Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00132 007469 11068753 na godz. na dobę w sumie
Dobra chronione w prawie administracyjnym - ebook/pdf
Dobra chronione w prawie administracyjnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 449
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-542-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka jest zbiorem prac poświęconych dobrom chronionym w prawie administracyjnym. Zagadnienia ogólne poruszają rozdziały: cz. I: Dobra (korzyści) pozyskiwane dzięki normom prawa administracyjnego a funkcje administracji; Zarys koncepcji pojęcia dobra prawnego objętego ochroną norm prawa administracyjnego; Normy celowościowe i normy zadaniowe w prawie administracyjnym. Dobra chronione jako ustawowe cele organów administracji; Prawo administracyjne jako regulator dóbr chronionych. W cz. II (Wybrane dobra chronione w prawie administracyjnym) omówiono problematykę ochrony życia i zdrowia człowieka, godności pacjenta, wolności sumienia i wyznania, wolności narodu w państwie, bezpieczeństwa ekologicznego, środowiska przyrodniczego, ochrony zabytków,  narodowego zasobu bibliotecznego rozumianego jako zasób,  ochrony mienia ruchomego w świetle ustawy o ochronie osób i mienia. Cz. III (Kwestie szczegółowe związane z administracyjnoprawną ochroną dóbr) zawiera refleksje dotyczące rangi czynności niewładczych administracji publicznej, problemów z ujmowaniem dóbr osobistych na tle wolności słowa i ochrony czci, prawnej ochrony praw podmiotowych abonenta w polskim prawie telekomunikacyjnym, sytuacji prawnej osoby, której dotyczy administracyjna faza postępowania o zastosowanie leczenia przymusowego, konfliktu dóbr i wartości chronionych na przykładzie nadużycia władztwa planistycznego gminy, minimum egzystencji zobowiązanego i jego rodziny w toku egzekucji administracyjnej,  funkcji terminów materialnych w prawie budowlanym, społecznej skuteczność prawa administracyjnego na przykładzie zgromadzeń publicznych oraz próbę odpowiedzi na pytanie, czy sądy administracyjne będą orzekać merytorycznie (uwagi na gruncie prezydenckiego projektu ustawy o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).

Zbiór uzupełnia bogata literatura przedmiotu.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Zofia Duniewska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Prawa i Administracji, Katedra Prawa Administracyjnego i Nauki Administracji, 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego nr 8/12 RECENZENT Jerzy Stelmasiak REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Elżbieta Marciszewska-Kowalczyk SKŁAD I ŁAMANIE Oficyna Wydawnicza Edytor.org Lidia Ciecierska PROJEKT OKŁADKI czartart.com: Magdalena Muszyńska, Izabela Surdykowska-Jurek Zdjęcie na okładce: © ki 33 – Fotolia.com © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06547.14.0 K ISBN 978-83-7969-463-1 (wersja papierowa) ISBN 978-83-7969-542-3 (wersja elektroniczna) Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 SPIS TREŚCI Wprowadzenie (dr hab. prof. UŁ Zofia Duniewska) Część I. ZAGADNIENIA OGÓLNE Paweł Chmielnicki – Dobra (korzyści) pozyskiwane dzięki normom prawa administracyjne- go a funkcje administracji Marcin Kamiński – Zarys koncepcji pojęcia dobra prawnego objętego ochroną norm prawa administracyjnego (dobra administracyjnoprawnego) Mariusz Maciejewski – Normy celowościowe i normy zadaniowe w prawie administracyj- nym. Dobra chronione jako ustawowe cele organów administracji Mariusz Szyrski – Prawo administracyjne jako regulator dóbr chronionych – głos w dyskusji w sprawie problemu racjonalności w stanowieniu prawa 7 23 37 51 63 Część II. WYBRANE DOBRA CHRONIONE W PRAWIE ADMINISTRACYJNYM Dominika Tykwińska-Rutkowska – Ochrona życia i zdrowia człowieka w prawie admini- stracyjnym (przyczynek do dyskusji) 75 Joanna Wegner-Kowalska – Zdrowie człowieka jako przedmiot ochrony prawa administra- cyjnego Ryszarda Michalska-Badziak – Godność pacjenta jako dobro chronione prawem administra- cyjnym 85 97 Michał Kasiński – Wolność sumienia i wyznania jako dobro chronione w prawie administra- cyjnym (wybrane problemy) 113 Ewa Skorczyńska – Wolność narodu w państwie – jako dobro chronione w prawie admini- stracyjnym Piotr Korzeniowski – Bezpieczeństwo ekologiczne jako dobro prawnie chronione Agnieszka Jaworowicz-Rudolf – Środowisko jako dobro chronione Aneta Kaźmierska-Patrzyczna, Monika A. Król, – Przyrodnicze dobra chronione Justyna Kuśnierz-Chmiel, Ewa Kubas – Woda jako dobro wspólne Artur K. Modrzejewski – Środowisko dobrem chronionym przez „zainteresowaną społecz- chronione w prawie administracyjnym ność” w gospodarowaniu odpadami wydobywczymi Janusz Sługocki – Problemy prawne ochrony zabytkowych parków dworsko-pałacowych Maria Karcz-Kaczmarek, Iwona Kaczmarek – Narodowy zasób biblioteczny jako dobro Monika Przybylska – Zakres ochrony bezpieczeństwa energetycznego w sektorze źródeł Przemysław Niemczuk – Ochrona mienia ruchomego w świetle ustawy o ochronie osób energii odnawialnej w kontekście „małego trójpaku energetycznego” i mienia 133 149 169 179 197 215 225 239 251 261 5 Cześć III. KWESTIE SZCZEGÓŁOWE ZWIĄZANE Z ADMINISTRACYJNOPRAWNĄ OCHRONĄ DÓBR Iwona Niżnik-Dobosz – Ranga czynności niewładczych administracji publicznej, w tym ma- terialno-technicznych i społeczno-organizatorskich, i znaczenie ich kontroli w realiza- cji normatywnych wartości i dóbr na przykładzie studium przypadku Joanna Machut-Kowalczyk – Problemy z ujmowaniem dóbr osobistych na tle wolności sło- wa i ochrony czci w świetle wypowiedzi zamieszczanych na łamach „Gazety Sądowej Warszawskiej” Anna Ostrowska – W kwestii „wnioskowego” dostępu do informacji publicznej Dominik J. Kościuk – Gwarancje prawne ochrony praw podmiotowych abonenta w polskim Dorota Lebowa – Sytuacja prawna osoby, której dotyczy administracyjna faza postępowa- nia o zastosowanie leczenia przymusowego według ustawy z dnia 26 października 1982 roku o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi Jerzy Parchomiuk – Konflikt dóbr i wartości chronionych w prawie administracyjnym Ewa Cisowska-Sakrajda– Minimum egzystencji zobowiązanego i jego rodziny w toku egze- na przykładzie nadużycia władztwa planistycznego gminy prawie telekomunikacyjnym kucji administracyjnej 273 283 297 319 329 341 365 Mirosław Wincenciak – Funkcje terminów materialnych w Prawie budowlanym – próba re- konstrukcji dóbr prawem chronionych 385 Maciej P. Gapski – Nieuwzględnienie upływu terminu materialnego w prawie administracyj- 397 413 427 445 nym Lech J. Żukowski – Społeczna skuteczność prawa administracyjnego na przykładzie zgro- madzeń publicznych Jakub Polanowski – Czy sądy administracyjne będą orzekać merytorycznie? Uwagi na grun- cie prezydenckiego projektu ustawy o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Literatura WPROWADZENIE Problematyka dóbr chronionych w prawie administracyjnym jest bez wąt- pienia ważna i godna uwagi. Dotyczy tego, co najważniejsze, co decyduje o przesłaniu, wymowie i wartości prawa administracyjnego. Podzielam pogląd I. Niżnik-Dobosz uznającej, że „trudno o piękniejszy i wznioślejszy w obrębie nauki prawa administracyjnego temat”1. Ta niezwykle rozległa tematyka, spo- radycznie podejmowana w jej zbiorczej formule, może być analizowania wie- loaspektowo, w kilku płaszczyznach, przy uwzględnieniu licznych wątków i perspektyw badawczych. W jej kręgu pojawiają się nieprzebrane kwestie zwią- zane z odpowiedzią na mnóstwo pytań. Ich lista jest oczywiście znacznie dłuższa, ale zacząć można od kilku z nich: Jak rozumieć można pojęcia: „dobro”, „dobro prawne”, „dobro chronione prawem” i jaka jest ich relacja do innych bliskich im pojęć, np.: „pomyślność”, „korzyść”, „wartość” czy „interes”? Które dobra (jakiego rodzaju i o jakim charakterze), w czyim interesie i dla- czego powinny podlegać ochronie prawnej: dodatkowo, przede wszystkich albo wyłącznie przewidzianej w prawie administracyjnym? Kto, co, kiedy i z jakich przyczyn decyduje o nadaniu dobru waloru dobra chronionego prawem administracyjnym, niekiedy poddanego szczególnej pieczy wynikającej dodatkowo z ustawy zasadniczej? Jaki wpływ ma specyfika prawa administracyjnego na kategorie strzeżonych przez nie dóbr, a także na zakres, formy, intensywność i trwałość ich ochrony? Co determinuje właściwą ochronę dóbr doniosłych prawnie i jakie są jej bariery? Co, kto oraz przy przyjęciu jakich przesłanek przesądza o wyznaczeniu hie- rarchii relewantnych prawnie dóbr i stopniu ich ochrony? Przy zachowaniu jakich wymogów ochrona jednego dobra wiązać się może – albo musi – z poświęceniem innego dobra; jakie są granice ingerencji w dobra chronione? 1 I. Niżnik-Dobosz, Ranga czynności niewładczych administracji publicznej, w tym material- no-technicznych i społeczno-organizatorskich, i znaczenie ich kontroli w realizacji normatywnych wartości i dóbr na przykładzie studium przypadku – tekst zawarty w niniejszej monografii. 7 Kto zobowiązany jest do ochrony danego dobra, jaką rolę pełnią tu podmioty publiczne, zwłaszcza te wykonujące zadania z zakresu administracji publicznej i jakie są prawne zabezpieczenia skuteczności tej ochrony? Na czym polega i w czym się wyraża ochrona dobra przed bezpośrednim lub pośrednim jego naruszeniem oraz jakie czynniki, działania lub zaniechania stano- wią dla niego zagrożenie? W jakich sytuacjach i z jakich przyczyn prawnie chronione dobro zatraca swą wartość niekiedy do tego stopnia, że zamiast realnym bytem staje się fikcją, innym razem przeistacza się z dobra w jego zaprzeczenie? W niniejszej publikacji podjęto próbę udzielenia – choćby w części – odpo- wiedzi na te i inne pytania. Kompleksowe i dogłębne prześledzenie problematyki dóbr chronionych w prawie administracyjnym nie jest, co zrozumiałe, możliwe w ramach monografii stanowiącej ukoronowanie jednodniowych obrad poświęco- nych tym zagadnieniom (konferencja została zorganizowana przez Katedrę Prawa Administracyjnego i Nauki Administracji Wydziału Prawa i Administracji Uni- wersytetu Łódzkiego – w ramach cyklu Łódzkie spotkania prawnicze – w dniu 20 listopada 2013 r.). Już jednak ta debata i wieńcząca ją niniejsza książka uwi- dacznia ciężar gatunkowy i obfitość problemów pojawiających się przy prezen- tacji dóbr doniosłych w prawie administracyjnym i wpływu tego prawa na ich poszanowanie i efektywną ochronę. Oczywiście samo prawo administracyjne, nawet w połączeniu z przepisami innych gałęzi prawa, nie jest tu wystarczające. Jest ono tylko jednym z regulatorów organizacji życia społecznego. Bezsprzecz- nie jednak jego rola – jak sui generis strażnika ważnych dla człowieka i wspólnot ludzkich dóbr – już na etapie jego projektowania, stanowienia, a później działania w praktyce jest istotna, a niekiedy wręcz kluczowa. Trafnie zauważył już A. Okol- ski, że w ścisłym rozumieniu, prawo administracyjne jest systematem przepisów prawnych, za których pomocą państwo stara się zabezpieczyć ogólny dobrobyt, bezpieczeństwo i wszechstronny rozwój swoich obywateli2. Pierwszoplanowym zadaniem i celem prawa administracyjnego (i nie tylko tego prawa) – które z założenia samo powinno być dobrem – jest służenie innym dobrom wymagającym jego obecności i wsparcia. Osiągnięcie tego zamierzenia, obwarowanego konglomeratem rozmaitych czynników społecznych, prawnych, politycznych, kulturowych, gospodarczych, nie jest łatwe. Wiąże się ono z ko- niecznością spełnienia licznych wymogów o różnym charakterze, uwzględnienia multum przesłanek, okoliczności i uwarunkowań. Zawsze jednak prawo to, bę- dące immanentnym elementem życia publicznego (nierzadko także prywatnego), toczącego się w przestrzeni wielorakich interesów i uwikłań, musi być tworzone i stosowane z myślą o człowieku – jego podmiotowości, godności i pomyślności. Słusznie twierdzi J. Zimmermann, że 2 A. Okolski, Wykład prawa administracyjnego oraz prawa administracyjnego obow. W Kró- lestwie Polskim, t. I, Warszawa 1880, s. 14 i n. 8 Prawo administracyjne ma służyć dobru człowieka, co można uznać za jego podstawową, w istocie jedyną powinność i sens jego istnienia. Wszystko inne – struktury organizacyjne, związki między tymi strukturami, kompetencje, formy działania, wszelka reglamentacja itd. służą temu jednemu celowi. Nigdy prawo administracyjne nie powinno być tworzone dla sa- mego siebie ani dla administracji, która ma za zadanie służyć człowiekowi lub wspólnotom ludzkim3. Proces stanowienia, a później działania prawa administracyjnego zdetermino- wany jest wyznacznikami wszelakiej natury. Paradoksalnie najmocniejszym i naj- słabszym ogniwem przy konstruowaniu administracyjnoprawnej ochrony dóbr, ich katalogu i rangi jest człowiek. To on – w swojej doskonałości i niedoskonało- ści, mocy i niemocy zarazem – może sprawić, że prawo administracyjne wpłynie na zapewnienie ochrony zasługujących na jego wsparcie dóbr przyczyniając się do dobrostanu jednostek i stając się spoiwem budowanych przez nie silnych, bez- piecznych i solidarnych wspólnot. On też może spowodować, że prawo to oka- że się narzędziem godzącym w dobra człowieka, dezintegrującym społeczności ludzkie, generującym konflikty i ułatwiającym życie tylko wybranym i fawory- zowanym kosztem i z krzywdą dla pozostałych. Prawo administracyjne towa- rzyszy nam nieustannie. Jego przepisy rozrastają się niebotycznie. Od lat mamy do czynienia z nasilającą się „nadprodukcją” regulacji administracyjnoprawnych, często odbiegającą od sztuki tworzenia prawa. Prowadzi to do zmniejszenia ich skuteczności i autorytetu. Szereg unormowań nie odpowiada oczekiwaniom i rzeczywistym potrzebom państwa i członków jego społeczności. Nadmierna, budząca krytykę jurydyzacja życia dotyczy obszaru publicznego, nie omija też sfery autonomii i prywatności człowieka. Rozbudowane, nieprzejrzyste prawo to- ruje drogę do nadużyć i bezkarności, nie sprzyja ochronie zasługujących na jego wsparcie dóbr. Już wstępne zaznajomienie się z administracyjnoprawną ochroną dóbr skłania do wysunięcia kilku twierdzeń. Niektóre z nich mogą być uznane za aksjomatycz- ne (pewne i niepodważalne), co nie zmienia faktu, że w procesie legislacyjnym i w praktyce przestrzegania prawa bywają one niedostrzegane lub lekceważone. Zacząć wypada od tego, że wszystkie dobra i przypisywane im wartości (wprzężone w rozliczne nurty filozoficzne i ideologiczne) są wtórne wobec ludzkich ocen, odczuć, oczekiwań i potrzeb (w tym potrzeb życia, bezpieczeństwa, przy- należności, szacunku, samorealizacji). Dobro poddane ochronie jurydycznej musi odpowiadać możliwie powszechnie aprobowanemu, uniwersalnemu systemowi wartości. Prawo będące wytworem społecznym nie może być neutralne aksjolo- gicznie – samo będąc wartością ma ono pielęgnować inne wartości, niekoniecznie przez to prawo konstytuowane. Poszanowanie i ochrona dóbr stanowić powinny ratio legis każdego prawa, którego podstawowym celem powinno być czynie- nie dobra. Warte wsparcia prawnego dobra wytyczają kierunek i kształt regulacji, 3 J. Zimmermann, Aksjomaty prawa administracyjnego, Warszawa 2013, s. 77. 9 nadając jej sens, stając się jej rdzeniem i przedmiotem. Zamysłem dobrego pra- wa powinna być dbałość o godne jego pieczy dobra. Nie tworzy się prawa, jeśli nie zmierza ono do ochrony jakiegokolwiek dobra. Prawo, które nie troszczy się o dobro lub osłania (bezpośrednio albo pośrednio) dobra niegodne jego zabezpie- czenia jest prawem złym, zbędnym i szkodliwym. To, jakie dobra są chronione i jak zapewniono tę ochronę uznać należy za sztandarowy miernik jakości prawa (uwzględniającego m.in. tych, którzy uczciwie stali się bogaci i potężni, ale także biednych i słabych). Dobru może służyć dobrze tylko dobre prawo. Dobro nie może wyrastać ze zła, nie może być promowane i bronione złym prawem lub działaniem bezprawnym (ex iniuria non oritur ius). Dobro, o które troszczy się le- gislator musi być dobrem faktycznym: słusznie pożądanym i możliwym do urze- czywistnienia. Ani dobro ani jego ochrona nie mogą być pozorne. Prawo nie może być fasadowe, nie może stwarzać iluzji zrodzonej z jego mamiącej litery, skrytej pod płaszczykiem majestatu prawa. Celne zidentyfikowanie dobra potrzebującego ochrony zagwarantowanej unormowaniami administracyjnoprawnymi stanowić powinno centralny punkt przy inicjowaniu i prowadzeniu prac legislacyjnych w obszarze tego prawa. Z po- zoru dobro takie jest łatwe do intuicyjnego wyodrębnienia. W rzeczywistości nie- jednokrotnie nie jest to proste zadanie. Samo pojęcie „dobro” nie jest jednakowo pojmowane. W aktach prawnych określenie to pojawia się w rozmaitych konfi- guracjach. Może być ono rozumiane jako przeciwieństwo zła (np. czynić coś dla dobra, pomyślności, pożytku, korzyści kogoś lub czegoś). Wyraz „dobro” może też oznaczać mniej czy bardziej doprecyzowany, wartościowy „obiekt”, ceniony przez ogół społeczeństwa, jego grupy lub indywidualnie; zaliczany do dóbr publicznych lub prywatnych (co nie znaczy pozbawiony ochrony przewidzianej prawem admi- nistracyjnym). W tym ujęciu dobrem (będącym podłożem, kwintesencją lub sumą wartości) są w szczególności ludzie, państwo, zwierzęta, niektóre przedmioty, in- stytucje lub stany rzeczy. Tak postrzegane dobra – przy różnych uwarunkowaniach – mogą być relewantne albo irrelewantne prawnie z wielu powodów. Terminy: „dobro”, „dobro prawne” i często zrównywane z nim „dobro chro- nione prawem” są terminami prawnymi i prawniczymi, choć w zasadzie tylko pierwszy z nich używany jest wprost w przepisach administracyjnoprawnych4. „Dobro chronione prawem” występuje np. przy kontratypie obrony koniecznej i stanu wyższej konieczności w ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (art. 25 i 26)5 oraz w ustawie z dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń (art. 15 4 Termin dobro chronione prawem użyto w art. 34 ustawy z dnia 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej, Dz. U. z 2013 r., poz. 628 ze zm. Określeniem dobro chro- nione prawnie, dobro chronione przez prawo albo dobro chronione posługiwano się bardzo często w orzecznictwie sądów administracyjnych. Z ostatnio wydanych wyroków zob. np.: wyrok WSA w Warszawie z dnia 7 sierpnia 2013 r., II SAB/Wa 185/13, LEX nr 1350044; wyrok WSA w Kra- kowie z dnia 23 kwietnia 2013 r., II SA/Kr 69/13, LEX nr 1325829; wyrok NSA z dnia 12 marca 2013 r., I OSK 1880/11. 5 Dz. U. nr 88, poz. 553 ze zm. 10 i 16)6. „Dobro prawne” to termin zastosowany w ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (art. 49)7, ustawie z 24 sierpnia 2001 r. Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (art. 25)8 oraz w ustawach regulujących odpowiedzialność dyscyplinarną np. w ustawach z dnia 27 lipca 2001 r. o diagno- styce laboratoryjnej9, z dnia 2 grudnia 2009 r. izbach lekarskich10, z 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych11. Wyraźne przywołanie dobra lub dóbr – w niejednakowym stopniu doprecy- zowanych, zestawianych z odmiennymi kwalifikatorami – znajdujemy w dziesiąt- kach unormowań prawnych. W przeważającej większości regulacji zrezygnowano z wyrazu „dobro” ograniczając się do podania explicite lub implicite chronionego dobra (np. godność człowieka, życie ludzkie, zdrowie, wolność, bezpieczeństwo publiczne, mienie, elementy przyrodnicze, zabytki, język polski, dostęp do in- formacji publicznej, ład budowlany). W zbiorczym ujęciu trudno jest uściślić – w sposób zwięzły a zarazem w pełni satysfakcjonujący; absolutny i wyłączny – rozbudowane, pełne rozlicznych desygnatów pojęcie dóbr poddanych ochronie prawnej. Tworzą one zbiór elementów charakteryzujących się przynajmniej jed- ną wspólną cechą i równocześnie ogromem odmiennych właściwości. Dobra te mogą być szeregowane według rozmaicie dobranych znamion. Łatwiej zdefinio- wać konkretne dobro, choć i tu mogą piętrzyć się konieczne do przezwyciężenia przeszkody (np. przy rozszyfrowaniu zakresu semantycznego pojęcia oświata, czy prywatność). Zdarza się też, że tak samo nazywanemu dobru legislator nadaje inne znaczenie (np. dziecko, rodzina). Lista dóbr doniosłych prawnie, określo- nych expressis verbis „dobrami” albo uznanymi za dobra bez dodania tego termi- nu jest wyjątkowo długa, i przyjąć można – swoiście otwarta. Na przestrzeni lat katalog chronionych prawnie dóbr (ukazywanych również w nowej odsłonie prawnej i aksjologicznej) cechuje względna stabilność. Tyl- ko w relatywnie niewielkim stopniu podlega on przeobrażeniom. Jest on zawsze osadzony w danych realiach, jest znaczący hoc loco et hoc tempore. Na przykład w okresie międzywojennym dobrem prawnym (prywatnym i publicznym) były gołębie pocztowe12, ochroną obejmowano też np.: dobro rycerskie, donacyjne, pospolite, powszechne, pocztowe, telegraficzne, telefoniczne, parafii, miru do- mowego, dobro wypuszczającego w najem. W czasach socjalizmu prawo miało dbać m.in. o dobro szerokich mas ludowych, dobro świata pracy, dobro gospodar- ki narodowej, czy dobro produkcji uspołecznionej. W tekstach obowiązujących dzisiaj przepisów prawnych posłużono się w szczególności określeniami dobro: 6 Tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 482 ze zm. 7 Dz. U. nr 89, poz. 555 ze zm. 8 Tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 395 ze zm. 9 Tekst jedn. Dz. U. z 2011 r., poz. 174 ze zm. 10 Dz. U. nr 219, poz. 1708 ze zm. 11 Tekst jedn. Dz. U. z 2014 r., poz. 637 ze zm. 12 Zob. np. ustawa z dnia 2 kwietnia 1925 r. o gołębiach pocztowych, Dz. U. nr 45, poz. 311 ze zm. 11 ojczyzny, społeczeństwa, Rzeczypospolitej, państwa, wspólnoty samorządowej, gminy, społeczności lokalnej, obecnych i przyszłych pokoleń, ludzkości. W regu- lacjach uwzględniono i objęto ochroną dobro: ogólne, wspólne, publiczne (także o charakterze publicznym), wszystkich, powszechne, ogólnonarodowe, narodo- we, kultury, także dobro: dziecka, osoby, jednostki, wnioskodawcy, nieletniego, ucznia, pacjenta, chorego, matki i dziecka, biorców, uczestnika badania, klienta, ale też dobro zwierząt. W tekstach prawnych wprost wymieniane są też m.in. do- bra osobiste, ruchome i nieruchome; materialne i niematerialne, trwałe, konsump- cyjne i pierwszej potrzeby, ekonomiczne i kultury. Ochronie podlega również np. dobro: kontroli, służby zdrowia, służby, wymiaru sprawiedliwości, sprawy, apteki, postępowania przygotowawczego, postępowania dyscyplinarnego, pro- wadzonego badania. Prawo odnosi się do przebogatego wachlarza chronionych nim dóbr, o wielorakiej naturze, przyjmujących odmienną postać, ujmowanych generalnie bądź uszczegółowionych, uznanych powszechnie i pozbawionych tej właściwości, ważnych dla różnych wspólnot lub jednostek (człowieka ale także np. dla osób prawnych); względnych i bezwzględnych, naturalnych i wykreowa- nych prawnie, dóbr samych w sobie lub dóbr „instrumentalnych” pomocnych dla innych dóbr. Chronione jest zarówno dobro wspólne (zwykle obejmujące gamę zróżnicowanych dóbr), jak i inne dobra, nie wyłączając dóbr indywidualnych, w tym osobistych stanowiących atrybut każdego człowieka. Dbałość o dobra doniosłe prawnie jest powinnością administrujących, innych podmiotów wykonujących zadania publiczne oraz samych administrowanych. Ochrona dobra (prewencyjna, bieżąca lub następcza) polega zwłaszcza na umac- nianiu dobra, przeciwdziałaniu jego osłabieniu bądź uszczuplaniu, a w krańco- wych przypadkach na zapobieganiu sytuacjom prowadzącym do jego zniweczenia. Wymaga ona podejmowania działań (czasem powstrzymywania się od działań) w przypadkach realnie zagrażających danemu dobru oraz naruszających to do- bro. Może ona wyrażać się m.in. w nakazach lub zakazach prawnych (nierzadko będących ingerencją w inne dobro, np. w wolność czy własność) kierowanych także wobec osób, których dobro jest chronione (np. nakaz zapinania pasów bez- pieczeństwa czy zakaz prowadzenia pojazdów pod wpływem alkoholu; przymu- sowe leczenie osób uzależnionych). Trafnie przyjęto w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, że dopuszczalne jest wprowadzenia do porządku prawnego zakazów i nakazów motywowanych wyłącznie (lub przede wszystkim) ochroną interesów osoby, do której są skierowane13. Dobra prawne poddane są ochronie w niejednakowym stopniu, przy wyko- rzystaniu rozmaitych metod i środków oraz przy zapewnieniu odmiennych, mniej czy bardziej skutecznych gwarancji. Ochrona ta może wynikać już z Konstytu- cji RP14, ale również z aktów niższej rangi (w stosunkach zewnętrznych głównie rangi ustawowej). Istotne są tu zarówno akty prawa krajowego, jak i międzyna- 13 Zob. np. wyrok TK z dnia 9 lipca 2009 r., SK 48/05, OTK-A 2009/7/108. 14 Dz. U. nr 78, poz. 483 ze zm. 12 rodowego, w tym prawa Unii Europejskiej. Kluczową rolę pełni tu prawo admi- nistracyjne materialne, ale nie tylko. Mnóstwo dóbr uwzględnianych w ramach prawa administracyjnego wspieranych jest regulacjami tego prawa i dodatkowo unormowaniami z innych gałęzi prawa (np. prawa karnego). Bardzo często mamy tu do czynienia z pograniczem prawa. Ochrona dóbr przewidziana w przepisach innych dyscyplin prawa nie wyłącza, a czasem wręcz wymaga ochrony ustanowio- nej nadto regulacjami administracyjnoprawnymi. Na przykład, zgodnie z art. 23 Kodeksu cywilnego15, dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajem- nica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego nieza- leżnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach (w tym rzecz jasna także prawa administracyjnego)16. Dobra chronione nie są i nie mogą być sobie równe (nawet te same rodzajowo dobra mogą odbiegać od siebie w swej wartości). Zawsze były, są i będą (obiek- tywnie lub subiektywnie) dobra cenniejsze i mniej cenne. Ustalenie optymalnej, jednomyślnie akceptowalnej hierarchii doniosłych prawnie dóbr nie jest możliwe. Ważne jest jednak kto, kiedy, jak i dlaczego (przy wzięciu pod uwagę jakich pobu- dek) umocowany jest i dokonuje ich relewantnego prawnie oszacowania17. W tre- ści niektórych aktów prawnych znajdujemy mniej czy bardziej wyraźne wskazanie dotyczące gradacji chronionych nim dóbr. Przykładem może być ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w której już w preambule wyeksponowano, że ustawę uchwala się dla dobra dzieci, które po- trzebują szczególnej ochrony i pomocy ze strony dorosłych, środowiska rodzinne- go, atmosfery szczęścia, miłości i zrozumienia, w trosce o ich harmonijny rozwój i przyszłą samodzielność życiową, dla zapewnienia ochrony przysługujących im praw i wolności oraz dla dobra rodziny, która jest podstawową komórką społe- czeństwa oraz naturalnym środowiskiem rozwoju, i dobra wszystkich jej człon- ków, a w szczególności dzieci18. Pierwszeństwo chronionych dóbr wytypowano 15 Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r., Dz. U. z 2014 r., poz. 121. 16 Do kwestii pogranicza prawa tej nawiązywano w orzecznictwie sądowym, w tym w uchwa- le Sądu Najwyższego 7 sędziów z dnia 18 października 2011 r., III CZP 25/11, LEX nr 960463. Stwierdzono w niej, że „dobra osobiste człowieka pozostają pod ochroną prawa cywilnego, nieza- leżnie o ochrony przewidzianej w innych przepisach (art. 23 k.c.). Kodeks cywilny określa w art. 24 i 448 niemajątkowe i majątkowe środki ochrony dóbr osobistych. Godność człowieka […] jest do- brem chronionym nie tylko w ustawie, ale przede wszystkim w Konstytucji, a także w stanowiących część krajowego porządku prawnego umowach międzynarodowych”. 17 Problem wyważenia dóbr chronionych prawem znajdował swoje odzwierciedlenie w orze- cz nictwie sądów administracyjnych. Na przykład w wyroku NSA z dnia 21 sierpnia 2013 r., I OSK 1666/12, LEX nr 1350341), napisano m.in., że podejmując decyzję, GIODO musi w każdej indy- widualnej sprawie ocenić, które dobra chronione przez prawo są ważniejsze – dane osobowe czy interes gospodarczy przedsiębiorstwa. 18 Tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 135 ze zm. 13 też np. w ustawie z dnia 26 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej19, czy ustawie z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym20. Sposób działania i zastosowany środek nastawione na ochronę danego dobra muszą być współmierne do zamierzonego bądź osiągniętego skutku. Prawo ad- ministracyjne nazywane jest zasadnie „prawem wyważania”, stąd też niezwykle istotne jest tu dostrzeganie ewentualnych rozbieżności bądź konfliktów dóbr po- łączone z umiejętnością ich rozsądnego i sprawiedliwego łagodzenia i rozwiązy- wania. W przypadku kolizji dóbr korzystających z ochrony prawnej decydujące znaczenie ma rzetelna, wyważona ich ocena21. Ochrona jednego dobra nieraz łączy się z ingerencją w inne dobro – z jego uszczerbkiem, a nawet z jego poświęceniem – niejednokrotnie generującą odpowiedzialność, zwłaszcza odszkodowawczą. Musi ona odpowiadać zasadzie adekwatności: być przydatna, konieczna i propor- cjonalna. W każdym przypadku wymaga to szczegółowego i wyważonego skon- frontowania dóbr. Dobro ofiarowane nie może pozostawać w rażącej dysproporcji do dobra, które uzyskano bądź zamierzano uzyskać „jego kosztem”. Związane z tym ograniczenie w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw musi być zgodne z wymogami Konstytucji RP m.in. wypływającymi z jej art. 31 ust. 322. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego niejednokrotnie podkreśla- no, że „Zbadanie zasadności zarzutu naruszenia zasady proporcjonalności wyma- ga zawsze wskazania konkurujących ze sobą dóbr chronionych, a zatem ustalenia, jakie prawo czy wolność konstytucyjną ogranicza kwestionowany przepis i dla jakiej wartości ustawodawca wprowadza ograniczenie”23. 19 Tekst jedn. Dz. U. z 2014 r., poz. 782. Dz. U. nr 112, poz. 1198 ze zm. W wyroku WSA w Warszawie z dnia 24 listopada 2011 r., II SA/Wa 1828/11, LEX nr 1153548 stwierdzono, że usta- wodawca dokonał tu „gradacji dóbr chronionych, tj. prawa do dostępu do informacji publicznej i prawa do ochrony prywatności osoby fizycznej […] dobrem nadrzędnym nad prawem do dostępu do informacji publicznej, jest prywatność osoby fizycznej”. 20 Tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 1137 ze zm. W judykaturze przyjmowano, że na tle uregu- lowań tej ustawy wyraźnie określono hierarchię dóbr chronionych prawem. Pierwszeństwo, przed interesem indywidualnym, ustawodawca nadał interesowi ogółu użytkowników dróg i ochronie ich praw”– zob. np. wyrok WSA w Warszawie z dnia 24 marca 2011 r., VII SA/Wa 2526/10, LEX 996767. 21 Kwestii tej dotyczył m.in. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 29 października 2012 r., II SA/ Gl 647/12, LEX nr 1248899. Nawiązując do konstytucyjnie zakreślonych granic ingerencji w prawo własności wskazano w nim, że „zezwalają one na jego ograniczanie, jednakowoż jedynie wówczas gdy niezbędnie wymaga tego inne dobro chronione w postaci np. interesu publicznego bądź prawa własności innych osób. […] uczynienie jednego z interesów nadrzędnym, zwłaszcza gdy chodzi o konflikt nie interesu indywidualnego i publicznego lecz w pełni równorzędnych interesów jed- nostek, spośród których jedna doznać ma ograniczenia posiadanych praw rzeczowych, wymaga szczególnej rozwagi i szczególnie pieczołowitego umotywowania”. 22 Por. np. wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2011 r., II OSK 1938/10, LEX nr 1297774; wyrok NSA z dnia 9 grudnia 2011 r., II GSK 1338/10, LEX nr 1151642. 23 Zob. np. wyrok TK z dnia 29 stycznia 2002 r., K 19/01, OTK-A 2002/1/1; wyrok z dnia 7 lipca 2011 r. U 8/08, OTK-A 2011/6/52. 14 Poza przyrodzoną godnością ludzką nie ma chyba dobra prawnego poddane- go absolutnej ochronie. Ingerencja w dobro chronione nigdy jednakże nie może być arbitralna. Nawet przy rozstrzygnięciach dyskrecjonalnych muszą być zacho- wane prawnie wyznaczone granice korzystania z tej władzy. Ingerencja ta może nastąpić tylko na podstawie i w ramach dozwolonych prawnie, w wielu przypad- kach wyznaczonych już konstytucyjnie. Jednym z najwyżej cenionych dóbr jest życie człowieka. Choć jest ono uzna- wane za wartość bezcenną nie jest ono objęte bezwzględną (niedopuszczającą wyjątków) ochroną. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na granice poświęca- nia życia ludzkiego wytyczone chociażby w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 września 2008 r.24 Potwierdzono w nim niekonstytucyjność art. 122a ustawy Prawo lotnicze25. Stwarzał on możliwość zniszczenia cywilnego statku powietrznego ze względu na bezpieczeństwo państwa, gdy wymagają tego wzglę- dy bezpieczeństwa państwa, a statek został użyty do działań sprzecznych z pra- wem, w szczególności jako środek ataku terrorystycznego z powietrza. W wyroku tym podkreślono priorytet takich wartości, jak życie i godność człowieka. Uznano słusznie, że te właśnie wartości […] stanowią fundament europejskiej cywilizacji i wyznaczają treść znaczeniową centralnego w naszej kulturze (także prawnej) pojęcia humanizmu. Są one niezbywalne w tym sensie, że nie dopuszczają „zawieszenia” lub „zniesienia” w konkretnym kontekście sytuacyjnym. Humanizm nie jest postawą, którą w charakterze swoistego decorum kultywuje się wyłącznie w czasach pokoju i dobrobytu, ale wartością, której szczególnym probierzem są właśnie sy- tuacje kryzysowe, niekiedy skrajnie trudne. Z punktu widzenia najbardziej rudymentarnych założeń naszego systemu prawnego koncepcja odmienna byłaby nie do przyjęcia. W zasługującej na aprobatę opinii Trybunału, walka z terroryzmem możliwa jest także bez korzystania z tak daleko idącej ingerencji w prawo do życia osób postronnych. Życie człowieka, podlegające szczególnej ochronie26, ujmowane jako dobro chronione prawem, nie może być postrzegane jedynie jako dobro mierzone war- tością biologicznej egzystencji istotny ludzkiej. Chodzi tu o rozlegle pojmowaną wartość (czy raczej wartości) życia człowieka odpowiadającego przynajmniej mi- nimalnemu standardowi – narzuconemu przyrodzoną godnością ludzką. Z ochroną 24 Sygn. K 44/07, OTK-A 2008/ 7/126. 25 W wersji z tekstu jednolitego z 2006 r., Dz. U. nr 100, poz. 696. Przepis ten utracił swą moc z dniem 3października 2008 r. 26 Życie i zdrowie ludzkie uznawano wielokrotnie za najistotniejsze dobra chronione prawem także w orzecznictwie sądów, m.in. w wyroku WSA w Poznaniu z dnia 15 czerwca 2011 r., IV SA/ Po 386/11, LEX nr 995413 oraz w wyroku NSA z dnia 18 grudnia 2012 r., II GSK 1922/11, LEX nr 1367231. Na marginesie warto dodać, że dobrem podlegającym szczególnej ochronie określono też utwory Fryderyka Chopina i przedmioty z nim związane stanowiące dobro ogólnonarodowe – zob. art. 1 ustawy z dnia 3 lutego 2001 r. o ochronie dziedzictwa Fryderyka Chopina, Dz. U. nr 16, poz. 168. 15 życia nierozerwalnie związana jest ochrona innego fundamentalnego dla osoby ludzkiej dobra – zdrowia człowieka (stanu pełnej pomyślności fizycznej, psy- chicznej i społecznej)27. W prawie publicznym, w tym w prawie administracyj- nym, jest ono widziane nie tylko w wymiarze jednostkowym, ale także zbiorowym (zdrowie publiczne, powszechne). Kwestia ochrony zdrowia, ujmowana głównie przez pryzmat relacji pacjenta z podmiotami wykonującymi szeroko rozumianą działalność leczniczą budziła duże zainteresowanie w doktrynie prawa. Nie po- minięto jej także w tej monografii. Nie zmienia to faktu, że nadal dostępność i poziom udzielanych świadczeń medycznych nasuwają uzasadnione, poważne uwagi krytyczne. Mimo spektakularnych osiągnięć w naukach medycznych i bio- logicznych, niosących za sobą ogromne szanse i możliwości, sytuacja niejednego pacjenta daleka jest od podyktowanej względami medycznymi. Nadal zbyt często ważniejsze od zdrowia pacjentów są prawnie narzucone kontrakty, limity, proce- dury i inne pozamedyczne racje głównie natury finansowej. One decydują m.in. o „zapominaniu” o walorach medycyny holistycznej (traktującej pacjenta jako niepodzielnej całości), o odchodzeniu od wymogów medycyny paliatywnej, czy występującej w szpitalach praktyce redukowania wydatków poprzez zaordyno- wanie tańszych leków, choć mniej pewnych zważywszy na skuteczność terapii. Wypada w tym miejscu przywołać § 118 zawarty w Zbiorze przepisów admini- stracyjnych Królestwa Polskiego (Wydział Spraw Wewnętrznych i Duchownych z 1866 r., t. I, część III) odnoszący się do pomocy lekarskiej w szpitalach. Zgod- nie z jego treścią lekarstwa mają być w jak najlepszych gatunkach. Zabrania się użycia artykułów podlejszego gatunku, choćby stąd wynikła jaka oszczędność. Przy obecnym stanie publicznego systemu ochrony zdrowia, w tym wydłużanym nierzadko do kilku lat okresie oczekiwania na wizytę u specjalisty lub wykonanie ratującego życie bądź zdrowie zabiegu, kontrowersyjne, cyniczne i bulwersujące jest epatowanie emitowanymi w środkach masowego przekazu reklamami strony internetowej: znany lekarz pl, zachęcającymi do korzystania z usług u kogo chce- my i kiedy chcemy. Poza wskazanymi wyżej dobrami wymienić można setki innych dóbr waż- nych dla każdego człowieka i chronionych prawem administracyjnym. Warto może wspomnieć o wolności – człowiek rodzi się wolnym, a ograniczenie wolno- ści może być podyktowane jedynie już konstytucyjnie wyznaczonymi przesłan- kami. Także prawa człowieka zaliczane są do jego prawnie chronionych dóbr. 27 W preambule ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, tekst jedn. z 2011, Dz. U. nr 231, poz. 1375 ze zm., napisano, że zdrowie psychiczne jest fundamen- talnym dobrem osobistym człowieka. Nawiązując do tej preambuły Sąd Najwyższy akcentował znaczenie przypisywane poszanowaniu dóbr osobistych jednostki wskazując, że „Celem ustawy i intencją ustawodawcy jest zagwarantowanie osobom z zaburzeniami psychicznymi ochrony ich praw oraz poszanowania wolności i godności osobistej, a środki przewidziane w ustawie mogą być stosowane tylko dla ich dobra”– zob. postanowienie SN z dnia 14 kwietnia 2011 r., IV CSK 483/10, LEX nr 865947. 16 Pełne wyliczenie wszystkich dóbr objętych wsparciem prawa administracyjnego – niemożliwe do zaprezentowania – jest bardzo długie, a zestaw dóbr niezwykle zróżnicowany. Swoistość regulacji administracyjnoprawnych usytuowanych w segmencie prawa publicznego powoduje, że ugruntowane miejsce zajmuje w nich dobro wspólne, w tym dobro wspólnoty państwowej. Zgodnie z art. 1 Konstytucji RP, Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli28. Dobro to, z założenia, jest dobrem wszystkich Polaków – interesariuszy traktowanych (przy poszanowaniu ich autonomii) jedną miarą według konstytucyjnej zasady równo- ści (bez dyskryminowania i faworyzowania), czerpiących z tego dobra, ale też je współzarządzających i wspomagających. Dobro wspólne (konglomerat dóbr należnych wspólnocie i jej członkom) trzeba współtworzyć, pomnażać, pielęgno- wać i umacniać, i temu właśnie ma sprzyjać wspólnota. Rację ma Arystoteles twierdząc, że: Każde państwo jest pewną wspólnotą, a każda wspólnota powstaje dla osiągnięcia jakiegoś dobra (wszyscy bowiem w każdym działaniu powodują się tym, co im się dobrem wydaje), to jasną jest rzeczą, że wprawdzie wszystkie wspólnoty dążą do pewnego dobra, lecz przede wszystkim czyni to najprzedniejsza ze wszystkich, która ma najważniejsze ze wszystkich za- danie i wszystkie inne obejmuje. Jest nią tzw. państwo i wspólnota państwowa29. W dzisiejszych realiach, inaczej pojmowane dobro wspólne może wykraczać poza granice państwa. Żadne jednak dobro wspólne nie może być czymś nieokre- ślonym, musi być skonkretyzowane i sprawiedliwie wyważone z innymi dobra- mi prawnymi. Zwykle dobro wspólne sytuowane jest wyżej niż inne dobro, ale w przepisach znajdujemy też przypadki odmienne. Dla przykładu, zgodnie z usta- wą z dnia 20 maja 2010 r. o wyrobach medycznych30, badanie kliniczne przepro- wadza się z uwzględnieniem zasady, że dobro uczestnika badania jest nadrzędne w stosunku do interesu nauki lub społeczeństwa, jeżeli w szczególności zachodzą przypadki określone dalej w tej ustawie (art. 40 ust. 4). Ochrona dobra wspólnego traktowana jest jako podstawowy cel i podstawa działania służby publicznej. Taka konstatacja znajduje odzwierciedlenie m.in. w treści większości przyrzeczeń (ślubowań) składanych przez osoby mające wypełniać tę misję. Na przykład przed przystąpieniem do wykonywania man- datu poseł i senator ślubują m.in. że będą strzec suwerenności Ojczyzny i dobra 28 O utożsamianiu Państwa Polskiego ze wspólnym dobrem wszystkich obywateli stanowiła też Ustawa Konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 r. (Dz. U. nr 30, poz. 227). Zgodnie z jej art. 1 Państwo Polskie jest wspólnem dobrem wszystkich obywateli (1). Wskrzeszone walką i ofiarą naj- lepszych swoich synów ma być przekazywane w spadku dziejowym z pokolenia w pokolenie (2). Każde pokolenie obowiązane jest wysiłkiem własnym wzmóc siłę i powagę Państwa (3). Za spełnie- nie tego obowiązku odpowiada przed potomnością swoim honorem i swojem imieniem (4). 29 Arystoteles, Polityka, przeł. L. Piotrowicz, Warszawa 2004, s. 25. 30 Dz. U. nr 107, poz. 679 ze zm. 17 obywateli31. Prezydent RP obejmuje urząd po złożeniu wobec Zgromadzenia Na- rodowego przysięgi m.in., że dobro Ojczyzny oraz pomyślność obywateli będą dla niego zawsze najwyższym nakazem, te też słowa mieszczą się w przysiędze składanej wobec Prezydenta RP przez Prezesa Rady Ministrów, wiceprezesów i ministrów32. Przed przystąpieniem do wykonywania mandatu radny gminy ślu- buje m.in. obowiązki radnego sprawować godnie, rzetelnie i uczciwie, mając na względzie dobro jego gminy i jej mieszkańców33 (podobnie ślubują – przed ob- jęciem mandatu – radni wspólnoty samorządowej powiatu34 i województwa35). Biorąc pod uwagę także inne przepisy nakazujące kierowanie się dobrem określo- nej wspólnoty, z dużym optymizmem i wiarą można byłoby postrzegać ochronę dobra Rzeczypospolitej (także wspólnot samorządu terytorialnego), jeśli przyjąć (co niestety odbiega od stanu faktycznego), że wszyscy uroczyście ślubujący rze- czywiście przestrzegają prawo i wywiązują się ze swego przyrzeczenia. W niniejszej monografii pojawiają się liczne wątki zasygnalizowane powy- żej. Bogaty zestaw dóbr chronionych prawem administracyjnym przedstawiany jest w wielu wymiarach, przy uwzględnieniu różnych płaszczyzn badawczych i punktów widzenia. Przy pewnym uproszczeniu, dają się w niej wyróżnić trzy bloki tematyczne. Pierwszy to zagadnienia ogólne, w których zaprezentowano: dobra (korzyści) pozyskiwane dzięki normom prawa administracyjnego w zestawieniu z funkcja- mi administracji; zarys koncepcji pojęcia dobra administracyjnoprawnego; normy celowościowe i normy zadaniowe w prawie administracyjnym relatywizowane do dóbr chronionych postrzeganych jako ustawowe cele organów administracji; prawo administracyjne występujące w roli regulatora dóbr chronionych. 31 Zob. art. 2 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora, tekst jedn. z 2011 r. Dz. U. nr 7, poz. 29 ze zm. 32 Zob. odpowiednio art. 130 i 151 Konstytucji RP. 33 Zob. art. 23 a ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, t. jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 594 ze zm. W art. 23 tej ustawy wyraźnie wskazano, że radny obowiązany jest kierować się dobrem wspólnoty samorządowej gminy. 34 Przed objęciem mandatu radny powiatu uroczyście ślubuje rzetelnie i sumiennie wyko- nywać obowiązki wobec Narodu Polskiego, strzec suwerenności i interesów Państwa Polskiego, czynić wszystko dla pomyślności Ojczyzny, wspólnoty samorządowej powiatu i dobra obywateli, przestrzegać Konstytucji i innych praw Rzeczypospolitej Polskiej – art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym, t. jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 595 ze zm. Wyraźny nakaz kierowania się przez radnego dobrem wspólnoty samorządowej powiatu zawarto też w art. 21 podanej wyżej ustawy. 35 Zgodnie z art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa, tekst jedn. z 2013 r., poz. 569 ze zm. Przed objęciem mandatu radny samorządu województwa uroczyście ślubuje rzetelnie i sumiennie wykonywać obowiązki wobec Narodu Polskiego, strzec suwerenności i interesów Państwa Polskiego, czynić wszystko dla pomyślności Ojczyzny, wspólnoty samorzą- dowej województwa i dobra obywateli, przestrzegać Konstytucji i innych praw Rzeczypospolitej Polskiej. W art. 23 tej ustawy wprost nakazano, że radny obowiązany jest kierować się dobrem wspólnoty samorządowej województwa. 18 Drugi, najobszerniejszy blok zawiera opracowania ukazujące wybrane, chro- nione przepisami prawa administracyjnego dobra. W jego ramach uwzględnio- no: życie i zdrowie człowieka, godność pacjenta, wolność sumienia i wyznania, wolność narodu, bezpieczeństwo ekologiczne, środowisko, dobra przyrodnicze, wodę jako dobro wspólne, zabytkowe parki dworsko-pałacowe, narodowy zasób biblioteczny, bezpieczeństwo energetyczne, mienie ruchome w świetle ustawy o ochronie osób i mienia. W bloku trzecim znajdujemy odniesienia do kwestii szczegółowych. Zna- lazły się w nim opracowania dotyczące: rangi czynności niewładczych admini- stracji publicznej, w tym materialno-technicznych i społeczno-organizatorskich, i znaczenia ich kontroli w realizacji normatywnych wartości i dóbr; dóbr osobi- stych na tle wolności słowa i ochrony czci w świetle wypowiedzi zamieszczanych na łamach „Gazety Sądowej Warszawskiej”; „wnioskowego” dostępu do infor- macji publicznej; gwarancji prawnych ochrony praw podmiotowych abonenta w polskim prawie telekomunikacyjnym; sytuacji prawnej osoby uzależnionej od alkoholu, której dotyczy administracyjna faza postępowania o zastosowanie leczenia przymusowego; konfliktu dóbr i wartości chronionych w prawie admini- stracyjnym na przykładzie nadużycia władztwa planistycznego gminy; minimum egzystencji zobowiązanego i jego rodziny w toku egzekucji administracyjnej; funkcji terminów materialnych oraz nieuwzględnienia upływu takiego terminu; społecznej skuteczności prawa administracyjnego na przykładzie zgromadzeń publicznych; odpowiedzi na pytanie, czy sądy administracyjne będą orzekać me- rytorycznie? Wszystkie z przywołanych powyżej opracowań, choć w różnym ujęciu i stop- niu, mniej czy bardziej bezpośrednio przybliżają doniosłą teoretycznie i prak- tycznie problematykę dóbr chronionych w prawie administracyjnym. W każdym z nich umieszczono interesujące spostrzeżenia, uwagi i komentarze. Wiele z nich daje asumpt do dalszych eksploracji, dociekań, refleksji i dyskusji. Można mieć nadzieję, że podjęta w tej monografii tematyka zainspiruje do dalszych pogłę- bionych badań prowadzonych zwłaszcza z perspektywy i w interesie tych, któ- rym dzisiaj i w przyszłości służyć ma prawo administracyjne – prawo, którego głównym celem jest troska o dobro wspólnoty i wszystkich tych, którzy ją tworzą w poczuciu solidarności, równi w swych uprawnieniach i powinnościach. Tylko takie prawo – gwarantujące ład i porządek publiczny, chroniące prawa i wolności jednostek – zapewni jego unormowaniom należny im szacunek, i tylko takie pra- wo, co istotniejsze, spełnić może dobrze przypisaną mu rolę. prof. UŁ, dr hab. Zofia Duniewska 19 CZĘŚĆ I ZAGADNIENIA OGÓLNE Paweł Chmielnicki* DOBRA (KORZYŚCI) POZYSKIWANE DZIĘKI NORMOM PRAWA ADMINISTRACYJNEGO A FUNKCJE ADMINISTRACJI „Dobra” czy „korzyści”? Kiedy mówimy, że prawo chroni jakieś dobra czy wartości, nawiązujemy do określeń budujących dodatnio nacechowane skojarzenia emocjonalne. Do- brom czy wartościom przydajemy bowiem znaczenie pozytywne. Używając tych określeń przesądzamy zatem z góry, iż poszczególne rozwiązania dylematów de- cyzyjnych, jak i całe schematy działania utrwalane za pomocą prawa odnoszą się do ochrony czegoś, co zasługuje na akceptację, co budzi zaufanie, co nie powinno być kwestionowane, gdyż jest „dobre”. Budując takie skojarzenia niekoniecznie pozostajemy jednak w zgodzie z refleksją naukową na temat tego, czym są „do- bra” i co – właściwie – jest przedmiotem ochrony prawnej. Warto zatem przypomnieć, że pojęcie dóbr pozostaje w związku z pojęciem bogactw, przez które brytyjski ekonomista A. Marshall rozumiał rzeczy stano- wiące przedmiot pożądania, ponieważ bezpośrednio lub pośrednio zaspokajają potrzeby ludzkie1. Dla oznaczenia wszystkich tych rzeczy zaproponował używa- nie terminu „dobra” (foods)2. Marshall dzielił dobra na materialne i niematerial- ne. Dobra materialne można określić jako wyodrębnione obiektami o określonych właściwościach fizycznych, wytwarzane lub przetwarzane w drodze świadomej działalności ludzkiej i używane do zaspokajania różnorodnych potrzeb. Dobra nie- materialne to te, które nie przybierają postaci artefaktów (obiektów fizycznych). Poza tym stanowią zróżnicowaną kategorię. Marshall dzielił dobra niematerial- ne na dwie klasy3: dobra wewnętrzne, do których zaliczają się cechy charakteru i uzdolnienia oraz dobra zewnętrzne, tj. świadczenia osobiste i powinności robo- cze na rzecz innych. Pod pojęciem bogactwa Marshall rozumiał zatem zarówno * Dr hab., prof. nadzw., Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie. 1 Zob. A. Marshall, Zasady ekonomiki, Warszawa 1925. 2 M. Daszkowska, Usługi. Produkcja, rynek, marketing, Warszawa 1998, s. 13 i n. 3 A. Marshall, op. cit., s. 51. 23 rzeczy w sensie artefaktów, jak i np. usługi4. Należy odróżnić dobra niematerialne od przejawów ich istnienia przybierających postacie zmaterializowane. Choć do- bra niematerialne mogą być także uzewnętrznione w artefaktach (manifestacjach materialnych), artefakt nie jest dobrem sam w sobie, a jedynie jest nośnikiem określonego dobra niematerialnego (np. podręcznik jest nośnikiem wiedzy). Wspomniane wyżej potrzeby, które dobra mają zaspokoić, można by inaczej określić jako odczuwane przez ludzi braki (brak dostępu do jakiegoś urządze- nia, surowca, brak informacji, brak opieki itp.). Brak i pożądanie interakcji z oto- czeniem, celem jego zaspokojenia, warunkuje kwalifikację do kategorii dóbr5. Dlatego, z punktu widzenia rodzajów potrzeb, można tworzyć kolejne kategorie dóbr i wyróżniać dobra służące zaspokajaniu potrzeb: biologicznych i utrzymania egzystencji ludzkiej, gospodarczych, społecznych, kulturalnych i politycznych. Oczywiście to samo dobro — w zależności od sytuacji — może służyć zaspoka- janiu różnych potrzeb6. Dobra można też dzielić według sposobu korzystania. Z tego punktu widze- nia można wyróżnić dobra, z których korzysta się indywidualnie lub zbiorowo7. Dobra, z których korzysta się indywidualnie to takie, które otrzymują określone osoby w całości, do własnego wykorzystania. Jak pisze S. Biernat, […] chodzi o dobra, które są rozdzielane między poszczególne osoby… Osoby otrzymujące dobra mogą z nich korzystać, przy czym źródło i charakter tytułu do korzystania z dóbr bywają różne. Natomiast w drugim przypadku poszczególne zainteresowane osoby mają tylko udział w korzystaniu z dobra przeznaczonego do zaspokajania potrzeb pewnej grupy osób. Chodzi tu o udział w korzystaniu, który jest w jakiś sposób sprecyzowany8. Jednak do wszelakich prób kategoryzacyjnych dóbr i potrzeb nie należy przy- wiązywać nadmiernego znaczenia. Typologie potrzeb ludzkich i ich klasyfika- cja są, tak samo jak typologie dóbr, sporne w naukach społecznych. Najogólniej można powiedzieć, że satysfakcjonująca – w indywidualnym, subiektywnym od- czuciu – egzystencja człowieka zależy od spełnienia pewnych warunków (zaist- nienia pewnych faktów, zdarzeń, okoliczności), co znajduje wyraz w doznawaniu określonych przeżyć psychicznych, prowadzących do oceny, iż pożądane (oczeki- wane) warunki zostały spełnione w stopniu zadowalającym. Dążenie do spełnie- 4 Ibidem. 5 G. Szpor, Korzystanie z dóbr publicznych, [w:] Z. Niewiadomski (red.), Prawo administra- cyjne. Część materialna, Warszawa 2004, s. 118. 6 Zob. S. Biernat, Rozdział dóbr przez państwo. Uwarunkowania społeczne i konstrukcje prawne, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1989, s. 10 i n., który odsyła do takich opra- cowań z zakresu nauk społecznych, jak: J. Szczepański, Konsumpcja a rozwój człowieka, Warszawa 1981; O. Cetwiński, Zjawisko polityczne i proces polityczny, [w:] K. Opałek (red.), Metodologiczne i teoretyczne problemy nauk politycznych, Warszawa 1975; M. Pohorille, Potrzeby, podział, kon- sumpcja, Warszawa 1985. 7 Por. M. Pohorille, Spożycie zbiorowe i świadczenia społeczne, Warszawa 1975, s. 93 i n. 8 S. Biernat, op. cit., s. 11. 24
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Dobra chronione w prawie administracyjnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: