 2002, s. 47–55; V. N u t t o n, Ancient medicine, London–New York 2005, s. 222–235; R.J. H a n k i n s o n, Galen of Pergamon, [in:] The encyclopedia of ancient natural scientists. The Greek tradition and its many heirs, ed. P.T. K e y s e r, G. I r b y - M a s s i e, London–New York 2008, s. 335–339; i d e m, The man and his work, [in:] The Cambridge companion to Galen, ed. R.J. H a n k i n s o n, Cambridge 2008, s. 1–33; Galen and the world of knowledge, ed. Ch. G i l l, T. W h i t m a r s h, J. W i l k i n s, Cambridge 2009, passim; Z. G a j d a, Do historii medycyny wprowadzenie, Kraków 2011, s. 146–159. 4 Na temat lekarza i jego działalności, cf. B. B a l d w i n, The career of Oribasius, AClas 18, 1975, s. 85–97; i d e m, Beyond the house call: doctors in early Byzantine history and politics, DOP 38, 1984, s. 17–18; J. S c a r b o r o u g h, Early Byzantine..., s. 221–224; M. G r a n t, Oribasios and medical dietetics or the three ps, [in:] Food in antiquity, ed. J. W i l k i n s, D. H a r v e y, M. D o b s o n, Exeter 1999, s. 371–379; K. G e ō r g a k o p o u l o s, Archaioi hellēnes iatroi, Athenai 1998, s. 62–63; R. d e L u c i a, Oreibasios v. Pergamon, [in:] Antike Medizin. Ein Lexikon, hrsg. K.-H. L e v e n, München 2005, kol. 660–661; M. K o k o s z k o, Ryby i ich znaczenie w życiu codziennym ludzi poźnego antyku i Bizancjum (IV–VII w.), Łódź 2005, s. 14–15; V. N u t t o n, Ancient medi- cine..., s. 295–296; G. K l a n t z ē s, K. Ts i a m ē s, E. P o u l a k l u - R e m p e l l a k o u, Oreibasios kai Paulos Aiginētēs. Dyo Byzantinoi iatroi, prōtoporoi stēn plastikē cheirour- gikē, AHM 23.5, 2006, s. 537–539; R. d e L u c i a, Oribasio di Pergamo, [in:] Medici bizantini. Oribasio di Pergamon. Aezio d’ Amida. Alessandro di Tralle. Paolo d’Egina. Leone medico, ed. A. G a r z y a, R. d e L u c i a, A. G u a r d a s o l e, A.M. I e r a c i B i o, M. L a m a g n a, R. R o m a n o, Torino 2006, s. 21–29; J. S c a r b o r o u g h, Oribasios of Pergamon, [in:] The encyclopedia of ancient natural scientists...., s. 595–596; M. L ó p e z P é r e z, Ginecología y patologa sexual feminina en las Colecctiones Médicas de Oribasio, Oxford 2010, s. 44–70; Z. G a j d a, Do historii..., s. 178–179; K. J a g u s i a k, M. K o k o s z k o, Życie i kariera Orybazjusza w świetle relacji źródłowych, PNH 10.1, 2011, s. 5–21; i i d e m, Pisma Orybazjusza jako źródło informacji o pożywieniu ludzi w późnym Cesarstwie Rzymskim, VP 33, 2013, s. 339–357; A. K o m p a, Mieszkańcy Konstantynopola w oczach intelektualistów miejscowej proweniencji, [in:] A. K o m p a, M.J. L e s z k a, T. Wo l i ń s k a, Mieszkańcy stolicy świata. Konstantynopolitańczycy między starożytnością a średniowieczem, Łódź 2014, s. 21–22. 5 Na temat lekarza i jego działalności, cf. M. We l l m a n n, Aetios (8), [in:] RE, Bd. I, Stuttgart 1894, kol. 703–704; H. L e h m a n n, Zu Aëtius Amidenus, SuA 23, Wstęp 4 Antyma [VI w. n.e.]6, Pawła z Eginy [VII w. n.e.]7 i anonimowego autora traktatu O pokarmach8). Ta sama struktura wykładu została utrzymana w następnych rozdziałach, dotyczących kolejno sfermentowanego mleka, sera, a w końcu i masła. Publikację wieńczą konkluzje, w których uwypuklone zostały wnioski ogólne nie tylko na temat znaczenia i sposobów wykorzystania każde- go z wymienionych produktów w diecie i terapeutyce, ale które dotyczą także ewolucji w schemacie ich spożycia oraz postępu medycyny w rze- czonym zakresie. Dodać wypada, że książka zaopatrzona została w m.in. w słowniczek terminów greckich pojawiających się w tekście oraz obszerną bibliografię przedmiotu. 1930, s. 205–206; P. D i e p g e n, Zur Frauenheilkunde im byzantinischen Kulturkreis des Mittelalter, Wiesbaden 1950, s. 4–5; A. G u i l l o u, La civilisation byzantine, Paris 1974, s. 357; H. H u n g e r, Die hochsprachliche profane Literatur der Byzantiner, Bd. I, München 1978, s. 294–296; V. N u t t o n, From Galen to Alexander. Aspects of medi- cine and medical practice in late Antiquity, DOP 38, 1984, s. 6–7; J. S c a r b o r o u g h, Early Byzantine…, s. 224–226; K. G e ō r g a k o p o u l o s, Archaioi…, s. 24–26; M. K o k o s z k o, Ryby…, s. 9–10; A. G a r z y a, Aetios v. Amida, [in:] Antike Medizin…, kol. 19–20; V. N u t t o n, Ancient medicine…, s. 295; R. R o m a n o, Aezio Amideno, [in:] Medici bizantini…, s. 255–261; J. S c a r b o r o u g h, Aetios of Amida, [in:] The encyclopedia of ancient natural scientists…, s. 38–39; i d e m, Theodora, Aetius of Amida, and Procopius: some possible connections, GRBS 53, 2013, s. 742–762. 6 Na temat lekarza i jego działalności, cf. G.M. M e s s i n g, Remarks on Anthimus De observatione ciborum, CP 37.2, 1942, s. 150–158; G. B a a d e r, Early medieval Latin adaptations of Byzantine medicine in Western Europe, DOP 38, 1984, s. 251–252; E. K i s l i n g e r, Anthimus, [in:] Antike Medizin…, kol. 56; J. S c a r b o r o u g h, Anthimus (of Constantinople?), [in:] The encyclopedia of ancient natural scientists…, s. 91–92. 7 Na temat lekarza i jego działalności, cf. H. D i l l e r, Paulus (23), [in:] RE, Bd. XVIII, 4, Stuttgart 1949, kol. 2386–2397; J. S c a r b o r o u g h, Early Byzantine..., s. 228–229; R. G u r u n l u o g l u, A. G u r u n l u o g l u, Paul of Aegina: landmark in surgical prog- ress, WJS 27.1, 2003, s. 18–25; P.E. P o r m a n n, Paulos v. Aigina, [in:] Antike Medizin…, kol. 681–682; M. L a m a n g a, Paolo di Egina, [in:] Medici bizantini…, s. 683–695; G. K l a n t z ē s, K. Ts i a m ē s, E. P o u l a k o u - R e m p e l l a k o u, Oreibasios…, s. 539–540; P.E. P o r m a n n, Paulos of Aigina, [in:] The encyclopedia of ancient natural scientists…, s. 629; Z. G a j d a, Do historii…, s. 179–180. 8 Traktat dedykowany jest cesarzowi Konstantynowi IV, panującemu w latach 668–685. Cf. F.Z. E r m e r i n s, L.S. (Introductio), [in:] Anecdota medica Graeca, ed. F.Z. E r m e r i n s, Leiden 1963, s. XI–XII; A. D a l b y, Flavours of Byzantium, Blackawton–Totnes 2003, s. 18; i d e m, Tastes of Byzantium. The cuisine of a legendary empire, London–New York 2010, s. 18. Ab ovo ad γάλα… 2. Apendyks humoralny 5 Zrozumienie zaprezentowanych w książce rozważań z pewnością ułatwi Czytelnikom krótki zarys teorii humoralnej, która przez szereg stuleci stanowiła fundament antycznej, a później także średniowiecznej medycyny9. Za jej twórcę tradycyjnie uznaje się żyjącego w V w. p.n.e. Hipokratesa z Kos10, który jako pierwszy miał zacząć doszukiwać się genezy stanu chorobowego w zachwianiu proporcji pomiędzy krążącymi w ludzkim ciele sokami organicznymi (chymoí). Przyjmuje się, że spośród nich wyszczególnił on cztery dominujące humory, do których zaliczył krew, żółć, czarną żółć i flegmę, a każdemu z nich przypisał odmienne właściwości. Krew była gorąca i wilgotna, żółć – gorąca i sucha, czarna żółć (w języku polskim nazywana niekiedy melancholią) – zimna i sucha, a flegma – zimna i wilgotna. Przy tego typu założeniach teoretycznych, najważniejszym zadaniem ówczesnej medycyny stawało się zatem zacho- wanie względnego balansu (eukrasía) pomiędzy humorami. Nie było to rzeczą prostą, gdyż zgodnie z panującymi przekonaniami ich proporcja była zróżnicowana (co dziś jeszcze określamy jako indywidualny tempera- ment, po grecku krásis) i zmieniała się na różnych etapach życia człowieka. Identyfikowane z chorobą zaburzenie równowagi humoralnej (dyskrasía) wiązało się z dostrzegalnymi zmianami w samopoczuciu i wyglądzie pacjenta. Przywrócenie harmonii odbywało się poprzez zasto- sowanie właściwej diety, to znaczy odpowiedniego trybu życia dosto- sowanego do indywidualnych potrzeb jednostki i obejmującego takie aspekty jak aktywność fizyczna, kąpiele, wypróżnianie się i przyjmowanie 9 Na temat teorii humoralnej i antyczno-bizantyńskiej dietetyki, cf. A. D r y g a s, „Soki” (humory) w teorii Hipokratesa, FP 51.15, 1995, s. 671–676; M. G r a n t, Introduction, [in:] i d e m, Dieting for an emperor. A translation of books 1 and 4 of Oribasius’ Medical Compilations with an introduction and commentary, Leiden–New York–Köln 1997, s. 4–12; Z. G a j d a, Do historii..., s. 106–108. 10 Na temat lekarza i jego działalności, cf. H. G o s s e n, Hippokrates (16), [in:] RE, Bd. VIII, Stuttgart 1913, kol. 1801–1852; L. E d e l s t e i n, Hippokrates, [in:] RE, Supplementband VI, Stuttgart 1935, kol. 1290–1345; M. We s o ł y, Po co nam dziś Hippokrates?, [in:] H i p p o k r a t e s, Wybór pism, tłum. M. We s o ł y, vol. I, Warszawa 2008, s. 11–42. Wstęp 6 prozdrowotnych pokarmów. Szczególną rolę przypisywano zwłaszcza tej ostatniej kwestii, ponieważ uważano, że to właśnie pożywienie dostar- cza ciału substancji, które, w wyniku sprawnie przebiegającego procesu trawienia, przemieniały się w konkretny sok organiczny. Z tego powodu lekarze poświęcali w swoich traktatach tak wiele uwagi dietetycznym charakterystykom rozmaitych artykułów spożywczych11. Diagnozując stan pacjenta, określali oni przyczynę utraty balansu humoralnego, a w ramach kuracji przepisywali mu stosowne pożywienie i rodzaj aktywności, które miały usunąć powstały w wyniku schorzenia dysonans. Dobór odpowiedniego pokarmu wymagał szerokiej wiedzy z pogra- nicza fizjologii, medycyny i sztuki kulinarnej. Podanie tego samego pro- duktu osobom różniącym się między sobą pod względem krásis jednym pacjentom przynosiło bowiem spodziewaną ulgę, podczas gdy u drugich mogło skutkować niepożądanymi efektami. Na przykład osobom star- szym odradzano spożywanie jedzenia generującego gęste soki, które, choć generalnie uchodziło za pożywne, mogło okazać się dla nich zbyt ciężko- strawne, a tym samym doprowadzić do blokad narządów wewnętrznych. Przeciwwskazanie to nie dotyczyło już jednak ludzi młodych, którzy nie tylko nie cierpią na problemy z trawieniem, ale też, ze względu na wysoki stopień aktywności fizycznej, powinni posilać się produktami dostarczającymi znacznego zapasu energii. Nie mniej istotna była też jakość samego surowca. Pod tym względem najczęściej rekomendowano możliwie jak najświeższe pożywienie, gdyż takie było najlepiej przyswajane przez organizm. Innym ważnym czynnikiem, który należało wziąć pod uwagę, było zastosowanie prawidłowej obróbki termicznej pokarmu (lub jej pominięcie). Te same produkty przyrządzone na rozmaite sposoby mogły bowiem przyczynić się do generowania dobrych lub złych soków. Ta pierwsza grupa określana była przymiotnikiem eúchyma, natomiast w odniesieniu do drugiej używano epitetu kakóchyma. 11 Na temat związków między farmakologią a dietetyką, cf. J. S t a n n a r d, Aspects of Byzantine materia medica, DOP 38, 1984, s. 210; M. K o k o s z k o, K. J a g u s i a k, Z. R z e ź n i c k a, Wstęp. Wiedza o pokarmach w źródłach medycznych. Dietetyka, far- makologia i sztuka kulinarna, [in:] M. K o k o s z k o, K. J a g u s i a k, Z. R z e ź n i c k a, Zboża i produkty zbożowe…, s. 5–26. Ab ovo ad γάλα… 7 Tą samą zasadą kierowali się w swojej praktyce także lekarze epoki wczesnego Bizancjum, co najwyraźniej obrazują pisma Orybazjusza. Ten cieszący się zaufaniem i przyjaźnią cesarza Juliana Apostaty lekarz stworzył przejrzystą i całościową klasyfikację danych dietetycznych. Jego wkład w rozwój nauki o jedzeniu polegał na opracowaniu kilkudziesięciu obszernych katalogów grupujących artykuły spożywcze ze względu na ich cechę dominującą. Taki sposób ujęcia danych zyskał aprobatę środowiska medycznego i został zapożyczony przez kolejne pokolenia lekarzy, jak chociażby Aecjusza z Amidy i anonimowego autora traktatu O pokarmach. Wstęp I Zofia Rzeźnicka Jajka w dietetyce, farmakologii, procedurach terapeutycznych i sztuce kulinarnej 1. Jajka – wiadomości ogólne W antyku1 2 i Bizancjum2, tak jak współcześnie, najczęściej spożywano kurze jaja (oón; l. mn. oá). Świadczą o tym chociażby informacje zawarte 1 Jajka w antyku grecko-rzymskim – J. A n d r é, L’alimentation et la cuisine à Rome, Paris 1961, s. 152–153; M. C o r b i e r, La fève et la murène: hierarchies socials des nourritures à Rome, [in:] Histoire de l’alimentation, ed. J.-L. F l a n d r i n, M. M o n t a n a r i, Paris 1996, s. 224, 227–228; A. D a l b y, Siren feasts. A history of food and gastronomy in Greece, London–New York 1996, s. 7, 65, 115, 147; 161; F. D u p o n t, Grammaire de l’alimen- tation et des repas romains, [in:] Histoire…, s. 210; G. S a s s a t e l l i, L’alimentation des Etrusques, [in:] Histoire…, s. 189, 193–194; M. To u s s a i n t - S a m a t, Histoire naturelle et morale de la nourriture, Paris 1997, s. 439–440; J. S o l o m o n, The Apician sauce. Ius Apicianum, [in:] Food in antiquity, ed. J. W i l k i n s, D. H a r v e y, M. D o b s o n, Exeter 1999, s. 126; K.D. W h i t e, Cereals, bread and milling in the Roman world, [in:] Food in antiquity, s. 41; A. D a l b y, Food in the ancient world from A to Z, London–New York 2003, s. 126–127; P. F a a s, Around the Roman table. Food and feasting in ancient Rome, transl. S. W h i t e s i d e, Chicago 2005, s. 314–322; J.P. A l c o c k, Food in the ancient world, Westport–London 2006, s. 70, 72–75, 157, 168, 184–185, 209–211, 241; 10 H.E.M. C o o l, Eating and drinking in Roman Britain, Cambridge 2006, s. 102–103; J.M. W i l k i n s, S. H i l l, Food in the ancient world, Malden–Oxford 2006, s. 64, 107; R. L a u r e n c e, Roman passions. A history of pleasure in Imperial Rome, London 2010, s. 94–95, 107–108; A. D a l b y, The flavours of classical Greece, [in:] Flavours and delights. Tastes and pleasures of ancient and Byzantine cuisine, ed. I. A n a g n o s t a k i s, Athens 2013, s. 33; Ch. C h a n d e z o n, Animals, meat, and alimentary by-products: patterns of production and consumption, [in:] A companion to food in the ancient world, ed. J. W i l k i n s, R. N a d e a u, Malden–Oxford–Chichester 2015, s. 143; J. W i l k i n s, Medical literature, diet and health, [in:] A companion…, s. 64. 2 Jajka w późnym antyku i epoce bizantyńskiej – E. K i s l i n g e r, Les chrétiens d’Orient: règles et réalités alimentaires dans le monde byzantin, [in:] Histoire…, s. 336; A.N.J. L o u v a r i s, Fast and abstinence in Byzantium, [in:] Feast, fast or famine. Food and drink in Byzantium, ed. W. M a y e r, S. Tr z c i o n k a, Brisbane 2005, s. 197; K. P a r r y, Vegetarianism in late antiquity and Byzantium: the transmission of a reg- imen, [in:] Feast…, s. 184; C. B o u r b o u, M.P. R i c h a r d s, The middle Byzantine menu: palaeodietary information from isotopic analysis of humans and fauna from Kastella, Crete, IJOa 17, 2007, s. 65–66; M. G r ü n b a r t, Store in a cool and dry place: perishable goods and their preservation in Byzantium, [in:] Eat, drink and be merry (Luke 12:19). Food and wine in Byzantium. In honour of Professor A.A.M. Bryer, ed. L. B r u b a k e r, K. L i n a r d o u, Aldershot 2007, s. 48; J. K o d e r, Stew and salted meat – opulent normality in the diet of every day?, [in:] Eat, drink and be merry…, s. 71; A. D a l b y, Tastes of Byzantium. The cuisine of a legendary empire, London–New York 2010, s 71; A.-M.Ta l b o t, Mealtime in monasteries: the culture of the Byzantine refectory, [in:] Eat, drink and be merry…, s. 114–115, 119; M. K o k o s z k o, Rola nabiału w diecie późne- go antyku i wczesnego Bizancjum (IV–VII w.), ZW 16, 2011, s. 22–27; i d e m, Smaki Konstantynopola, [in:] Konstantynopol – Nowy Rzym. Miasto i ludzie w okresie wcze- snobizantyńskim, red. M.J. L e s z k a, T. Wo l i ń s k a, Warszawa 2011, s. 489–491; I. A n a g n o s t a k i s, Byzantine delicacies, [in:] Flavours and delights…, s. 88; i d e m, Byzantine diet and cuisine. In between ancient and modern gastronomy, [in:] Flavours and delights…, s. 51; i d e m, The emperor’s salad, [in:] Flavours and delights…, s. 171; i d e m, „The raw and the cooked”: ways of cooking and serving food in Byzantium, [in:] Flavours and delights…, s. 179–181; J. K o d e r, Everyday food in the middle Byzantine period, [in:] Flavours and delights…, s. 144, 146; i d e m, Natural environment and climate, diet, food, and drink, [in:] Heaven Earth. Art of Byzantium from Greek collections, ed. A. D r a n d a k i, D. P a p a n i k o l a - B a k i r t z i, A. To u r t a, Athens 2013, s. 215; M. L e o n t s i n i, Hens, cockerels and other choice fowl. Everyday food and gastronomic pretensions in Byzantium, [in:] Flavours and delights…, s. 118–119, 130; J. K o d e r, Cuisine and dining in Byzantium, [in:] Byzantine culture. Papers from the conference “Byzantine Days of Istanbul” held on the occasion of Istanbul being European Cultural Capital 2010. Istanbul, May 21–23 2010, ed. D. S a k e l, Ankara 2014, s. 427, 430; C. B o u r b o u, S. G a r v i e - L o k, Bread, oil, wine and milk: feeding infants and adults in Byzantine Greece, [in:] Archaeodiet in the Greek world. Dietary reconstruction from stable isotope Zofia Rzeźnicka 11 we fragmentach pism agronomicznych3 poświęconych hodowli tych pta- ków. Autorzy, w trosce o pomnożenie liczebności ptactwa, najwięcej uwagi poświęcają kwestii wysiadywania jaj i wylęgu piskląt4. Dane te dostarczają nam w związku z tym szczegółowych wiadomości o sposobie wpływania na nośność zwierząt poprzez podawanie im odpowiedniej paszy. Zdaniem Kolumelli (I w. n.e.), nioskom powinno się podawać na wpół ugotowany jęczmień z dodatkiem liści i nasion żarnowca miotlastego, które ewentual- nie można zastąpić wyką siewną lub prosem5. Z kolei autor bizantyńskie- go traktatu Geoponika (powstałego w okresie pomiędzy VI a X w.) pisze o kaszy jęczmiennej, prosie, otrębach zbożowych, życicy zwanej dzidzánia (Lolium temulentum L.) oraz wilgotnych liściach lucerny drzewnej6. Zale- ca jednocześnie mieć baczenie, aby ptaki nie spożywały pestek winogron, gdyż, jak uważa, niekorzystnie wpływają one na nośność7. W tym samym dziele odnajdujemy również wzmianki mówiące o praktykach mających zagwarantować pozyskanie jaj o jak najlepszej jakości, co zapewne było istotne nie tylko w ich wykorzystaniu w gospodarstwie domowym, ale pozwalało też uzyskać większy zysk z ich sprzedaży8. W jednej z porad czytamy, że aby interesujący nas produkt osiągnął wystarczająco duże roz- miary, ptaki powinny żywić się suchymi lub zwilżonymi winem otrębami z dodatkiem utartej lakońskiej dachówki bądź ochry9. Natomiast przed znoszeniem uszkodzonych jajek miało chronić podawanie zwierzętom, przed porcją właściwej paszy, specyfiku przygotowanego z ugotowanego białka jajka utartego z taką samą ilością prażonych rodzynek10. analysis, ed. A. P a p a t h a n a s i o u, M.P. R i c h a r d s, S.C. F o x, Princeton 2015, s. 174, 188; B. C a s e a u, Byzantium, [in:] A companion…, s. 365. 3 Na temat najbardziej znanych autorów agronomicznych i ich traktatów, cf. I. M i - k o ł a j c z y k, Rzymska literatura agronomiczna, Toruń 2004, passim. 4 Wa r r o n, O gospodarstwie rolnym, III, 9, 7–13; K o l u m e l l a, VIII, 5, 1–14; Geoponika, XIV, 7, 2; XIV, 7, 4–5; XIV, 7, 8–9; XIV, 7, 11–30; XIV, 8, 1–4. 5 K o l u m e l l a, VIII, 5, 2. 6 Geoponika, XIV, 7, 3. 7 Geoponika, XIV, 7, 4; cf. K o l u m e l l a, VIII, 4, 2–3. 8 Cf. Geoponika, XIV, 11, 1–8; XIV, 14, 1. Zgodnie z Edyktem o cenach maksymalnych, na początku IV w. n.e., cztery sztuki jajek kosztowały 4 denary, cf. Edykt Dioklecjana, 6, 1, 43. 9 Geoponika, XIV, 11, 1–2. 10 Geoponika, XIV, 11, 3; XIV, 14, 1. Jajka w dietetyce, farmakologii, procedurach terapeutycznych… 12 Wraz ze zgromadzeniem dużej liczby dorodnych jajek (z przeznacze- niem kulinarnym bądź na potrzeby handlu) należało zadbać, by jak naj- dłużej zachowały one świeżość. Z analizowanych traktatów dowiadujemy się, że rolnicy rozwiązali tę kwestię, wypracowując kilka skutecznych metod, których główne założenia, z wyjątkiem drobnych modyfikacji, nie uległy zmianie od starożytności po średniowiecze. Warron (II/I w. p.n.e.) radził na przykład nacierać jajka miałką solą bądź zanurzyć je na trzy lub cztery godziny w solnym roztworze. Następnie polecał składować je w otrębach lub plewach11. Z kolei z traktatu Kolumelli dowiadujemy się o praktyce umieszczania jajek na sześć godzin w miałkiej soli, którą następnie zmywano, a przygotowany w ten sposób produkt zasypywano plewami, otrębami, bobem (całym lub rozdrobnionym) bądź skawaloną solą. Wspomina on też o wzmiankowanej już metodzie wrzucania jajek do osolonej wody, dodaje jednak, że roztwór ten powinien być ciepły. Zauważa nadto, że choć sól jest niezwykle skutecznym konserwantem, doprowadza do wysuszenia właściwej substancji jaj, przez co podczas sprzedaży tracą one na wartości12. Z analizy fragmentu Geoponiki wyni- ka, że zaprezentowane powyżej sposoby przedłużania świeżości jaj były dobrze znane i powszechnie stosowane również w czasach Bizancjum13. 2. Charakterystyka dietetyczna jajek Mnogość i popularność technik pozwalających na wydłużenie termi- nu spożywania interesującego nas pożywienia pozwala zrozumieć, dla- czego twórcy źródeł medycznych kładli szczególny nacisk na stosowanie (zarówno w gastronomii jak i medycynie) możliwie jak najświeższych jaj. 11 Wa r r o n, O gospodarstwie rolnym, III, 9, 12. 12 K o l u m e l l a, VIII, 6, 1–2. Cf. Ch. C h a n d e z o n, Animals…, s. 140. 13 Umieszczanie świeżych jaj w otrębach, cf. Geoponika, XIV, 7, 11. Przechowywanie jaj w plewach, otrębach lub soli, cf. Geoponika, XIV, 11, 6. Zanurzanie jaj w solnym roz- tworze (a następnie umieszczenie ich w plewach lub otrębach), cf. Geoponika, XIV, 11, 7. Zofia Rzeźnicka 13 Jednym z pierwszych autorów, który kilkakrotnie akcentował tę kwestię, był Galen. Uczynił ją bowiem jednym z głównych postulatów chociaż- by w traktacie O właściwościach pokarmów, gdzie w obszernym rozdzia- le, dotyczącym dietetycznej charakterystyki tego pokarmu, przedstawił jego klasyfikację według trzech kryteriów. Po pierwsze lekarz uzależniał jego właściwości od gatunku ptactwa. Pod tym względem za najlepsze uznał jaja kurze i bażancie, zauważając jednocześnie, że gorszymi cechami odznaczają się te pozyskane od gęsi i strusi. Jako drugą cechę wymienił właśnie świeżość jaj, czyli czas, jaki upłynął od ich zniesienia. Natomiast trzeci aspekt dotyczył sposobu i długości obróbki termicznej. Zgodnie z tym ostatnim medyk najpierw wyróżnił jaja gotowane, które usystema- tyzował według ich konsystencji, to znaczy gotowane na twardo (hefthá), na miękko (rofetá) lub zupełnie płynne, czyli zaledwie podgrzane (tro- metá)14. Kolejno przeszedł do konkretnych argumentów wyjaśniających ich dietetyczną wartość, wyjaśniając, że najlepsze pod tym względem są jajka jedynie delikatnie ścięte, podczas gdy te na miękko odznaczają się mniejszą pożywnością. Podkreślił jednak, że ostatnie są za to łatwiej wyda- lane z organizmu, a nadto łagodzą podrażnienia gardła. Z zapisków leka- rza jasno wynika, że przeciwieństwo obu stanowią jaja na twardo, które są ciężkostrawne, co oznacza, że z trudnością przechodzą przez układ pokarmowy i dostarczają ciału pożywienia o gęstych sokach. W dalszej części traktatu odnajdujemy inne przykłady technologii kulinarnych, które stanowiły także o właściwościach dietetycznych jajek. Galen wyróżnił wśród nich jaja pieczone w popiele (optá), o których pisał, że (w porównaniu z gotowanymi na twardo) jeszcze wolniej przechodzą przez organizm i zapewniają mu pokarm o gęstszych sokach. Medyk wymienił również jajka smażone na patelni tágenon (nazywane z tego powodu tagenistá), które stanowią najgorszy rodzaj pożywienia, ponie- waż w trakcie obróbki termicznej wydziela się szkodliwy (jak określił go 14 W konsumpcji tego rodzaju pokarmu pomocna była coclearia, łyżka o ostro zakoń- czonym uchwycie (używanym zazwyczaj do wydobywania ślimaków z muszli), którym przekłuwano skorupkę jajka z obu stron, po czym wysysano jej zawartość, cf. M a r c j a l i s, XIV, 121. Na ten temat, cf. T.J. L e a r y, Martial book XIV: The Apophoreta. Text with introduction and commentary, London 1996, s. 185; P. F a a s, Around…, s. 314–315; J.P. A l c o c k, Food…, s 116. Jajka w dietetyce, farmakologii, procedurach terapeutycznych…
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Dietetyka i sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II-VII w.), cz. III. Ab ovo ad γάλα. Jajka, mleko i produkty mleczne w medycynie i w sztuce kulinarnej (I-VII w.). Byzantina Lodziensia XXVIII
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: