Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00690 011939 17893268 na godz. na dobę w sumie
Doświadczenia tekstu. Tom 2 - ebook/pdf
Doświadczenia tekstu. Tom 2 - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 272
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788323526988 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).
Zbiór tekstów poświęconych zagadnieniom istotnym dla konstruowania mapy modernizmów Europy Środkowo-Wschodniej lat 18671918, omawiających przekształcenia tożsamościowe, kształtowanie się prądów ideowych w regionie oraz poszukiwania koncepcji narodowości i europejskiej wspólnoty, odnowę duchowości, redefinicje cielesności w przestrzeni kultury czy oddziaływanie freudyzmu. Znakomite teksty analityczne badaczy tego okresu, wzbogacone o cenne indeksy, stanowią bogate źródło wiedzy dla literaturoznawców, kulturoznawców, socjologów, etnologów, a także krytyków literackich i filmowych, zainteresowanych słabo dotąd opisaną tematyką modernizmu tego regionu. Trzytomowa publikacja jest efektem projektu naukowego realizowanego w ramach Narodowego Programu na rzecz Rozwoju Humanistyki. Autorzy proponują rozpoznanie literatury Europy Środkowo-Wschodniej lat 18671918 jako pewnej całości, posługując się kategorią ważną dla badań kulturowych, które przypisują dziś szczególne znaczenie fenomenowi miejsca.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Słowo wstępne Przywołując symboliczną sytuację, w której to Fryderykowi Schillerowi powierzono katedrę historii na uniwersytecie w Jenie u zarania XIX stu- lecia, John Neubauer pytał przed ponad dekadą: „Czy Mitteleuropę można jeszcze ocalić?”. Podkreślił przy tym, że nauka o literaturze w jej formie instytucjonalnej rodzi się wraz z nowoczesnym pojęciem narodu i po- zostaje z nim nieodłącznie związana, co przekłada się, jego zdaniem, na potrzebę objęcia „(historii) literatur narodowych historią regionalną”1. Innymi słowy – na szczególnie ważką w przypadku krajów naszego re- gionu potrzebę uzupełnienia narodowych odmian literaturoznawstwa o refleksję nie tylko nad ich kontekstem europejskim czy światowym, ale również – regionalnym. W obliczu przemian dokonujących się w re- gionie w ostatnich latach pytanie to wydaje się nabierać znaczenia tym większego, że – jak udowadnia Przemysław Czapliński w  swojej naj- nowszej pracy poświęconej geografii kulturowej w polskiej literaturze współczesnej – dziś „Polska nie leży tam, gdzie dotąd leżała”: Zmiana naszego położenia wynika z poluzowania więzi z większymi – ta- kimi jak Unia Europejska czy Europa Środkowa – całościami. Znajdujemy się w fazie wyprowadzki z dotychczasowej mapy, a ruch ten odbywa się w niewiadomym kierunku i niewiadomym celu. Mówiąc inaczej, mieszka- my gdzie indziej nie dlatego, że nasz kraj nagle znalazł się na innej półkuli, 1 J. Neubauer, Ist Mitteleuropa noch zu retten? Zur Geschichte und Aktualität des Begriffes, w: W. Müller-Funk i in., Kakanien revisited: das Eigene und das Fremde (in) der österreichisch-ungarischen Monarchie, Tübingen 2002, s. 318. 8  DOŚWIADCZENIA TEKSTU lecz dlatego, że rozkład narracji zakotwiczających nas w większych cało- ściach postępuje szybciej niż tworzenie powiązań2. O ile nie sposób domagać się, by polscy literaturoznawcy czy kultu- roznawcy wytyczali trajektorię tej podróży, o tyle ich zadaniem wydaje się odtwarzanie „zakotwiczających nas” powiązań, które warunkują jej przebieg. I temu celowi ma służyć niniejszy tom. Stanowi on część zbioru pod tytułem Problemy literatury i  kultury modernizmu w  Europie Środkowo-Wschodniej (1867–1918), który wień- czy badania w  ramach projektu naukowego finansowanego ze środ- ków Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki3. Badania podjęte przez międzynarodowy zespół naukowców pod kierunkiem profesor Ewy Paczoskiej dotyczące środkowo-wschodnioeuropejskiego warian- tu modernizmu, ze szczególnym uwzględnieniem polskiej specyfiki doświadczenia nowoczesności, są próbą „obmapowania” jednej ze wspominanych „większych całości”: wspólnoty pytań o nowoczesność naszego regionu. Sam tom Doświadczenia tekstu ma na celu rozwinięcie dotychcza- sowych prób podsumowania dziedzictwa literackiego regionu. Gwoli przypomnienia warto tu przywołać wybrane studia poświęcone tej te- matyce, pozwoli to bowiem zarazem przypomnieć trudności podob- nego zadania, jak i wyjaśnić na szerszym tle wybory metodologiczne, które poprzedziły przedstawione w niniejszym tomie propozycje. W badaniach nad literaturami Europy Środkowej i Wschodniej wy- różniają się w pierwszym rzędzie rzadkie rozprawy o charakterze syn- tetycznym, jak np. pionierskie studium segedyńskiego komparatysty, Györgyego M. Vajdy (1994), zarysowujące koncentryczne kręgi rozwoju literatury wokół Wiednia, od czasów Marii Teresy po wiek XX4, czy 2 P. Czapliński, Poruszona mapa, Kraków 2016, mobi [wyróżnienie – M. C.]. 3 Jego ogólne założenia metodologiczne zawiera Słowo wstępne prof. Ewy Pa- czoskiej w: E. Paczoska, I. Poniatowska, M. Chmurski (red.), Teksty doświadczenia, Warszawa 2017, s. 7–15. 4 Gy. M. Vajda, Wien und die Literaturen in der Donaumonarchie: zur Kulturge- schichte Mitteleuropas 1740–1918, Wien 1994. Słowo wstępne  9 wydana w  2003  r. Historia literatury Europy Środkowej komparatystów Zorana Konstantinovicia i Fridrun Rinner5. Dzięki spleceniu ujęć syn- tetycznych ze studiami punktowymi (na temat znaczenia powieści hi- storycznej, recepcji Rilkego etc.) ta ostatnia praca stanowi modelową próbę wzbogacenia przeglądu stricte historycznego o refleksję meto- dologiczną, co potwierdza jeszcze obszerna bibliografia wprowadza- jąca w  przedmiot badań. Syntezom tym nie dane było jednocześnie uniknąć niebezpieczeństw nieodłącznie towarzyszących próbom sze- rokiego zarysowania dziejów kultury regionu. Najobszerniej komento- wane są bowiem problemy, co oczywiste, najbliższe wiedzy i kulturze samych autorów. W tym wypadku chodzi więc o problematykę literatur byłej Jugosławii (Kontantinović) oraz kręgu niemieckojęzycznego (Rin- ner). Podobnie w przypadku pracy Vajdy nacisk położony był przede wszystkim na zjawiska niemiecko- i węgierskojęzyczne. W obliczu na- rastającej lawinowo ilości badań nad poszczególnymi literaturami uję- cie syntetyczne wydawało się nam jednak przedwczesnym. Co więcej, wyzwaniem pozostawała tu kwestia języka, symetrycz- na poniekąd wobec kakofonicznej natury monarchii austro-węgierskiej. Sprostanie wielojęzyczności stanowi więc niezmiennie największą trud- ność badawczą studiów nad naszym regionem, które nie ograniczałyby się do tradycyjnie pojętej refleksji slawistycznej. To przekroczenie pro- gu cudzego języka (języka Innego) pozwala na wykroczenia ku Innemu językowi, ku Innej kulturze: otwiera tym samym na bogactwo i subtel- ność przesunięć w obszarach najbardziej nieraz oczywistych. Wymaga jednak podjęcia się asymilacji odmiennych wartości kulturowych przy akceptacji faktu, że obserwator pozostaje zawsze obcym, nawet w rze- czywistości do złudzenia przypominającej jego własną przestrzeń kul- turową. Stąd owoce, jakie przynieść może przekroczenie progu języka, prowadzą do refleksji o  największej nieraz innowacyjności. Tytułem przykładu wskazać można na monografię Clary Royer poświęconą po- koleniu żydowskich pisarzy Europy Środkowej, tworzących na Słowacji, 5 F. Rinner, Z. Kontantinović, Eine Literaturgeschichte Mitteleuropas, Innsbruck 2003. 10  DOŚWIADCZENIA TEKSTU na Węgrzech i w Transylwanii6. W wyniku rekonstrukcji złożonej sieci wymiany kulturowej, inspiracji i niepokojów autorów zasymilowanych w  języku i  kulturze poszczególnych krajów, lecz odrzuconych na fali antysemityzmu, badaczka ukazuje w nowym świetle zapomnianą twór- czość całego pokolenia, które pochłonie niemal w całości Zagłada. Co więcej, Royer przedstawia też interdyscyplinarną metodę analizy na skrzyżowaniu archiwalnej pracy historycznej i  metod literaturoznaw- stwa, a sam zwrot ku interdyscyplinarności wydaje się jednym z nieod- łącznych wymogów badań nad historią kultur naszego regionu. Jednym słowem, konieczne okazuje się wykroczenie poza język(i): mowę ojczy- stą, jak i metody opisu przedmiotu badań. Choć inspirujące, podejście to nie wydawało się nam jednak operacyjne wobec rozległości przed- miotu badań zaplanowanych do opisania w tomie. Stąd też za najwłaściwsze z dotychczasowych modeli badań nad lite- raturami Europy Środkowej i Wschodniej uznaliśmy rozwiązanie kom- promisowe, które określić można mianem federacyjnego. Jego założe- niem jest otwarcie na problematykę środkowo- i wschodnioeuropejską w wyniku wspólnej pracy zespołów badawczych, której podstawą jest dialog między specjalistami z  różnych dziedzin literaturoznawstwa i  poszczególnych filologii. W  przypadku modernizmów regionu naj- ważniejsze z  podobnie zorientowanych metodologicznie prac, które poprzedziły badania zgromadzone w niniejszym tomie, to studia pod redakcją Michała Masłowskiego7, Marii Delaperrière8, a  także monu- 6 C. Royer, Le Royaume littéraire: Quêtes d’identité d’une génération d’écrivains juifs de l’entre-deux-guerres: Hongrie, Slovaquie, Transylvanie, Paris 2011. Fragmenty pra- cy zostały przetłumaczone na język polski: C. Royer, Melancholia nieprzynależności. „Literatura żydowsko-węgierska” i  poszukiwania tożsamości, tłum. M. Chmurski, w: E. Paczoska, M. Chmurski (red.), Modernizm(y) Europy środkowo-Wschodniej, „Prze- gląd Filozoficzno-Literacki” 2013, nr 3–4, s. 229–241. 7 Por. np.: M. Maslowski, D. Francfort, P. Gradvohl (red.), Culture et identité en Europe centrale: canons littéraires et visions de l’histoire, Paris–Brno 2011. 8 Por. np.: M. Delaperrière (red.), Histoire littéraire de l’Europe médiane, Paris– Montréal 1998. Słowo wstępne  11 mentalna praca History of the Literary Cultures of East-Central Europe9. Tak też i założony był tom Modernizm[y] Europy Środkowo-Wschodniej, który zainicjował prace naszego zespołu10. O ile więc podejście to stanowiło ramę naszych poszukiwań, o tyle poszczególne studia planowano jako „odwierty próbne” określonej problematyki. Powstały tom pozostaje nieraz bardzo blisko optyki pro- ponowanej przez najnowsze badania Moritza Csákyego i badaczy z au- striackiej szkoły komparatystyki środkowoeuropejskiej11. Rozwinięcie wywodzonych z myśli postkolonialnej kategorii hybrydyczności, métis- sage czy kreolizacji służyć ma, ich zdaniem, jednoczesnej de- i re-kon- strukcji obrazu literatur regionu. Csáky proponuje swoistą kulturową historię transgraniczną (histoire croisée, entangled history), która stanowić ma przeciwwagę dla prac nieraz nazbyt wiernych narodowej pamięci kulturowej. Punktem odniesienia pozostaje więc Wiedeń: stolica impe- rium, a jednocześnie „drugie” miasto czeskie (po Pradze), trzecie co do wielkości miasto żydowskie Europy (po Warszawie i Budapeszcie), sto- lica węgierskiej awangardy wygnanej przez Horthyego, ale także mia- sto chorwackie, słoweńskie czy polskie12. Zgodnie z propozycją Helgi Mitterbauer, wierność polifonii kulturowej Europy Środkowej stanowić 9 M. Cornis-Pope, J. Neubauer (eds.), History of the literary cultures of East-Central Europe. Junctures and disjunctures in the 19th and 20th century, Amsterdam–Philadel- phia, t. I – 2002, t. II – 2006, t. III – 2007, t. IV – 2011. Por. na ten temat: E. Pa- czoska, Słowo wstępne, w: E. Paczoska, I. Poniatowska, M. Chmurski (red.), Teksty doświadczenia, dz. cyt. 10 E. Paczoska, M. Chmurski (red.), Modernizm(y) Europy Środkowo-Wschodniej, dz. cyt. 11 Por. np.: G. Marinelli-König, N. Pavlova (Bd.), Wien als Magnet? Schriftsteller aus Ost-, Ostmittel- und Südeuropa über die Stadt, Wien 1996; S. Simonek, Distanzierte Nähe: die slawische Moderne der Donaumonarchie und die Wiener Moderne, Wien–Bern 2002. 12 Zob. np.: M. Nekula, V. Bauer, A. Greule (Bd.), Deutsch im multilingualen Stadtzen- tren Mittel- und Osteuropas. Um die Jahrhundertwende vom 19. bis zum 20. Jahrhundert, Wien 2008, s. 99–107; A. Weigl, „Unbegrenzte Großstadt” oder „Stadt ohne Nachwuchs”? Zur demographischen Entwicklung Wiens im 20. Jahrhundert, w: F. X. Eder i in. (Bd.), Wien im 20. Jahrhundert. Wirtschaft, Bevölkerung, Konsum, Innsbruck 2004, s. 141–200. 12  DOŚWIADCZENIA TEKSTU ma punkt dojścia postulowanej „transkulturowej historii literatury”13, w ramach której zadaniem literaturoznawstwa byłoby rekonstruowanie pamięci regionu poprzez literaturę14. Tym niemniej, radykalny gest anulowania tego, co narodowe na rzecz nieuchwytnej substancji wielokulturowej pomiędzy narodami groziłoby licznymi przekłamaniami w odtwarzaniu dążeń poszczególnych auto- rów. Nacisk na inność nie może wszak przysłaniać tego, że sieć powią- zań z językiem macierzystym, nawet odrzucona, stanowi zawsze najbar- dziej fundamentalny punkt odniesienia – choćby poprzez jej negację. Biorąc pod uwagę przedstawione przesłanki, zdecydowaliśmy, że tom poświęcony doświadczeniu tekstu nie będzie miał wewnętrznych podziałów. Stanowić ma – niczym historia literatury w rekonstruowa- nej przez Urszulę Kowalczuk wizji Bronisława Chlebowskiego – kanwę, na której rozpościerają się swobodnie poszczególne wątki tożsamo- ściowych nici. Innymi słowy: zgromadzone studia służyć mają nakre- śleniu mapy środkowo- i wschodnioeuropejskich problemów literatury modernizmu jako patchworku, wpisanego w szereg procesów, których „prawdziwy koniec” nieraz jeszcze nie nadszedł15. Modelowym przy- kładem tego jest współczesny powrót unieśmiertelnionego przez serb- ską literaturę XIX w. wampira, Savy Savanovicia – rekonstrukcji dziejów jego recepcji podjął się Patrycjusz Pająk. „Wspólne pytania” modernistycznego tekstu Europy Środkowej i Wschodniej dostrzec można najwyraźniej na styku prezentowanych studiów. Analizowane przez poszczególnych badaczy problemy w per- spektywie całości tomu okazują się zespołem tekstów i  glos współ- tworzących linie szkicowego obrazu środkowoeuropejskiego moderni- 13 H. Mitterbauer, Zentraleuropäische Polyphonie oder Überlegungen zu einer tran- skulturellen Literaturwissenschaft, w: J. Feichtinger i  in. (Bd.), Schauplatz Kultur– Zentraleuropa: transdisziplinäre Annäherungen Moritz Csáky zum 70. Geburtstag gewid- met, Innsbruck–Wien 2006, s. 325–333. 14 H. Uhl, Kultur, Politik, Palimpsest. Thesen zu Gedächtnis und Gesellschaft, w: tam- że, s. 25–35. 15 E. Paczoska, Prawdziwy koniec XIX wieku: śladami nowoczesności, Warszawa 2010. Słowo wstępne  13 zmu. Wskażmy tu jedynie na trzy z licznych zbiegów tego tekstualnego patchworku. Kosmopolityczna postawa i przywiązanie do pejzażu nowoczesności, jej piękna i ikonosfery, techné i apaté w twórczości najbardziej problema- tycznego z litewskich modernistów, Jurgisa Savickisa (w artykule Joanny Tabor), współbrzmią z estetyką zapoznanego lwowskiego filozofa Stani- sława Machniewicza, którego dzieło przypomina Sebastian Kochaniec. Zachęcają do zadania na nowo pytania o problem środkowo- i wschod- nioeuropejskiej „awangardy bez manifestu”, o którym pisał na przykła- dzie twórczości Franza Kafki, Brunona Schulza i Richarda Weinera Petr Málek16. Przypomnienie poglądów Machniewicza rzuca także ważne światło na nieustannie odkrywany przez polskie literaturoznawstwo tekst lwowski17. Zupełnie niezależnie Katarzyna Sadkowska i Sebastian Kochaniec wskazują na znaczenie myśli Friedricha Hebbla oraz jego wiernego ucznia, Karola Irzykowskiego. Co więcej, nowa lektura jakże ważnej, o ile nie dystynktywnej dla poetyk regionu, groteski w dziełach kręgu autora Pałuby ukazuje spójność środowiska artystycznego miasta i siłę jego kultury, w której „zgrzytliwość dotyczy już całej egzystencji”18. To palące doświadczenie inkogruencji egzystencjalnej w  szerszej perspektywie zgromadzonych studiów prowadzi do postawienia na nowo pytania o kategorie impresjonizmu i (proto-)ekspresjonizmu nie tylko jako poetyk, ale również postaw epistemologicznych19. Nieprzy- stawalność twórczości Savickisa do przyjętych na Litwie kanonów lite- rackich, poszukiwania L. M. Staffa, S. Womeli czy S. A. Muellera, poetyka halucynacji pisarzy środkowo- i  wschodnioeuropejskich (rekonstruo- 16 P. Málek, Melancholie moderny. Alegorie, vypravěč, smrt, Praha 2008, por. frag- ment pracy w przekładzie H. Marciniak, w: E. Paczoska, M. Chmurski (red.), Moder- nizm(y) Europy środkowo-Wschodniej, dz. cyt., s. 191–227. 17 Zob. np.: E. Paczoska, D. M. Osiński (red.), Modernistyczny Lwów: teksty życia, teksty sztuki, Warszawa 2009. 18 Jak pisze Katarzyna Sadkowska w niniejszym tomie, s. 15. 19 Por. W. Bolecki, Impresjonizm w  prozie (polskiego) modernizmu, w: J.  Bart- miński, S. Bartmińska-Niebrzegowska, R. Nycz (red.), Punkt widzenia w  tekście i w dyskursie, Lublin 2004, s. 239–260. 14  DOŚWIADCZENIA TEKSTU wana w rozprawie Ewy Paczoskiej), a także wywiedzione z dziennika „uchylenie” na autobiografizm w twórczości Csátha (w artykule Mate- usza Chmurskiego) zdaje się łączyć balansowanie na granicy zewnętrz- nej i  subiektywnej rzeczywistości, właściwe, być może, dla postawy ekspresjonistycznej w regionie. Jej dzieje należałoby poddać dalszym badaniom tym bardziej, że zjawisko to zdaje się bliskie także Lou An- dreas Salomé, której drogi twórczości i recepcji odtwarza Britta Benert. Trzeci krąg zagadnień czy też wygłos niniejszego tomu stanowią wreszcie coraz wyraźniej obecne w najnowszych badaniach pisarstwo kobiece i strategie wkraczania kobiet w pole literatury. Przykład „pop- -feminizmu” u Mariji Jurić Zagorkiej (w interpretacji Małgorzaty Vra- žić), „bycie pomiędzy” Lou Andreas-Salomé współbrzmią znamiennie i (nie)oczekiwanie z interpretacją wrażliwości (i wątpliwości) autorów wiedeńskich zaproponowaną przez Mieczysława Dąbrowskiego, w tym problemu mniej dotychczas wyraźnych zagadnień (i sporów) płci u za- rania minionego stulecia. W tle rozważań tomu powraca też nieustannie zespół gier z konwen- cjami literatury popularnej: od poszukiwań Zagorkiej po „romans z pol- skością” polskiej powieści i romansu w odczytaniu Izabeli Poniatowskiej. Powracają nie tylko dzieła, ale i różnorako prowadzone badania (i po- minięcia) w literaturoznawstwie poszczególnych krajów. Spojrzenie na patchwork modernizmu Europy Środkowo-Wschodniej, które proponu- ją autorzy tomu, uzupełnia mapę regionu o wiele spostrzeżeń, głosów i wygłosów na kanwie przenikliwie zarysowanej już przez Chlebowskie- go, którego poglądy rekonstruuje Urszula Kowalczuk. A  mapa Europy Środkowej i Wschodniej – jak przypomina Przemysław Czapliński, wier- ny słowom Istvána Bibó – „zawsze jest projekcją lęków i potrzeb, urazów i roszczeń, kompleksów i poszukiwanych swobód”20. Chcielibyśmy, aby poddane tu analizie teksty i glosy środkowoeuropejskiego modernizmu przyczyniły się do przypomnienia modernistycznych powiązań kultur, o których współczesność zdaje się nieraz zapominać. Mateusz Chmurski 20 P. Czapliński, Poruszona mapa, dz. cyt., mobi.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Doświadczenia tekstu. Tom 2
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: