Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00128 003532 12433119 na godz. na dobę w sumie
Dla pożytku i przyjemności. Rosyjska podróż sentymentalna przełomu XVIII i XIX wieku - ebook/pdf
Dla pożytku i przyjemności. Rosyjska podróż sentymentalna przełomu XVIII i XIX wieku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1505-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Praca poświęcona rosyjskiej prozie sentymentalnej przełomu XVIII i XIX wieku. Stanowi systematyczne, wieloaspektowe ujęcie rozległego materiału, w znacznej części dotąd nieznanego bądź interpretowanego po raz pierwszy, pozyskanego z trudno dostępnych edycji oryginalnych, pochodzących z głównych księgozbiorów naukowych w Rosji. Pierwsza część monografii poświęcona jest omówieniu szeroko rozumianego tła kulturowego i literackiego podróży sentymentalnej, druga zawiera omówienie konkretnego materiału historycznoliterackiego, poszczególnych utworów. Książka przybliża czytelnikowi wielkie bogactwo i zróżnicowanie pod względem tematycznym, ideowym, formalnym motywu rosyjskiej podróży sentymentalnej, zawiera obszerną bibliografię przedmiotu, a także indeks nazwisk i tytułów.

Praca ujawnia dojrzałość warsztatową Autorki, jej wysokie kwalifikacje merytoryczne, gruntowne przygotowanie metodologiczne i cenną umiejętność podejmowania wnikliwej refleksji teoretycznej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

(cid:53)(cid:82)(cid:86)(cid:92)(cid:77)(cid:86)(cid:78)(cid:68)(cid:3)(cid:83)(cid:82)(cid:71)(cid:85)(cid:82)(cid:93)(cid:66)(cid:50)(cid:46)(cid:29)(cid:47)(cid:68)(cid:92)(cid:82)(cid:88)(cid:87)(cid:3)(cid:25)(cid:3)(cid:3)(cid:23)(cid:18)(cid:21)(cid:28)(cid:18)(cid:19)(cid:28)(cid:3)(cid:3)(cid:28)(cid:29)(cid:19)(cid:19)(cid:3)(cid:36)(cid:48)(cid:3)(cid:3)(cid:51)(cid:68)(cid:74)(cid:72)(cid:3)(cid:20) MAGDALENA DÑBROWSKA − historyk literatury rosyjskiej. Od 2002 roku doktor nauk humanistycznych w zakresie literaturoznawstwa. Adiunkt w Instytucie Rusycystyki Uniwersytetu Warszawskiego. Prowadzi badania nad literaturà rosyjskà XVIII − poczàtku XIX wieku, w szczególnoÊci prozà sentymentalnà. Autorka monografii pt. Rosyjska opowieÊç sentymentalna przełomu XVIII i XIX wieku (2003) oraz wielu artykułów, poÊwi´- conych przede wszystkim twórczoÊci pisarzy zapomnianych. Zajmuje si´ tak˝e dziejami czasopiÊmiennictwa rosyjskiego oraz zagadnieniami rosyjsko-zachodnioeuropejskich zwiàzków literackich i kulturowych. Magdalena Dàbrowska z pełnym przekonaniem broni sentymentalizmu przed deprecjacjà artystycznà, stwierdzajàc: „nie ma racji bytu trakto- wanie pisarstwa sentymentalnego jako naiwnego i prymitywnego”. Podró˝ sentymentalnà słusznie uznaje za „sztandarowy gatunek” sentymentalnej prozy, podkreÊla znaczenie twórczych dokonaƒ tego kierunku dla dalszego rozwoju literatury. […] Ta nowa monografia M. Dàbrowskiej jest odkrywczym i cennym osiàg- ni´ciem naukowym w polskich badaniach nad prozà rosyjskà epoki sentymentalizmu. Autork´ zaÊ stawia ona w gronie wytrawnych znawców ówczesnej literatury i kultury rosyjskiej. [Z recenzji prof. dr. hab. Jana Orłowskiego] WczeÊniejsze studia nad rosyjskà podró˝à sentymentalnà miały charakter wybiórczy i zazwyczaj te˝ powierzchowny; […] praca Pani Magdaleny Dàbrowskiej jest wolna od tych zarzutów. Stanowi systematyczne, wieloaspektowe uj´cie rozległego materiału, w znacznej cz´Êci dotàd nieznanego bàdê interpretowanego tu po raz pierwszy. Jest oparta na oglàdzie trudno dost´pnych edycji oryginalnych, znajdujàcych si´ w głównych ksi´gozbiorach naukowych w Rosji, poniewa˝ w krajowych zasobach bibliotecznych rossicaosiemnastowieczne prawie nie wyst´pujà. [Z recenzji prof. dr. hab. Wiktora Skrundy] Cena 38 z∏ ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ROSYJSKA PODRÓ˚ SENTYMENTALNA PRZE¸OMU XVIII I XIX WIEKU Project1:Layout 1 3/23/09 9:47 AM Page 1 Dla po˝ytku i przyjemnoÊci ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Project1:Layout 1 3/23/09 9:47 AM Page 3 MAGDALENA DÑBROWSKA Dla po˝ytku i przyjemnoÊci ROSYJSKA PODRÓ˚ SENTYMENTALNA PRZE¸OMU XVIII I XIX WIEKU ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci Jan Orłowski Wiktor Skrunda Projekt okładki i stron tytułowych Zbigniew Karaszewski Redaktor prowadzący Maria Szewczyk Redaktor Hanna Cieniuszek Redakcja techniczna Zofia Kosińska Korekta Janina Tyszkiewicz Skład i łamanie Marcin Szcześniak Publikacja dofinansowana przez Instytut Rusycystyki Uniwersytetu Warszawskiego © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009 ISBN 978–83–235–0411–5 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00–497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 http://www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy WUW: tel. (0 48 22) 55–31–333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Część I. Podróż w kulturze i literaturze XVIII wieku Podróże czasów Oświecenia jako zjawisko kulturowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 Inspiracje literackie rosyjskiej podróży sentymentalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 Podróż sentymentalna na tle prozy rosyjskiej drugiej połowy XVIII– –początku XIX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 Część II. Oblicza rosyjskiej podróży sentymentalnej Przechadzki i przejażdżki samotnych marzycieli . Podróże sentymentalne w miniaturze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 Wzloty serca i wyobraźni . O „podróżach do Małorosji” Piotra Szalikowa . . . 116 Śladami Sterne’a ironisty i humorysty . O Filonie Iwana Martynowa . . . . . . . . . 129 Światło w mroku . Obraz Rosji w Podróży z Petersburga do Moskwy Aleksandra Radiszczewa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 Rosyjski Europejczyk . Listy podróżnika rosyjskiego Nikołaja Karamzina w kontekście dialogu kultur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 Między kreacją a instrukcją . O Listach z Londynu Piotra Makarowa . . . . . . . . . 180 Kolumbowie rosyjskiej prowincji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 Wokół Moskwy i Petersburga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 W głąb kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 Indeks nazwisk i tytułów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Uwagi wstępne Określenie „podróż sentymentalna” kojarzy się obecnie raczej z pewną odmianą podróżowania1 niż z popularnym na przełomie XVIII i XIX wieku gatunkiem literackim, zawdzięczającym powstanie i nazwę Podróży sentymen- talnej przez Francję i Włochy Laurence’a Sterne’a. Nazwy tej używa się w odnie- sieniu do podróży prowadzącej do miejsc, z którymi łączy jej uczestnika więź uczuciowa, przebiegającej nie tylko w przestrzeni fizycznej, ale także na płasz- czyźnie psychicznej2. Właśnie zaangażowanie emocjonalne jednostki w rela- cjach ze światem i ludźmi oraz zagłębianie się przez nią we własne przeżycia i przemyślenia zbliża do siebie „podróż sentymentalną” człowieka naszych czasów oraz podróż sentymentalną Sternowskiego Yoricka i szerokiej rzeszy – mającej przedstawicieli we wszystkich literaturach europejskich – „podob- nych do Yoricka”3. Utwory literackie odwołujące się do czynności przemieszczania i przez to opatrywane wspólnym mianem „podróży”4 istnieją od najdawniejszych cza- sów; wielu stuleci wstecz sięga też sama idea przemieszczania się człowieka w przestrzeni i jej pierwsze realizacje. Dokonujące się w ciągu stuleci zmiany w rozumieniu literatury sprawiają, że bardziej zasadne niż mechaniczne ze- stawianie wszystkich powstałych tekstów „podróży” i dopatrywanie się w nich automatycznej kontynuacji doświadczeń poprzedników wydaje się rozpatrywa- nie każdego z nich w kontekście epoki literackiej, którą on reprezentuje, cha- rakterystycznych dla tamtych czasów założeń ideowych i artystycznych oraz zja- wisk życia społeczno-kulturalnego. 1 O odmianach podróży w czasach współczesnych zob.: K. Podemski, Socjologia podróży, Poznań 2004, s. 7–114. 2 Por.: P. Kowalski, Odyseje nasze byle jakie. Droga, przestrzeń i podróżowanie w kulturze współ- czesnej, Wrocław 2002, s. 99–127 (rozdział pt. Podróże sentymentalne, czyli loci amoeni masowej wyobraźni). 3 T. Mikulski, Spotkania wrocławskie, Wrocław – Warszawa 1950, s. 57–79. 4 Jak zwięźle ujmuje rzecz Roman Krzywy, „w literaturze przedmiotu podróż traktowana jest bardzo rozmaicie”: „czasem uznaje się ją za typ literatury (piśmiennictwa), innym razem zarówno za typ, jak i gatunek, a jeszcze innym – tylko za gatunek; tym samym nazwa podróż «zyskuje» charakter quasi-nazwy genologicznej, nazwy nieprecyzyjnej, będącej w nieokre- ślonym bliżej stosunku do swych generum proximorum (piśmienniczych i literackich)”. Zob.: R. Krzywy, Od hodoeporikonu do eposu peregrynackiego. Studium z historii form literackich, Warszawa 2001, s. 19. Zob. też: W. Ostrowski, Podróż, (w:) Słownik rodzajów i gatunków literackich, pod red. G. Gazdy i S. Tyneckiej-Makowskiej, Kraków 2006, s. 538–542. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Uwagi wstępne Osobnego podejścia wymaga początkowy odcinek tego łańcucha w litera- turze rosyjskiej, obejmujący piśmiennictwo staroruskie5. Wystarczy zapoznać się z kilkoma zabytkami, aby przekonać się, że podróżopisarstwo współtworzy piśmiennictwo staroruskie we wszystkich okresach rozwojowych. Może to być Wędrówka ihumena ziemi ruskiej Daniiła (Хождение Даниила, русской земли игу- мена), związana z wyprawą autora do Konstantynopola i Ziemi Świętej w la- tach 1106–1108, a także Wędrówka za trzy morza (Хождение за три моря) kupca twerskiego Afanasija Nikitina, który w 1466 roku wyruszył w drogę do Indii i spędził tam (na ćwierć wieku przed zjawieniem się Vasco da Gamy) prawie trzy lata6. Należy dodać, że obecne w obu pozycjach określenie „хож- дение” lub „хожение” stanowi oznaczenie gatunkowe7. Może to być, wreszcie, któraś z szesnasto- czy siedemnastowiecznych relacji z misji poselskich, przy- gotowywanych zgodnie z rozpisaną na punkty instrukcją (stąd używane w od- niesieniu do nich określenie „статейные списки”) i odtwarzających przebieg pobytu na miejscu oraz drogę w obie strony8. Staroruskie piśmiennictwo po- dróżnicze odzwierciedla więc bądź charakterystycznego dla kultury średnio- wiecznej ducha religijnego i zrodzoną z niego specyficzną formę aktywności chrześcijan, jaką były pielgrzymki do miejsc świętych, bądź działalność ku- piecką, wyjazdy handlowe, bądź wreszcie przedsięwzięcia dyplomatyczne, misje 5 Por.: Н.И. Прокофьев, Древнерусские хождения и литература путешествий нового времени. (К вопросу о преемственной связи жанров), (в:) Актуальные проблемы литературы. Материалы VIII и IX научных конференций кафедр литературы педагогических институтов Северного Кавказа (1968–1969 гг.), отв. ред. И.Н. Сутягин, Ростов-на-Дону 1971, с. 164–173. 6 Zob.: Idem, Русские хождения XII–XV вв., (в:) Литература древней Руси и XVIII в. („Ученые записки Москов. государ. педагог. института”, № 363), Москва 1970, с. 5–235; idem, Хожение: путешествие и литературный жанр, (в:) Книга хожений. Записки русских путешественников XI–XV вв., состав., подготов. текста, перевод, вступ. статья и коммент. Н.И. Прокофьева, Мос- ква 1984, с. 5–20; Э.И. Малето, Хожения русских путешественников XII–XV вв., Москва 2000. Zob. też: В.П. Адрианова-Перетц, Путешествия, (в:) История русской литературы, т. 1 (Литература XI – начала XIII века), ред. тома А.С. Орлов, В.П. Адрианова-Перетц, Н.К. Гудзий, Москва – Ленинград 1941, с. 365–374; С.К. Шамбинаго, Литература Северо-Восточной Руси (1380–1462). „Хожение за три моря” Афанасия Никитина, (в:) История русской литературы, т. 2, ч. 1 (Лите- ратура 1220-х – 1580-х гг.), ред. тома А.С. Орлов, В.П. Адрианова-Перетц, Н.К. Гудзий, Москва – Ленинград 1946, с. 250–252. Oba zabytki mają wydania polskie, opatrzone komentarzami i literaturą przedmiotu: Ihu- mena Daniela z ziemi ruskiej pielgrzymka do Ziemi Świętej, tłum. K. Pietkiewicz, oprac. J. Grzem- bowska i K. Pietkiewicz, Poznań 2003; Atanazy Nikitin, Wędrówka za trzy morza, tłum. H. Will- man-Grabowska, wstęp i objaśnienia W. Jakubowski i H. Willman-Grabowska, Wrocław 1952. 7 Por. m.in.: О.А. Белоброва, Хождения, (в:) Литература древней Руси. Биобиблиографический словарь, под ред. О.В. Творогова, Москва 1996, с. 222–223. 8 Zob.: Путешествия русских послов XVI–XVII вв. Статейные списки, отв. ред. Д.С. Лихачев, Москва – Ленинград 1954. Zob. też: В.П. Адрианова-Перетц, Путешествия XVI в., (в:) История русской..., т. 2, ч. 1, op. cit., c. 511–515; eadem, Путешествия первой половины XVII в., (в:) История русской литературы, т. 2, ч. 2 (Литература 1590–1690 гг.), ред. тома А.С. Орлов, В.П. Адриано- ва-Перетц, Н.К. Гудзий, Москва – Ленинград 1948, с. 118–126; Д.С. Лихачев, Путешествия на Запад, (в:) История русской..., т. 2, ч. 2, op. cit., c. 420–427. Por.: F. Sielicki, Dawna rosyjska literatura podróżnicza, (w:) idem, Podróż Borysa Szeremietiewa przez Polskę i Austrię do Rzymu oraz na Maltę 1697–1698. Z dziejów kontaktów kulturalnych Rusi Moskiewskiej z Polską i Zachodem, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1975, s. 143–171. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Uwagi wstępne 9 poselskie. Z racji swych wartości artystycznych i poznawczych piśmiennictwo to stanowi przedmiot studiów literaturoznawczych i językoznawczych oraz historycznych i kulturoznawczych. Nawet wyrywkowa, bo ograniczona do okresu dawnej Rusi, wiedza o li- teraturze rosyjskiej pozwala utwierdzić się w przekonaniu, iż nie ustępuje ona pozostałym literaturom europejskim ani pod względem liczby dzieł, o których można mówić jako o „podróżach”, ani pod względem bogactwa ich treści i roz- wiązań formalnych. Co więcej, jest jakby zapisana w niej szczególna otwartość na podejmowanie tematyki podróżniczej, związana z rzeczywistością rosyjską, bardziej skłaniającą do zmiany miejsca pobytu (albo przynajmniej pobudza- jącą dążenie do zmian w tym zakresie) niż do zasiedzenia w jednym miejscu9. W literaturze rosyjskiej powszechne są obrazy „podróży dla przyjemności, z obowiązku, [...] pod przymusem”, „podróży zaplanowanych” i „podróży podejmowanych pod wpływem nagłego impulsu”, „podróży-ucieczek od cze- goś i podróży-wypraw ku czemuś”, „podróży-powrotów i wyjazdów w niezna- ne”, podróży po to, by „odpocząć od zbyt intensywnego życia” i po to, by „nasycić je nowymi wrażeniami i przeżyciami”10. Niemal wszystkie pojawiają się w literaturze osiemnastowiecznej, często stanowiąc klucz do jej zinterpre- towania. Szczególna pozycja zajmowana pod tym względem przez literaturę (głów- nie prozę) osiemnastowieczną wynika ze specyficzności stulecia, w którym powstawała i które współtworzyła, nieprzypadkowo nazywanego „wiekiem podróży”. Pisząc o „wielkich przemianach psychologicznych” zachodzących w świadomości Europejczyków u progu XVIII wieku i rzutujących na oblicze całego stulecia, Paul Hazard wysuwa spośród nich na plan pierwszy „przejście od stabilności do ruchu” i jako jedną z najbardziej widocznych oznak tego procesu wymienia triumf „relacji z podróży”, jak pisze, „gatunku literackiego o granicach chwiejnych, dość wygodnego, jako że można w nim pomieścić wszystko – uczone rozprawy, katalogi muzealne albo historie miłosne”, mo- gącego być „bądź naładowanym wiedzą, poważnym sprawozdaniem, bądź studium psychologicznym, bądź powieścią po prostu, bądź wreszcie wszyst- kim naraz”; dodaje następnie, że „jedni krytykują ten gatunek, inni chwalą, jednakże zarówno pochwały, jak krytyki dowodzą, że zajął pozycję doniosłą i że nie można było się bez niego obejść”11. Równie wyraziście podkreśla „podróżniczy” charakter XVIII stulecia Michel Vovelle, umieszczając „odkryw- cę” wśród dziesięciu najbardziej rozpowszechnionych „wizerunków” człowie- ka tych czasów; sporządzając portret „odkrywcy”, Marie-Noëlle Bourguet stwierdza, że „literatura podróży, aż do tego momentu drugorzędna gałąź 9 В. Щукин, Путь как познание и освобождение. К тематике путешествия в русской ли- тературе, (в:) Podróż w literaturze rosyjskiej i w innych literaturach słowiańskich. Międzynarodowa Konferencja Literaturoznawcza Slawistów. Opole, 24–25 października 1990 r., pod red. T. Poźniaka i A. Wieczorek, Opole 1993, s. 25. 10 E. Tarkowska, Czas podróży, włóczęgi, wędrówki, „Res Publica Nowa” 1995, nr 7–8, s. 12. 11 P. Hazard, Kryzys świadomości europejskiej 1680–1715, tłum. J. Lalewicz i A. Siemek, wstęp M. Żurowski, Warszawa 1974, s. 30. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Uwagi wstępne produkcji literackiej, staje się [...] gatunkiem przyciągającym uwagę”, czego sygnałem jest jej dwukrotnie większa niż w wieku minionym obecność na rynku wydawniczym12. Przytoczone wypowiedzi odnoszą się do podróży sentymentalnych jedynie w części. Punktem wyjścia badań nad wszelkiego rodzaju tekstami „podróży” winno stać się bowiem (oprócz wspomnianego już umiejscowienia w epoce historycznej) dokonanie ich rozróżnienia na „podróże dokumentarne” (o nich piszą głównie wymienieni badacze), czyli „relacje «prawdziwe» z podróży rze- czywistych, opowiedziane przez ich uczestników”, oraz „podróże literackie”, „odwołujące się wyłącznie lub prawie wyłącznie do fikcji i podporządkowane bardziej kryteriom estetycznym i konwencjom literackim niż kategoriom prawdy lub prawdopodobieństwa”13. Zarazem należy pamiętać, iż granica mię- dzy obiema odmianami bywa często płynna, co oznacza, że jedna może od- znaczać się cechami drugiej. Podróż sentymentalna stanowi ogniwo w łańcu- chu „podróży literackich”. W dziejach literatury europejskiej podróż sentymentalna zapisała się jako jeden ze sztandarowych gatunków prozatorskich sentymentalizmu, trwale ko- jarzony z tym kierunkiem literackim – wraz ze łzawymi opowieściami o nie- szczęśliwej miłości – jako jego znak rozpoznawczy. W literaturze rosyjskiej podróż sentymentalna odegrała rolę szczególną, podobnie jak szczególna – co warte podkreślenia, nieporównywalna z pozostałymi literaturami europejskimi – była w niej w ogóle pozycja sentymentalizmu. Istota kompleksowych studiów nad gatunkiem literackim, uwzględniających jego genezę, dzieje, znaczenie w rozwoju literatury oraz zagadnienia poetyki, polega na włączeniu do nich pozycji z różnych szczebli układu hierarchicznego stworzonego przez historyków literatury. Dzieła pisarzy wybitnych, odznacza- jące się odkrywczością treści i formy, sąsiadują w nim z utworami pisarzy drugo- czy trzecioplanowych, które nie zdołały zająć znaczącego miejsca w dziejach literatury. Wśród badaczy stawiających sobie inne cele aniżeli tak pojmowane przed- stawienie gatunku literackiego, wymagające traktowania całego materiału egzemplifikacyjnego na równych prawach i w tej samej perspektywie, obiek- tem zainteresowania stają się, siłą rzeczy, głównie pozycje z pierwszej grupy. Im też poświęcono najobszerniejszą literaturę przedmiotu. Szczegółowe stu- dia nad twórczością pisarzy z tła literackiego – mimo nawoływań teoretyków i historyków literatury, przekonujących, że „ograniczenie zainteresowań do dzieł wybitnych nie pozwala [...] rozumieć ciągłości tradycji literackiej [...] i samej istoty procesu literackiego”14, gdyż „w dowolnym okresie o aktualnym 12 M.-N. Bourguet, Odkrywca, (w:) Człowiek Oświecenia, pod red. M. Vovelle’a, tłum. M. Woźniak i in., Warszawa 2001, s. 308. 13 J. Kamionka-Straszakowa, Podróż, (w:) Słownik literatury polskiej XIX wieku, pod red. J. Bachórza i A. Kowalczykowej, Wrocław – Warszawa – Kraków 1994, s. 698. 14 R. Wellek, A. Warren, Teoria literatury, tłum. pod red. M. Żurowskiego, Warszawa 1975, s. 21. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Uwagi wstępne 11 stanie rynku literackiego [...] decyduje przede wszystkim produkcja pisarzy drugo- i trzeciorzędnych, spośród licznego grona których przyszłe pokolenia [...] wyłonią postacie [...] wybitne, [...] «klasycznych» przedstawicieli tej czy innej tendencji”15 – wciąż jeszcze należą do przedsięwzięć odosobnionych, sytuujących się na marginesie badań nad literaturą. Podróż sentymentalna jest przykładem gatunku, w którym dysproporcje między stanem zaawansowania studiów nad pozycjami z pierwszej kategorii (Podróżą z Petersburga do Moskwy Aleksandra Radiszczewa i Listami podróżnika rosyjskiego Nikołaja Karamzina) a pozycjami z grupy drugiej (W.W. Izmajłowa, P.I. Szalikowa, I.I. Martynowa, P.I. Sumarokowa, M.I. Niewzorowa i in.) rysują się szczególnie ostro. Wsród prekursorów całościowych studiów nad rosyjską podróżą sentymen- talną, opartych na materiale egzemplifikacyjnym uwzględniającym więcej niż dwie główne pozycje, wysuwa się na czoło T. Roboli z artykułem o „literaturze «podróży»”, zamieszczonym w 1926 roku w zbiorze prac poświęconych prob- lemom prozy16. Nie sposób przejść obojętnie obok niego przede wszystkim ze względu na klasyfikację rodzimych realizacji gatunku: wyodrębnienie wśród nich – przywołanych przykładów jest całkiem sporo, ale scharakteryzowane są raczej pobieżnie – „typu Sterne’a” oraz „typu Dupaty’ego”. Można – śladem G.A. Gukowskiego17 czy A.S. Januszkiewicza18 – zgodzić się z tą propozycją, można – wzorem J.M. Łotmana i B.A. Uspienskiego19 czy A. Schönle20 – od- nieść się do niej negatywnie, nie sposób jednak nie przyznać, iż zarówno przeprowadzanie podziałów podróży sentymentalnych, jak i szukanie ich źródeł obcych to najistotniejsze zadania, jakie stoją przed badaczami. Tom z 1926 roku odgrywa ważną rolę także dlatego, że – za sprawą artykułu K. Skipinej – rozpoczyna kompleksowe badania gatunku opowieści sentymentalnej. Zapoczątkowane wówczas prace nad rosyjską podróżą sentymentalną zna- lazły w latach następnych jedynie nielicznych kontynuatorów. Ich studia sta- nowiły zwykle wycinek szerszych przedsięwzięć badawczych, mających na celu – jak w przypadku Pawła Orłowa czy, w nieco inny sposób, Walentina Korowina21 15 W. Skrunda, Na marginesach wielkiej literatury. Ewolucja rosyjskich almanachów literackich z lat 1794–1852, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1974, s. 5. 16 Т. Роболи, Литература „путешествий”, (в:) Русская проза, под ред. Б.М. Эйхенбаума и Ю.Н. Тынянова, Ленинград 1926, с. 42–73. 17 Г.А. Гуковский, Русская литература XVIII века, Москва 1999, с. 438–439. 18 А.С. Янушкевич, Итальянские впечатления и встречи В.А. Жуковского (по материалам дневников, архива и библиотеки поэта), „Russian Studies. Ежеквартальник русской филологии и культуры” 1996 (1998), т. 2, № 4, с. 181 и 195. 19 Ю.М. Лотман, Б.А. Успенский, „Письма русского путешественника” Карамзина и их мес- то в развитии русской культуры, (в:) Ю.М. Лотман, Карамзин. Сотворение Карамзина. Статьи и исследования 1957–1990. Заметки и рецензии, Санкт-Петербург 1997, с. 531–538. 20 А. Шёнле, Подлинность и вымысел в авторском самосознании русской литературы путе- шествий 1790–1840, перевод Д. Соловьева, Санкт-Петербург 2004, с. 9. 21 Chodzi o przygotowanie przez niego antologii rosyjskiej prozy sentymentalnej, w któ- rej oprócz opowieści sentymentalnych znalazły się podróże sentymentalne. Są nimi: Podróż po całym Krymie i Besarabii w 1799 roku. Z historycznym i topograficznym opisem wszystkich tych miejsc (Путешествие по всему Крыму и Бессарабии в 1799 году. С историческим и топографическим ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Uwagi wstępne – analizę różnorodnych zjawisk literackich sentymentalizmu rosyjskiego bądź – co dotyczy J.S. Iwaszynej, W.M. Guminskiego i W.A. Michelsona, a także A. Schönle – charakterystykę „podróży literackich” w różnych czasach, zarów- no poprzedzających rozwój sentymentalizmu, jak i przypadających na epoki późniejsze. P. Orłow zapisał się jako jeden z najwybitniejszych znawców rosyjskiego sentymentalizmu. Opublikowana przez niego w 1977 roku monografia sen- tymentalizmu stanowiła – jak uznano – próbę przywrócenia temu kierunkowi literackiemu dobrego imienia oraz uczynienia z niego – po latach niebytu lub istnienia w okrojonym, a często także wypaczonym kształcie, wynikającym z dokonywania oceny literatury z pozycji politycznych – pełnowartościowego obiektu zainteresowań badawczych22. W zakresie studiów nad podróżą senty- mentalną zasługą Orłowa stało się powiązanie jej dziejów z etapami rozwoju reprezentowanego kierunku literackiego; przedstawiając poszczególne z nich, skupiał się na zawartości treściowej i związkach z myślą oświeceniową, a także – w przypadku utworów autorów z tła literackiego23 – stopniu zależności od Listów podróżnika rosyjskiego. Jedynie sporadycznie nawiązuje się do podróży sentymentalnych w dwóch pozostałych monografiach sentymentalizmu rosyj- skiego, Natalii Koczetkowej24 oraz Michaiła Iwanowa25. Spośród trojga innych badaczy – Jeleny Iwaszynej26, Wiktora Guminskie- go27 i Wsiewołoda Michelsona28 – najwięcej do studiów nad podróżą senty- mentalną wniosła Iwaszyna. W odróżnieniu od Guminskiego i Michelsona oraz описанием всех тех мест) P.I. Sumarokowa; Nowy czuły podróżnik, czyli Moja przechadzka do A.*** (Но- вый чувствительный путешественник, или Моя прогулка в А.***) K.* G.*, Podróż do Kazania, Wiatki i Orenburga w 1800 roku (Путешествие в Казань, Вятку и Оренбург в 1800 году) M.I. Niewzorowa; Listy z Londynu (Письма из Лондона) P.I. Makarowa; Podróż do Małorosji (Путешествие в Малорос- сию) i Podróż do Kronsztadu 1805 roku (Путешествие в Кронштадт 1805 году) P.I. Szalikowa. Zob.: Ландшафт моих воображений. Страницы прозы русского сентиментализма, состав., автор вступ. статьи и примеч. В.И. Коровин, Москва 1990. 22 П.А. Орлов, Русский сентиментализм, Москва 1977. Zob. recenzję: А. Кузьмин, Возвра- щение русского сентиментализма, „Октябрь” 1978, № 8, с. 293–303. 23 Zob. także: П.А. Орлов, К вопросу о демократическом лагере русского сентиментализма (повесть И.И. Мартынова „Филон”), „Вестник Московского университета” 1972, № 2, с. 19–31. 24 Н.Д. Кочеткова, Литература русского сентиментализма. (Эстетические и художественные искания), Санкт-Петербург 1994. 25 М.В. Иванов, Судьба русского сентиментализма, Санкт-Петербург 1996. 26 Е.С. Ивашина, Жанp литературного путешествия в России конца XVIII-первой трети XIX века. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук, Москва 1980. Zob. także: eadem, „Путешествие” как жанр русской литературы конца XVIII-пер- вой трети XIX века (к специфике изучения), (в:) Культурологические аспекты теории и истории русской литературы, отв. ред. Л.А. Колобаева, Москва 1978, с. 50–55; eadem, Мотив путешес- твия в русской прозе начала XIX века, (в:) Вопросы сюжета и композиции. Межвузовский сборник, Горький 1985, с. 51–59. 27 В.М. Гуминский, Проблема генезиса и развития жанра путешествий в русской литературе. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук, Москва 1979. Zob. także: idem, К вопросу о жанре „путешествий”, (в:) Филология, вып. 5, отв. ред. И.Ф. Вол- ков, Москва 1977, с. 82–93. 28 В.А. Михельсон, „Путешествие” в русской литературе, Ростов-на-Дону 1974. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Uwagi wstępne 13 późniejszego badacza W.A. Michajłowa29, zajmujących się różnymi epokami literackimi, ogranicza ona swe zainteresowanie do dwóch grup materiałów – właśnie prozy przełomu XVIII i XIX wieku oraz prozy lat trzydziestych i czter- dziestych XIX wieku: za cel stawia sobie prześledzenie przemian, jakim pod- legała „podróż literacka”, oraz wskazanie głównych właściwości poetyki; na uwagę zasługuje odnotowanie przez nią polemiki wokół podróży sentymental- nej w pierwszych latach XIX wieku. Nie sposób przejść obojętnie także wobec pracy Andreasa Schönle’a (można dodać, że nie jest on jedynym zachodnioeu- ropejskim badaczem podróży sentymentalnej30) o „autentyzmie i fikcji” w ro- syjskiej „literaturze podróży” lat 1790–1840: opierając się na równie szerokim jak poprzednicy materiale literackim, traktuje on jednak podróż sentymental- ną w sposób preferencyjny, oddzielne rozdziały swej pracy poświęca dziełom Radiszczewa i Karamzina oraz, z czym nie mieliśmy do czynienia wcześniej, P.I. Szalikowa i W.W. Izmajłowa; Schönle zauważa też, że z całej literatury dotyczącej podróży sentymentalnej godne uwagi są głównie prace Iwaszynej31. Należy dodać, że osobnych publikacji doczekała się szczegółowa kwestia ga- tunku podróży sentymentalnej – odnotowana zresztą przez wszystkich wymie- nionych badaczy – a mianowicie wykorzystanie w nim formy epistolarnej32. Jak z tego wynika, regułą jest zawężanie przez badaczy materiału egzem- plifikacyjnego do kilku pozycji, poprzestawanie na samym odnotowaniu ich tytułów, czasem jedynie dodanie kilkuzdaniowej charakterystyki treści. Zresz- tą nie tylko podróże sentymentalne, ale i pozostałe aspekty aktywności pisar- skiej ich autorów nie stały się przedmiotem szerszego zainteresowania któregoś z nich; wyjątek stanowi jedynie Piotr Szalikow, przyciągający uwagę ze wzglę- du na działalność wydawniczą33. Zatem jedynymi pisarzami z kręgu twórców podróży sentymentalnych, których dorobek doczekał się bogatej literatury przed- miotu, są Karamzin i Radiszczew. Wspólne dla większości badaczy Listów podróżnika rosyjskiego, reprezentujących różne pokolenia, gdyż studia nad spuścizną Karamzina prowadzi się już od ponad półtora wieku, jest, po pierwsze, rozpatrywanie ich w powiązaniu z bio- 29 В.А. Михайлов, Эволюция жанра литературного путешествия в произведениях русских писателей XVIII–XIX веков. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук, Волгоград 1999. 30 Zob. m.in.: R.K. Wilson, The literary travelogue. A comparative study with special relevance to russian literature from Fonvizin to Pushkin, The Hague 1973. 31 А. Шёнле, Подлинность и вымысел в авторском самосознании русской литературы путе- шествий 1790–1840, перевод Д. Соловьева, Санкт-Петербург 2004. 32 Zob. m.in.: П.Е. Бухаркин, К вопросу о генезисе жанра эпистолярного „путешествия” в русской литературе второй половины XVIII века, (в:) Художественно-документальная лите- ратура (история и теория). Межвузовский сборник научных трудов, отв. ред. Л.А. Розанова, Иваново 1984, с. 112–117. 33 Р.В. Чичинадзе, Жизнь и журналистско-литературная деятельность Петра Ивановича Шаликова (Шаликашвили). Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук, Тбилиси 1971; Ю.В. Жукова, „Женская тема” на страницах журнала „Аг- лая” (1808–1812 гг.) кн. П.И. Шаликова, (в:) О благородстве и преимуществе женского пола. Из истории женского вопроса в России. Сборник научных трудов, ред. и состав. Р.Ш. Генелин, Санкт- -Петербург 1997, с. 38–50. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Uwagi wstępne grafią i rysami osobowości pisarza oraz, po drugie, wpisywanie ich w kontekst europejskiego życia kulturalnego i społecznego schyłku XVIII wieku. Oba uję- cia zaważyły na kształcie dwóch podstawowych, jak się wydaje, pozycji w lite- raturze przedmiotu na ten temat, jakimi są prace Wasilija Sipowskiego34 oraz Jurija Łotmana i Borisa Uspienskiego35. W monografii Sipowskiego – z racji czasu powstania jak gdyby zamyka- jącej dziewiętnastowieczne studia w tym zakresie – obydwa założenia zreali- zowano w rozdziałach drugim i trzecim: w pierwszym zarysowuje badacz dzieje publikacji dzieła oraz dokonuje analizy tekstologicznej jego pierwszych wydań, przedstawia zachodnioeuropejskie źródła inspiracji pisarza, wysuwa- jąc na tej podstawie wnioski na temat gatunku Listów podróżnika rosyjskiego oraz próbując wskazać w literaturach obcych pozycje najbardziej zbliżone pod względem genologicznym; drugi wypełnia badacz analizą Listów podróżnika rosyjskiego, opierając ją na trzech aspektach – biograficznym, historycznolite- rackim i historycznokulturowym, a także sygnalizuje wpływ dzieła Karamzina na pozostałe rosyjskie podróże sentymentalne. „Od tekstu do osobowości autora i od osobowości autora z powrotem do tekstu” – oto jak ujmują Łot- man i Uspienski pierwszy sposób odczytania Karamzinowskiej podróży sen- tymentalnej36; aby zilustrować drugą zasadę, sięgają po słowa Fiodora Busła- jewa37, innego dziewiętnastowiecznego badacza dorobku Karamzina, który w jubileuszowym roku 1866 nazwał Listy podróżnika rosyjskiego „zwierciadłem, w którym odbiła się cała cywilizacja europejska”38. Za cel stawiają sobie ci badacze przeniknięcie Karamzinowskiej wizji kultury europejskiej i prześle- dzenie stosunku prozaika do ówczesnych wydarzeń, w tym rewolucji francu- skiej; nieobce są im też kwestie przynależności gatunkowej dzieła oraz jego ukształtowania językowego. Tematy do badań zostają dobrane przez Łotmana i Uspienskiego w taki sposób, by – jak zauważa w recenzji ich pracy A. Zorin – najpełniej zilustrować zastosowane przez Karamzina zasady przekształcania „życiowej empirii podróży” w twór artystyczny39. Zbędne wydaje się podkreślanie, że jako jedna z najważniejszych pozycji prozy rosyjskiej XVIII stulecia podróż sentymentalna Karamzina jest – podob- 34 В.В. Сиповский, Н.М. Карамзин, автор „Писем русского путешественника”, Санкт-Петер- бург 1899. Zob. także: idem, К литературной истории „Писем русского путешественника” Н.М. Ка- рамзина, Санкт-Петербург 1897–1898. 35 Ю.М. Лотман, Б.А. Успенский, „Письма русского путешественника” Карамзина и их мес- то в развитии русской культуры, (в:) Ю.М. Лотман, Карамзин. Сотворение Карамзина. Статьи и исследования 1957–1990. Заметки и рецензии, Санкт-Петербург 1997, с. 484–564. Praca Łotmana i Uspienskiego pochodzi z 1984 roku i została włączona do przygotowanego w tym roku wydania Karamzinowskiej podróży sentymentalnej w serii „Литературные памятни- ки” (Н.М. Карамзин, Письма русского путешественника, Ленинград 1984, с. 525–606). Łotman jest jednym z redaktorów tego wydania oraz współautorem komentarzy i przypisów do tekstu. Listów podróżnika rosyjskiego dotyczą też inne prace Łotmana, w którego dorobku naukowym tematyka Karamzinowska zajmuje jedno z głównych miejsc; one również znalazły się w tomie z 1997 roku. 36 Ю.М. Лотман, Б.А. Успенский, op. cit., c. 489. 37 Zob. też: Ф.И. Буслаев, О литературе. Исследования. Статьи, Москва 1990. 38 Ю.М. Лотман, Б.А. Успенский, op. cit., c. 489. 39 А. Зорин, Новые аспекты старых проблем, „Вопросы литературы” 1985, № 7, с. 215. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Uwagi wstępne 15 nie jak Radiszczewowska Podróż z Petersburga do Moskwy – rozpatrywana w róż- nego rodzaju syntezach literackich, poczynając od zarysów dziejów literatury rosyjskiej (w jednym z nich osobny rozdział poświęcono gatunkom opowieści i podróży sentymentalnej40), przez syntezy literatury rosyjskiej XVIII stulecia, a skończywszy na monografiach sentymentalizmu rosyjskiego i zarysach ro- syjskiej prozy sentymentalnej. Ważniejsze z nich – G.A. Gukowskiego, P.A. Or- łowa – były już wymieniane41. Listy podróżnika rosyjskiego zostały też omówio- ne w zarysach życia i twórczości Nikołaja Karamzina wychodzących spod pióra literaturoznawców zarówno rosyjskich42, jak i zachodnich43. Wyobraże- nie o mnogości prac dotyczących Karamzinowskiej podróży sentymentalnej daje bibliografia opublikowana w 1999 roku44. Bardziej szczegółowe studia nad Listami podróżnika rosyjskiego koncentrują się wokół następujących problemów: związków dzieła z ideologią oświecenio- wą (L.G. Kislagina i in.45), powiązań z pisarstwem twórców zachodnioeuropej- skich, od Szekspira, przez Woltera, do Sterne’a (P.R. Zaborow, B. Sokołow, F.Z. Kanunowa, K.N. Atarowa i in.46), recepcji w poszczególnych krajach (M.A. Arzumanowa, D.M. Szarypkin47) i tłumaczeń na języki obce (T.A. Bykowa, W. Kowalczyk48), odbicia w utworze poglądów społeczno-politycznych pisarza, 40 А.Я. Кучеров, Сентиментальная повесть и литература путешествий, (в:) История русской литературы, ред. тома В.В. Гиппиус, В.А. Десницкий, Б.С. Мейлах, т. 5, Москва 1941, с. 106–120. 41 Zob. także: С.Э. Павлович, Пути развития русской сентиментальной прозы XVIII века, Саратов 1974, с. 60–125. 42 Zob. m.in.: Е.И. Осетров, Три жизни Карамзина. Роман-исследование, Москва 1989; И.З. Серман, Литературное дело Карамзина, Москва 2005. 43 Zob. m.in.: H. Rothe, N.M. Karamzins europäische Reise: Der Beginn des russischen Romans. Philologische Untersuchungen, Berlin – Zürich 1968; R.B. Anderson, N.M. Karamzin’s Prose. The Teller in the Tale. A study in narrative technique, Houston 1974; Essays on Karamzin: Russian man-of- letters, political thinker, historian, 1766–1826, edited by J.L. Black, Mouton – The Hague – Paris 1975; I. Gorbatov, Formation du Concept de Sentimentalisme dans la Littérature Russe. L’Influence de J.J. Rousseau sur l’Oeuvre de N.M. Karamzine, New York 1991. 44 Николай Михайлович Карамзин. Указатель трудов, литературы о жизни и творчестве 1883–1993, отв. ред. А.А. Либерман, Москва 1999. 45 Л.Г. Кислягина, Н.М. Карамзин как явлениe европейской культуры эпохи Просвещения, (в:) Человек эпохи Просвещения, отв. ред. Г.С. Кучеренко, Москва 1999, с. 48–61. 46 П.Р.Заборов, От классицизма к романтизму, (в:) Шекспир и русская культура, под ред. М.П. Алексеева, Москва – Ленинград 1965, с. 76–80; Б. Соколов, „Письма русского путешест- венника” и „Кандид”, „Вопросы литературы” 1988, № 1, с. 211–215; Ф.З. Канунова, Карамзин и Стерн, „XVIII век”, Сб. 10 (Русская литература XVIII века и ее международные связи), отв. ред. И.З. Серман, Ленинград 1975, с. 258–264; К.Н. Атарова, Лоренс Стерн и жанр путешествия в русской литературе конца XVIII века (на материале творчества А. Радищева и Н. Карамзина), (в:) Писатель и жизнь. Сборник историко-литературных, теоретических и критических ста- тей, Москва 1978, с. 133–145. 47 М.А. Арзуманова, Перевод английской рецензии на „Письма русского путешественника” из бумаг А.С. Шишкова, „XVIII век”, Cб.8 (Державин и Карамзин в литературном движении XVIII – начала XIX века), под ред. П.Н. Беркова, Ленинград 1969, с. 309–323; Д.М. Шарыпкин, Рус- ская литература в скандинавских странах, Ленинград 1975, с. 19–20. 48 Т.А. Быкова, Переводы произведений Карамзина на иностранные языки и отклики на них в иностранной литературе, „XVIII век”, Сб. 8, op. cit., c. 324–342; W. Kowalczyk, O polskich tłu- maczeniach utworów Mikołaja Karamzina, „Slavia Orientalis” 1977, nr 1, s. 3–16. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Uwagi wstępne w tym stosunku do rewolucji francuskiej (M.W. Iwanow, J.W. Stiennik i in.49), interpretacji pobytu podróżnika w krajach europejskich (M.W. Arsjeniewa, A.S. Jelizarow, E.M. Żyliakowa i in.50), w tym w Szwajcarii (M.W. Iwanow, N. Popowa, R.J. Danilewski i in.51), powiązań z działalnością wydawniczą Karamzina (N.A. Marczenko, K. Kluczkin52), gatunku (P.P. Aleksiejew, T.J. Awtu- chowicz53), metody artystycznej i poetyki (W.A. Michelson, W.I. Głuchow, W. Kowalczyk, Ł. Kusiak-Skotnicka, T.A. Ałpatowa i in.54), wpływu dzieła na prozę rosyjską (J.A. Krasnoszczekowa, L.A. Sapczenko, I.W. Banach i in.55). 49 М.В. Иванов, Проблемы истории и французская революция в творчестве Карамзина 1790-х годов, „Русская литература” 1974, № 2, с. 134–142; Ю.В. Стенник, Тема великой французской революции в консервативной литературе и публицистике 1790-х годов, (в:) Великая французская рево- люция и русская литератра, отв. ред. Г.М. Фридлендер, Ленинград 1990, с. 69–90. 50 М.В. Арсеньева, Характер изображения европейской действительности в „Письмах из Франции” Д.И. Фонвизина и „Письмах русского путешественника” Н.М. Карамзина, (в:) Вопросы истории литературы и методики ее преподавания („Ученые записки Государств. педагог. инс- титута им. А.И. Герцена”, т. 507), Мурманск 1971, с. 50–60; А.С. Елизаров, Видел ли Карамзин гробницу графа д’Аркура? „Русская речь” 1992, № 2, с. 64–67; Э.М. Жилякова, Англия глазами Н.М. Карамзина и В.А. Жуковского, „Карамзинский сборник”, вып. 3 (Национальные традиции и европеизм в русской культуре), отв. ред. С.М. Шаврыгин, Ульяновск 1999, с. 8–15. 51 М.В. Иванов, Мир Швейцарии в „Письмах русского путешественника”, „XVIII век”, Сб. 10, op. cit., с. 296–302; Н. Попова, С Карамзиным по Швейцарии, „Иностранная литература” 1981, № 11, с. 242–247; Р.Ю. Данилевский, Россия и Швейцария. Литературные связи XVIII–XIX вв., отв. ред. Ю.Д. Левин, Ленинград 1984, с. 90–113. 52 Н.А. Марченко, „Письма русского путешественника” в структуре „Московского журна- ла” Н.М. Карамзина, (в:) История литературы и художественное восприятие. Сборник научных трудов, отв. ред. М.М. Кедрова, Тверь 1991, с. 94–101; К. Ключкин, Сентиментальная коммерция: „Письма русского путешественника” Н.М. Карамзина, „Новое литературное обозрение” 1997, № 25, с. 84–98. 53 П.П. Алексеев, Ресурсы продуктивности жанра „Писем русского путешественника” Н.М. Карамзина, „Карамзинский сборник”, ч. 1 (Биография. Творчество. Традиции. XVIII век), отв. ред. С.М. Шаврыгин, Ульяновск 1997, с. 84–100; Т.Е. Автухович, Проблема романа или ро- ман как проблема в „Письмах русского путешественника” Н.М. Карамзина, (в:) Взаимодействие литератур в мировом литературном процессе. Проблемы теоретической и исторической поэ- тики. Материалы международной научной конференции, ч. 2, под ред. Т.Е. Автухович, Гродно 1998, с. 414–420. 54 В.А. Михельсон, „Письма русского путешественника” Карамзина в их отношении к ре- ализму, (в:) Метод и мастерство, вып. 1 (русская литература), под ред. В.В. Гура, Вологда 1970, с. 66–76; В.И. Глухов, „Письма русского путешественника” как художественная система. (К вопросу о внутренних закономерностях развития литературы), (в:) Язык и стиль. Типология и поэтика жанра, отв. ред. Д.Н. Медриш, Волгоград 1976, с. 3–34; W. Kowalczyk, Proza Mi- kołaja Karamzina. Problemy poetyki, Lublin 1985; Ł. Kusiak-Skotnicka, Uwagi o poetyce „Listów podróżnika rosyjskiego” Mikołaja Karamzina, „Slavica Wratislaviensia” 1985, XXXIII, s. 3–16; Т.А. Алпатова, Взаимодействие прозы и поэзии в художественной системе „Писем русского пу- тешественника” Н.М. Карамзина, (в:) XVIII век: судьбы поэзии в эпоху прозы. Сборник научных работ, отв. ред. Н.Т. Пахсарьян, Москва 2001, с. 184–197. 55 Е.А. Краснощекова, „Фрегат Паллада”: „путешествие” как жанр (Н.М. Карамзин и И.А. Гончаров), „Русская литература” 1992, № 4, с. 12–30; Л.А. Сапченко, „Письма русского путешес- твенника” Н.М. Карамзина и „Усыпальница без праха. Записки сентиментального созерцателя” Л. Бежина. (К вопросу о карамзинских традициях в современной русской прозе), „Карамзинский сборник”, ч. 1, op. cit., c. 123–127; И.В. Банах, „Странник” Вельтмана и жанр сентиментального путешествия, (в:) Взаимодействие литератур..., op. cit., c. 59–65. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Uwagi wstępne 17 Bodźcem do podejmowania studiów nad Listami podróżnika rosyjskiego stawa- ły się często jubileusze związane z Karamzinem56. W dwusetną rocznicę jego urodzin opublikowano okolicznościowy tom z serii „XVIII век” z pracami uczest- ników konferencji naukowej zorganizowanej przez Instytut Literatury Rosyjskiej AN ZSRR w Leningradzie 6–7 grudnia 1966 roku57. Z okazji dwieście trzydzie- stej rocznicy urodzin pisarza i sto siedemdziesiątej rocznicy jego śmierci ukazał się w Uljanowsku pierwszy tom z serii „Карамзинский сборник”58; najwięcej materiałów na temat Listów podróżnika rosyjskiego zawierają tomy z lat 1997 i 1998. Osobne miejsce zajmują publikacje okolicznościowe z XIX wieku59. Podróż z Petersburga do Moskwy należy do najczęściej i najszerzej omawianych dzieł osiemnastowiecznej prozy rosyjskiej. Poza względami merytorycznymi zadecydowała o tym opinia „dzieła rewolucyjnego”, stworzonego przez „pierwszego rosyjskiego rewolucjonistę”. Odrzucenie „klucza politycznego” pozwoliło (co pokazuje m.in. tom z 2001 roku60) na dokonanie w badaniach nad Radiszczewowską podróżą sentymentalną wielu przewartościowań i rewi- zji oraz wprowadzenie do nich nowych ujęć i kontekstów interpretacyjnych. Najwcześniejszy etap zainteresowania Podróżą z Petersburga do Moskwy nale- ży wiązać z działalnością synów pisarza, Nikołaja i Pawła. W ich szkicach o ży- ciu i twórczości Radiszczewa, wydanych pod wspólnym tytułem w 1959 roku, omówienie jego dokonań literackich ustępuje jednak miejsca odtworzeniu drogi życiowej61. Z podobną sytuacją mamy do czynienia w pracach L.I. Kułakowej, J.G. Sa- lity i W.A. Zapadowa62, D.S. Babkina63 i A.G. Tatarincewa64, pomyślanych – na co wskazują ich tytuły – jako próby oświetlenia poszczególnych okresów w ży- ciu Radiszczewa. Obok biografii nie przechodzi obojętnie żaden badacz jego podróży sentymentalnej. Odwrotne proporcje – ograniczenie faktów biograficznych na rzecz przed- stawienia pisarstwa Radiszczewa – zostały przyjęte w całościowych syntezach życia i twórczości prozaika. W monografiach tych – L.I. Kułakowej65, D.S. Bab- kina66 czy A.I. Starcewa67 – Podróży z Petersburga do Moskwy poświęcono od- 56 Zob. o tym: И. Павлова, Три юбилея Н.М. Карамзина, „Отчизна” 1991, № 10–12, с. 50–52. 57 „XVIII век”, Сб. 8 (Державин и Карамзин в литературном движении XVIII–начала XIX века), Ленинград 1969. 58 „Карамзинский сборник” (Творчество Н.М. Карамзина и историко-литературный про- цесс. Сборник статей), отв. ред. С.М. Шаврыгин, Ульяновск 1996. 59 Zob. m.in.: Д.Н. Анучин, Столетие „Писем русского путешественника”, Москва 1891. 60 А.Н. Радищев: исследования и комментарии. Сборник научных трудов, под ред. М.В. Стро- ганова и С.А. Васильевой, Тверь 2001. Д.С. Бабкина, Москва – Ленинград 1959. 61 Биография А.Н. Радищева написанная его сыновьями, подготов. текста, статья и примеч. 62 Л.И. Кулакова, Е.Г. Салита, В.А. Западов, Радищев в Петербурге, Ленинград 1976. 63 Д.С. Бабкин, Процесс А.Н. Радищева, Москва – Ленинрад 1952. 64 А. Татаринцев, Радищев в Сибири, Москва 1977. 65 Л.И. Кулакова, А.Н. Радищев. Очерк жизни и творчества, Ленинград 1949. 66 Д.С. Бабкин, А.Н. Радищев. Литературно-общественная деятельность, Москва – Ленин- град 1966. 67 А.И. Старцев, Радищев. Годы испытаний, Москва 1990. Por.: idem, Университетские годы Радищева, Москва 1956; idem, Радищев в годы „Путешествия”, Москва 1960. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Uwagi wstępne dzielne rozdziały. Do najczęściej rozpatrywanych w nich kwestii należą zawar- tość ideowa oraz problemy kompozycji i stylu, a także kształt artystyczny, wymowa i rola dwóch jej części, ody Wolność i Słowa o Łomonosowie. Tło, na którym umieszcza się Podróż z Petersburga do Moskwy, stanowią – poza biografią Radiszczewa – epoka jej powstania oraz poglądy pisarza na poszczególne zagadnienia, w mniej lub bardziej widoczny sposób wyrażone na kartach dzieła. Pierwsze rozwiązanie przyjął w swej monografii Władimir Orłow, rozpatrujący związki Podróży z Petersburga do Moskwy z myślą oświece- niową oraz wpływ pisarstwa Radiszczewa na literaturę pierwszej połowy XIX wieku68, a także Grigorij Makogonienko w monografii o „Radiszczewie i jego czasach”69. Drugą grupę tworzą publikacje na temat poglądów ekonomicz- nych, społeczno-politycznych, pedagogicznych, filozoficznych prozaika, nawet – wchodząc w szczegóły – jego sądów o antropologii, historii, wojskowości. Wiele z tych pozycji – częstokroć pisanych przez nieliteraturoznawców – ma charakter okolicznościowy, związany z rocznicami wydarzeń z życia i twór- czości Radiszczewa. Początek bardziej szczegółowych badań nad Podróżą z Petersburga do Moskwy przypada na trzy początkowe dziesięciolecia XX wieku, obfitujące w tomy stu- diów o tym dziele, często opatrzone aneksami z materiałami źródłowymi. W okre- sie tym wydano studia W.P. Siemiennikowa, a spośród pozycji zbiorowych – dwutomową edycję „materiałów do badań” podróży sentymentalnej Radiszczewa70. Działalność badawcza Siemiennikowa koncentruje się na trzech zagadnieniach: genezie Podróży z Petersburga do Moskwy, kształcie tekstu dzieła w poszczególnych etapach powstawania oraz odzwierciedleniu w utworze (w tym w odzie Wolność) zapatrywań politycznych pisarza. Pierwszemu zagad- nieniu – a w istocie przypuszczalnym związkom Radiszczewowskiej podróży sentymentalnej z Fragmentem podróży do*** I*** T*** – poświęcone jest studium z 1916 roku71. Zawartość dwóch następnych prac – z lat 1922 i 1923 – kore- sponduje z treścią wspomnianego tomu zbiorowego z 1935 roku: studium Sie- miennikowa o „nowym tekście” Podróży z Petersburga do Moskwy, oparte na po- równaniu rękopiśmiennych wariantów dzieła z jego wydaniem z 1790 roku, można zestawić z zamieszczonym tam wykazem rękopisów utworu i jego wy- dań72; poglądom politycznym pisarza, stanowiącym obok genezy i wymowy ody Wolność główny temat Siemiennikowowskich „szkiców i badań”73, w tomie z 1935 roku poświęcone są artykuły M.W. Żyżki i J.L. Barskowa. Do problemów podjętych przez Siemiennikowa i twórców zbioru mate- riałów z 1935 roku powracali wielokrotnie inni literaturoznawcy, potwierdzając 68 В. Орлов, Радищев и русская литература, Ленинград 1952. 69 Г.П. Макогоненко, Радищев и его время, Москва 1956. 70 Материалы к изучению „Путешествия из Петербурга в Москву” А.Н. Радищева, т. 1–2, Москва – Ленинград 1935. 71 В.П. Семенников, Когда Радищев задумал „Путешествие”? („Отрывок путешествия в *** И*** Т***” 1772 г. и „Путешествие из Петербурга в Москву” 1790 г.), Москва 1916. 72 Idem, Новый текст „Путешествия из Петербурга в Москву” Радищева, Москва 1922. 73 Idem, Радищев. Очерки и исследования, Москва – Петроград 1923. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Uwagi wstępne 19 i uzupełniając ustalenia poprzedników albo podejmując polemikę z nimi. Bo- gatego opracowania, jak dowodzą przytoczone wcześniej przykłady, doczeka- ły się poglądy społeczno-polityczne Radiszczewa oraz związki jego podróży sentymentalnej z Fragmentem podróży do*** I*** T***; podobnie rzecz ma się z problemem rekonstrukcji etapów pracy pisarza nad dziełem i dziejów jego publikacji. Duże zasługi na tym polu położył Władimir Zapadow, spod któ- rego pióra wyszła „tablica genealogiczna” redakcji i odpisów Podróży z Peters- burga do Moskwy74, wieńcząca długoletnie badania w tym zakresie prowadzone – z różnymi rezultatami – przez D.I. Anuczyna, L.I. Kułakową, G.I. Siennikowa, D.S. Babkina, M.G. Altszulliera75, a także S.M. Babincewa, M.A. Rachmatullina i A.G. Tatarincewa76. Dziejom wydania dzieła Radiszczewa są poświęcone ar- tykuły A.G. Tatarincewa i A. Starcewa77, a krąg jego pierwszych czytelników oświetlają artykuły K.W. Siwkowa i J.M. Łotmana78. Nie zapominano jedno- cześnie o kontynuowaniu – również rozpoczętych wcześniej – studiów nad wy- mową i kształtem artystycznym Podróży z Petersburga do Moskwy. Najsilniejszy związek z poprzednią grupą prac wykazuje monografia Jurija Kariakina i Jewgie- nija Plimaka, która łączy informacje o kolejnych redakcjach utworu z analizą wymowy jego poszczególnych fragmentów, a także umieszcza go w licznych kontekstach interpretacyjnych, wiążąc m.in. z pisarstwem zachodnioeuropej- skim; autorzy dokonują przeglądu i oceny prac o Radiszczewie, często pole- 74 В.А. Западов, Работа А.Н. Радищева над „Путешествием”. (Еще раз о проблемах радищев- ской текстологии), „Русская литература” 1970, № 2, с. 161–172; idem, Пять загадок радищевской текстологии. (Работa А.Н. Радищева над „Путешествием”), „Русская литература” 1981, № 2, с. 131–149. 75 Д.И. Анучин, Судьба первого издания „Путешествия” Радищева, Москва 1918; Л.И. Ку- лакова, К вопросу о тексте оды А.Н. Радищева „Вольность”, „Известия АН СССР. Отделение литературы и языка” 1956, т. XV, вып. 2, с. 150–158; Л.И. Кулакова, Из истории создания и судьбы великой книги. (Новые материалы о Радищеве), „Ученые записки Ленинградского государств. педагог. института” 1956, т. XVIII, c. 5–25; Г.И. Сенников, Проблема текста оды „Вольность” А.Н. Радищева и идейно-художественное своеобразие лирики, „Ученые записки Карагандинско- го государств. педагог. института” 1962, т. III, вып. 1, с. 99–130; Д.С. Бабкин, Проблемы ра- дищевской текстологии, „Русская литература” 1969, № 2, с. 95–97; М.Г. Альтшуллер, Вновь найденный список „Путешествия из Петербурга в Москву”, „Русская литература” 1969, № 2, с. 125–128. Por.: Г. Шторм, Потаенный Радищев. Вторая жизнь „Путешествия из Петербурга в Москву”, Москва 1974. 76 С.М. Бабинцев, Новые ранние списки „Путешествия из Петербурга в Москву”, „XV
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Dla pożytku i przyjemności. Rosyjska podróż sentymentalna przełomu XVIII i XIX wieku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: