Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00436 006513 14477629 na godz. na dobę w sumie
Doświadczenia biograficzne kobiet odnoszących sukcesy zawodowe. Warunki uczestnictwa społecznego - ebook/pdf
Doświadczenia biograficzne kobiet odnoszących sukcesy zawodowe. Warunki uczestnictwa społecznego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 296
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-220-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

W późnonowoczesnym społeczeństwie, w warunkach wciąż zmieniającej się rzeczywistości, przebieg życia wymaga kontroli. Jednostka musi czuwać, by nie przegapić szansy lub zagrożenia. Jest to istotne zarówno w wymiarze zewnętrznym - przy wyborze spośród różnych rodzajów ofert społecznych, jak i wewnętrznym - podczas wyboru celów działania, wartości, priorytetów życiowych, stylów życia, wzorów osobowych. Podejmowane decyzje kształtują doświadczenia badanych kobiet, różnicują przebieg ich życia, modelują sytuację zawodową. Narratorki, dokonując wyborów, nie tylko korzystają z istniejących możliwości, ale często je kreują.

„Publikacja jest nowatorska, oryginalna. Wyróżnia się na tle książek dotyczących podobnej problematyki teoretyczną dojrzałością i metodologicznym mistrzostwem. Bardzo dobrze napisana, ciekawa i ważna społecznie.”

Z recenzji prof. dr hab. Mirosławy Nowak-Dziemianowicz
Dolnośląska Szkoła Wyższa

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

342_Kos_Doswiadczenia biograficzne.indd 1 2019-03-22 14:44:25 342_Kos_Doswiadczenia biograficzne.indd 2 2019-03-22 14:44:25 342_Kos_Doswiadczenia biograficzne.indd 3 2019-03-22 14:44:25 Ewa Arleta Kos – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu Katedra Badań Edukacyjnych, 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48 RECENZENT Mirosława Nowak-Dziemianowicz REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR Bogusława Kwiatkowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/mrdoomits © Copyright by Ewa Arleta Kos, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Publikacja finansowana w ramach dotacji Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego na zadania służące rozwojowi młodych naukowców i doktorantów (decyzja MNiSW 8746/E-345/M/2017) Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08331.17.0.M Ark. wyd. 17,9; ark. druk. 18,5 ISBN 978-83-8142-219-2 e-ISBN 978-83-8142-220-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 342_Kos_Doswiadczenia biograficzne.indd 4 2019-03-22 14:44:25 …To umysł kreuje świat wokół nas i nawet gdybyśmy stanęli tuż obok siebie na tej samej łące, moje oczy nigdy nie ujrzą tego, co widzą twoje… Gissing 1903 …świat widzi się przez pryzmat własnej w nim aktywności… Kępiński 1996 342_Kos_Doswiadczenia biograficzne.indd 5 2019-03-22 14:44:25 Spis treści Podziękowania ....................................................................................................... Wstęp ...................................................................................................................... Rozdział I Społeczno-zawodowa sytuacja kobiet ................................................................ 1. Społeczno-zawodowa sytuacja kobiet – przegląd literatury ............................... 1.1. Próba definicji pojęcia sukces w świetle wybranych opracowań teoretycz- nych i badań empirycznych ......................................................................... 1.2. Sukces jako kategoria pedagogiczna – perspektywa dynamiczna ............. 1.3. Konsekwencje sukcesu ............................................................................... 2. Kariera zawodowa kobiet ................................................................................... 2.1. Kariera, awans zawodowy – ustalenia terminologiczne .............................. 2.2. Bariery i ograniczenia w rozwoju karier zawodowych kobiet w świetle literatury ... Rozdział II Założenia teoretyczno-metodologiczne .............................................................. 1. Perspektywy teoretyczne – źródła pojęć uwrażliwiających ................................ 2. Specyfika jakościowej orientacji badawczej ....................................................... 2.1. Wywiad narracyjny jako jakościowa metoda badawcza .............................. 2.2.1. Badania oparte na materiale autobiograficznym ............................... 2.2.2. Badania narracji ................................................................................ 2.2. Teoretyczne założenia wywiadu narracyjnego ............................................ 2.3. Metodyka postępowania badawczego ........................................................ Rozdział III Koncepcja badań własnych.................................................................................. 1. Przedmiot badań ................................................................................................. 2. Cele badań .......................................................................................................... 3. Problematyka badawcza ..................................................................................... 4. Metoda i technika badawcza ............................................................................... 11 13 17 17 18 23 25 27 28 29 51 51 58 62 62 64 68 71 85 85 87 90 92 342_Kos_Doswiadczenia biograficzne.indd 7 2019-03-22 14:44:25 8 Spis treści 5. Organizacja badań ............................................................................................. 5.1. Dobór próby badawczej i przebieg badań ................................................... 5.2. Przebieg wywiadów ..................................................................................... 5.3. Prezentacja toku postępowania interpretacyjnego ...................................... 6. Ocena zebranego materiału badawczego oraz reakcja Badanych na „zachętę do opowiadania” ................................................................................................. Rozdział IV Rekonstrukcja wybranych biografii – przypadków kluczowych ....................... 1. Analiza przypadku I – narracja Katarzyny M. ..................................................... 1.1. Problemy z identyfikacją typu wypowiedzi. Ocena uzyskanego materiału .. 1.2. Formalna organizacja narracji ..................................................................... 1.3. Rekonstrukcja drogi biograficzno-zawodowej z uwzględnieniem perspek- tywy Narratorki i badacza ............................................................................ 1.3.1. Rejestr działań i wydarzeń z życia Narratorki .................................... 1.3.2. Rekonstrukcja warunków uczestnictwa społecznego Narratorki oraz procesy uczenia się ........................................................................... 1.4. Elementy teorii – rekonstrukcja wzorów i zasad działania Narratorki .......... 2. Analiza przypadku II – narracja Magdaleny S. ................................................... 2.1. Ocena uzyskanego materiału ...................................................................... 2.1.1. Formalna organizacja narracji ........................................................... 2.2. Rekonstrukcja drogi biograficzno-zawodowej z uwzględnieniem perspek- tywy Narratorki i badacza ............................................................................ 2.3. Elementy teorii – rekonstrukcja wzorów i zasad działania Narratorki .......... 3. Analiza przypadku III – narracja Wioletty R. ....................................................... 3.1. Opis przypadku z uwzględnieniem obiektywnych danych, uzyskanych z ankiety i wywiadu oraz ocena uzyskanego materiału ............................... 3.2. Rekonstrukcja drogi biograficzno-zawodowej z uwzględnieniem perspek- tywy Narratorki i badacza ............................................................................ 3.3. Elementy teorii – rekonstrukcja wzorów i zasad działania Narratorki .......... Rozdział V Warunki uczestnictwa społecznego badanych kobiet – teoretyczne uogól- nienie ...................................................................................................................... 1. Struktury doświadczeń organizujące przebieg badanych biografii (odniesienie do teorii F. Schützego) ........................................................................................ 1.1. Biograficzne plany działania ........................................................................ 1.2. Przemiany biograficzne ............................................................................... 1.3. Instytucjonalne wzory przebiegu życia i trajektoria ..................................... 2. Warunki wybranych przestrzeni uczestnictwa społecznego badanych kobiet.... 2.1. Polityczno-społeczno-gospodarcze uwarunkowania uczestnictwa spo- łecznego Badanych – perspektywa biograficznie odtworzona .................... 2.1.1. Okres stanu wojennego ..................................................................... 2.1.2. Proces transformacji ustrojowej w doświadczeniach Badanych ....... 2.1.2.1. Postawy Badanych wobec przemiany porządku społecz- nego ..................................................................................... 2.1.3. Nowy wymiar rzeczywistości społecznej ........................................... 2.1.3.1. Strategie radzenia sobie z nieprzewidywaną zmianą ........... 2.2. Przestrzeń życia rodzinnego ...................................................................... 2.2.1. Status społeczno-ekonomiczny rodzin Narratorek ............................ 2.2.2. Idea wychowawcza realizowana w rodzinach pochodzenia Badanych ... 2.2.3. Wzory osobowe obserwowane na gruncie życia rodzinnego jako nośniki wartości ................................................................................. 2.2.3.1. Wpływ rodziny na przebieg ścieżek edukacyjnych Badanych. Rola Ojca w przebiegu ścieżek edukacyjnych kobiet ........... 94 95 97 100 107 111 111 112 115 116 116 130 136 142 142 145 146 158 163 163 165 176 183 184 184 189 193 196 196 197 199 202 209 209 214 215 216 220 222 342_Kos_Doswiadczenia biograficzne.indd 8 2019-03-22 14:44:25 Spis treści 2.3. Przestrzeń kształcenia instytucjonalnego .................................................... 2.3.1. Spotkania z nauczycielami „mistrzami” ............................................. 2.3.2. Okoliczności wyboru kierunku studiów wyższych ............................. 2.3.3. Znaczenie szkolnej grupy rówieśniczej ............................................. 2.4. Przestrzeń życia zawodowego .................................................................... 2.4.1. Praca zawodowa w doświadczeniu Badanych – schematy karier zawodowych ...................................................................................... 2.4.2. Warunki awansu zawodowego. Awans a rozwój ............................... 2.4.3. Opieka i wspieranie innych w toku pracy zawodowej – aktywność społeczno-edukacyjno-wychowawcza skierowana na innych ........... 2.4.4. Konsekwencje synchronicznego uczestnictwa kobiet w dwóch obszarach (konflikt ról) – uczestnictwo w przestrzeni pomiędzy życiem zawodowym i rodzinnym a indywidualne strategie organi- zacji codzienności ......................................................................... 3. Sukces jako rezultat dynamicznego kształtowania warunków uczestnictwa społecznego ....................................................................................................... 3.1. Sukces w doświadczeniu badanych kobiet ................................................. 3.1.1. Czynniki intensyfikujące proces osiągania sukcesu .......................... 3.1.2. Sposoby doświadczania sukcesu ...................................................... 3.1.3. Konsekwencje sukcesu ..................................................................... Zakończenie ........................................................................................................... Bibliografia ............................................................................................................. Spis tabel i rysunków ............................................................................................ 9 223 225 228 232 236 236 242 245 247 250 251 251 253 262 267 283 295 342_Kos_Doswiadczenia biograficzne.indd 9 2019-03-22 14:44:25 Podziękowania Z całego serca pragnę podziękować wielu osobom, które w sposób bezpośredni lub pośredni przyczyniły się do powstania niniejszej książ- ki i nadania jej aktualnego kształtu. Bez ich wiary, wsparcia, życzliwości, a przede wszystkim zrozumienia nie podjęłabym trudu realizacji badań i ich publikacji. Chciałabym gorąco podziękować Pani Profesor dr hab. Danucie Urba- niak-Zając za opiekę promotorską, za życzliwą pomoc i wsparcie, którego mi udzieliła w toku dotychczasowej współpracy, za podzielenie się swoją wiedzą, bezcenne uwagi i sugestie merytoryczne, za cierpliwość i zaan- gażowanie, jednak przede wszystkim za wiarę we mnie i nieustanną moty- wację do dalszej pracy, za słowa otuchy w trudnych chwilach, za chęć sta- wiania wymagań. Dziękuję za utwierdzenie mnie w przekonaniu o sensie i potrzebie realizacji badań jakościowych. Szczególne wyrazy podziękowania kieruję w stronę Pana Profesora dr. hab. Jacka Piekarskiego, którego wyjątkowo inspirujące i trafne wska- zówki umożliwiły mi efektywną pracę nad przygotowaniem niniejszej publi- kacji. Z całego serca dziękuję za zachętę do pracy, za ciepłe słowa i ogrom- ną życzliwość. Słowa podziękowania kieruję również do recenzentki pracy: Pani Pro- fesor dr hab. Mirosławy Nowak-Dziemianowicz. Jestem wdzięczna za cen- ne sugestie zmian, które były niezwykle pomocne przy końcowej redakcji rozprawy. Niniejsza publikacja nie powstałaby także bez dobrej woli Narratorek. Z tego względu winna jestem wdzięczność tym Paniom, które pomimo swe- go zaabsorbowania obowiązkami rodzinnymi oraz zawodowymi zechciały 342_Kos_Doswiadczenia biograficzne.indd 11 2019-03-22 14:44:25 12 Podziękowania poświęcić mi swój czas i wziąć udział w kilkugodzinnym badaniu. To dzięki ich zaangażowaniu zgromadziłam cenny, inspirujący materiał empiryczny. Na końcu, lecz w mym sercu zawsze pierwszym, dziękuję Rodzicom za wiarę i wsparcie w dążeniu do celów. Chciałabym serdecznie Im podzię- kować przede wszystkim za wsparcie w całej mojej drodze edukacji. To Oni umiejętnym, lecz stanowczym stawianiem oczekiwań rozbudzili we mnie zamiłowanie do nauki i ciągłego doskonalenia się, za co jestem Im ogrom- nie wdzięczna. To Oni odkryli przede mną świat ciężkiej pracy i nauczyli, dając przykład, starania się ze wszystkich sił, aby osiągnąć zamierzony cel. Mam nadzieję, że tego samego nauczę moją Córkę. Ewa Arleta Kos 342_Kos_Doswiadczenia biograficzne.indd 12 2019-03-22 14:44:25 Wstęp Każdy człowiek, bez względu na wiek, płeć, uczestniczy w życiu spo- łecznym, pełniąc różnorakie role. Niemal przez cały okres swojego życia, każdego dnia partycypuje w wielu sferach aktywności życiowej, często nie uświadamiając sobie tego. Uczestnicząc, doświadcza niepowodzeń, ale również zwycięstw, pomyślnych zdarzeń. Wiodąca tematyka opracowań z zakresu pedagogiki społecznej odnosi się jednak zazwyczaj do uwarun- kowań trudności, problemów jednostek i grup społecznych. Publikacje, w których autorzy podejmują tematykę kobiet, także koncentrują się raczej na różnego typu trudnościach. W konsekwencji dostępne opracowania, po- dejmujące tę problematykę zazwyczaj ogniskują się na kwestiach związa- nych z sytuacją kobiet na rynku pracy, między innymi barierami w procesie zatrudnienia, awansowania, konfliktem ról. Niewielu z realizatorów badań kieruje uwagę w stronę drugiego biegu- na doświadczeń człowieka, tj. jego sukcesów będących efektem aktywno- ści życiowej. W ten właśnie obszar poszukiwań badawczych oraz rozwa- żań teoretycznych wpisuje się niniejsza publikacja. Helena Radlińska twierdziła, iż najbardziej wartościową i pożądaną z punktu widzenia starań wychowawczych jest czynna postawa życiowa (postawa, w którą wpisane jest pomiędzy innymi działanie, zmienianie, ulepszanie), determinująca działanie w kierunku osiągania celów, pokony- wania trudności, a także twórczego przystosowywania się do zmian i kre- owania tych zmian. Z tego względu warto więc poddać analizie doświadczenia osób taką postawę przejawiających, aby przyjrzeć się warunkom sprzyjającym jej na- bywaniu i przebiegowi procesu jej kształtowania, zidentyfikować, co jest 342_Kos_Doswiadczenia biograficzne.indd 13 2019-03-22 14:44:25 14 źródłem czynnej postawy życiowej, a przede wszystkim dokonać próby rekonstrukcji sposobów działania osób, które prezentują czynną postawę życiową. Interesujące jest również, w jaki sposób osoby wykazujące tę po- stawę postrzegają rzeczywistość społeczną i możliwości jej zmieniania, tj. kształtowania warunków własnego uczestnictwa społecznego. Podjęcie tejże tematyki podyktowane jest w głównej mierze chęcią wypełnienia do- strzeżonej luki w obszarze badawczym. Właśnie w tym celu do badań wybrane zostały kobiety, które odniosły obiektywnie rozumiany sukces. Inaczej mówiąc, „udokumentowany suk- ces”, określany przez uznanie społeczne wyrażające się w nadaniu kie- rowniczego (wpływowego) stanowiska. Można przypuszczać, iż dochodząc do zajmowanych w trakcie badań stanowisk, kobiety te musiały być bar- dziej aktywne niż przeciętne osoby. Warto wyraźnie podkreślić, iż pomimo włączenia do grupy badawczej kobiet, które osiągnęły sukces zawodowy, to z perspektywy przyjętej problematyki badawczej nie jest istotny proces kariery zawodowej rozumianej jako osiągnięcie dobrej pozycji zawodowej czy zdobywanie coraz lepszych stanowisk pracy, lecz aktywna postawa ży- ciowa kobiet, będąca jednocześnie efektem kształtowania i oddziaływania warunków środowiskowych. W tym miejscu należy wstępnie wyjaśnić, jak w niniejszym opraco- waniu owo uczestnictwo jest rozumiane. Uczestnictwo jest zazwyczaj ro- zumiane jako przynależność do grupy, stowarzyszenia, jako branie udzia- łu w czymś (np. spotkaniu, szkoleniu, zebraniu, akcji). W niniejszej pracy przyjęto znacznie szerszą perspektywę myślenia o uczestnictwie społecz- nym. Człowiek jest istotą społeczną i wszystkie jego działania przebiegają w kontekście społecznym i kulturowym. Jednostka jest bowiem równocze- śnie podmiotem społecznego oddziaływania, jak i podmiotem społecznego wpływania (zob. Modrzewski 2004, s. 73; Piekarski 2007). Pisząc o uczest- nictwie społecznym, mam na myśli całokształt działań jednostki (na prze- strzeni całego jej życia), które oddziałują na otoczenie społeczne, i tych, które są odpowiedzią na bodźce płynące z otoczenia. Można się spodzie- wać, że postać tego uczestnictwa jest uzależniona od warunków, w jakich przebiega. Dla zrekonstruowania uwarunkowań aktywności badanych ko- biet przyjęłam wstępnie koncepcję uczestnictwa społecznego, która została zaproponowana przez J. Piekarskiego. Jest perspektywą pozwalającą na otwartość teoretyczną wobec analizowanych zagadnień. Właśnie ta teoria okazała się inspirująca, użyteczna i stała się niejako formalną matrycą dla dokonywanych analiz. Niniejsze opracowanie składa się z pięciu rozdziałów. W rozdziale I dokonuję przeglądu literatury, koncentrując się na społeczno-zawodowej sytuacji kobiet. Przyglądam się znaczeniom, jakie nadawane są pojęciu „sukces”, a także relacjom, w jakich może pozostawać zjawisko określa- ne jako sukces. W niniejszym rozdziale prezentuję także bariery, które są 342_Kos_Doswiadczenia biograficzne.indd 14 2019-03-22 14:44:25 Wstęp 15 opisywane w literaturze jako utrudniające kobietom efektywne realizowa- nie działań zawodowych. Przedstawiam czynniki zewnętrzne i wewnętrz- ne, które potencjalnie mogą mieć niekorzystny wpływ na przebieg karier zawodowych kobiet. W rozdziale II przedstawione zostały założenia teoretyczno-metodolo- giczne niniejszych badań, które lokują się w jakościowej orientacji badaw- czej. Omówiono również perspektywę myślenia o uczestnictwie społecznym J. Piekarskiego, która pozwala na opisywanie uczestnictwa społecznego badanych kobiet w świetle podstawowych dla pedagogiki społecznej pojęć. Warto nadmienić, iż perspektywa ta nie została przyjęta, aby ją sprawdzić, lecz zgodnie z zaleceniami metodologii badań jakościowych wykorzysta- no koncepcję J. Piekarskiego jako źródło inspiracji teoretycznej mogącej ukierunkować interpretację zgromadzonego materiału. Perspektywa ta jest zgodna z przyjętym tu założeniem paradygmatu interpretatywnego jako pod- stawowym dla zrealizowanych badań jakościowych. W niniejszym rozdziale scharakteryzowano jakościową orientację badawczą oraz teoretyczne zało- żenia wybranej metody w ramach tejże orientacji – wywiadu narracyjnego. Przedstawiono także zastosowaną procedurę postępowania badawczego. W rozdziale III niniejszego opracowania opisano przedmiot badań, tzn. warunki uczestnictwa społecznego kobiet, które odniosły sukces za- wodowy mierzony obiektywnymi kryteriami, odzwierciedlającymi się w ich doświadczeniach biograficznych. Materiałem poddawanym interpretacji i analizie są wypowiedzi uczestniczek badań, które wyrażają ich doświad- czenia biograficzne. W tej części pracy scharakteryzowano problematykę badawczą, metodę i technikę badawczą. Zaprezentowano schemat orga- nizacji badań. W rozdziale IV przedstawiono charakterystykę trzech przypadków, uznanych za kluczowe w prezentowanej analizie. Są to narracje, które różnią się od siebie w wielu aspektach i w konsekwencji wymuszają za- stosowanie innych wzorców interpretacyjnych (m.in. struktura, spójność wypowiedzi, poziom językowy wypowiedzi – gramatyka, leksyka, podejmo- wane w narracji obszary tematyczne i szczegółowość ich opisu). Narracje, które uznane zostały za kluczowe, najbardziej szczegółowo odnosiły się do podejmowanych kwestii i wyróżniały się największą liczbą szczegółowo omówionych wątków, odpowiadających przyjętej wstępnie problematyce badawczej. Pozostałe narracje niejako dopełniały (czy też stanowiły po- twierdzenie, rzadko zawierały informacje, które mogłyby zaprzeczać tym omówionym w narracjach kluczowych) problematykę podejmowaną w nar- racjach, które uznane zostały za kluczowe, lub oświetlały podjęte w nich zagadnienia z nieco innego punktu. Rekonstruując doświadczenia przeży- wane przez badane kobiety oraz sensy nadawane owym doświadczeniom, zastosowano się do wskazówek F. Schützego. Przedstawiono je z dwóch perspektyw – badanych kobiet oraz badacza. 342_Kos_Doswiadczenia biograficzne.indd 15 2019-03-22 14:44:26 Wstęp 16 W kolejnym rozdziale przedstawiono uzyskane wyniki, odnoszące się do badanej rzeczywistości. Podjęto próbę syntetycznego odtworzenia za- chodzących w jej obszarze procesów. Zwrócono uwagę na procesy zacho- dzące w wybranych przestrzeniach uczestnictwa społecznego badanych kobiet (przede wszystkim w przestrzeni życia rodzinnego, kształcenia insty- tucjonalnego, życia zawodowego), w konsekwencji zidentyfikowano pod- stawowe wzory uczestnictwa społecznego. Ponadto dokonano rekonstruk- cji genezy aktualnego, badanego stanu rzeczy. 342_Kos_Doswiadczenia biograficzne.indd 16 2019-03-22 14:44:26 Wstęp Rozdział i Społeczno-zawodowa sytuacja kobiet 1. Społeczno-zawodowa sytuacja kobiet – przegląd literatury W rozdziale I niniejszego opracowania chciałabym przyjrzeć się zna- czeniom, jakie nadawane są pojęciu „sukces”, a także relacjom, w jakich może pozostawać zjawisko określane jako sukces. Zatem zasadnicza część niniejszego rozdziału poświęcona jest próbie określenia „natury suk- cesu”. Dokonam analizy ujęć definicyjnych pojęcia sukces funkcjonujących w literaturze. Scharakteryzuję obiektywne oraz subiektywne kryteria sukce- su, który poddam analizie z dwóch perspektyw – statycznej i dynamicznej. Omówię również najistotniejsze konsekwencje osiągnięcia przez jednostkę sukcesu. Celem tych rozważań jest próba naukowego dookreślenia rozu- mienia pojęcia „sukces”, a przede wszystkim zwrócenie uwagi na pedago- giczny aspekt tego pojęcia. Problematyka sukcesu rzadko bowiem staje się przedmiotem rozważań pedagogicznych1. Z racji tego, iż w kolejnych częściach niniejszego opracowania przy- glądać się będę warunkom uczestnictwa społecznego kobiet, które odnio- sły sukces zawodowy, w rozdziale I zaprezentuję również bariery, które są 1 Rezygnuję z omówienia ewolucji znaczenia sukcesu i jego społeczno-kulturowego przeobrażania się, jego percepcji w czasach społeczeństwa przednowoczesnego i społeczeń- stwa XXI w. Omówienia te bowiem zostały już w literaturze przedstawione (Michalak 2008; Hildebrandt-Wypych, Kabacińska 2010). 342_Kos_Doswiadczenia biograficzne.indd 17 2019-03-22 14:44:26 18 opisywane w literaturze jako utrudniające kobietom efektywne realizowanie działań zawodowych. Przedstawię czynniki zewnętrzne i wewnętrzne, któ- re potencjalnie mogą mieć niekorzystny wpływ na przebieg karier zawodo- wych kobiet. Problematyka uwarunkowań sukcesu, w tym sukcesu zawodowego, jest dość często podejmowana we współczesnej literaturze, zwłaszcza światowej. W Polsce dostępne opracowania, badania empiryczne koncen- trują się raczej na tematyce związanej z marginalizacją, wykluczeniem, ekskluzją określonych grup społecznych. Niewielu z realizatorów badań kieruje uwagę w stronę drugiego bieguna doświadczeń człowieka, tj. jego sukcesów będących efektem aktywności życiowej. Zazwyczaj autorzy ba- dań oraz opracowań teoretycznych, którzy czynią przedmiotem swojego zainteresowania naukowego sukces, podejmują w tym obszarze zagadnie- nia o charakterze aksjologicznym (np. poczucie wolności osobistej, poczu- cie sprawstwa, doświadczanie dobrostanu wewnętrznego i zewnętrznego). W literaturze podejmowane są również próby zdefiniowania pojęcia suk- ces. Omówię je w dalszej części rozdziału. 1.1. Próba definicji pojęcia sukces w świetle wybranych opracowań teoretycznych i badań empirycznych Problemy związane ze społeczną praktyką życiową stają się coraz mniej „oczywiste”, wymagają wyborów spośród wielu możliwości i rodzą pilną konieczność opanowania stosowanych kompetencji biograficznych, wymuszają uznawanie określonych wartości. Sukces jest jedną z funda- mentalnych wartości współczesnej kultury. W konsekwencji dążenie do sukcesu jest wyborem społecznie pożądanym i zasadniczo nie ma dla nie- go alternatywy (Jacyno 2007). Ludzie sukcesu, jak twierdzi E. Grzeszczyk, stanowią obecnie środowisko wzorcotwórcze. Są stawiani jako przykład dla innych przede wszystkim z tego względu, iż potrafili przystosować się do nowego systemu społeczno-kulturowo-ekonomicznego (Grzeszczyk 2003). W etosie współczesnej kultury otwarta i dynamiczna, charakteryzująca się aktywną postawą życiową jednostka w naturalny sposób kieruje się ku suk- cesowi, natomiast pasywna „wybiera” porażkę2. Dokonując próby definicji pojęcia sukces, odwołując się na przykład do słownika języka polskiego, okazuje się, iż jest to nieostra kategoria po- jęciowa. Sukces może bowiem oznaczać pomyślny wynik przedsięwzięcia, 2 W tym miejscu zasygnalizuję jedynie, iż w ujęciu M. Jacyno porażka jest przeciwień- stwem sukcesu. W kolejnych fragmentach niniejszego opracowania wyjaśnię, iż ujmując sukces procesualnie, postrzegam porażkę wyłącznie jako element procesu do sukcesu pro- wadzący. W tym kontekście za porażkę uznać można byłoby zaprzestanie działań, niepodej- mowanie przez jednostkę działań. 342_Kos_Doswiadczenia biograficzne.indd 18 2019-03-22 14:44:26 Rozdział I. Społeczno-zawodowa sytuacja kobiet 19 powodzenie, triumf, osiągnięcie zamierzonego celu (Słownik języka pol- skiego 1989, t. 3, s. 369). Analiza aktualnego stanu badań oraz wiedzy teoretycznej wykazała, iż w literaturze nie funkcjonuje jednoznaczna i za- akceptowana definicja pojęcia „sukces”, w konsekwencji pojęcie sukces nie może podlegać jednoznacznemu opisowi. Pojęcie sukces może być rozpatrywane co najmniej z dwóch perspek- tyw – subiektywnej oraz obiektywnej. Rozpatrując pojęcie sukces z per- spektywy subiektywnej, można wskazać wiele odmian sukcesu, które mogłyby zostać wyróżnione ze względu na realizację przez jednostkę okre- ślonych wartości. Każdą z odmian sukcesu wyznaczać może inna wartość, np. sukces finansowy, rodzinny, materialny, dydaktyczny, edukacyjny, zawo- dowy, sportowy, artystyczny, medialny, osobisty jako efekt rozwijania siebie, własnego potencjału. Subiektywny wymiar sukcesu odnosi się zatem do symptomów odczuwanych, przeżywanych wewnętrznie przez jednostkę. W tym wymiarze wyłącznie doświadczający danej sytuacji człowiek może stwierdzić, czy w istocie ma ona dla niego wartość sukcesu. Subiektywne kryteria sukcesu są zatem łatwo identyfikowalne, chociażby na podstawie deklaracji jednostki (Michalak 2008). Aby zobrazować to, o czym napisa- łam, przytoczę słowa E. Nightingale, która w jednym ze swoich wystąpień pu- blicznych powiedziała: „Człowiekiem sukcesu jest kobieta, matka i żona, ponieważ zawsze chciała nią być. Ten nauczyciel, ponieważ chciał nim być, pracownik stacji benzynowej bo taki miał zamiar” (Nightingale 2007). Obiektywne kryteria sukcesu są szczególnie trudne do ustalenia z wie- lu względów. Przede wszystkim kształtowane one są przez charakter kul- tury, systemu społecznego, w którym żyje jednostka. Szatę ideową każdej przestrzeni kulturowej tworzy zazwyczaj wiele różnych wartości o charak- terze materialnym, estetycznym, symbolicznym, które są charakterystycz- ne dla danego kontekstu kulturowego oraz społecznego. W zależności od charakteru kultury, w jakiej żyje jednostka, doświadcza ona nacisków na realizację różnych celów. Zatem już samo funkcjonowanie w różnych sys- temach kulturowych musi implikować odmienność w definiowaniu pojęcia sukces. Czym innym jest bowiem sukces np. w kulturze europejskiej, kultu- rze Dalekiego Wschodu czy arabskiej. Kryteria sukcesu w wymiarze obiektywnym zależne są również od miejsca, jakie jest zajmowane przez człowieka w strukturze społecznej. Inne wymagania stawiane będą osobom ulokowanym na niższych, a inne na wyższych szczeblach struktury społecznej. Inaczej będą także oceniane środki, które służyć mają jednostce w osiągnięciu sukcesów. Ponadto na sukces zazwyczaj patrzy się przez pryzmat wydarzeń, któ- re budzą sławę oraz rozgłos. Jeżeli tych atrybutów nie ma, sukcesu również. Sukces nabiera zatem sensu tylko w sytuacji, gdy działanie jednostki spotka się z uznaniem społecznym. W tym kontekście warto przytoczyć definicję, jaką prezentuje R. Łukaszewicz, który podjął się próby usystematyzowania 342_Kos_Doswiadczenia biograficzne.indd 19 2019-03-22 14:44:26 Społeczno-zawodowa sytuacja kobiet – przegląd literatury 20 pojęcia sukces. Według autora sukces można rozumieć jako „symbol3 – nagroda, wyrażająca potwierdzenie przez innych osiągniętego celu, ja- kim jest wysoki wynik” (Łukaszewicz 1979, s. 61). W tym ujęciu należy uznać, iż jeśli jednostka osiągnęła wysokie wyniki w wybranym obszarze, jednak nie uzyskała potwierdzenia innych osób – nie ma sukcesu. Według B. Żachowskiej obiektywny wymiar sukcesu obejmuje zewnętrzne kryteria, które umożliwiają określenie, czy dana sytuacja jest sukcesem, czy nim nie jest i elementy, które są wymierne, dostrzegalne na zewnątrz, sprawdzalne (Żachowska 1979, s. 51). Przyglądając się pojęciu sukces z innej perspektywy, może być on po- strzegany jako kategoria statyczna, może również cechować się swoistą dynamiką. Sukces postrzegany statycznie to pewnego rodzaju pożąda- ny stan jednorazowy, rezultat działań podjętych przez jednostkę, pozytywny wynik podjętej aktywności. Sukces w ujęciu dynamicznym to forma, jaką przyjmuje działanie jed- nostki. Zachodzi w długim okresie. To „podróż w kierunku klarownie okre- ślonego celu”. W tym ujęciu sukces można osiągać dotąd, dokąd konse- kwentnie dąży się do spełnienia swoich marzeń. Gdy sukces rozumiemy w ten sposób, niepowodzenie nie jest porażką, lecz elementem procesu osiągania sukcesu. Porażką jest zaprzestanie podejmowania działań, rezy- gnacja, stan marazmu charakteryzujący się przekonaniem o niemożności podjęcia działania, bezcelowości działania (Michalak 2008). W kolejnej części paragrafu przedstawię wybrane wnioski z badań em- pirycznych podejmujących problematykę sukcesu. W pierwszej kolejności odwołam się do wyników badań A. Zyry (2006), co niejako będzie konty- nuacją rozważań podjętych powyżej. Autorka dokonała próby rekonstruk- cji definicji pojęcia sukces z perspektywy badanych kobiet. Sukcesem dla 11 z badanych było „zrealizowanie zamierzonych celów życiowych, czy- li posiadanie szczęśliwej rodziny i wykonywanie satysfakcjonującej pracy oraz umiejętność pogodzenia tych sfer życia”. Zdaniem 3 respondentek na sukces składają się osiągnięcie prestiżu życiowego, wysoka pozycja zawodowa, możliwość sprawowania władzy, znakomita sytuacja finanso- wa. Dla 5 innych kobiet sukcesem jest osiągnięcie zamierzonych celów życiowych i marzeń. Dla jednej sukces jest motywacją dla podejmowania nowych wyzwań. Ogólnie, sukces zawodowy dla respondentek to osiągnię- cie spełnienia i satysfakcji w życiu zawodowym, niezależność finansowa, wybicie się ponad przeciętność, osiągnięcie wyjątkowych dokonań. Dla wszystkich kobiet sukces zawodowy jest ważnym elementem życia. Ko- biety przyznały jednak, że sukces zawodowy może być jedynie elementem 3 Autor uważa, iż za symbol można uznać każdy obiekt, który ma dla poszczególnej osoby wartość nagrody, to element środowiska, który jest składnikiem środowiska, w którym funkcjonuje jednostka. 342_Kos_Doswiadczenia biograficzne.indd 20 2019-03-22 14:44:26 Rozdział I. Społeczno-zawodowa sytuacja kobiet 21 sukcesu życiowego, na który jeszcze się składa szczęśliwa rodzina. Po- łowa badanych nie uznała się za kobiety sukcesu, sądzi, iż sukces jest jeszcze przed nimi, „są w drodze do sukcesu”. Badane kobiety, definiując sukces, opisywały go w kilku wymiarach, o których wspominałam powyżej. W swoich wypowiedziach uwzględniły więc wymiar subiektywny, obiektyw- ny sukcesu, widziały go jako kategorię statyczną i dynamiczną. Badane zostały również poproszone o nakreślenie wizerunku kobiety sukcesu. Ich zdaniem kobieta sukcesu to kobieta elegancka, miła, dyplo- matyczna, mądra, niezależna, samostanowiąca o sobie i swojej rodzinie, przebojowa, realizująca swoje zainteresowania, posiadająca cechy „dobre- go szefa”, wzbudzająca szacunek, stawiająca sobie oraz innym wysokie wymagania. Przede wszystkim jednak potrafiąca pogodzić życie rodzinne z zawodowym (Zyra 2006, s. 144–151). I. Wagner i R. Wodak również poszukiwali odpowiedzi na pytanie: jak kobiety definiują sukces? Jakie są ich kryteria sukcesu? Poddali oni anali- zie narracje 8 kobiet, które zajmują wysokie pozycje zawodowe (wszystkie kobiety są pomiędzy 35. i 45. rokiem życia). Trzy z nich pracują w sektorze IT, dwie w sektorze finansowym, trzy są architektami i partnerami małych architektonicznych firm (Wagner, Wodak 2006, s. 391). Wszystkie narracje prezentowały różne wzory historii życia wysoko wykwalifikowanych kobiet. Autorzy na podstawie analizy narracji wyróżnili 7 typów i zarazem sposo- bów osiągania sukcesu: – „wykreowana samodzielnie rzeczywistość” – na sukces tego rodza- ju składa się sekwencja planowych, jasno określonych działań; – „pęd”, który zdefiniowany został jako zaprojektowana przez jed- nostkę zmiana istniejącego stanu rzeczy. Kobiety, których narracje obejmują ten rodzaj sukcesu, nie przyjmują żadnych zadań od in- nych, nie potrafią podporządkować się innym, same wyznaczają sobie cele i kierunki działania; – „sukces – zespół” – jednostka tworzy zespół i chce być jego czę- ścią, dla określenia tego rodzaju sukcesu jedna z badanych uży- ła metafory „tworzenie gniazda”. Ponadto jednostka dba o to, aby w zespole, który utworzyła i którym kieruje, dominowały „rodzinne” relacje. Dla kilku badanych kobiet sukcesem jest możliwość dbania, troszczenia się o rozwój innych; – „planowanie życia” – ten wymiar sukcesu obejmuje szczęśliwe mał- żeństwo, dzieci, pozytywne relacje w rodzinie; – „władza” – jednostka czerpie satysfakcję z faktu, iż kreuje prze- strzeń życiową innych. Uwielbia „grać główną rolę na scenie życia”. W narracjach obejmujących ten typ sukcesu jednostka świadomie prezentuje swoją władzę i jest z niej dumna. Kobiety podkreślają, że taka pozycja wymagała od nich ciężkiej pracy, ekspozycji w życiu publicznym instytucji, w której były zatrudnione. Autorzy dostrzegli 342_Kos_Doswiadczenia biograficzne.indd 21 2019-03-22 14:44:26 Społeczno-zawodowa sytuacja kobiet – przegląd literatury 22 ironię i ambiwalencję w narracyjnych opowiadaniach kobiet z tej grupy; – „cieszenie się dobrym życiem” – badane podkreślają wagę przy- jemności zarówno w życiu zawodowym, jak i prywatnym; – „sukces jako efekt zbiegu okoliczności” – to ostatni z wyróżnionych przez I. Wagner i R. Wodak typ sukcesu. Badane podkreślają, że znalazły się „we właściwym miejscu w odpowiednim czasie”. Kobie- ty nie liczyły na sukces, jest dla nich niejako niespodzianką od losu. Często wskazują na innych jako osoby, od których zależał ich suk- ces. Kobiety, których narracje wpisują się w ten wymiar sukcesu, prezentują się jako bierne, niebędące w stanie samodzielnie plano- wać własnego życia. Pozbawiają się udziału własnego w sukcesie, który, jak mówią, „spadł na nie”. Ponadto Wagner i Wodak dostrzegają w narracjach rozmaitość źródeł, które dają kobietom siłę, wywołują ambiwalencję emocjonalną, momenty bierności. Wskazują na czynniki biograficznie istotne, do których zaliczają: 1) moment, w którym kobieta została matką (pojawiają się silne, cza- sem sprzeczne ze sobą uczucia wobec pracy i dziecka. Kobiecie trudno jest pogodzić obowiązki zawodowe z rodzinnymi, co powo- duje uczucie „wewnętrznego rozdarcia”. Ten moment często staje się pretekstem wykonania bilansu dotychczasowego życia i ewen- tualnej jego zmiany); 2) „znaczących innych” (to może być mentor, silny i troskliwy rodzic, znajomi); 3) doświadczenia niepokoju i klęski, które mogą mieć korzenie w prze- szłym życiu kobiety, w dzieciństwie, okresie wczesnej młodości (Wagner, Wodak 2006, s. 394–402). A. Firkowska-Mankiewicz również podjęła próbę zdefiniowania pojęcia sukces z perspektywy badanych osób. Autorka skategoryzowała odpowie- dzi na pytanie, czym dla badanych jest sukces, w siedem bloków: sfera materialna, wykształcenie, praca zawodowa, prestiż społeczny, rodzina, kategorie związane z samorealizacją, hasła ogólne: zdrowie, szczęście, harmonia, spokój, stabilizacja życiowa. Wśród uzdolnionych trzydziestolat- ków najczęściej wybieranymi kategoriami są te związane z samorealizacją (realizacja ambicji, celów, planów życiowych). Dla porównania, w grupie kontrolnej sukces ujmowany jest w kategoriach powodzenia materialne- go. Autorka uznała, że poczucie aktualnego sukcesu nie jest zależne od zmiennych charakteryzujących rodzinę, od płci, IQ, motywacji do nauki, stabilnego przebiegu kariery edukacyjnej, wykształcenia, ale od takich cech, jak: makiawelizm, lęk przed sukcesem, poziomu złożoności aktu- alnie wykonywanej pracy. Poczucie sukcesu wydaje się być zależne od: stanu zdrowia, własnego rozwoju, samooceny w okresie szkoły ponadpod- stawowej, przebojowości, optymizmu życiowego, aktualnej samooceny, 342_Kos_Doswiadczenia biograficzne.indd 22 2019-03-22 14:44:26 Rozdział I. Społeczno-zawodowa sytuacja kobiet
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Doświadczenia biograficzne kobiet odnoszących sukcesy zawodowe. Warunki uczestnictwa społecznego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: