Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00399 008669 10487710 na godz. na dobę w sumie
Dietetyka i sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II–VII w.). Część II, Pokarm dla ciała i ducha - ebook/pdf
Dietetyka i sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II–VII w.). Część II, Pokarm dla ciała i ducha - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 616
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9779-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-22%), audiobook).
Jest to kontynuacja cyklu książek poświęconych historii jedzenia, dietetyki i medycyny w antyku klasycznym i wczesnym Bizancjum. Autorzy przedstawiają studia odnoszące się do kolejnych grup pokarmów – kontynuując wątek podjęty w części I książki Dietetyka i sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II–VII w.) pt. Zboża i produkty zbożowe w źródłach medycznych antyku i wczesnego Bizancjum (nr XVI, ser. „Byzantina Lodziensia”), opisując rolę roślin strączkowych i warzyw, immanentnych składników diety starożytnych. Analizują też znaczenie mięs, podrobów i wyrobów wędliniarskich w kuchni i praktyce medycznej. Ważne są też teksty odnoszące się do kulturowych, ideologicznych i ekonomicznych aspektów żywności w życiu ówczesnych społeczności grecko-rzymskich i bizantyńskich. Aprowizacja Antiochii nad Orontesem nabiera znaczenia studium przypadku, zaś tekst o nawykach żywieniowych, smakoszostwie i poszczeniu ilustruje kontekst antropologiczny i historyczny diety. Pozwala zrozumieć pozamaterialne przyczyny konkretnej praktyki dietetycznej na podstawie drobiazgowej i erudycyjnej analizy setek świadectw źródłowych ówczesnego piśmiennictwa i pokazuje religijne znaczenie zwyczajów żywieniowych. Publikacja stanowi syntetyczne ujęcie zarządzania dostępnością żywności dla dużych skupisk ludzkich tego okresu. Antiochia nad Orontesem jest dobrym przedmiotem badań ze względu na długotrwałą (i ciągle aktualną) tradycję badań archeologicznych i stosunkowo bogaty zasób źródeł pisanych. 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

reda kc ja Mac iej Kokoszko Dietetyka i sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II–VII w.) część II Pokarm dla ciała i ducha B Y Z A N T I N A L O D Z I E N S I A seria wydawnicza Katedry Historii Bizancjum UŁ z a ł o ż o n a p r z e z Profesora Waldemara Cerana w 1997 r. № XIX B Y Z A N T I N A L O D Z I E N S I A XIX Dietetyka i sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II–VII w.) część II Pokarm dla ciała i ducha redakc ja Maciej Kokoszko B y z a n t i n a L o d z i e n s i a seria wydawnicza Katedry Historii Bizancjum UŁ № XiX K o m i t e t R e d a K c y j n y Mirosław J. Leszka – przewodniczący Sławomir Bralewski Maciej Kokoszko Teresa Wolińska Andrzej Kompa – sekretarz dr hab. Anna Kotłowska, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu R e c e n z e n t a d i u s tac j a i Ko R e K ta Mirosław J. Leszka, Andrzej Kompa o K Ł a dK Ę i s K Ł a d P Ro j e K toWa Ł Sebastian Buzar s K Ła d i Ł a m a n i e AgenT PR a d R e s Re d a Kc j i Katedra Historii Bizancjum UŁ ul. A. Kamińskiego 27a 90-219 Łódź, Polska bizancjum@uni.lodz.pl www.bizancjum.uni.lodz Fotografie na okładce © Mirosław J. Leszka, 2014 Projekt został sfinansowany ze środków narodowego Centrum nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DeC-2011/01/B/HS3/01020 © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I • Drukowano na papierze Stella Press 65 g dostarczonym przez Zing Sp. z o.o. Zam.nr W.06738.14.0.K • Printed in Poland • ISBN 978-83-7969-456-3, ISBN (ebook) 978-83-7969-779-3 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego  90-131 Łódź, ul. W. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl  ksiegarnia@uni.lodz.pl  tel. (42) 665 58 63, fax (42) 665 58 62 Spis treści Wstęp Maciej Kokoszko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 R oZ D Zi A Ł i  Aprowizacja Antiochii nad Orontesem w czasach cesarstwa rzymskiego. Status quaestionis Paweł Filipczak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 3 Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaopatrzenie w wodę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. 2. Zaopatrzenie w produkty rolne i zwierzęce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 32 R o z d z i a ł ii Pokarm dla zdrowia ciała. Rośliny strączkowe, warzywa, mięso oraz produkty zwierzęce Maciej Kokoszko, Krzysztof Jagusiak, Zofia Rzeźnicka 53 Cele badawcze Maciej Kokoszko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 Wstęp. Dietetyka, farmakologia i sztuka kulinarna w źródłach medycznych (ii – Vii w.) Maciej Kokoszko, Krzysztof Jagusiak, Zofia Rzeźnicka . . . . . . . . . . . . . . 55 vi 1. 2. 3. Rola roślin strączkowych (óspria) w świetle źródeł medycznych pomiędzy ii a Vii w. Maciej Kokoszko, Zofia Rzeźnicka, Krzysztof Jagusiak . . . . . . . . . . . . . . . . 67 76 Soczewica Maciej Kokoszko, Krzysztof Jagusiak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 Bób Krzysztof Jagusiak, Zofia Rzeźnicka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Łubin Zofia Rzeźnicka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 Rola warzyw w diecie na podstawie źródeł medycznych w okresie 127 pomiędzy ii a Vii w. Maciej Kokoszko, Krzysztof Jagusiak, Zofia Rzeźnicka . . . . . . . Dzika flora jadalna Maciej Kokoszko, Krzysztof Jagusiak, Zofia Rzeźnicka . . . . . . . . . 144 Sałata Zofia Rzeźnicka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 Kapusta Krzysztof Jagusiak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 184 Rzodkiew Maciej Kokoszko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Burak Maciej Kokoszko, Krzysztof Jagusiak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 Czosnek Zofia Rzeźnicka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 Cebula Krzysztof Jagusiak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 Por Maciej Kokoszko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 Rola mięsa w okresie pomiędzy ii a Vii w. w świetle źródeł medycznych Zofia Rzeźnicka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 226 3.1. Zwierzęta czworonożne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Drób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 305 376 3.3. Podroby i inne produkty pochodzenia zwierzęcego . . . . . . . . . . . . . . 3.4. Wyroby wędliniarskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 426 Wnioski Maciej Kokoszko, Krzysztof Jagusiak, Zofia Rzeźnicka . . . . . . . . . . . . . . . . . 448 Słowniczek wybranych terminów greckich Zofia Rzeźnicka . . . . . . . . . . . . . . 456 R o z d z i a ł iii Od obżarstwa do postu – praktykowanie wstrzemięźliwości od pokarmu przez chrześcijan do VII w. Sławomir Bralewski . . . . . . . . . . 463 Dietetyka i sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II–VII w.) vii Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 523 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 527 Źródła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 527 opracowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 549 Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 575 Indeks osobowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 585 Indeks nazw geograficznych i etnicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 599 Spis treści M a c i e j K o k o s z k o Wstęp niniejsza książka nosząca tytuł Dietetyka i  sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II–VII w.), cz. ii, Pokarm dla ciała i du- cha jest uzupełnieniem wyników długoletnich badań1, które ukazały się dotychczas w dwu książkach, pierwszej napisanej przez Macieja Koko- szko, Krzysztofa Jagusiaka i Zofię Rzeźnicką i opublikowanej jako Di- etetyka i  sztuka kulinarna antyku i  wczesnego Bizancjum (II–VII  w.), cz. i, Zboża i produkty zbożowe w źródłach medycznych antyku i wcze- snego Bizancjum (II–VII  w.)2, oraz  drugiej, tego samego autorstwa, 1 Projekt nosił tytuł Pokarm dla ciała i ducha. Dietetyka i sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II-VII w.) i został sfinansowany ze środków narodowego Cen- trum nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DeC-2011/1/B/HS3/01020. 2 Łódź 2014 (Byzantina Lodziensia XVi). 2 a zatytułowanej Cereals of antiquity and early Byzantine times. Wheat and barley in medical sources (second to seventh centuries AD)3. obecnie zaprezentowana kolekcja jest zbiorem trzech studiów o zróżnicowanej tematyce. Pierwsze (napisane przez Pawła Filipczaka) prezentuje systemy zaopatrzeniowe w żywność i wodę miast Imperium Romanum na przykładzie Antiochii na orontesem. Drugie (autorstwa Macieja Kokoszko, Zofii Rzeźnickiej i  Krzysztofa Jagusiaka) opisuje ważniejsze grupy żywnościowe4 wedle schematu przyjętego przez me- dycynę grecką pomiędzy ii a Vii w. n.e. Trzecie i ostatnie, autorstwa Sławomira Bralewskiego, koncentrując się na kwestii wstrzemięźliwo- ści od niektórych pokarmów, naświetla nowe elementy wprowadzone do schematu dietetycznego obowiązującego w basenie Morza Śródziem- nego wraz z nadejściem i rozwojem chrześcijaństwa. W ten sposób wszystkie trzy publikacje starają się ująć całościowo rolę jedzenia w kształtowaniu nie tylko diety i zdrowia, ale także ducho- wości społeczeństw śródziemnomorskich na  przestrzeni starożytności i okresu wczesnobizantyńskiego. 3 Łódź 2014 (Byzantina Lodziensia XX). 4 Autorzy, w  wymienionych powyżej publikacjach zanalizowawszy rolę zbóż, kierują tym razem swoje zainteresowania ku roślinom strączkowym, warzywom oraz mięsu. Dietetyka i sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II–VII w.) A Ł R oZ D Zi i Pa w e ł F i l i p c z a k Aprowizacja Antiochii nad Orontesem w czasach cesarstwa rzymskiego Status quaestionis Uwagi wstępne na temat zaopatrzenia miast antycznych w wodę i żywność powsta- ło już wiele wartościowych studiów1. Dotyczą one różnych miast, przy 1 ogólnie nt. zaopatrzenia w zboże – J.M. C a r r i é, Les distributions alimentaires dans les cités de l’Empire tardif, MeFR.A 87, 1975, s. 995–1101; J. D u r l i a t, De la ville antique à la ville byzantine. Le problème des subsistanes, Rome 1990; Nourris les ci- tés de Mediterranée, ed. B. M a r i n, C. V i r l o u v e t, Paris 2003; nt. aprowizacji egip- skiej Aleksandrii – M. el A b b a d i, The grain supply of Alexandria and its population in Byzantine times, [in:] Proceedings of the XVIII International Congress of Papyrology, Athens 1998, s. 317–323; e . W i p s z y c k a, Aleksandryjscy biskupi i cesarskie rozdawn - ictwa zboża, PH 87, 1996, s. 399–408; nt. zaopatrzenia Konstantynopola w zboże, cf. przede wszystkim: J. Te a l l, The grain supply of the Byzantine Empire (330–1025), DoP 13, 1959, s. 89–139; B. S i r k s, Food for Rome. The legal structure of transporta- tion and processing of supplies for the imperial distributions in Rome and Constantinople, Amsterdam 1991; J. D u r l i a t, L’approvisionnement de Constantinople, [in:] Constan- tinople and its hinterland, ed. C. M a n g o, g. D a g r o n, Aldershot 1995, s. 19–33; 4 czym szczególną uwagę zwraca obfita bibliografia dotycząca obu stolic, Rzymu i Konstantynopola. W licznych opracowaniach przeanalizowano szereg ważnych zagadnień: zlokalizowano główne regiony dostarczające zboże i wodę, odtwarzając szlaki morskie i lądowe, którymi sprowadzono oba „surowce” do stołecznych metropolii lub innych dużych miast im- perium; analizując obfite ustawodawstwo cesarskie, regulujące niekiedy nawet drobne kwestie związane z transportem, składowaniem i dystry- bucją żywności oraz dostępem do wody pitnej, omówiono prawne strony zagadnienia; przeanalizowano także aspekty techniczne, charakteryzując zróżnicowaną infrastrukturę dostarczającą i udostępniającą wodę; scha- rakteryzowano system bezpłatnego rozdawnictwa żywności, precyzując grupy odbiorców oraz  największych beneficjentów, omawiając także zależności między normalnym funkcjonowaniem społeczeństwa wielko- miejskiego a sprawnym działaniem mechanizmu rozdawnictwa żywności; wskazano przy tym na różnice w systemie rozdawnictwa obejmującego w różnych miastach różne grupy społeczne; opisano również zasadnicze elementy diety przeciętnych mieszkańców oraz przedstawicieli elit miej- skich. W odniesieniu do Konstantynopola wszystkie wskazane wyżej za- gadnienia, wraz z gruntowanym naświetleniem spraw dyskusyjnych lub spornych, wyeksponowaniem obecnego stanu badań oraz  określeniem J.-M. C a r r i é, L’institution annonaire de la première à la deuxième Rome: tradition et innovation, [in:] L’aprovisionnement alimentaire des villes du Bassin méditerranéen de l’Antiquité à l’époque moderne, éd. B. M a r i n, C. V i r l o u v e t, Aix-en-Provence 2003, s. 153–212; V. P r i g e n t, La rôle des provinces d’Occident dans l’approvisionnement de Constantinople (618–717): témoignage numismatique et sigillographique, MeFR. MÂ 118.2, 2006, s. 269–299; e a d e m, Le stockage du grain dans le monde byzantine (VIIe– XIIe siècles), MeFR.MÂ 120.1, 2008, s. 7–37; nt. zaopatrzenia różnych miast antycznych w wodę cf. La conduccióndel agua en el mundo romano, éd. M.o. P o n s, e.S. L ó p e z, granada 2011 [=CPAg 21, 2011]; o zaopatrzeniu Konstantynopola w wodę: J. S t r z y g o w s k i, P. F o r c h h e i m e r, Die Byzantinischen Wasserbehälter von Konstantinopel, Wien 1893; F. D i r m i t e k i n, Adduction de l’eau à Byzance dans la region dite „Bulgarie”, CAr 10, 1959, s. 217–243; i d e m, Leylekkale, un aqueduc byzantin à 60 km au Nord-Ouest d’Istanbul, BF 3, 1968, s. 117–119; C. M a n g o, The water supply of Constantinople, [in:] Constantinople and its hinterland…, s. 9–18; K. Ç e ç e n, The Longest Roman Water Supply Line, istanbul 1996; J. C r o w, J. B a r - d i l l, R. B a y l i s s, Water supply of Constantinople, London 2008. Aprowizacja Antiochii nad Orontesem w czasach cesarstwa rzymskiego… 5 perspektyw badawczych, ale także, last but not least, omówieniem stanu zachowania miejsc i zabytków, stanowiących niegdyś część infrastruktury aprowizacyjnej, zostały niedawno zebrane i omówione w dwóch pracach ogłoszonych drukiem w łódzkim ośrodku studiów nad Bizancjum2. Spośród wszystkich miast bizantyńskich, Konstantynopol pozostaje miastem najlepiej (co nie znaczy w pełni) poznanym pod kątem apro- wizacji. W  przypadku stolicy o  relatywnie dobrze udokumentowanej historii, fakt ten nie powinien dziwić. Jednak z tych samych powodów –  stołecznej rangi i  wyjątkowego znaczenia –  nie można uznać Kon- stantynopola za miasto typowe pod względem aprowizacyjnym. Stoli- ca Bizancjum, co należy przypomnieć, została wyłączona z normalnej struktury administracyjnej państwa (miasta zawsze podlegały władzy namiestnika prowincji, w  której leżały), oddana pod  zarząd prefekta nadzorującego całą administrację, w tym aprowizację, i podlegającego bezpośrednio samemu cesarzowi. Sytuacja Antiochii nad orontesem była odmienna. Mimo dużego politycznego i  administracyjnego znaczenia (siedziba władców iV w., stolica prowincji i diecezji) Antiochia podlegała jednak prawidłom funk- cjonowania metropolii prowincjonalnej, silnie powiązanej gospodarczo z najbliższym regionem, zarządzanej przez lokalne, a nie cesarskie, elity. Pod względem aprowizacji zatem, Antiochia, niepozbawiona pewnych zbieżności z Konstantynopolem, musiała wykazywać spore podobień- stwa do innych miast swojego regionu. To ważny powód, by zabrać głos w szeroko dyskutowanym, choć jak się wydaje zdominowanym stołecz- ną perspektywą, problemie zaopatrzenia miast bizantyńskich w  żyw- ność i wodę. Wybór Antiochii podyktowany został także intensywnym rozwojem badań, szczególnie w ostatnich kilkunastu latach, nad historią i funkcjonowaniem tego miasta, także w zakresie aprowizacyjnym. 2 T. Wo l i ń s k a, M. K o k o s z k o, Aprowizacja miasta, [in:] Konstantynopol –  Nowy Rzym. Miasto i  ludzie w  okresie wczesnobizantyńskim, red. M.J. L e s z k a, T. Wo l i ń s k a, Warszawa 2011, s. 433–470 (T. Wo l i ń s k a, Zaopatrzenie w wodę, s. 433–462; T. Wo l i ń s k a, M. K o k o s z k o, Zaopatrzenie Konstantynopola w żyw- ność, s.  462–470); A. K o m p a, Konstantynopolitańskie zabytki w  Stambule, AUL. FH 87, 2011, s. 137–143, 194–195. Uwagi wstępne 6 1. Zaopatrzenie w wodę Ktokolwiek jest w stanie wznieść nową łaźnię obok dawnych, śmiało buduje ze względu na wodę…3 Libaniusz, Mowy, Xi, 245 Antiochia/Dafne, 356 r. n.e. Ku naszemu rozczarowaniu, były to jednak tylko kolejne łaźnie…4 Clarence Fisher, podczas odkrywania tzw. łaźni B, Antiochia, 30 marca 1932 r. obfitość wody. Akwedukty, cysterny, fontanny, studnie. i  łaźnie – prawdziwa duma Antiochii, synonim życia miejskiego i symbol tego, co woda dać może jednocześnie dla ciała i ducha. Zarazem powód fru- stracji dwudziestowiecznych archeologów, szukających w  Antiochii gmachów monumentalnych, pałaców, kościołów czy rynków, i oczeku- jących odkryć bardziej spektakularnych niż termy. Bogactwo tematów wodnych na  mozaikach odnalezionych w  An- tiochii, a  także różnorodność instalacji wodnych, wspominanych w źródłach pisanych i widocznych in situ, odsłoniły fascynujący temat aprowizacji wielkiego antycznego miasta w wodę. Temat o długiej tra- dycji –  obecny w  pierwszym naukowym opracowaniu poświęconym Antiochii, opublikowanym przez Karla otfrieda Müllera w roku 1839, znalazł miejsce w późniejszych, klasycznych monografiach pióra Paula Petita (publikacja z roku 1951), glanville’a Downey’a (1961), georgija Kurbatova (1962) i Johna Wolfganga Liebeschuetza (1972); przyciąga uwagę także dziś, w okresie trwającego od pierwszej dekady XXi w. roz- kwitu badań nad Antiochią, czego przykładem mogą być prace zbioro- we wydane pod redakcją Christine Kondoleon (2000) oraz Catherine Saliou i Bernadette Cabouret (2004, 2010). 3 L i b a n i u s z, Mowy , Xi, 245 (tłum. L. M a ł u n o w i c z ó w n a, s. 72). 4 C.e. F i s h e r, Bath B, House A and Roman Villa, [in:] Antioch-on-the-Orontes. The Excavations of 1932, ed. g.W. e l d e r k i n, vol. i, Princeton 1934, s. 8. I. Aprowizacja Antiochii nad Orontesem w czasach cesarstwa rzymskiego… 7 Aż do lat 30. XX wieku dociekania na temat wyglądu i funkcjono- wania Antiochii, w tym także na temat różnych aspektów zaopatrzenia miasta w żywności i wodę, opierały się zasadniczo na dwu tekstach au- torów antiocheńskich: słynnej mowie retora Libaniusza pt. Pochwała Antiochii, wygłoszonej zapewne w roku 356 w Antiochii lub w Dafne oraz na Kronice Jana Malalasa napisanej w Vi w. i dziś jeszcze oba teksty są przedmiotem szczegółowych studiów i analiz, stanowiąc jeden z fila- rów współczesnej wiedzy o antycznej Antiochii. Dalszy rozwój studiów nad tym miastem umożliwiły dopiero badania terenowe, hydrogra- ficzne i archeologiczne prowadzone w Syrii, w tym także w Antiochii i jej najbliższej okolicy w latach 20. i 30. XX w. Przyniosły one szereg ważnych publikacji, z  których największe znaczenie, jeszcze obecnie, ma pięć tomów raportów archeologicznych opublikowanych w latach 1934–1972. Badania przerwane wybuchem ii wojny światowej zostały wznowione dopiero w połowie lat 90. ubiegłego stulecia wraz z mię- dzynarodowym programem Amuq Valley Regional Projects, kontynu- owanym od pierwszej dekady XXi w. pod nazwą orontes Delta Ar- chaeological Project. Korpus źródeł pisanych zatem, obejmujący wiele innych tekstów poza wspomnianymi dwoma, nadal bywa źródłem in- spirujących studiów i ciekawych interpretacji, choć bez wątpienia jest zbiorem zamkniętym. natomiast baza zabytków archeologicznych ulega stałemu powiększeniu umożliwiając dodanie kompletnie nowych informacji do starego tematu. Pochodzenie wody antiocheńskiej Spore połacie północnej Syrii pokryte są skałami osadowymi, przede wszystkim wapiennymi oraz  marglami. Podlegają one silnym zjawi- skom krasowym. Miękkie, porowate skały dość łatwo absorbują wodę, szczególnie w  porze deszczowej, między listopadem a  kwietniem. Woda odkłada się w różnych warstwach podłoża, wypływając na po- wierzchnię licznymi szczelinami, charakterystycznymi dla  formacji krasowych. Ujścia wody zgromadzonej pod ziemią często biją z dużym impetem, wskazując na  znaczne rozmiary wydrążonych przez naturę 1. Zaopatrzenie w wodę 8 zbiorników5. Z takich zdrojów słynęło Dafne (obecnie odrębne miasto Harbiye), przedmieście Antiochii leżące kilka kilometrów na południe od niej. naturalnym rezerwuarem wodnym był oczywiście przepływa- jący przez miasto orontes oraz potoki spływające z góry Silpios i Stau- rin. Wodę sprowadzano także wodociągami z osady nazywanej obecnie Kuruyer (na wschód od  Antiochii, po  wschodniej stronie Staurinu) oraz z wioski nazywanej teraz Dursunlu (na południowy wschód, mię- dzy Antiochią a Dafne)6. Orontes orontes wpływał do Antiochii od północnego wschodu, przebywszy wcześniej prawie 600 kilometrów. Jego źródła znajdują się na zboczach gór Libanu, w dolinie Bekaa, niedaleko starożytnego miasta Heliopo- lis (obecnie Baalbek). Z początku górski potok, po osiągnięciu wielkiej równiny gab, w środkowej Syrii, nabierał szerszego kształtu i spokojniej- szego charakteru. osiągając równinę Amuku, na której leżała Antiochia, toczył już wody leniwie i szeroko, choć ich poziom i prędkość uzależnio- ne były od pory roku; najwyższe wartości rzeka osiągała w marcu, najniż- sze we wrześniu. Przecinała miasto w kierunku południowo-zachodnim, po czym po około 25 kilometrach uchodziła do Morza Śródziemnego7. 5 g. D o w n e y, The water supply of Antioch on the Orontes in antiquity, AnAS 1, 1951, s. 172–173; W kwestiach geologicznych Downey powołuje się na starsze prace m.in. L. D u b e r t e t, La carte géologique au millionème de la Syrie et du Liban, RgPhgD 6, 1933, s. 303; i d e m, L’hydrologie et aperçu sur l’hydrographie de la Sy- rie et du Liban dans leurs relations avec la géologie, RgPhgD 6, 1933, s. 357. now- sze opracowania pozwalają stwierdzić w najbliższej okolicy Antiochii występowały przede wszystkim margle – cf.: g. Tc h a l e n k o, Village antiques de la Syrie du Nord. Le massif du Bélus à l’époque romaine, Paris 1953, mapa XXVii (Carte géologique du Massif Calcaire). 6 H. P a m i r, Preliminary results of the recent archaeological researches in Antioch on the Orontes and its vicinity, [in:] Les sources de l’histoire du paysage urbain d’Antioche sur l’Oronte. Actes des journées d’études des 20 et 21 septembre 2010, ed. C. S a l i o u et al., s. 260–261, 265 [www. bibliotheque-numerique-paris8.fr]. 7 Prędkość przepływu rzeki zmieniała się od około 30 m3/s we wrześniu, do oko- ło 200 m3/s w marcu. Podczas powodzi z roku 1928 przepływ rzeki w okolicy Antio- chii zwiększył się do ok. 300 m3/s. Pomiary zostały wykonane przez francuskie służby I. Aprowizacja Antiochii nad Orontesem w czasach cesarstwa rzymskiego… 9 orontes służył przede wszystkim jako największy w północnej Syrii rezerwuar wykorzystywanej w  celach gospodarczych, głównie do  na- wadniana pól uprawnych. Używano do tego celu norie, wielkie drew- niane koła – przeciętnie ich średnica liczyła od 10 do 12 m – zanurzo- ne w dolnej części w rzece i wprawiane w nieustanne obroty prądem wody. norie wynosiły wodę drewnianymi czerpakami, przelewały ją do  rynny, z  której trafiała do  kanałów nawadniających. Spora wydaj- ność (przepływ wody przez norię wynosił przeciętnie ok. 45  l/sek., choć mógł zostać przyśpieszony nawet trzy lub czterokrotnie) umoż- liwiała jednemu urządzeniu nawodnienie przeciętnie ok. 25 ha ziemi, z możliwością powiększenie tego areału nawet do 50–75 ha. W latach trzydziestych XX w., zatem w przeddzień zastąpienia norii pompami mechanicznymi, największa liczba tych konstrukcji znajdowała się nad środkowym orontesem, między miejscowością Restan a równiną gab, a także na równinie Amuku, na wysokości Antiochii. Tego rodzaju iry- gację stosowano w wielu regionach Syrii najpewniej już w okresie hel- lenistycznym, na pewno zaś rzymskim (jedną norię widać na mozaice z Apamei datowanej na rok 469 n.e.). Stąd też przyjmuje się niekiedy, że w starożytności norie pracowały także w okolicy Antiochii8. Choć jest to hipoteza uzasadniona poważnymi przesłankami, to wzbudza pewne wątpliwości – norie nie zostały przedstawione na znanej z detali topograficznych bordjurze mozaiki Myśliwi (Megalopsychia) oraz na in- nych mozaikach odkrytych w Antiochii (podkreślę, że mozaiki często odnoszą się do środowiska wodnego); o noriach nie wspominają auto- rzy antyczni, głównie pochodzenia antiocheńskiego – Libaniusz i Jan hydrologiczne w czasie sprawowania przez Francję mandatu w Syrii – J. We u l e r s s e, L’Oronte: étude de fleuve, Tours 1940, s. 5, 23, 40–50 oraz wykresy nr 24–26; J. L e - b l a n c, g. P o c c a r d i, L’éau domestique et l’éau sauvage à Antioche-sur-l’Oronte: pro- blèmes de gestion, [in:] Topoi. Supplément 5. Antioche de Syrie. Histoire, images et traces de la ville antique, red. B. C a b o u r e t, P.-L. g a t i e r, C. S a l i o u, Lyon 2004, s. 240, przyp. 2. 8 J. We u l e r s s e, op. cit., s.  56–58; J. L e b l a n c, g. P o c c a r d i, op. cit., s. 244. Cf. także Les norias de l’Oronte: Analyse technologique d’un élément du patrimoine sy- rien, réd. A. D e l p e c h, F. g i r a r d, g. R o b i n e, Damas 1997. 1. Zaopatrzenie w wodę 10 Malalas –  choć obaj poświęcają fizycznemu wyglądowi Antiochii tak wiele miejsca, że  ich opisy są podstawą do  rekonstrukcji topografii i urbanistyki antiocheńskiej. Woda z  orontesu była nieodzownym surowcem w  produkcji rze- mieślniczej – służyła głównie folusznikom i garbarzom9. Za panowania cesarza Wespazjana (69–79 n.e.), na prawym brzegu orontesu wydrążo- no długi kanał zaopatrywany w wodę z tej rzeki. Celem inwestycji było wyprowadzenia brudnej, wydzielającej nieprzyjemne zapachy działalno- ści rzemieślniczej poza ścisłe centrum miasta. nie ma pewności jak dłu- go ów kanał funkcjonował, wiadomo jedynie, że rzemiosło folusznicze i farbiarskie działało w Antiochii w V i na początku Vi stulecia10. inny kanał wykorzystujący wodę orontesu powstał za  rządów Justyniana (527–565 n.e.). Biegł wzdłuż tej rzeki, tuż pod murami miejskimi – zda- je się, że po ich wewnętrznej stronie – zwiększając tym samym walory obronne miasta11. Rzeka służyła także jako ważna arteria komunikacyjna, nadawała się bowiem do  żeglugi na  odcinku między Jeziorem Antiocheńskim, aż po ujście do Morza Śródziemnego, w okolicach portu w Seleucji Pie- rii. górnym biegiem orontesu transportowano do Antiochii produkty rolne, dolny – łączący miasto z morzem – służył jako droga przywozu drewna12 oraz  wielu innych towarów, co  wynikało z  intensywności 9 Cf. J. L e b l a n c, g. P o c c a r d i, op. cit., s. 240. 10 Dokładna lokalizacja tego kanału nie jest pewna. Albo biegł prostopadle do rze- ki i kończył się u podnóża gór Amanus (jak chce D. F e i s s e l, Deux listes de quartiers d’Antioche astreints au creusement d’un canal (73–74 ap. J.-C), Sy 62, 1985, s. 77–103) albo biegł równolegle do orontesu, po czym z powrotem do niego wpadał (jak uważają J. L e b l a n c, g. P o c c a r d i, op. cit., s. 244–245). Długość kanału wynosiła ok. 2.6 km. 11 P r o k o p i u s z, O budowlach, ii, 10, 6–7. Cf. także g. D o w n e y, A history of Antioch in Syria from Seleucus to the Arab conquest, Princeton 1961, s. 548. Więcej o inicjatywach budowlanych Justyniana w Antiochii – i d e m, Procopius on Antioch: A study of method in the Aedificis, B 14, 1939, s. 361–378 oraz M. W h i t b y, Procopi- us and Antioch, [in:] The Eastern frontier of the Roman Empire, ed. D.H. F r e n c h, C.S. L i g h t f o o t, oxford 1989, s. 537–553. 12 J. L e b l a n c, g. P o c c a r d i, op. cit, s.  243, przyp. 11. Cf. także L i b a - n i u s z, Mowy, Xi, 262 (wymienia spławianie drewna jako pierwszy pożytek płynący z żeglowności orontesu poniżej Antiochii). I. Aprowizacja Antiochii nad Orontesem w czasach cesarstwa rzymskiego… 11 produkcji rzemieślniczej w Syrii i wymiany handlowej tego regionu z in- nymi partiami cesarstwa13. Potoki górskie największym z  potoków schodzących do  Antiochii z  okolicznych gór był Parmenios. Biegł wąwozem między górami Silpios i  Staurin, wpadał do miasta i uchodził do orontesu. na wiosnę, gdy w górach top- niał śnieg, Parmenios pędził z impetem uderzając w mury miejskie, prze- rywając je i podtapiając okolicę (inna nazwa tego potoku – onopniktes – oznacza po grecku tego, który topi osły; zalewne miejsca musiały zatem służyć do wypasu tych zwierząt)14. Próbowano temu zaradzić. W głębo- kiej dolinie dzielącej obie góry, w której znajdowało się łożysko potoku, wzniesiono budowlę pełniącą rolę tamy, spiętrzającej wodę Parmeniosa oraz regulującej jej odpływ do leżącego poniżej miasta za pomocą spe- cjalnych śluz15. Była to tzw. Żelazna Brama (współczesna nazwa Bab el Hadid). Chronologia powstawania tej konstrukcji obejmuje epokę hel- lenistyczną i rzymską. niewykluczone, że najwcześniejsze – tj. najniż- sze – partie, wybudowane z kamiennych bloków widocznych do dziś, powstały za rządów króla Antiochia iV epifanesa (175–163 p.n.e.), nie później zaś niż za cesarza Tyberiusza (14–37 n.e.). nad nimi znajdują się fragmenty wykonane w technice opus mixtum (naprzemiennie cztery, 13 Cf. L.C. We s t, Commercial Syria under the Roman Empire, TPAPA 55, 1924, s.  159–189 oraz  W. C e r a n, „Emporoi” we wczesnobizantyńskiej Antiochii, AUL. FH 23, 1986, s. 17–28. Poza drewnem eksportowano z Antiochii także oliwę, wino oraz tzw. rośliny przemysłowe. Handel z prowincjami zamorskimi prowadzili w Antio- chii liczni bogaci kupcy, często właściciele statków transportowych. Cf. także L i b a - n i u s z, Mowy, Xi, 264 (wspomina Libię, Azję, europę i wyspy, z których przywozi się do Antiochii towary pierwszorzędnej jakości). Aby ułatwić żeglugę na orontesie, ok. 7 km powyżej Antiochii, wybudowano kanał biegnący równolegle do rzeki. Miał on ok. 3 mile długości (J. L e b l a n c, g. P o c c a r d i, op. cit., s. 245). 14 Jan Malalas, dobrze obeznany z realiami antiocheńskimi, nazywa Parmenios „rzeką”, co także wskazuje na znaczną wielkość tego potoku w porównaniu do innych (cf. J a n M a l a l a s, X, 9). Analiza słownictwa Malalasa, odnoszącego się do Parme- niosa – g. D o w n e y, A history of Antioch…, s. 17, 653–656. 15 P r o k o p i u s z, O budowlach, ii, 10, 15–18. 1. Zaopatrzenie w wodę 12 pięć warstw małych bloków piaskowcowych i pięć warstw cegieł16) da- towane na czasy rzymskie, niekiedy nawet dość precyzyjnie na rok 397. W tej części zapory znajdowały się cztery śluzy. nad nimi znajdowała się najwyższa część całej budowli, przygotowana z kamiennych bloków, za- wierająca jeszcze dwie śluzy. Ten fragment został wybudowany za Justy- niana, niższe zaś za panowania tego władcy, naprawiono17. Już w  obrębie murów miejskich, umocniono brzegi oraz  skanalizo- wano bieg wody Parmeniosa, przykrywszy go kamiennymi sklepieniami w miejscu, w którym przebiegał pod Forum Walensa oraz główną ulicą miasta (tzw. ulicą z kolumnadą). To przedsięwzięcie najprawdopodobniej pamiętało czasy królów hellenistycznych, choć prace inżynieryjne musieli kontynuować również władcy rzymscy bowiem kanał funkcjonował jesz- cze w czasach Justyniana. Temu władcy przypisuje się także budowę innego kanału, wybudowanego z bloków kamiennych, leżącego nieco na północ od poprzedniego kanału, także odprowadzającego wodę do orontesu18. Fyrminos, drugi pod względem wielości potok antiocheński, zbiegał południowymi partiami Silposu i także wpadał do orontesu. Znajdo- wał się jednak już poza murami miejskimi. nad wąwozem Fyrminosa stoi dziś tzw. akwedukt Trajana, najbardziej monumentalna pozostałość wodociągu dafneńskiego. Można zakładać, że także na drodze wiodącej z Dafne do Antiochii istniał most przerzucony nad Fyrminosem19. Zboczami Silpiosu schodziło w stronę Antiochii wiele mniejszych, bezimiennych potoków. W czasie burz występowały niekiedy z brzegów podtapiając południowe dzielnice. Działania zaradcze podjęte w  cza- sach rzymskich bywają widoczne jeszcze pośród współczesnej zabudo- wy. Kamienny mur, długi na 80 i wysoki na ok. 4 m, zachowany w dwu 16 H. P a m i r, op. cit., s. 263. 17 g. D o w n e y, Procopius on Antioch…, s. 361–378; i d e m, A history of An- tioch…, s.  551; M. W h i t b y, op.  cit., s.  537–553; J. L e b l a n c, g. P o c c a r d i, op. cit., s. 246. 18 g. D o w n e y, A history of Antioch…, s. 63–64, 550–552. 19 J. L e b l a n c, g. P o c c a r d i, Étude de la permanence des tracés urbaines et ruraux antiques à Antioche-sur-l’Oronte, Sy 76, 1999, s.  98–99; J. L e b l a n c, g. P o c c a r d i, L’éau domestique…, s. 246. I. Aprowizacja Antiochii nad Orontesem w czasach cesarstwa rzymskiego… 13 odcinkach, wykonany z kamieni zalanych cementem, stoi w dzielnicy Sofilar Arab, w południowej części historycznego centrum Antakyi. in- tegralnym elementem tego muru był kolektor ściekowy, zabezpieczający okolicę przed nadmiarem wody. W północnych regionach, u podnóża Staurinu, zagrożenie powodziowe było znacznie mniejsze. Co prawda, stoki miały tu dość stromy wygląd, ale przecinały je obszerne, naturalne tarasy, zatrzymujące wodę schodzącą z góry20. Akwedukty W Antiochii istniał rozbudowany system wodociągowy, na  który składały się otwarte, wykute w kamieniu kanały, mosty wodne, tunele oraz gliniane rury. Po raz pierwszy, system ten został systematycznie opi- sany w wyniku badań archeologicznych zainicjowanych przez Uniwer- sytet w Princeton, rozpoczętych w roku 1932, przerwanych wybuchem ii wojny światowej21. Kolejne odkrycia nastąpiły dopiero po roku 2003 w rezultacie kampanii archeologicznych prowadzonych przez Uniwersy- tet Mustafy Kemala w Antakyi we współpracy z instytucjami niemiecki- mi22. Badania terenowe cały czas trwają – obraz dróg wodnych prowadzą- cych do Antiochii nie jest więc jeszcze w pełni poznany. Dotychczasowe ustalenia pozwalają natomiast na jego generalną rekonstrukcję. na zboczach oraz  na  odcinkach biegnących pod  górę budowano przede wszystkim kanały z  kamiennych bloków, które od  wewnątrz uszczelniano tynkiem (opus caementicum). Tego rodzaju konstrukcje dominowały w  regionie antiocheńskim; w  ostatnich latach zlokalizo- wano pięćdziesiąt pięć takich fragmentów. Wymiary zawsze zależały od  warunków terenowych, niemniej przeciętnie kanały liczyły ok. 50 – 80 cm szerokości oraz 1 – 1.3 m wysokości23. 20 J. L e b l a n c, g. P o c c a r d i, L’éau domestique…, s. 247. 21 Cf. zarys badań archeologicznych w Antiochii w tym okresie – Ch. K o n - d o l e o n, The city of Antioch: An introduction, [in:] Antioch. The lost ancient city, ed. Ch. K o n d o l e o n, Princeton–Worcester 2000, s. 5–8. 22 Cf. H. P a m i r, op. cit., s. 259–260. 23 H. P a m i r, i. Ya m a ç, Una revisión sobre el suministro de agua en Antiocheia ad Orontes, CPAg 21, 2011, s. 190. 1. Zaopatrzenie w wodę 14 istotną część systemu aprowizacji wodnej stanowiły tunele, odna- lezione na terenie Antiochii w pięćdziesięciu jeden miejscach. Tunele występowały tu w  dwóch wariantach: pierwszy, mniej liczny (obecny tylko w sześciu punktach) to kolektor zbierający wody gruntowe; drugi, dominujący (czterdzieści pięć stanowisk) to tunel transportujący wodę. Szerokość takich tuneli wynosiła ok. 60 – 80 cm, wysokość najczęściej mieściła się w zakresie 1 – 1.5 m24. Ponad dolinami, rozciągającymi się na południe od Antiochii, woda płynęła kamiennymi mostami –  do  dziś zachowały  się ich szczątki w ośmiu miejscach. W akweduktach antiocheńskich, jak we wszystkich innych, prędkość wody wynikała z pochyłości łożyska, którym płynęła. Kąt pochylenia był tu jednak nieco większy niż to zakładała klasyczna, rzymska reguła budowy akweduktów25. główne źródła wody dostarczanej do  nieodległej metropolii biły w  Dafne, dokładniej zaś w  dwu miejscach: w  obrębie świątyni Apolla oraz  w  osadzie Dermaşte (nazwa współczesna), na  wschodnim krańcu Dafne26. W pobliżu świątyni znajdowały się dwa źródła, Pallas i Kastalia, z których drugie słynne było z mocy przepowiadania przyszłości. Tu po- dobno Hadrian, jeszcze jako człowiek prywatny, zanurzywszy w wodzie gałązkę wawrzynu, poznał swoją przyszłość, odczytując napis powstały na powierzchni liścia. Pallas zostało uszkodzone w trzęsieniu ziemi z roku 115 n.e., ale przeszło odbudowę za panowania Hadriana (117–138), nato- miast Kastalia została przez tego władcę zastawiona wielkimi głazami, fak- tycznie zamknięta, by nikt nie mógł korzystać z wiedzy o przyszłości. Po- nownego otwarcia Kastalii dokonał dopiero Julian Apostata (361–363)27. 24 Ibidem, s. 190–191. 25 Spadek łożyska wody powinien wynosić pół stopy na  odcinku stu stóp – W i t r u w i u s z, O architekturze, Viii, 6.1. Autorzy tureccy (H. P a m i r, i. Ya m a ç, op. cit., s. 192) podają wartości metryczne, wahające się między 1 m na 150 m i 1m na 500 m. 26 g. Downey (The water supply…, s. 173) podaje pięć źródeł w południowej czę- ści plateau, na którym leżało Dafne. 27 A m m i a n M a r c e l l i n, XXii, 12; S o z o m e n, V, 19; g. D o w n e y, The water supply…s. 182; i d e m, A history of Antioch…, s. 82–83, 222. I. Aprowizacja Antiochii nad Orontesem w czasach cesarstwa rzymskiego… 15 Dafneńskie zdroje znajdowały  się na  wysokości ok. 220 –  250  m n.p.m., czyli znacznie powyżej wysokości, na których leżała Antiochia (ok. 100 m n.p.m.), co naturalnie sprzyjało transportowi wody systemem akweduktów. Wypływała ona ze źródeł ze znaczną prędkością, od 1000 do 2400 l na minutę (w zależności od pory roku, maksimum wartości osiągając w  marcu, minimum –  między październikiem a  grudniem), co  naturalnie wpływało na  ciśnienie wody biegnącej wodociągami28. W znanym panegiryku na cześć miasta Libaniusz wychwalał czystość, przejrzystość i inne kojące ciało właściwości wody pochodzącej z daf- neńskiego gaju świątynnego29. Z Dafne do Antiochii wiodły dwa równoległe wodociągi. Prawdo- podobnie jeden z nich dostarczał wodę do dzielnic centralnych i pół- nocnych, drugi do  rejonów południowych. Chronologia powstania tych konstrukcji nie jest w pełni poznana. Pierwsza powstała może już w okresie hellenistycznym – pewne poszlaki wskazują nawet na samego Seleukosa i nikatora lub Antiochia iV epifanesa – choć nadal braku- je przekonujących dowodów na  pełne potwierdzenie tej hipotezy30. 28 g. D o w n e y, The water supply…, s. 173–174. 29 L i b a n i u s z, Mowy, Xi, 240: Uwieńczeniem piękności Dafne (…) są źródła Dafny, ponieważ nigdzie ziemia nie zrodziła ruczajów ani tak pięknych dla oka, ani o ta- kiej wodzie. Nimf jakichś są to pałace i z ich daru pochodzi czystość ta i przejrzystość (tłum. L. M a ł u n o w i c z ó w n a, s. 71); L i b a n i u s z, Mowy, Xi, 242: Ta sama bowiem woda jest zarazem zimna, przezroczysta, najbardziej zdatna do picia, pełna uroku i ła- godna w zetknięciu się z ciałem (tłum. L. M a ł u n o w i c z ó w n a, s . 71–72). 30 L i b a n i u s z, Mowy, Xi, 125: budowa akweduktów w Antiochii okresu hel- lenistycznego, jednak bez wskazania na miejsce skąd brały początek. Cf. g. D o w n e y (The water supply…, s. 175–176; A history of Antioch…, s. 72, przyp. 83): o budowie akweduktu przez Seleukosa wspomina jedno, późne i niepewne źródło arabskie; data- cja akweduktu na okres rządów Antiochia iV epifanesa na podstawie inskrypcji z imie- niem Cossutius, oznaczającym rzymskiego architekta działającego za rządów Antiochia iV w Atenach. Cf. C. S a l i o u, Les sources antiques: esquisse de présentation générale, [in:] Les sources de l’histoire…, s. 27 oraz e a d e m, L’Éloge d’Antoche. Libanios, dis- cours 11=Antiochkos et son aport à la connaisance du paysage urbain d’Antioche, [in:] Les sources de l’histoire…, s. 49: imię Cossutius było powszechnie używane, nie musiało oznaczać znanego architekta, do precyzyjnej datacji Downey’a należy podejść z dys- tansem, choć akwedukt mógł powstać w okresie, ogólnie mówiąc, hellenistycznym. Cf. 1. Zaopatrzenie w wodę 16 Powstanie akweduktu dafneńskiego przypisuje  się także architektowi Salinusowi, żyjącemu w czasach cesarza Kaliguli (37–41 n.e.)31. Według Downey’a, wobec niejasności chronologicznych związanych z  działal- nością władców hellenistycznych, można jedynie przyjąć, że  za  Kali- guli albo odbudowano (zmodernizowano, powiększono?) akwedukt istniejący od czasów hellenistycznych, albo rzeczywiście wybudowano pierwszy wodociąg z Dafne32 (gwoli ścisłości – tylko jeden z odcinków tego wodociągu33). Prace przy akweduktach dafneńskich były na pew- no kontynuowane za panowania Trajana (97–117), niedługo przed lub po wielkim trzęsieniu ziemi z roku 115, ale całkowicie ukończono je do- piero za rządów jego następcy, Hadriana34. Akwedukty funkcjonowały w okresie późnego cesarstwa, wspomina się bowiem o nich w odniesie- niu do ii połowy iV w.35 głównym materiałem wykorzystywanym przy budowie były kamien- ne bloki pozbawione zaprawy (odcinki powstałe w taki sposób datowane są na czasy Kaliguli i Trajana) oraz z cementu obłożonego wypalanymi cegłami bądź kafelkami (opus testaceum, wskazujące na  czasy Hadria- na)36. W zależności od warunków terenowych, akwedukty dafneńskie występowały jako konstrukcje wolnostojące (mosty) bądź jako kon- strukcje wydrążone w skale (tunele lub odkryte kanały)37. Akwedukt H. Pa m i r, i. Ya m a ç, op. cit., s. 192: odrzucenie datacji hellenistycznej, z konkluzją, iż architektoniczny charakter pozostałości akweduktu ma ściśle rzymskie cechy. 31 J a n M a l a l a s, X, 18. 32 g. D o w n e y, The water supply…, s. 179, 182–183. 33 H. P a m i r, i. Ya m a ç, op. cit., s. 193. 34 Budowa miała miejsce jeszcze przed wielkim trzęsieniem ziemi z roku 115, jak chce g. D o w n e y, A history of Antioch…, s. 212 albo po tym trzęsieniu, ale przed śmier- cią Trajana, jak uważają H. P a m i r, i. Ya m a ç, op. cit., s. 194. Hadrian ukończył akwe- dukt, którego budowę rozpoczął Trajan – g. D o w n e y, The water supply…, s. 181. 35 Cf. L i b a n i u s z, Mowy, Xi, 243 (datowana na rok 356). 36 H. P a m i r, i. Ya m a ç, op. cit., s. 194. 37 Cf. L i b a n i u s z, Mowy, Xi, 243: Zbudowano dla wody źródlanej drogę po- krytą dachem poprzez podnóże góry, gdzieniegdzie przekopując je w głąb, gdzieniegdzie nadbudowując, miejscami nawet w  powietrzu wodę prowadząc poprzez mosty, gdzie do tego zmuszały strome urwiska, by w ten sposób udzielić miastu dóbr, które posiada- ją przedmieścia (tłum. L. M a ł u n o w i c z ó w n a, s. 72); D.n. W i l b e r, The Pla- I. Aprowizacja Antiochii nad Orontesem w czasach cesarstwa rzymskiego… 17 górował nad Antiochią biegnąc na zachodnich zboczach Silipiosa i Stau- rinu, jednak wewnątrz murów miejskich pozostało niewiele jego śladów. W południowej części miasta, w miejscu, w którym wodociąg przecinał potok Parmeniosa, stoi dziś budowla zwana akweduktem Trajana – to jedyny architektoniczny ślad po akwedukcie dafneńskim w południowej części miasta. Lepiej zachowane elementy akweduktu idącego od  strony Dafne przetrwały w północnych dzielnicach Antiochii, w stokach Staurinu. Akwedukt został wydrążony w  skale, w  formie tunelu zawierającego wodociąg. odnaleziono tu kamienne murki, leżące w  poprzek biegu wody i  najprawdopodobniej wyhamowujące jej prędkość. Akwedukt otwarto na dolinę, w której leży miasto, skalnymi wnękami wykutymi w regularnych odstępach. owe wnęki mają kształt ustawionego piono- wo prostokąta, zakończonego półkolem na  krótszym, górnym boku. Przypominają kamienne okna. niektóre z nich wyposażono w dystry- butory wody – wyżłobione w skale pionowe rynny, wpadające do ka- miennych kadzi38. Powyżej opisywanego akweduktu na  zboczach Staurinu znajdo- wał się jeszcze jeden wodociąg, jak można sądzić po serii widocznych w skale wnęk. W związku z tym, zaproponowano dwie hipotezy: wyż- szy wodociąg miał być albo faktycznie górną „nitką” akweduktu daf- neńskiego albo też konstrukcją nową, istniejącą jedynie na  zboczach Staurinu, niezależną od wodociągu dafneńskiego w tym sensie, iż był on zapatrywany w wodę nie ze źródeł dafneńskich ale tych, które ist- niały na Parmeniosie. na jego prawym brzegu, na wysokości tzw. Żela- znej Bramy znajdowały się kanały zasilane wodą okolicznych potoków albo wodą zatrzymywaną przez Żelazną Bramę nieco powyżej jej po- ziomu. To właśnie te kanały zasilały w wodę akwedukt leżący powyżej teau of Daphne: The springs and the water system leading to Antioch, [in:] Antioch on the  Orontes, 2.  The  excavations 1933–1936, ed. R. S t i l l w e l l, Princeton 1938, s. 49–56; g. D o w n e y, The water supply…, s. 175; J. L a s s u s, L’eau courante à Antio- che, [in:] Journées d’études sur les aqueducs romaines, éd. J.-P. B o u c h e r, Paris 1983, s. 211–212; H. P a m i r, op. cit., s. 265; H. P a m i r, i. Ya m a ç, op. cit., s. 193–194. 38 J. L e b l a n c, g. P o c c a r d i, L’éau domestique…, s. 241. 1. Zaopatrzenie w wodę 18 dafneńskiego. niewykluczone, że wodociąg górny miał zwiększyć prze- pływ wody w wodociągu dolnym. Takie dodatkowe, zwiększające ilość wody rozwiązanie praktykowano w Antiochii również w innym miejscu –  na  odcinku podmiejskim, między Dafne a  południowymi murami. Źródła w Dafne dawały wodę nieustannie, jednak w okresie zwiększo- nego zapotrzebowania na ten surowiec, kiedy znaczna część dostarcza- nej do Antiochii wody była rozdzielona już w środkowej części miasta, dodatkowe zasilanie akweduktu okazywało się koniecznością39. Akwedukt prowadzący z okolic Dursunlu brał początek z wielkiego ko- lektora wodnego, po czym otwartym kanałem i tunelem (ponownie decy- dowała o tym rzeźba terenu) zmierzał w stronę Antiochii aż do miejsca zwa- nego obecnie Kantara Deresi (dolina potoku Fyrmenios), gdzie łączył się z akweduktem dafneńskim40. Chronologia powstawania tego akweduktu nie jest pewna. Ponieważ stanął on na wysokości wyższej niż akwedukt daf- neński sugeruje się, że został także później wybudowany. Mieszana struktura materiałów budowlanych, użytych do konstrukcji tego wodociągu pozwala przypuszczać, że powstał on między iV a iV stuleciem n.e.41 Akwedukt wiodący z  okolic Kuruyer został najprawdopodobniej, według najnowszych ustaleń, wybudowany z polecenia Juliusza Cezara, przebywającego w Antiochii w roku 47 p.n.e.42 Wodociąg został roze- brany za panowania Teodozjusza ii (408–450), a pozyskany w ten spo- sób budulec posłużył do budowy nowych murów obronnych43. 39 Ibidem, s. 241–242. 40 H. P a m i r, op. cit., s. 265. 41 H. P a m i r, i. Ya m a ç, op. cit., s. 194. 42 J a n M a l a l a s ( iX, 5) informuje, że akwedukt wiódł wzdłuż drogi do Laody- cei i dostarczał wodę do łaźni, wybudowanych także z polecenia Juliusza Cezara, w najwy- żej położonych partiach Antiochii. g. Downey (The water supply…, s. 177–178) dowodzi, że początek akweduktu znajdował się albo między Dafne a Laodyceją – w takim przy- padku woda do łaźni musiałby być jednak transportowano pod ciśnieniem; źródła leżą bowiem znacznie niżej niż łaźnie do których płynęła woda – albo, co wydaje się bardziej prawdopodobne, na rozległym plateau, wznoszącym się na wysokość ok 500 m. n.p.m. nieco na wschód od Antiochii. niedawne prace archeologiczne (H. P a m i r, i. Ya m a ç, op. cit., s. 193) pozwoliły dokładniej lokować początek tego akweduktu w Kuruyer. 43 J a n M a l a l a s Xiii, 40; g. D o w n e y, The water supply…, s.  184–185; H. P a m i r, i. Ya m a ç, op. cit., s. 193. I. Aprowizacja Antiochii nad Orontesem w czasach cesarstwa rzymskiego… 19 ostatnim władcą rzymskim inwestującym w  infrastrukturę wodną w Antiochii był Justynian. Za jego panowania, po katastrofalnych trzę- sieniach ziemi z 526 i 528 r., oraz po zniszczeniach dokonanych przez Persów w  540  r., zmniejszyła  się liczba ludności miasta, co  oznaczało spadek zapotrzebowania na wodę. Z tych powodów Justynian najpraw- dopodobniej zamknął niektóre cysterny oraz  zezwolił na  opuszczenie niektórych źródeł dostarczających dotychczas wodę do Antiochii. Jed- nocześnie odbudowano niektóre zbiorniki wodne wewnątrz murów miejskich, naprawiono cysterny znajdujące się w wieżach murów, reno- wacji poddano także łaźnie44. Woda doprowadzona do Antiochii akweduktami była łatwo dostępna w miejscach publicznych (studnie, fontanny), ale doprowadzano ją tak- że do wielu prywatnych domów (infra). generalnie, w obrębie miasta, do poszczególnych jego punktów, woda dopływała glinianymi rurami45. Pewne wątpliwości wzbudza doprowadzenie wody na wyspę na oronte- sie. W okresie późnego antyku znajdował się na niej pałac cesarski, hi- podrom, kilka dużych łaźni publicznych oraz prawdopodobnie kościół katedralny, by wymień tylko budynki największe. Hipotetycznie woda mogła płynąć mniejszym akweduktem, doprowadzającym ją od  akwe- duktu prowadzącego z Dafne albo z potoków z góry Staurin. Technicznie takie rozwiązanie było możliwe do wykonania, jednak żaden materialny ślad po konstrukcji akweduktu nie pozostał. W przeciwieństwie do pra- wego brzegu orontesu. istniejące tu pozostałości archeologiczne inter- pretuje się niekiedy jako filary akweduktu biegnącego od strony gór Ama- nus. To druga, także hipotetyczna, opcja doprowadzenia wody na wyspę. Jeśli chodzi o utrzymanie akweduktów, to czynności konserwujące lub naprawy, w każdym razie prace ciężkie i niewdzięczne, wypełniane osobiście, obciążały mieszkańców, a wśród nich przedstawicieli niższych 44 P r o k o p i u s z, O  budowlach, ii, 10; g. D o w n e y, The  water supply…, s. 185–186. 45 L i b a n i u s z, Mowy, Xi, 247; g. D o w n e y, The  water supply…, s.  184; J.  L e b l a n c, g. P o c c a r d i, L’éau domestique…, s.  244; H. P a m i r, i. Ya m a ç, op. cit., s. 192. 1. Zaopatrzenie w wodę 20 grup społecznych, zwanych humiliores46. Bardzo często do  bieżących napraw, przynajmniej w okresie późnego cesarstwa rzymskiego, wyko- rzystywano materiał budulcowy pochodzenia wtórnego, z rozbieranych bądź niszczejących świątyń pogańskich47. Wiadomo także o  naduży- ciach polegających na  „podłączaniu” przez odbiorców prywatnych do wodociągów rur o nieprzepisowo dużej średnicy48. Cysterny Ze względu na  dość obfite opady deszczu –  średnia roczna to 1097.8  mm –  pewną rolę w  systemie wodociągowym Antiochii od- grywały zbiorniki wodne. Powstały one już w okresie hellenistycznym (niekiedy wskazuje się na czasy Seleukosa i nikatora), będąc wówczas podstawowym elementem instalacji zaopatrującej miasto w wodę. Pozo- stawały w użyciu jeszcze w okresie rzymskim, ale pełniły wówczas tylko rolę uzupełniającą względem systemu wodociągowego49. Jak dotąd zlo- kalizowano dwadzieścia sześć cystern: dziewiętnaście w obrębie miasta i siedem w najbliższej okolicy. Były to konstrukcje wybudowane od pod- staw oraz takie, które wydrążono w skale. Występowały one najczęściej w kształcie stożkowym, cylindrycznym bądź w kształcie przypominają- cym gruszkę przy czym, bez względu na formę, były od wewnątrz obkła- dane materiałem zabezpieczającym zwanym opus signinum. Pojemność cystern wahała się od ok. trzydziestu do stu metrów sześciennych – we- dług współczesnych obliczeń zbiornik o najmniejszej wskazanej wartości gwarantował dostateczną ilość wody przez cały rok dla czteroosobowej rodziny. Większe rezerwuary mogły zatem, poza gromadzeniem wody pitnej, dostarczać wodę gospodarczą, przeznaczoną na potrzeby zakła- dów rzemieślniczych. 46 L i b a n i u s z, Mowy, XLVi, 21; M. C a s e l l a, Les discours de Libanios (dis- cours 33–64) et la topographie, [in:] Les sources de l’histoire…, s. 64. 47 KT, XV, 1, 36 (397 r.); g. D o w n e y, The water supply…, s. 184. 48 KT, XV, 2, 2 (370 r.); g. D o w n e y, The water supply…, s. 184. 49 H. P a m i r, i. Ya m a ç, op. cit., s. 188–189, 192; g. D o w n e y, A history of Antioch…, s. 155. I. Aprowizacja Antiochii nad Orontesem w czasach cesarstwa rzymskiego… 21 Wielki zbiornik wodny w  kształcie półkola, o  średnicy ok. sześć- dziesięciu pięciu metrów, odkryto w odległości ok. 200 m na północ od akweduktu Trajana. Konstrukcja wznosiła na płaskiej „półce” skal- nej, znajdującej  się pośród urwisk. Znaczne rozmiary tej konstrukcji sugerują, że mogła ona stanowić albo monumentalne ujęcie wody pit- nej (nimfeum) albo wielki kolektor (castellum divisiorum), gromadzący i  rozprowadzający wodę, w  tym przypadku, na  południowe dzielnice miasta; prawdopodobnie jednak wodę rozprowadzono tu przy pomocy znacznej liczby, rozmieszczonych regularnie, mniejszych dystrybutorów a ów rezerwuar traktowano jako „zwykłą” cysternę50. Tę samą rolę pełnił zbiornik znajdujący się w górnych partiach Silipo- su. Wykonany z kamiennych ciosów o różnej wysokości poszczególnych warstw (opus mixtum vittatum), przypominał wielkie odkryte cysterny, dobrze znane z innych miast późnego cesarstwa rzymskiego, najlepiej zaś z Konstantynopola51. Wielki i piękny rezerwuar, porównywany ze względu na swój półkolisty kształt i bogato dekorowaną elewację z teatrem, powstał za czasów Hadria- na w Dafne. Zbiornik gromadził wodę ze źródła, ponoć do tej pory nieza- gospodarowanego, zwanego Saramanna oraz z innych źródeł nazywanych Dzikimi (Agriae), które z kolei zasilały w wodę potok płynący przez Dafne w stronę orontesu. W górnej części zbiornika, obok miejsca w którym wpadała do niego woda z potoków, stanęła świątynia nimf. Rezerwuar dys- ponował zestawem pięciu regulatorów siły natężenia strumienia wody52. 50 J. L e b l a n c, g. P o c c a r d i, Étude de la permanence…, s. 105; i i d e m, L’éau domestique…, s. 243. 51 J. L e b l a n c, g. P o c c a r d i, L’éau domestique…, s. 242, przyp. 7. nt. cystern w Konstantynopolu – T. Wo l i ń s k a, op. cit., s. 446–458. 52 J a n M a l a l a s, Xi, 14: enigmatyczny opis inwestycji inżynieryjnych Hadria- na. Przy źródłach w Dafne wybudowano theatron, czyli konstrukcję przypominającą teatr, stanowiącą część dużego zbiornika wodnego. Powstał także theatridion, zapewne mniejsza struktura przypominająca teatr. Ze zbiornika woda uchodziła pięcioma „stru- mykami”, różnej wielkości: pentamodion, tetramodion, trimodion, dimodion, modion. na  bordjurze mozaiki Myśliwi (Megalopsychia) widać także obiekt przypominający teatr (prawdopodobnie ten sam, o którym wspomina Malalas), usytuowany obok źró- deł w Dafne – cf. g. D o w n e y, The water supply…, s. 180–181; i d e m, A history of 1. Zaopatrzenie w wodę
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Dietetyka i sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II–VII w.). Część II, Pokarm dla ciała i ducha
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: