Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00123 004608 13086049 na godz. na dobę w sumie
Doświadczenie i hermeneutyka. Prace o polskiej poezji nienowoczesnej - ebook/pdf
Doświadczenie i hermeneutyka. Prace o polskiej poezji nienowoczesnej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 474
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3809-0051-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-21%), audiobook).
Podstawę metodologiczną książki stanowi hermeneutyka, nadal będąca jednym z najważniejszych modeli dyskursu naukowego w obrębie współczesnego literaturoznawstwa i, ogólniej, humanistyki.

Autorka wyróżnia aspekt aksjologiczny interpretacji i jej funkcjonalne spojenie z lekturą rozumiejącą. Proponowaną w książce hermeneutykę osoby przeciwstawia dominującym dziś nurtom dekonstrukcyjnym, a zbliża np. do późnych prac semiotycznych M. Bachtina. Cezurą kulturową i estetyczną dla opisu najnowszych dokonań literackich jest w książce tradycja romantyczna i jej rozpoznania w pracach historyków i teoretyków literatury (np. Cz. Zgorzelskiego, M. Maciejewskiego, M.H. Abramsa, Ch. Taylora, H. Friedricha).
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

SPIS TREŚCI WSTĘP ................................................................................................9 Hermeneutyka .................................................................................9 Powaga zdarzenia, powaga interpretacji .......................................13 Humanistyka .................................................................................16 Nieskryty byt mówiący .................................................................18 Aksjologia odbioru .......................................................................26 Uwiarygodnienie ...........................................................................29 Lektury równoległe ......................................................................32 ROZDZIAŁ PIERWSZY. LIRYCZNOŚĆ A MODELE NOWEJ POEZJI WSPÓŁCZESNEJ. HERMENEUTYKA OSOBY .........39 1. Zarys problemu .........................................................................39 2. Liryczność – poza jaką definicją? .............................................55 3. Jeszcze o liryczności w romantyzmie .......................................69 4. Ostatnie utwory, nieoryginalność i wzniosłość .........................84 5. Afirmacja bytu.........................................................................103 6. Doświadczenie w hermeneutycznej krytyce „ja” ...................118 7. Osobowość i osobliwość. Glosy z kolejnego dystansu...........134 Poza pierwszymi warstwami słów? .....................................134 Całkowita racja bytu? ..........................................................138 Widome ślady ......................................................................142 ROZDZIAŁ DRUGI. NOWE INTERPRETACJE .........................144 I 1. Romantyzm i współczesność. Czytelnik i zdziwienie ............144 2. Interpretacja pierwsza: Norwid ...............................................153 3. Interpretacja druga: Norwid ....................................................157 4. Interpretacja trzecia: Miłosz – Pasierb ....................................164 2015 - Łukaszuk - Doświadczenie i hermeneutyka (szara).indd 5 2016-02-15 12:39:18 6 SPIS TREŚCI II 1. Klucz do porządku rzeczy i przedmioty poezji ......................169 2. O niemilczeniu i stylizacji .....................................................171 Niebanalna opowiastka Mirona Białoszewskiego ...............171 Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki .............................................181 Roman Honet .......................................................................189 Artur Szlosarek ....................................................................202 III 1. Pomiędzy rzeczami jest „świat żaden” (Rainer Maria Rilke) ...................................................................................213 2. O ważności rzeczy i słów w wierszach (Joanna Pollakówna) .........................................................................236 3. O motywie uwięzienia w poezji (Janusz Stanisław Pasierb) ................................................................................250 4. Rzecz o okruchach, łupinkach (Bernadetta Kuczera- -Chachulska) ........................................................................270 ROZDZIAŁ TRZECI. KU MEDYTACJI, KU EPIFANII .............277 1. Mapa pogody – mapa tożsamości (Jarosław Iwaszkiewicz) ......................................................................277 Motto ..................................................................................282 Źródła wyobraźni .................................................................285 Podmiot? Osoba ...................................................................288 Obłoki ..................................................................................294 2. Czyja Lozanna? (Jarosław Iwaszkiewicz) ..............................297 I II 1. „Dla wiersza mego kim jestem?”. Autentyk życia – niefalsyfikatowy obraz poezji (Aleksander Wat) .................307 2. Obrazy pamięci. Obrazy myśli. Obrazy poezji (Władysław Sebyła) .............................................................318 2015 - Łukaszuk - Doświadczenie i hermeneutyka (szara).indd 6 2016-02-15 12:39:18 SPIS TREŚCI 7 III 1. „Czarne wody” i sensy istnień w nowej poezji (Józef Czechowicz) ..............................................................337 2. „Wiersze liryczne w układzie własnym poety...” (Józef Czechowicz) ..............................................................350 3. Dlaczego nowatorstwo? (Józef Czechowicz) .........................356 IV 1. Konwencje, liryczne łzy i fragmenty ostatnich wierszy (Cze- sław Miłosz) ........................................................................371 2. Czułość romantyków – czułość Norwida – czułość współczesnych .....................................................................381 ROZDZIAŁ CZWARTY. DOŚWIADCZENIE ZSUMOWANE ...408 Czesława Zgorzelskiego pytania o poezję „naszego wieku” ......408 Danuta Zamącińska wobec współczesności ...............................423 Marian Maciejewski – przeoczone .............................................430 Marian Maciejewski a krytyka ...................................................445 LITERATURA (WYBÓR) ..............................................................457 NOTA BIBLIOGRAFICZNA .........................................................460 EXPERIENCE AND HERMENEUTICS. PAPERS ON NON-CONTEMPORARY POLISH POETRY. SUMMARY ....462 INDEKS OSOBOWY .....................................................................463 2015 - Łukaszuk - Doświadczenie i hermeneutyka (szara).indd 7 2016-02-15 12:39:19 2015 - Łukaszuk - Doświadczenie i hermeneutyka (szara).indd 8 2016-02-15 12:39:19 WSTĘP Hermeneutyka G r a n i c e p o e z j i s ą g r a n i c a m i d o ś w i a d c z e n i a p o e - t y c k i e g o. Najszerszym, a zarazem podstawowym zakresem doświad- czenia poetyckiego jest ciche mówienie, intymny dialog wewnętrzny. Od tej prostej formuły, zanotowanej przez teoretyka i krytyka poezji, także poetę, może zaczynać się każda książka o dziele sztuki poetyckiej i zawikłanych procedurach jego czytania oraz pisania o nim. Ciąg dal- szy rozważań Edwarda Balcerzana: „Elementarne doświadczenie poe- tyckie pojawia się w procesie obcowania człowieka z językiem potocznym”1, spowodował przez moment, że własną książkę o polskiej poezji XX i XXI wieku zacząć chciałam inaczej. Nie zaczęłam, bo przecież rzeczy i sprawy świata, w tym osoba – najważniejszy wśród nich konkret – są właśnie tworzywem opowieści o potoczności w her- meneutyce egzystencji, będącej odniesieniem dla mojej postawy – nie- wolnej, rzecz jasna, od ryzyka, ale i nieredukującej wiedzy i wyobraźni. Elżbieta Wolicka w hermeneutycznej drodze poszukiwania widzi przede wszystkim intencję w y r ó ż n i e n i a o r a z s c a l a n i a: na różnych poziomach i wobec różnych elementów dzieła, także jego odbioru, odbywa się proces odkrywania ukrytej siły ontologicznej, odróżniającej semantyczną i fenomenologiczną wypowiedź od „onto- antropologicznego działania”. W interpretacji hermeneutycznej (zwłasz- cza Heideggerowskiej) zarówno polisemiczność prawdy, jak i wyda- rzeniowość prawdziwości w literackich utworach i w historiografii oraz 1 E. Balcerzan, Badacz i jego prześmiewca, w: tenże, Kręgi wtajemniczenia: czytelnik, badacz, tłumacz, pisarz, Kraków 1982, s. 74-192; s. 167-168 (fragment Interpretacja jako „próba całości”). Tu i dalej wyróżnienia w cytatach, o ile nie zaznaczono inaczej, pochodzą od autorów. 2015 - Łukaszuk - Doświadczenie i hermeneutyka (szara).indd 9 2016-02-15 12:39:19 10 WSTĘP w ich recepcji odnoszona jest do szerokiego obszaru założeń o cha- rakterze nie tylko epistemologicznym i ontologicznym, ale i metodo- logicznym. W hermeneutyce każdy wytwór kultury, a zatem także dzieło sztuki i utwór literacki, w sytuacji komunikowania jest m.in. realizacją jednego z aspektów referencji. Ostatecznym kontekstem dzieła sztuki, jako artystycznej wizji świata, musi być to, co było przed dziełem, ale co nigdy nie stanie się zbytecznością, naddatkiem czy resztką nieweryfikowalnego porządku biografii, interpretacji lub nie- porządku dekonstrukcji. Odróżnienie wypowiedzi (semantyka) od dzia- łania (antropologia, ontologia), pisze Wolicka, pozwoliło filozofom- -hermeneutom: […] ukierunkować analizy w stronę doświadczenia ludzkiego świata oraz tożsamości zamieszkującego w nim, działającego i doznającego czło- wieka.2 Działanie i doznawanie, będące poświadczeniem bycia w tradycji, ale i tego, że człowiek jest w stanie uchronić swą tożsamość przed zakusami destrukcji, wymaga krytycznego, kontrolowanego u z n a n i a świata zewnętrznego i macierzystego, świata – co oczywiste – pełnego sprzeczności i pęknięć. Czujna, interpretująca postawa pozwala czło- wiekowi realizować jedną z podstawowych władz i potrzeb, o jakiej mówią hermeneuci: p o z n a n i a p r a w d z i w o ś c i o w o ś c i. Spo- sobem na realizację tej potrzeby, o ile brać pod uwagę praktykę litera- turoznawczą, może być np. psychoanaliza, także tzw. hermeneutyka podejrzeń: „metodologia” zastępowania faktów i znaczeń świata (da- nych nam jako znaki do odczytania) „osobistym przeżyciem” interpre- tatora. Jednak podstawową potrzebę zrozumienia i poznania człowiek, w trosce o zachowanie świadomości siebie jako osoby, osiąga poprzez „prawdziwościowość doświadczania”. Ten typ referencjalności (her- meneutyka odtwarzająca) zyskuje status uznawania siebie i świata właśnie jako znaczących i mówiących f a k t ó w: bytów sprawdzalnych, nieredukowalnych, n i e s k r y t y c h. 2 E. Wolicka, Kłopoty z prawdą w hermeneutyce Paula Ricoeura, w: Prawda w lite- raturze. Studia, red. A. Tyszczyk, J. Borowski, I. Piekarski, Lublin 2009, s. 150-161; s. 151. 2015 - Łukaszuk - Doświadczenie i hermeneutyka (szara).indd 10 2016-02-15 12:39:19 WSTĘP 11 W ten sposób w hermeneutyce prawdziwościowość (wiarygodność) przestaje być prawdopodobieństwem (zgodnością z logiką); staje się, właśnie w obrębie dzieła sztuki i za sprawą dostępnych w nim środków wyrazu, zasługiwaniem na zaufanie, uczciwością prezentacji. Uznanie świata przez „ja” musi zostać uzupełnione przez uznanie, jakie rzeczy świata okażą osobie. Uznanie, niebędące empatią, oznacza w herme- neutyce szacunek dla powagi spraw rzeczywiście ważnych – w tym także spraw autentycznego życia, które nie uchyla się przed banalnoś- cią. W interpretacji, będącej „szczególnym przypadkiem rozumienia”3, kryterium jedności tzw. tekstu i tzw. lektury zostaje zastąpione przez kryterium ważności – ono i z prostoty, i z dostojeństwa wyodrębnia p o w a g ę s e n s u: osób, rzeczy, spraw i działań. W interpretacji her- meneutycznej tekst (pismo) staje się na powrót utworem; utwór może stać się zdarzeniem (mową); zdarzenie może pozyskać wzniosłość, prostota nie jest przeciwieństwem majestatu. W hermeneutyce chodzi o a s p e k t y d o s ł o w n e utworu, zdarzenia, wzniosłości, kultury. Ten typ wnioskowania, w całości oparty na p o s t a w i e a f i r m a c j i, motywuje siłę hermeneutycznej kategorii rozumienia (poznania), w żad- nej z okoliczności niesprowadzalnej do obserwacji. Inną konsekwencją postawy hermeneutycznej, która z poszanowania życia wywodzi sza- cunek dla „obecności świata” i dzieł kultury, jest właściwie t r a g i c z - n y w y m i a r t o ż s a m o ś c i. Tożsamość jest nienaruszalna, jednak świadomość „bycia” wymaga wysiłków i represji. Tożsamość, jako kategoria opisu dzieła literackiego, nie będzie nigdy w hermeneutyce synonimem czy pochodną utożsamienia, wczucia; nie jest też ograni- czana do jakiegoś z aktualnie atrakcyjnych aspektów (np. tożsamości społecznej, etycznej, zawodowej, językowej, historycznej, religijnej, metafizycznej itd.). Konsekwencją staranności i braku pośpiechu w pro- cedurach rozumienia jest także naturalna konieczność sięgnięcia po istotnie macierzystą, nie zaś dodatkową czy wstępną okoliczność utwo- ru. Przekraczając „tekstowość tekstu”, stanowiącą niezbędne medium, 3 P. Ricoeur, Wyjaśnianie i rozumienie, przeł. P. Graff, w: tenże, Język, tekst, interpre- tacja. Wybór pism, wybór i wstęp K. Rosner, przeł. P. Graff, K. Rosner, Warszawa 1989, s. 156-179; s. 159 (fragment Przekroczenie hermeneutyki romantycznej). 2015 - Łukaszuk - Doświadczenie i hermeneutyka (szara).indd 11 2016-02-15 12:39:19 12 WSTĘP przez które potrafimy zrozumieć siebie (strukturalizm), zmierzymy się ze „sprawą tekstu” (Hans-Georg Gadamer) lub „światem dzieła”, z „pro- pozycją świata”, pozwalającą pojąć siebie (Paul Ricoeur): Nie znajduje się ona z a tekstem, jako ukryta intencja, lecz p r z e d nim, jako to, co dzieło roztacza, odkrywa i ujawnia.4 Wykroczenie przed tekst i strukturę, poszerzenie horyzontu inter- pretacyjnego, wreszcie odnowienie znaczeń (wypełnienie mowy na powrót bogactwem), to przecież także postawa badaczy o wyraziście innych preferencjach metodologicznych (np. Balcerzana, Michała Gło- wińskiego, Teresy Kostkiewiczowej czy Władysława Panasa), postawa znamionująca znakomitą praktykę interpretacyjną niehermeneutów (np. Ireny Sławińskiej, Czesława Zgorzelskiego)5. W dzisiejszych sporach o cele humanistyki coraz głośniej mówi się o obecności różnego typu hermeneutyk w nieprzychylnych jej czasach. Co więcej, nie są już dziś funkcjonalne ujęcia kompromitujące pierw- szą hermeneutykę jako rodzaj pisarstwa, czasem krytycznoliterackiego, najczęściej „wyznawczego”, a koniecznie „nienaukowego”. Nie są też produktywne ostre polemiki między metodologiami postrukturalnymi a hermeneutyką obarczoną przewiną genetyzmu. W ponawianych obec- nie debatach nad humanistyką, jej zaplanowanym bankructwem, ale i postulowanym „przełamaniem” kulturoznawczo-antropologicznym6, filozofia egzystencjalna Gabriela Marcela i hermeneutyka źródłowa – 4 P. Ricoeur, Hermeneutyczna funkcja dystansu, przeł. P. Graff, w: tenże, Język, tekst, interpretacja, s. 224-245; s. 244 (fragment Rozumieć siebie w obliczu dzieła). 5 Patrz np.: I. Sławińska, Filozofia teatru. Wykłady uniwersyteckie, oprac. i wstęp W. Kaczmarek, Lublin 2014 (Wykład 4: Paula Ricoeura koncepcja tragizmu, s. 35-37; Wykład 5: Problem cierpienia, s. 37-39); M. Głowiński, Od impresjonizmu do herme- neutyki, w: tenże, Ekspresja i empatia. Studia o młodopolskiej krytyce literackiej, Kraków 1997, s. 62-96; E. Balcerzan, Religijne i metafizyczne horyzonty polskiej liry- ki, „Teksty Drugie” 2015. Por. też: W. Kaczmarek, Prawda w teatrze, w: Prawda w literaturze, s. 323-335; tenże, Rozpoznanie obszaru badań, w: tenże, Od kontestacji do relacji. Człowiek wobec Boga w dramacie Młodej Polski, Lublin 2007, s. 13-69 (fragment Badanie dramatu w świetle hermeneutyki i personalizmu); W. Panas, W krę- gu metody semiotycznej, Lublin 1991, s. 18. 6 Patrz np. Z. Łapiński, Przeciw nostalgii, „Znak” 2009, nr 10 (653). Por. np. M. Janion, Hermeneutyka, w: taż, Humanistyka: poznanie i terapia, Warszawa 1982, s. 123-131. 2015 - Łukaszuk - Doświadczenie i hermeneutyka (szara).indd 12 2016-02-15 12:39:19 WSTĘP 13 Wilhelma Diltheya, Martina Heideggera, Gadamera, Ricoeura, Georges’a Pouleta – oraz hermeneutyki ku niej skierowane uważane są za propozycję mogącą stanowić przeciwwagę dla nowoczesnego i ponowoczesnego jazgotu, pośpiechu, nieodpowiedzialności. Jeśli więc nadal powtarzamy, że dziś nie potrzebujemy interpretacji, to równie mocno możemy stwierdzić, że wybierając tę hermeneutykę, w której interpretacja jest afirmacją tradycji, a więc afirmacją świata i życia w trudnym czasie, świadomie rezygnujemy z kiepskiej satysfakcji, jaką miał dać brak zasad oraz anomia. Powaga zdarzenia, powaga interpretacji „Na temat znaczenia zawsze można się spierać” – konkludował Jonathan Culler. Problem jest nierozstrzygalny i będzie roztrząsany w nieskończoność. Tym, co ostatecznie decyduje o znaczeniu, jest kontekst. On właśnie – jego rozszerzenie czy przeformułowanie w pra- cach teoretycznych – decyduje o sposobie interpretacji literatury. Kon- tekst jest także ograniczeniem dla „nieograniczonej semiozy” i „arbi- tralności odczytań”, którymi żywią się kiepskie hermeneutyki. Kontekst ma zatem decydować o rozstrzyganiu pokory interpretacyjnej? Kłopot w tym, że i kontekst jest nieograniczony. Terror Nowej Humanistyki sprawił więc, że chciałam w mojej książce zrezygnować z kilku słów, w tym ze słowa „kontekst”. Nie zrezygnowałam. Kontekst, jak pisał w znakomitej ostatniej swej pra- cy Michaił Bachtin, może skutkować bądź wulgarnym socjologizmem, bądź „historią bez nazwisk”, i zniszczyć sens. Ale także – choć to pos- tulat najtrudniejszy do zrealizowania dla interpretatora – k o n t e k s t m o ż e s e n s o d n o w i ć. Bachtin podkreślał, że w odnowieniu sen- su nie liczy się kontekst najbliższy, ze współczesności, wchłaniającej na równi bliską przeszłość, jak i przewidywaną, pożądaną przyszłość. Bachtinowi, gdy myśli o przedmiocie humanistyki, chodzi o k o n - t e k s t d a l e k i, będący o s o b o w y m k o n t a k t e m z t r a d y c j ą, umożliwiającym humanistyce zająć się jej starym i pierwszym przed- miotem: 2015 - Łukaszuk - Doświadczenie i hermeneutyka (szara).indd 13 2016-02-15 12:39:19 14 WSTĘP 4. Konteksty rozumienia. Problem d a l e k i c h k o n t e k s t ó w. Nie- skończone odnawianie sensów w każdym nowym kontekście […] – dialog bez kresu i zwieńczenia, w którym nie ginie żaden sens.7 Przywołując nazwiska humanistów, teoretyków i metodologów, nie chcę zamieniać mojej książki w dyskurs o dawnych dyskursach. Stąd w przytaczanych rozważaniach niehermeneutów interesująca jest dla mnie ich część poświęcona hermeneutyce lub ku niej nachylona. Pisze więc i Culler: dziś traci zasadność rozróżnienie na jej wariant odtwa- rzający lub podejrzliwy; szczególnego znaczenia nabiera jednak roz- poznawana w obu typach hermeneutyk istotność tego, co rozpoznawa- ne. Rzeczą dobrej hermeneutyki nie jest zatem to, że tekst mówi i że znaczy, lecz że – czasami – mówi i znaczy coś ważnego8. I c o ś w a ż - n i e j s z e g o. Celowo wprowadzam tu stopień wyższy; sens (czy kon- tekst) ważniejszy nie unieważnia innych, jest natomiast wśród nich tym, który wyznacza granice interpretacji, stabilizuje aspektowy wybór i wprowadza do niej „hierarchię dóbr”. Oba typy postawy hermeneu- tycznej mogą pretendować, przy spełnieniu podstawowego wymogu szacunku wobec tekstu, do przybliżenia tej powagi, ale „probierzem” efektów pracy interpretacyjnej stanie się przybliżenie ważniejszego dobra. W mojej książce jest nim to, które pozwala literaturoznawczo mówić o utworach i o osobach. Hermeneutyka nie jest tylko praktyką interpretacyjną lub refleksją o naturze wypowiedzi literackiej. Jest wyborem języka, pojęć, rozróż- nień. Dokonuję więc i ja wielu wyborów i celowo ograniczam „hory- zonty”; nie otwieram języka interpretacji na psychologię czy socjologię literatury, nie sięgam w antropologię kultury lub estetykę. Nie opiniu- ję rzeczy świata poza poezją. Chcę natomiast zbliżyć dwie równoległe, choć nie równowarte intencje interpretacyjne, o jakich pisze Culler: 7 M. Bachtin, W sprawie metodologii nauk humanistycznych, w: tenże, Estetyka twór- czości słownej, przeł. D. Ulicka, oprac. i wstęp E. Czaplejewicz, Warszawa 1986, s. 509-525; s. 522-523. 8 J. Culler, Język, znaczenie i interpretacja, w: tenże, Teoria literatury. Bardzo krótkie wprowadzenie, Warszawa 1998, s. 67-82; s. 80-82; tenże, W obronie nadinterpretacji, w: U. Eco, R. Rorty, J. Culler, Ch. Brooke-Rose, Interpretacja i nadinterpretacja, red. S. Collini, przeł. T. Bieroń, Kraków 1996, s. 108-121. 2015 - Łukaszuk - Doświadczenie i hermeneutyka (szara).indd 14 2016-02-15 12:39:19 WSTĘP 15 „ludzie używają literatury do tego, by dowiedzieć się czegoś o sobie” (np. pragmatyzm) oraz „by dowiedzieć się czegoś o literaturze” (np. semiotyka). Hermeneutyka, dążąca do zrozumienia duchowej i mate- rialnej wartości świata (a jego częścią jest i utwór-przekaz), nie pozo- stanie wobec takich postaw obojętna, ale nie może być zrównana ani z żadną z nich, ani ze złączeniem formalnym pragmatyzmów. Sam Ricoeur usprawiedliwia odmienność swojej hermeneutyki po- dwójnością natury symbolu, który jest archeologicznie zorganizowany, „zabarwiony” przedmiotem, umieszczonym w czasie i przestrzeni, a zarazem – jako nosiciel znaczenia – jest ukierunkowany ku pewnej eschatologii. Tę złożoną istotę symbolu, z a c z e p i o n e g o o p r z e d - m i o t oraz w y c h y l o n e g o k u t a j e m n i c y b y t u, podtrzymu- je Gilbert Durand, gdy pisze o „spójnym pluralizmie”, powołując się także na Gastona Bachelarda („jesteśmy dziećmi tej samej kultury”). I w tej wspólnej postawie, bo wydzielanej z wielości dialogujących ze sobą różnorodnych postaw, jest miejsce dla intencji interpretacyjnej, w której literatury się nie używa, pamięć nie jest manipulowana i na- rzucona, ale: w s t r z y m y w a n a. Zmierzając do rozszyfrowania sen- su, krytyk nie pogrąża się ani w biografii, ani nie demistyfikuje i nie dekomponuje struktury, lecz proponuje próbę przypomnienia innego, istotniejszego i wcześniejszego porządku niż tekst i teksty, dyskurs i dyskursy. Jest to porządek nieustannie wzywający do skupienia, do odsłaniania („remityzacji”) i odnawiania ogólnej istoty bytu poprzez naszą konkretną sytuację „tu, teraz w świecie”9. W rozumiejącym doświadczaniu świata nie może uczestniczyć pod- miot – konstrukt utożsamienia z językiem, poetyką, kulturą, ideą. W ro- zumiejącym doświadczaniu świata bierze udział d o ś w i a d c z a j ą c a o s o b a. Jest wartością, o ile iluzję bycia takim samym zdoła przemienić w mocną świadomość b y c i a t y m s a m y m. To z kolei doświadczenie 9 P. Ricoeur, Konflikt hermeneutyk: epistemologia interpretacji, w: tenże, Egzystencja i hermeneutyka, przeł. S. Cichowicz, Warszawa 1975, s. 87; G. Durand, Poziomy znaczenia i zbieżność hermeneutyk, w: tenże, Wyobraźnia symboliczna, przeł. C. Ro- wiński, Warszawa 1986, s. 95-123; s. 117-119. Tę „równoległość” postaw, lektur czy propozycji staram się odnotowywać w przypisach zbierających przytoczenia i kon- teksty. 2015 - Łukaszuk - Doświadczenie i hermeneutyka (szara).indd 15 2016-02-15 12:39:20 16 WSTĘP w odmianie refleksji hermeneutycznej, którą tu nazywam „hermeneu- tyką osoby”, stanowi tyleż ważny, wartościowy i poszukiwany (będą- cy dobrem i otoczony troskliwością), co właśnie podstawowy, potocz- ny, wręcz infantylny sposób istnienia „ja” – c i c h e g o i s t n i e n i a w n a d m i a r z e słów, obrazów i gestów. Skoro zaś, jak pisał Balce- rzan, przywołując Jurija Łotmana, głównymi ograniczeniami dla pod- miotu poezji i w ogóle kultury są strach i wstyd, to i n t y m n o ś ć c i - c h e g o m ó w i e n i a o s o b o w e g o „j a” byłaby tym rejestrem języka, który zapewnia i dziś poecie bezpieczeństwo. B e z p i e c z n e, d o b r e b y c i e s o b ą jest w tej koncepcji hermeneutycznej właśnie językiem potocznym dla „ja”, które w świecie, jako mieszkaniec jego ważnego „skrawka” (otoczenia), osiąga czy odzyskuje scalenie i zna, pytając o nie, swoje granice oraz ma powód, by dbać o ich nienaru- szalność. Humanistyka Czy dzięki porządkowaniu zjawisk dawnych (zwłaszcza roman- tycznych) i wywołaniu zjawisk nowych (XX- i XXI-wiecznych) li- ryczność stanie się – w refleksji nad poezją i sztuką – konkurencyjna dla fragmentaryzmu, epifanijności, otwartości, sylwiczności, ślado- wości? Nie chodzi mi o konkurencyjność w ramach tzw. dyskursu i dlatego bez żalu piszę, że intencją mojej książki nie jest próba uczy- nienia np. z liryczności lub intymności kategorii atrakcyjnych. Spraw- dziłam, więc wiem, że znakomite gremium administratorów nowo- czesności nie okaże zainteresowania dla powagi afirmacji, postawy zbierania okruchów i trwania przy wartości. Jestem więc jedną z tych nielicznych, którzy konsekwentnie powtarzają, że jeszcze można inaczej mówić o osobie nowej literatury, nowej poezji, więc – o niej samej. Stąd np. liryczność, intymność i tożsamość osoby, uchwycone w procedurach wyróżniania i opisu jakości artystycznych, niebędących ani życiem, ani nawet egzystencją, a zarazem wymykających się normatywnym rejestrom poetyki i estetyki, nie są u mnie reliktem literaturoznawstwa genetycznego. 2015 - Łukaszuk - Doświadczenie i hermeneutyka (szara).indd 16 2016-02-15 12:39:20 WSTĘP 17 Wiem, że stawianie osoby w miejsce podmiotu, głosu, śladu czy tropu będzie postponowane jako egzystencjalne pretensje języka, w ja- kim pisano i pisze się o sztuce. W mojej książce, oraz w wielu książkach i szkicach dziś powstających, osoba jest jednak pojęciem z samego tekstu, z krytycznych procedur interpretacji i apelatywnych wskazań teorii. To „figura produktywna” naukowo tym bardziej, że na progu lat 90. XX wieku mogła zajść zmiana w sposobie ujmowania przedmiotu badań literaturoznawczych. Warto prześledzić, jak dziś często i różno- rodnie myśl humanistyczna odwołuje się do tej postulowanej zmiany, jak narasta poczucie zmęczenia propozycjami aktualnych metodologii. Już nie metodologii przedmiotowych i funkcjonalnych (strukturalizm, semiotyka, neoformalizm); dziś Nowa Humanistyka zróżnicowane języki dyskursu o literaturze i kulturze zamienia w bezwzględny język debaty światopoglądowej. Zmiana z początku lat 90. przyniosła bez wątpienia quasi-naukowe łączenie kultury, etyki i kwestii osobistych; są w niej także badania podmiotowo-antropologiczne usytuowania nie dzieła, i nie tekstu, ale f a k t u l i t e r a c k i e g o, który jest dialogiem osób. Także dialogiem pisarza z publicznością. W zmianie tej odradza się i bliska intencjom mojej książki postawa hermeneutyczna. Ricoeur nazwał ją zdobywa- niem samowiedzy w obliczu tekstu i zalecenie to traktuję znów dosłow- nie, jako aspektowe szukanie sensu i „korygowanie” sądów o nim, funkcjonalność wyboru utworów i nie-dowolność10 doboru kategorii interpretacyjnych. Sensu nie można traktować swobodnie, bo – stwier- dza Gadamer – nie jest ani partyturą, ani scenariuszem. Konkretyzacja (swobodna) jest sprawą lektury. Rozumienie (nie-dowolne) wymaga „rekonstrukcji i integracji”: 10 Niedowolność to jedno z ważnych pojęć w mojej książce, choć wzięte z analizy tekstualnej. Niekiedy – pisał Roland Barthes (Walka z aniołem: analiza tekstualna Księgi Rodzaju 32, 23-33, w: tenże, Pisma, t. IV: Lektury, przeł. K. Kłosiński, M.P. Mar- kowski, E. Wieleżyńska, oprac. i posłowie M.P. Markowski, Warszawa 2001, s. 87-102) – czas, miejsce, uczestnicy, przebieg i efekt zdarzeń poetyckich, wszystkie zatem „moduły tekstu” są tajemnicze, niewypełnione. Nie są wszakże dowolne, o ile „tekst” ma rangę opowiadania kanonicznego (mitycznego). Tym bardziej nie mogą być do- wolne pojęcia użyte w procesie poznawania (przybliżania) wierszy, w których doświad- czenie i konteksty tradycji czynią tożsamość. 2015 - Łukaszuk - Doświadczenie i hermeneutyka (szara).indd 17 2016-02-15 12:39:20 18 WSTĘP Kto umie czytać pisemny przekaz tradycji, ten potwierdza i realizuje czystą obecność przeszłości […] dopiero w rozumieniu następuje prze- miana martwego śladu sensu w żywy na powrót sens.11 Wskazując prace Ricoeura i Gadamera, nie wybieram jednej z wie- lu możliwych hermeneutyk, ale powracam do tych postaw, które stały się i dla mnie rzetelną propozycją rozumienia „bycia” w świecie, w tra- dycji, w interpretacji. Mam świadomość ograniczeń własnej wiedzy i znam słabe punkty własnej wrażliwości. Wiem wszakże, że herme- neutyka to przekroczenie poetyki („teorii dyskursu literackiego”), że odróżnia „oś poznania” (naukę) od „sposobu bycia”; jest p e d a g o - g i k ą, osadza przekaz w wartościach i kieruje „wstecz” ku temu, co w nich „święte”, niezniszczalne, nierozproszone. Przy czym zamierzo- na naiwność i nieuchronny subiektywizm hermeneutycznego stylu odbioru tradycji zasadza się na s p o n t a n i c z n e j i n t e r e s o w n o - ś c i. Nie wynika ona z interpretacyjnej empatii, bo rozumiemy tekst „przez dystans i na dystans”12. Droga wśród znaków pozwala ukon- kretnić przejaw „tu-teraz” życia i intencję aksjologiczną, pozwala od- różnić np. liryczność oraz np. intymność od nic niewartych poetycko akcydensów bytowania i mitologii kryzysów kontaminowanych w wier- szowanej publicystyce. Nieskryty byt mówiący Poniższy, konieczny skrót, niemający ambicji przeglądu stanowisk, obrazuje, że odnotowywanie obecności kategorii intymności w najbliższych 11 H.G. Gadamer, Konsekwencje estetyczne i hermeneutyczne, w: tenże, Prawda i me- toda. Zarys hermeneutyki filozoficznej, przeł. i wstęp B. Baran, Warszawa 2013, s. 239. 12 P. Ricoeur, Hermeneutyczna funkcja dystansu, przeł. P. Graff, w: tenże, Język, tekst, interpretacja, s. 224-245; s. 243 (fragment Rozumieć siebie w obliczu dzieła); E. Wo- licka, Komunikacja literacka jako źródło samowiedzy, w: Problematyka aksjologiczna w nauce o literaturze. Studia, red. S. Sawicki, A. Tyszczyk, Lublin 1992, s. 173-197; s. 173-174, s. 175-176. Por. np. J. Borowski, Kerygmatyczna metoda, interpretacja, krytyka?, w: Interpretacja kerygmatyczna. Doświadczenia – re-wizje, perspektywy, red. J. Borowski, E. Fiała, I. Piekarski, Lublin 2014, s. 67-93; s. 87-88. 2015 - Łukaszuk - Doświadczenie i hermeneutyka (szara).indd 18 2016-02-15 12:39:20 WSTĘP 19 nam w czasie dokonaniach literackich nie polega na odkrywaniu jej uprawnień jako kategorii badawczej w zakresie teorii sztuki czy posta- wy poznawczej człowieka, podstawowego konkretu świata. Inaczej niż w romantycznej teorii poezji i inaczej niż w rewizyjnym ujęciu Ostapa Ortwina z lat 20. XX wieku, dziś pojęcie „intymność” bywa traktowa- ne przede wszystkim jako oznaczenie umowne, „płynne”, a zatem: nieatrakcyjne naukowo. Odnosi się je, co prawda, do stanu czy predys- pozycji artysty (wrażliwość, indywidualizm); służy do nazwania tropu komunikacyjnego w praktyce interpretacyjnej (napięcie między arbi- tralnym odczytaniem całościowym a intuicyjną lekturą intymną); jest niedefiniowalnym komponentem gatunku (dziennik intymny jako swo- bodna „forma bez formy”); bywa amorficznym relacjonowaniem emo- cji wstydliwych lub zamaskowanych (klucz psychoanalityczny lub antropologiczny). Jednak nie znajduje się w rejestrze pożądanych dziś problemów humanistyki. W pracach, u nas z reguły pokonferencyjnych, intymność to zatem zasobne pojęcie, stosowane szybko i zapewne nadmiernie, często jako po prostu synonim tzw. poezji nastrojowej i lirycznej, czyli: poezji osobistych spraw, z pierwszoosobowym, bezpośrednio ewokowanym, uczuciowym „ja”. Kategoria intymności jest także używana niczym wypełnienie luki emocjonalnej, powstającej nie między figurą autora tekstowego, tekstem i wirtualnym odbiorcą, ale między postaciami, których nawet w teorii poezji nigdy nie udało się całkowicie pominąć: empirycznym autorem utworu oraz ewokacją jego przeżyć i empirycz- nym, także zaangażowanym emocjonalnie, odbiorcą komunikatu, nie- mającym nigdy pełnej, nieocenzurowanej wiedzy o prawdzie okolicz- ności, jakie spowodowały zarówno mowę, jak i deklarowane milczenie. Skierowane ku ciszy mówienie poety o dogłębnie wewnętrznej pry- watności własnych spraw – tak zatem mogłabym skontaminować prze- ważającą dziś w publikacjach praktykę korzystania z „intymności”. Co zatem teraz upoważnia mnie do pytania np. o intymność i lirycz- ność oraz przydatność tych postaw i stylów w rozpoznawaniu utworów nowej polskiej poezji? Bez wątpienia pierwszym powodem byłyby szczególnie spektakularne spory o miejsce tradycji, świadomości his torycznej, etyzmu nowej kultury i granic aktu twórczego. O ile – 2015 - Łukaszuk - Doświadczenie i hermeneutyka (szara).indd 19 2016-02-15 12:39:20 20 WSTĘP w ogóle twórczego? Stąd ważne, inspirujące jest spostrzeżenie naj- prostsze: intymność i liryczność, choć nie są synonimami, są konse- kwentnie i na równi obarczone domniemaniem „prawdy” drażliwych wydarzeń życia i domniemaniem szczerości ich wyznawania. Takie rozumienie wprowadza liryczność i intymność do obcej mojej postawie niszy genetyzmu. Drugim powodem mojego pisania o intymności i liryczności w no- wej poezji byłoby to, że pojawiają się te pojęcia w sytuacjach poważ- niejszych aniżeli bieżący dyskurs o produkcji literackiej (która nie jest literaturą), w tym np. o wierszowanej publicystyce uczuć i afektów (która nie jest poezją). Ich użycie świadczy też o czymś więcej aniżeli zaciekawienie, bo służy umieszczeniu utworu, jego sensów i jego funk- cji, w p o l u w a r t o ś c i. Oto jeden z przykładów. Kostkiewiczowa w szkicu wprowadzającym do książki o medytacji, zjawisku kulturo- wym, pisze: Rozumienie medytacji jako postawy wskazuje zarazem jej głęboko podmiotowy charakter. […] Realizuje się ona poprzez maksymalną kon- centrację na przedmiocie. Ma też niejako dwa wymiary: z jednej strony – wymaga dystansu wobec obiektu rozważania, wyodrębnienia go […], z drugiej zaś – p r o w a d z i d o j e g o a k t u a l i z u j ą c e g o p r z y - b l i ż e n i a, d o z a d z i e r z g n i ę c i a z n i m s i l n e j, o s o b i s t e j w i ę z i, pozwalającej na intensywne wniknięcie w jego naturę i poszerze- nie horyzontu jego widzenia. M e d y t a c j a r e a l i z u j e s i ę w p r o - c e s i e […] w e j ś c i a w i n t y m n y z n i m k o n t a k t.13 [podkr. – M.Ł.] To znamienny przykład językowej synergii lub rezygnacji z nazbyt wyspecjalizowanego języka nauki. Przykład tym bardziej wymowny, gdy pamiętamy o podmiotowym charakterze k o n t e k s t u - k o n t a k - t u w rozważaniach nie-hermeneuty Bachtina. Chcę jeszcze raz przywołać ustępy ostatniej z jego prac, pamiętając, że pierwszy jej rzut powstał w latach 30. (lub początku 40.) XX wieku, wersja ostateczna 13 T. Kostkiewiczowa, Medytacja – wstępne spostrzeżenia i uwagi, w: Medytacja. Postawa intelektualna. Sposób poznania. Gatunek dyskursu. Studia, red. T. Kostkie- wiczowa, M. Saganiak, Warszawa 2010, s. 9-19; s. 11. 2015 - Łukaszuk - Doświadczenie i hermeneutyka (szara).indd 20 2016-02-15 12:39:20 WSTĘP 21 zaś to 1974 rok. Jest to zatem i wczesny etap rozwoju myśli semiotycz- nej, i jej podsumowanie. Pisze tu Bachtin o tożsamości, która ma fazę podmiotową. Nazwałabym ją fazą edukacyjną, fazą pozyskiwania i wchłaniania głosów cudzych poprzez wszelakie przygody i olśnienia „ja”. Ma ona też, w zwieńczeniu podróży-dialogu, szczególny status autentyzmu: […] świadomość m o n o l o g i z u j e s i ę, w niepamięć zapadają tak- że pierwotne dialogowe odniesienia do cudzych słów: wdzierają się one, przenikają niejako do słów cudzych przywłaszczonych […]. Zmonologi- zowana, twórcza świadomość często scala i personifikuje cudze słowa i cudze głosy, które stały się anonimami, powołując w ten sposób szcze- gólne symbole: „głos samego życia”, „mowę przyrody”, „głos ludu”, „Boga” […].14 Naprzeciwko „niemej rzeczy” staje człowiek poznający i to on mo- nologową formę wiedzy (nauki ścisłe) zmienia w poznanie d i a l o - g o w e (nauki humanistyczne). Poznający jest zatem uzurpatorem cudzych słów i głosów, zmienia dialog w monolog, w intensywną jed- ność języka, ale i daje zaczyn nowej dialogowości. Bachtin nazywa ten wyższy poziom kontaktu dialogiem osobowości – jego uczestnikiem tym bardziej staje się teraz czytelnik (i widz): p o d m i o t r o z u m i e - j ą c y autora (nosiciela słowa), rozumiejący scalenie i personifikację innej już „autobiografii”. Odbiorca – czytelnik, słuchacz i widz – ma ujrzeć z zewnątrz to, co zostało zgromadzone w procesie zbierania znaczeń (wypraw, wizji, wtajemniczeń itd.), ale i to, co czasem bywa efektem tego procesu: scalenie etapów w „świadomość monologizo- waną”, która za własne – u końca podróży – może uznać i cudze, i „cu- dzo-swoje” słowa-znaczenia, by na koniec ekspandować w wyższą formę dialogu osób, świadomości i tożsamości. Bo dzieło, stwierdza autor Estetyki twórczości słownej, nie jest przeznaczone dla literaturo- znawców, nie ich zaprasza do biesiadnego stołu, serwując menu dys- kursów o dyskursach. Czytelnikiem idealnym miał być – w lekturze strukturalistów – ide- alny wirtualny twór, lustrzane odbicie autora, zaprojektowane przez 14 M. Bachtin, W sprawie metodologii nauk humanistycznych, s. 515. 2015 - Łukaszuk - Doświadczenie i hermeneutyka (szara).indd 21 2016-02-15 12:39:20 22 WSTĘP niego wewnątrz struktury. Ale – jak pisze Bachtin – taki abstrakcyjny twór „mieści się poza czasem i przestrzenią” i nie zdoła przeciwstawić się autorowi, nie będzie jego krytykiem. Autora rzeczywistego nie sposób przekształcić w obraz – to on jest twórcą wszelkich obrazów, a pierwszym z nich jest obraz siebie. To ten obraz widzimy przed in- nymi, to on jest na powierzchni, tyle że wizerunku autora nie stanowi autokreacja, lecz jego twórczość, jego najlepsze prace. Obraz autora jest „w” twórczości, nie zaś poza nią, poniżej niej czy zamiast niej15. W książce W kręgu metody semiotycznej Panas podtrzymywał se- miotyczną (i strukturalną) pewność „jawnoutajonej natury tekstu”. I mimo że Bachtin w ostatniej pracy był krytykiem martwoty formaliz- mu, Panas dyskurs teoretyczny w humanistyce kierował nadal ku zna- komitej, brzemiennej formule Janusza Sławińskiego („interpretacja jako hipoteza ukrytej całości utworu”). Tym bardziej znacząca jest w książce o metodzie semiotycznej obecność – niemal jednoczesna – myśli Bachtina i myśli Ricoeurowskiej, jego rozumienie symbolu i her- meneutyczny wymóg poszukiwania myśli, która nie jest tożsama ze skomplikowaniem struktury i nie daje się zamknąć w jej granicach16. Podstawą poznania dzieła, pisze teraz Bachtin, nie jest „odczytanie”. Obaj r ó w n o l e g l e postulują p r z e c i w s t a w i e n i e jako postawę pozwalającą oświetlić i zrozumieć dzieło. Zdecydowanie antymodernistyczna postawa (antysubiektywizm i antyrelatywizm) oraz zdecydowanie antystrukturalne rozumienie dialogu („ja” osobowe w kontakcie z innymi osobami) sprawia, że w ostatniej, metodologicznej pracy Bachtin radykalnie odmienia przedmiot nauk humanistycznych. Nie jest nim utajona funkcja tekstu 15 M. Bachtin, W sprawie metodologii nauk humanistycznych, s. 511-512 nn. Por. np. H. Markiewicz, Odbiór i odbiorca w badaniach literackich, w: tenże, Wymiary dzieła literackiego, Kraków–Wrocław 1984, s. 215-233. 16 W. Panas, O hermeneutyce dyskursu teoretycznego w humanistyce, w: tenże, W krę- gu metody semiotycznej, Lublin 1991, s. 9-50; s. 11 nn. Jeszcze wyraźniejsze jest to zbliżenie – nazwane wprost podobieństwem – w pierwszym akapicie kolejnego rozdziału książki: Z zagadnień interpretacji strukturalno-semiotycznej (s. 51), przy czym wydaje się, że autor uznaje anty-strukturalny wektor rozważań o metodologii tylko za „wczesną” fazę Bachtinowskiej propozycji. Notatki te tymczasem powstawa- ły przez czterdzieści lat. 2015 - Łukaszuk - Doświadczenie i hermeneutyka (szara).indd 22 2016-02-15 12:39:20 WSTĘP 23 (podmiot), ale n i e s k r y t y byt m ó w i ą c y. Humanistyka nim ma się zająć. Słowa, jakimi dzieło operuje, są nadal „cudzo-swoje”, inter- pretator nadal wyłuskuje ich sens, jednak za przedmiot humanistyki hermeneuta-semiotyk uznał teraz b y t n i e s k r y t y – o s o b ę. Ta- kiego bytu nie trzeba zatem jako hipotezy wydobywać z głębin struk- tury na powierzchnię, bo taki byt jest, wraz ze wszystkimi ważnymi i wymówionymi sensami, na powierzchni i jest w dosłowności (mowy, języka, kontaktu). To, po drugie, byt m ó w i ą c y, a zatem mający język np. „do wyrażenia niewyrażalności” i jej zrozumienia. Wreszcie: to b y t powiązany z aksjologią i okolicznościami życia społecznego. Istnieją więc – jak konkluduje Balcerzan – uzasadnienia dla semiotycznych analiz życia twórcy. Trudno w pismach Bachtina nie słyszeć hermeneutycznego skupie- nia na tym, co w sztuce nieskryte, dosłowne i widziane, będące napraw- dę w czasie i przestrzeni, niedające się pochwycić w sieć konstrukcji i opozycji, bo zaczepione daleko p r z e d nimi. Mimo że w tych roz- ważaniach podobieństwo z antropologią „innego” też daje do myślenia, ostatnia z prac Bachtina jest dla mnie przede wszystkim znakomitą hermeneutyką dialogu kontekstów, mającą rzetelną podstawę naukową. Rzetelną i starannie przygotowaną, odróżnialną od wyznaczanych dziś funkcji kompensacyjno-demokratyzującego „imaginarium”, które, po- noć w obronie miejsca humanistyki, dowodzić mają zbędności jej tra- dycyjnych dyscyplin17. W jednym z ostatnich akapitów, poza jakąkolwiek łatwością relacji „ja – ty – inny”, z zaakcentowaniem ciągłego zaangażowania odbiorcy, napisze Bachtin: 17 Charakterystyczne i znaczące jest wydzielanie tzw. wąskiej reprezentacji dziedzin humanistycznych, których przedstawiciele z pozycji zachowawczych bronią się przed wyimaginowanym „wrogiem”. Nie rozumiejąc przemian współczesnego świata i po- trzeb współczesnego człowieka, nie honorując współczesnych mitologii, kierują się tylko ku „twardym” sojusznikom i z agresją („prostacką”) atakują… słabszych, a pra- wych; tych, którzy dokonują „rewitalizacji” (np. socjologicznej) tej niezwykłej nauki, by osiągnęła wreszcie należną pozycję (patrz np. W. Bolecki, O humanistyce inaczej, „Teksty Drugie” 2011, nr 6: Humanistyka i nowoczesność). Podobnie kuriozalna staje się ekspansja dekonstrukcjonizmu w obszar źródłowej hermeneutyki. 2015 - Łukaszuk - Doświadczenie i hermeneutyka (szara).indd 23 2016-02-15 12:39:21 24 WSTĘP 2. Słowa moje i cudze. Rozumienie jako przekształcenie cudzego w „c u d z o - s w o j e”. Zasada niewspółobecności. Złożone relacje między podmiotem poznawanym i poznającym, chronotypem stworzonym i chro- notypem, w którym przebiega wciąż twórczo odradzające się rozumienie. Znaczenie wniknięcia, przedarcia się do twórczego jądra osobowości (oso- bowość tu właśnie ziszcza swe życie, tzn. zdobywa nieśmiertelność).18 Bachtinowska zasada niewspółobecności i Ricoeurowska zasada restrykcji stają się w latach 70. r ó w n o l e g ł y m i propozycjami hu- manistyki, postulującej „przedarcie się do twórczego jądra osobowości”. Co osiągnie się zatem, gdy niezwykłe fragmenty ostatniej z prac Bach- tina odniesie się do zasady postępowania literaturoznawczego, której autorem jest strukturalista? Powstała w połowie lat 60., ale, w nieco odmiennych ujęciach, obowiązuje przecież nadal: […] nie należy […] mieszać terminów, przy pomocy których określa się status ontologiczny „ja” literackiego, i terminów, które mają charakter interpretacyjny, […] mogą być one zasadne o tyle, o ile dotyczą zjawiska, które zostało już uprzednio zidentyfikowane i wyodrębnione w swojej macierzystej […] materii […]: w semantycznej materii utworu. Dla Sławińskiego macierzystą materią „zjawiska podmiotu” nie będzie kontakt, ale struktura, natomiast status ontologiczny „ja” ma być sprawdzany w wyabstrahowanej, stabilnej, semantycznej materii utworu. Próba sięgnięcia poza tę materię zostanie nazwana „mieszaniem terminów”. Tymczasem, a piszę znów za Bachtinem, humanistyka ma do dyspozycji inny kontekst macierzysty: epistemologiczny czy aksjo- logiczny k o n t e k s t d a l s z y t r a d y c j i, który nie sprowadza się do referencji prawdziwości tego, co autorowi przydarzyło się gdzieś, kiedyś, z jakichś powodów i z jakimiś skutkami. Twórca strukturalnej definicji podmiotu widział w genetycznym zapleczu sztuki, słusznie, do- datkowy i mający mniejszą rangę element porządku interpretacyjnego. Ale tak redukując okolicznościowość, wyznaczył tym samym słabe naukowo miejsce także dla hermeneutyki niegenetycznej, przedziera- jącej się, jak uważał Bachtin, do dalszych kontekstów tradycji i „dia- logu bez kresu i zwieńczenia”. No tak, autor Egzystencji i hermeneutyki 18 M. Bachtin, W sprawie metodologii nauk humanistycznych, s. 523. 2015 - Łukaszuk - Doświadczenie i hermeneutyka (szara).indd 24 2016-02-15 12:39:21 WSTĘP 25 sam wyłączył myślenie medytujące z nauki. Tyle że szło wtedy, w latach 60. i 70. XX wieku, o określony i krytykowany typ naukowości – właś- nie strukturalizm19. Dla „sprawy tekstu” i „świata dzieła” okoliczności pozostają więc ważne. Nie te, które są materią zrealizowanego gorzej, lepiej życia. Chodzi o okoliczności dalsze, które w pracy Bachtina i w projekcie hermeneutycznym Ricoeura anulują kulturową odległość między świa- domościami autora (oraz jego bohatera) i odbiorcy (oraz krytyka), a zarazem pozwalają i tę najbliższą materię życia jakoś przeżyć, jakoś pojąć, jakoś zinterpretować. Nie chodzi tu o przeżycie, pojmowanie i interpretację poprzez empatyczny uścisk uczuć i sentymentów. Cho- dzi o p r z e c i w s t a w i e n i e oraz r e p r e s j ę, jakim powinny być poddawane domniemania i przyzwyczajenia i autora, i odbiorcy. Co więcej, dalsze, pierwsze konteksty, pozwalając pokonać dystans kul- turowy i obcość języka historycznego, nie są wyłączone z prostoty i banalności „tu, teraz”. „Tu, teraz” to przecież okoliczność bezczaso- wego mitu, który dzięki niej dzieje się nadal i ciągle. Bachtin stwierdza: d a l s z e k o n t e k s t y n i e s ą s p o z a c z a - s u i p r z e s t r z e n i, a w efekcie tyleż pozwalają zachować dystans, co umożliwiają przybliżenie: zidentyfikowanie, wyodrębnienie i uchwy- cenie zjawiska, którego nazwa przekierowuje mnie z teorii poetyckości na jej konkretną realizację poetycką, w tym jej szczególny typ: lirycz- ność. Próby współodczuwania z tzw. podmiotem lirycznym i solidary- zowanie się z jego tzw. lirycznym monologiem naprawdę niewiele mają wspólnego z rozumieniem literatury m ó w i ą c e j n i e s k r y t e d o ś - w i a d c z e n i a i lektury, będącej, jak pisał Edmund Husserl, twórczą aktywnością. 19 J. Sławiński, O kategorii podmiotu lirycznego, w: tenże, Prace wybrane Janusza Sławińskiego, red. W. Bolecki, t. 1-5, Kraków 1998, t. 2: Dzieło – język – tradycja, s. 64-73; s. 64-65 (cechami „ja” lirycznego są: skupienie całego materiału semantycz- nego wokół osoby nadawcy; aktualizacja jednego planu semantycznego, współrzęd- nego względem „ja” mówiącego; bezkontekstowość, gdy „ja” jest skazane „w zupeł- ności na siebie”). Por. P. Ricoeur, Struktura a hermeneutyka, w: tenże, Egzystencja i hermeneutyka, s. 96-97. 2015 - Łukaszuk - Doświadczenie i hermeneutyka (szara).indd 25 2016-02-15 12:39:21
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Doświadczenie i hermeneutyka. Prace o polskiej poezji nienowoczesnej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: