Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00374 008662 10462819 na godz. na dobę w sumie
Dom przedpogrzebowy przy żydowskim Nowym Cmentarzu w Krakowie - ebook/pdf
Dom przedpogrzebowy przy żydowskim Nowym Cmentarzu w Krakowie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 156
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883–242–1575–1 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dokument, literatura faktu, reportaże
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Wraz z zagładą Żydów w czasie II wojny światowej została zniszczona ich kultura materialna. Większość obiektów związanych z religią i kulturą zburzono. Dom przedpogrzebowy na żydowskim cmentarzu przy ulicy Miodowej w Krakowie...

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

l : a c e o p s a t i s r e v n u i l . p m o c . s a t i i s r e v n u w w w . Wraz z zagładą Żydów w c zasie II wojny światowej została zniszczona ich kultura materialna. Większość obiektów związanych z religią i kulturą zburzono. Dom przedpogrzebowy na żydowskim cmentarzu przy ulicy Miodowej w Krakowie pozostał jednym z niewielu tego typu obiektów zachowanych w Europie Środkowej. Ocalał, bo hitlerowcy zamierzali w nim urządzić miejskie krematorium. Wielkość domu i sposób jego dekoracji odpowiada ogólnej tendencji przemian w obyczajach Żydów w XIX i na początku XX wieku. Budynek wykorzystywano do przygotowania zwłok do pogrzebu i samego pogrzebu. Wygłaszano w nim obowiązkową mowę pogrzebową. Zachowane na ścianach domu przedpogrzebowego modlitwy przypominają o praktykowanej z dawien dawna liturgii. E I W O K A R K I W U Z R A T N E M C M Y W O N M K S W O D Y Ż Y Z R P Y W O B E Z R G O P D E Z R P M O D o d ń o H k e z s e L ISBN 97883-242-1263-7 9 788324 212637 T A V z ł z 0 0 , 2 3 Leszek Hońdo DOM PRZEDPOGRZEBOWY PRZY ŻYDOWSKIM NOWYM CMENTARZU W KRAKOWIE universitas l . p m o c . s a t i i s r e v n u w w w . l : a c e o p s a t i s r e v n u i l . p m o c . s a t i i s r e v n u w w w . DOM PRZEDPOGRZEBOWY PRZY ŻYDOWSKIM NOWYM CMENTARZU W KRAKOWIE Leszek Hońdo DOM PRZEDPOGRZEBOWY PRZY ŻYDOWSKIM NOWYM CMENTARZU W KRAKOWIE Kraków Publikacja dofinansowana przez Katedrę Judaistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego © Copyright by Leszek Hońdo and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2011 ISBN 97883–242–1575–1 TAiWPN UNIVERSITAS Opracowanie redakcyjne Wanda Lohman Projekt okładki i stron tytułowych Sepielak Na okładce zdjęcie Andrzeja Nowakowskiego www.universitas.com.pl SPIS TREŚCI 1. WSTĘP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 2. ŻYDOWSKI DOM PRZEDPOGRZEBOWY I JEGO FUNKCJE 11 3. PRZYGOTOWANIA DO POGRZEBU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 Powinność mycia i ubierania ciała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 Złożenie do grobu – przygotowanie trumny . . . . . . . . . . . . . . 20 4. POGRZEB . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 Przepisy i obrzędy dotyczące pogrzebu . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 Modlitwy na cmentarzu w czasie pogrzebu . . . . . . . . . . . . . . 31 Błogosławieństwo na cmentarzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 Sprawiedliwy sąd (Ciduk ha-Din) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 Kadisz po pogrzebie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 Modlitwa za pochowanego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 Formuła pocieszenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 Mechila (Przebaczenie) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 El male rachmaim (Boże pełen miłosierdzia) . . . . . . . . . . . 54 Zmiany w zwyczajach pogrzebowych na przełomie XIX i XX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 Uroczystości pogrzebowe na krakowskim cmentarzu . . . . . . . 62 5. HISTORIA KRAKOWSKIEGO DOMU PRZEDPOGRZEBOWEGO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 Powstanie domu przedpogrzebowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 Projekt budowy krematorium . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 Współczesny opis budowli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 5 dom przedpogrzebowy.indd 5 2012-02-17 00:10:38 6. INSKRYPCJE NA ŚCIANACH DOMU PRZEDPOGRZEBOWEGO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 Ciduk ha -Din . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 Tahara . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 Pozostałe inskrypcje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 7. ANEKS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 Instrukcja służbowa dla dozorcy cmentarza izraelickiego w Krakowie z 17 XII 1873 r. (projekt zboru izraelickiego) . . 117 Instrukcja służbowa dozorcy cmentarza izraelickiego na Kazimierzu z 30 XII 1873 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 Odpis instrukcji przypominającej o zasadach przewożenia zwłok z 24 IV 1879 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 List krakowskiego magistratu w sprawie przestrzegania zakazu otwierania trumien z 12 XI 1887 r. . . . . . . . . . . . . 120 Rota przysięgi dozorcy cmentarza izraelickiego z 27 VII 1888 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 Decyzja magistratu o przygotowaniu planów i rozpoczęciu budowy domu przedpogrzebowego z 30 I 1893 r. . . . . . . . . 122 Protokół z 24 czerwca 1902 r. komisji policyjno -budowniczej, która odbyła się na podstawie planów przedłożonych do zatwierdzenia na budowę domu przedpogrzebowego . . . . . 123 Zatwierdzenie planów budowy domu przedpogrzebowego z 3 VII 1902 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 BIBLIOGRAFIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 SŁOWNIK TERMINÓW HEBRAJSKICH I JIDYSZOWYCH . . . . 131 SPIS ILUSTRACJI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 INDEKS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 6 dom przedpogrzebowy.indd 6 2012-02-17 00:10:38 1. WSTĘP Już w pierwszej połowie XIX wieku widoczny jest w Krakowie proces emancypacji. Wraz z nim pojawił się ruch szerzący nowoczesną kul- turę europejską wśród Żydów i propagujący ich odrodzenie kultural- ne i społeczne przez rozwój nauki, reformę szkolnictwa i zbliżenie do dominującej kultury polskiej, pośród której żyli. Modernizacja społeczności żydowskiej objęła z jednej strony przeobrażenia de- mografi czne i ekonomiczno -społeczne, z drugiej sferę duchową, a w niej przemiany religijne i kulturowe. Motorem przemian wśród Żydów byli Żydzi postępowi. Już w la- tach czterdziestych XIX wieku utworzone zostało żydowskie Stowa- rzyszenie religijno -cywilizacyjne, którego celem było dźwignięcie moralne i materialne Żydów i wyswobodzenie ich spod despotyzmu ortodoksów. Jego symbolem stała się synagoga postępowa, zwana Tempel1, wybudowana w latach 1860–1862. Walka o równouprawnienie Żydów spowodowała koniec do- tychczasowej ich izolacji i przystosowanie się do sytuacji, w której najpierw byli obywatelami „drugiej kategorii”, a później obywatela- mi o równych prawach z innymi. To z kolei spowodowało, że obo- wiązywały ich prawa i obowiązki obywatelskie, które obligowały ich do akceptacji zasad postępowania, często odmiennych od tra- dycyjnie żydowskich. Nierzadko stawiały Żydów przed problemem 1 Tempel (niem. Tempel – świątynia, synagoga) – synagoga reformowana zwo- lenników emancypacji i asymilacji, w której unowocześniono formę kultu. Kazania wygłaszane były po niemiecku, później po polsku, a chórowi wykonującemu pieśni religijne akompaniowały organy. 7 dom przedpogrzebowy.indd 7 2012-02-17 00:10:38 wyboru między lojalnością wobec państwa2 a własną tradycją. Były one widoczne w życiu codziennym, między innymi w zwyczajach dotyczących śmierci i pochówku, edukacji dzieci, zawierania mał- żeństw i dobroczynności, przestrzegania świąt, a także zachowania wobec praw i obowiązków obywatelskich (wśród nich służba woj- skowa, działalność polityczna i samorządowa, posługiwanie się na- zwiskiem i imieniem zgodnym z metryką). Wybudowanie na początku XX wieku w Krakowie przy ulicy Miodowej nowego domu przedpogrzebowego3, oddanego do użytku 12 VI 1903 roku, wpisuje się w powszechną tendencję w Europie Środkowo -Wschodniej, gdzie wielkie gminy żydowskie starając się zadbać o możliwość pochówku licznych swych członków nabywały grunty znajdujące się w dużej odległości od miejsc zamieszkanych4. Zakładanie cmentarzy poza terenem zamieszkanym było wymu- szone często przepisami porządkowo -sanitarnymi. Liczne i bogate gminy zaczęły wyposażać swoje cmentarze w piękne domy przed- pogrzebowe o odpowiedniej architekturze, w których odbywała się ceremonia żałobna. Zamiast bowiem odbywać ją pod gołym niebem (deszcz i śnieg padające na zwłoki powszechnie uważane były za uwłaczające zmarłemu) wykorzystywano budynek cmentarny jako miejsce regularnego odmawiania obowiązkowej mowy pogrzebowej i z dawien dawna praktykowanej liturgii. Rezygnowano więc z do- tychczasowych domów żałoby, czyli domów, w których miał miej- sce zgon i w których często była odmawiana liturgia. Z kolei inne pomieszczenie domu przedpogrzebowego wykorzystywane było do przygotowania zmarłego do pogrzebu, czyli mycia i ubierania. Tak- że wybudowany w Krakowie nowy dom posiada oba pomieszczenia. Z drugiej strony jego nowoczesny charakter świadczył o akcepta- 2 Z wszelkimi konsekwencjami państwa austriackiego, choć w cieniu walk Polaków o niepodległość. 3 Nie wiemy, jak wyglądał i kiedy został wybudowany stary dom przedpogrze- bowy. Nie spełniał wymagań porządkowych i sanitarnych. 4 Już 17 X 1799 r. zamknięto w Krakowie wskutek zarządzeń administracyj- nych stary cmentarz żydowski przy synagodze Remu i zakupiono 29 XI 1800 roku nowy grunt kilkaset metrów od granic Kazimierza w zakolu „starej” Wisły. Wskutek sporów z zakonem augustianów o wielkość gruntu przeznaczonego pod cmentarz, od którego kupiła teren gmina żydowska, dopiero od 1804 roku teren był wykorzy- stywany jako cmentarz. 8 dom przedpogrzebowy.indd 8 2012-02-17 00:10:38 cji przemian cywilizacyjnych i dostosowaniu się do obowiązujące- go prawa państwowego. Znalazł się w nim bowiem odrębny pokój do przeprowadzania sekcji zwłok, choć tradycja przeciwko niej występowała. Umieszczona została także wozownia, choć jeszcze w latach siedemdziesiątych XIX wieku krakowski rabin – Szymon Schreiber – ofi cjalnie odrzucał użycie koni do transportu zwłok. Wzniesiony dom, nie bez różnorodnych perypetii, stał się po- twierdzeniem, że zostały zaakceptowane przez krakowskich Żydów już nie tylko przez stosunkowo nieliczną grupę liberałów, jak to było w czasach budowy Tempel, ale prawie całą społeczność5, pewne prze- pisy sanitarne i porządkowe, wpływające na zmianę dotychczaso- wych zwyczajów. Jedne z nich miały trwały charakter (przewożenie zwłok), inne tylko tymczasowy (wprowadzenie trumien i przeno- szenie w nich zwłok). Z kolei inne mimo prób wpłynięcia przez władze administracyjne na pewne zwyczaje, nie przyniosły oczeki- wanych zmian (przestrzeganie określonego czasu od momentu zgo- nu do pogrzebu). Powstanie domu zbiegło się także z przemianami akulturacyjnymi i asymilacyjnymi społeczności żydowskiej, w wy- niku których świadomie czy nieświadomie przejmowano niektóre zwyczaje od innych. Bez wątpienia, składanie kwiatów na grobach było zapożyczeniem z kultury chrześcijańskiej. W ostatnim czasie widoczne jest zainteresowanie nie tylko sa- mymi żydowskimi cmentarzami, ale także budowlami znajdujący- mi się na nich6. W Polsce zachowało się do naszych czasów niewiele żydowskich domów przedpogrzebowych. Nie ma także ich szczegó- łowych opisów. Krakowski dom przedstawiony jest w Katalogu Za- bytków Sztuki w Polsce. Jednak jest to jedynie krótka wzmianka7. W tym samym czasie ukazała się książka Andrzeja Nowakowskiego, 5 Oczywiście i tutaj były wyjątki. Dla przykładu, zwolennicy „Bundu” wystę- powali przeciwko tradycji żydowskiej, m.in. manifestując swoją odrębność i śpie- wając pieśni rewolucyjne na cmentarzu w trakcie pogrzebu swych członków. 6 H. Künzl, Jüdische Grabkunst. Von der Antike bis heute, Darmstadt 1999, s. 198–202. 7 I. Rejduch -Samek, J. Samek (red.), Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. IV: Miasto Kraków; cz. VI: Kazimierz i Stradom. Judaica: bóżnice, budowle publiczne i cmentarze, Warszawa 1995, s. 73 oraz il. 91 -95. 9 dom przedpogrzebowy.indd 9 2012-02-17 00:10:38 w której znalazły się zdjęcia jemu poświęcone8. Z kolei w Przewod- niku ukazała się jedynie krótka historia oraz tłumaczenie dwóch tablic znajdujących się w jego wnętrzu9. Przedstawiona publikacja jest próbą szerszego opisu. Składa się dwóch zasadniczych części. W pierwszej omówiona została funkcja domu przedpogrzebowego oraz przygotowania do pogrzebu. Przed- stawiony został również sam pogrzeb (przepisy i obrzędy) wraz z li- turgią. Przypomniane zostały także dylematy krakowskich Żydów dotyczące pochówku na przełomie XIX i XX wieku z przedstawie- niem kilku opisów uroczystości pogrzebowych z czasów istnienia domu. Drugą część stanowi historia domu przedpogrzebowego oraz szczegółowy jego opis. 8 A. Nowakowski, Powiększenie. Nowy Cmentarz Żydowski w Krakowie, 9 L. Hońdo, Nowy Cmentarz Żydowski w Krakowie. Przewodnik cz. 1, Kra- Kraków 2006. ków 2006, s. 69–73. 10 dom przedpogrzebowy.indd 10 2012-02-17 00:10:38 2. ŻYDOWSKI DOM PRZEDPOGRZEBOWY I JEGO FUNKCJE W tradycji żydowskiej pomieszczenie, gdzie przygotowywano zmar- łego do pogrzebu nazywane było tahara1. Jego początkowe miejsce nie było ściśle określone. Mogło znajdować się w pomieszczeniu do tego przeznaczonym na cmentarzu, wewnątrz budynków synagogi lub domu zmarłego2. Krótko przed pogrzebem odmawiana była liturgia, która w isto- cie zawiera uznanie sprawiedliwego boskiego sądu nad zmarłym. Mogła być odmawiana pod gołym niebem, w domu żałoby i na cmentarzu w odrębnym pomieszczeniu, nazywanym Ciduk ha -Din3. Przechowywano w nim też narzędzia do przygotowywania grobu i trumny, rzeczy do mycia ciała, a także mita4. W nim odmawiana była nie tylko stosowna liturgia, a także hesped (mowa pogrzebo- wa)5, która była rozszerzana o psalmy. Zwykle były to psalmy: 16, 49 i 91. Z kolei przy liberalnym pochówku psalm 266. W tym po- 1 Tahara (hrhu) ‘oczyszczenie’ – rytualne mycie i ubranie zmarłego. 2 E. Roth, Zur Halachah des jüdischen Friedhofs, „Udim. Zeitschrift der Rab- binerkonferenz in der Bundesrepublik Deutschland”, 1973, t. IV, s. 105. 3 Ciduk ha -Din (]ydh qdj) ‘sprawiedliwy sąd’ – nazwa pochodzi od modli- twy, wypowiadanej w nim a uznającej sprawiedliwy boski wyrok. 4 Mita (hum) ‘łóżko’ – mary do przenoszenia zwłok. 5 Hesped (dpch) ‘mowa pogrzebowa’ – mowa po śmierci wybitnej osoby. Od zwykłego przemówienia nad grobem różniła się tym, że nie była przeznaczona dla wszystkich, lecz tylko dla uczonych i to nie tylko podczas pogrzebu w miejscu ich śmierci, ale także w odległych gminach, do których dotarła wiadomość o ich śmier- ci. Czasami była przeznaczona także dla osób, które odznaczały się dobroczynno- ścią czy też innymi zasługami. 6 J.J. Petuchowski, Gottesdienst des Herzens, Freiburg, Basel, Wien 1981, s. 134. 11 dom przedpogrzebowy.indd 11 2012-02-17 00:10:38 mieszczeniu odbywało się czuwanie przy zmarłym7 do momentu pogrzebu, które podobnie do mycia ciała było religijną powinno- ścią. Kohenom (mężczyźni z pokolenia kapłańskiego) nie wolno było dotykać zwłok czy nawet jego części, gdyż to powodowało ich zanie- czyszczenie trwające siedem dni (por. Lb 19, 11; 19, 14 -15). Według przepisów zestawionych przez Solomona Ganzfrieda8, przebywanie w mniejszej odległości niż 4 łokcie9 od zwłok powodowało zanie- czyszczenie10. Wolno im było jedynie wejść na cmentarz i uczest- niczyć w pogrzebie ojca, matki, syna, córki, brata i niezamężnej siostry (Kpł 21, 1 -3). Z kolei Traktat Semachot11 wspomina jesz- cze o małżonce oraz powinności pochowania zmarłego hvjm tm, o którego zwłoki nikt się nie troszczy12. Z tego powodu koheni po- siadali na wielu cmentarzach osobne kwatery13. Leżały one w po- bliżu wejścia albo przy niskim ogrodzeniu, aby bez wchodzenia na cmentarz mogli oni widzieć groby. Na niektórych cmentarzach po- zostawiono w murze otwory, aby mogli przez nie patrzeć na gro- by. Groby osób z pokolenia kapłanów umieszczano również wzdłuż szerokiej alei, zwanej ,ynhk ;rd ‘drogą kapłanów’, która pozwa- lała im – bez bezpośredniego zetknięcia się z grobami – na odwie- dzanie cmentarza. Także w specjalny sposób przygotowywano dom przedpogrze- bowy, aby koheni nie przebywali pod jednym dachem ze zmarłym. Istniały dwa rozwiązania tego problemu14: 7 Szemira (hrym ) ‘czuwanie’ – powinność czuwania przy zmarłym. 8 Solomon Ganzfried (1804 -1886). Urodził się w Ungvar na Węgrzech. W la- tach 1830 -1849 był nauczycielem w Brezewiczu i rabinem w Ungvar. Kicur Szul- chan Aruch (Skrót Szulchan Aruch) ukazał się w 1864 r. Zawiera przepisy dotyczące życia codziennego (często bez ich uzasadnienia), uznawane przez wszystkich Ży- dów aszkenazyjskich. 9 Miara długości ama (hma) ‘łokieć’ = 44,6–52,1 cm. 10 dyrpjnag hml (Szlomo Ganzfried), ;vri ]xl rvjyq, Tel Awiw 1973, rozdz. 202, par. 8. 11 Semachot (tvxm ) ‘radości’ – eufemistyczne określenie traktatu (ytbr lba) Ewel Rabati (wielki traktat pt. „Żałoba”) należący do tak zwanych „małych trakta- tów talmudycznych”, który traktuje o żałobie nad zmarłym. 12 M. Klotz, Der talmudische Tractat Ebel rabbati oder S’machoth, Berlin 1890, rozdz. IV, par. 24. 13 Zwyczaj, aby kapłani chowani byli w odrębnej części cmentarza w najbliż- szej odległości do wejścia, znany był już w XIV wieku w Hiszpanii. 14 E. Roth, Zur Halachah des jüdischen Friedhofs, s. 107. 12 dom przedpogrzebowy.indd 12 2012-02-17 00:10:38 Główna hala, w której wystawione były zwłoki, sąsiadowała z oddzielnym pomieszczeniem dla kohenów, posiadającym odręb- ny dach15. Takie rozwiązanie miało swoją złą stronę, gdyż w przy- padku, gdy rabin gminy był kohenem, to nie mógł wejść do głównej hali. Zwłoki znajdują się w pomieszczeniu obok, a żałobnicy, w tym rabin, który może być kohenem czy też inni koheni, pozostają w głównej hali. Takie rozwiązanie ma zaletę, ponieważ żałobnicy nie są rozdzieleni. Jest jednak niebezpieczeństwo, że kohen nie- świadomie może wyjść z hali razem z pozostałymi żałobnikami. Rozwiązanie problemu kohenów miało miejsce w budynkach do- mów przedpogrzebowych na cmentarzach między innymi w Gdań- sku i Monachium16. Często konsekwencją oddzielenia kohenów od zwłok było podję- cie decyzji o usytuowaniu domu przedpogrzebowego. Znajdował się on poza obszarem cmentarza, często służąc jako brama na cmen- tarz. Należało więc wejść najpierw do budynku, a dopiero później na cmentarz. Kohen zatrzymywał się w przygotowanym dla niego pomieszczeniu i unikał wejścia na cmentarz. W wieku XIX pojawiają się nowoczesne rozwiązania, gdzie w jednym budynku przy cmentarzu znajdują się pomieszczenia do mycia ciała, modlitwy i czuwania nad ciałem. W całym kompleksie znajdowały się tam również pomieszczenia administracyjne czy też mieszkanie dla stróża17. 15 Cały rozdział Kicur Szulchan Aruch poświęcony jest czystości kohenów, por. dyrpjnag hml , ;vri ]xl , rvjyq, Tel Awiw 1973, rozdz. 202, par. 1–16. 16 S. Bernfeld, Friedhofshallen, „Ost und West”, 1909, s. 688. 17 H. Künzl, Jüdische Grabkunst. Von der Antike bis heute, Darmstadt 1999, s. 199–202. 13 dom przedpogrzebowy.indd 13 2012-02-17 00:10:38 dom przedpogrzebowy.indd 14 2012-02-17 00:10:39
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Dom przedpogrzebowy przy żydowskim Nowym Cmentarzu w Krakowie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: