Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00330 005787 11248022 na godz. na dobę w sumie
Dowody i postępowanie dowodowe w międzynarodowym arbitrażu handlowym oraz inwestycyjnym. Zagadnienia wybrane - ebook/pdf
Dowody i postępowanie dowodowe w międzynarodowym arbitrażu handlowym oraz inwestycyjnym. Zagadnienia wybrane - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8107-644-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> gospodarcze i handlowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Od kilkunastu lat wzrasta w Polsce ogólne zainteresowanie arbitrażem i najszerzej rozumianym międzynarodowym obrotem gospodarczym. Skarb Państwa był i jest zaangażowany w liczne głośne spory arbitrażowe przyczyniające się do wzrostu zainteresowania tą tematyką.

W publikacji przedstawiono problematykę dowodów i postępowania dowodowego w międzynarodowym arbitrażu (handlowym i inwestycyjnym). Współcześnie zarówno w arbitrażu handlowym, jak i inwestycyjnym bardzo często stosowane są te same instrumenty proceduralne.

W książce omówiono m.in.:
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Dowody i postępowanie dowodowe w międzynarodowym arbitrażu handlowym oraz inwestycyjnym Zagadnienia wybrane Konrad Czech MONOGRAFIE WARSZAWA 2017 Stan prawny na 20 marca 2017 r. Recenzent Dr hab. Andrzej W. Wiśniewski Wydawca Wydawca Małgorzata Stańczak Redaktor prowadzący Redaktor prowadzący Opracowanie redakcyjne Joanna Tchorek Łamanie Opracowanie redakcyjne Małgorzata Masłowska Projekt gra czny okładki i stron tytułowych Łamanie Fotoedytor Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁ ASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl PLK IB ��K © Copyright by © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA, 2017 Wolters Kluwer SA, 2013 ISBN: 978-83-8107-396-7 ISBN: ISSN: 1897-4392 Wydane przez: Dział Praw Autorskich Wolters Kluwer SA 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 Dział Praw Autorskich e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl Mojej żonie i bliskim Spis treści Spis treści Spis treści Wykaz skrótów / 13 Wstęp / 21 1. Przedmiot monografii / 21 2. Międzynarodowy arbitraż / 27 2.1. Uwagi ogólne / 27 2.2. Holistyczne spojrzenie na spory handlowe i inwestycyjne / 43 3. Systematyka monografii / 52 4. Literatura i źródła / 54 Część I Wybrane aspekty regulacji przeprowadzenia dowodów w międzynarodowym arbitrażu / 59 Rozdział 1 Zasada autonomii woli stron – elastyczność proceduralna międzynarodowego arbitrażu / 61 Rozdział 2 Systematyzacja płaszczyzn działania zasady autonomii woli stron / 71 2.1. Płaszczyzny, przykłady i ograniczenia autonomii woli stron / 71 2.2. Pierwsza konferencja organizacyjna i zarządzenie 2.3. Umowy dowodowe jako przejaw autonomii woli stron / 104 2.4. Organizacja rozprawy głównej jako przejaw autonomii woli proceduralne / 84 stron / 112 7 Spis treści Rozdział 3 Znaczenie Regulaminu dowodowego IBA dla regulacji dowodów / 132 3.1. Geneza i rola Regulaminu dowodowego IBA / 132 3.2. Regulamin dowodowy IBA jako uzupełnienie regulaminu arbitrażowego / 135 3.3. Sposoby stosowania Regulaminu dowodowego IBA / 140 3.4. Zmiany wprowadzone do Regulaminu dowodowego IBA w 2010 r. / 147 3.5. Podstawowe zalety i wady Regulaminu dowodowego IBA / 161 3.5.1. Zalety Regulaminu dowodowego IBA / 161 3.5.2. Wady Regulaminu dowodowego IBA / 163 Rozdział 4 Podsumowanie – specyfika regulacji przeprowadzenia dowodów / 167 Część II Środki dowodowe i sposób ich zastosowania / 171 Rozdział 1 Dowód z dokumentu w międzynarodowym arbitrażu / 173 1.1. Dowód z dokumentu w instrumentach arbitrażowych i praktyce / 173 1.1.1. Regulacja dowodu z dokumentu w wybranych regulaminach arbitrażowych / 173 1.1.2. Regulacja dowodu z dokumentu w Regulaminie dowodowym IBA / 176 1.1.3. Forma przedstawienia dokumentów w praktyce międzynarodowej / 180 1.1.3.1. Dokumenty w posiadaniu strony / 180 1.1.3.2. Dokumenty ujawniane na rzecz przeciwnika / 188 1.1.3.3. Praca z dokumentami podczas rozprawy głównej / 192 1.2. Procedura ujawnienia dokumentów / 194 1.2.1. Uwagi ogólne i prawnoporównawcze / 194 1.2.2. Dokumenty w posiadaniu strony przeciwnej / 206 8 Spis treści 1.2.2.1. Charakterystyka wniosków o ujawnienie dokumentów / 206 1.2.2.1.1. Terminy składania, treść i format wniosków / 206 1.2.2.1.2. Specyfika wniosków o ujawnienie dokumentów w postaci elektronicznej / 222 1.2.2.2. Dobrowolne ujawnienie dokumentów po otrzymaniu wniosku / 229 1.2.2.3. Podstawy odmowy ujawnienia dokumentów / 231 1.2.2.4. Konsultacje i zarządzenie co do spornych dokumentów / 242 1.2.2.5. Kultura prawna a ujawnienie dokumentów stronie przeciwnej / 251 1.2.3. Dokumenty w posiadaniu osób trzecich / 258 1.2.4. Zakres ujawnienia dokumentów w sporach handlowych a inwestycyjnych / 274 1.3. Różnice wobec postępowania przed sądami państwowymi / 276 Rozdział 2 Dowody z zeznań świadka i opinii biegłego w międzynarodowym arbitrażu / 278 2.1. Uwagi ogólne / 278 2.2. Modele przeprowadzenia dowodów z zeznań świadka i opinii biegłego / 284 2.3. Przegląd regulacji wybranych instrumentów międzynarodowego arbitrażu w zakresie dowodów z zeznań świadka i opinii biegłego / 290 2.3.1. Regulacja dowodów z zeznań świadka i opinii biegłego w regulaminach arbitrażowych / 290 2.3.2. Regulacja dowodów z zeznań świadka i opinii biegłego w Regulaminie dowodowym IBA oraz wybrane aspekty jej zastosowania / 294 2.4. Wzrost znaczenia biegłych ekonomistów w międzynarodowym arbitrażu i rozwój sektora usług forensic / 312 9 Spis treści 2.5. Przebieg przesłuchania świadka lub biegłego strony w międzynarodowym arbitrażu / 317 2.5.1. Uwagi ogólne / 317 2.5.2. Przesłuchanie świadków i biegłych stron w praktyce międzynarodowej / 318 2.5.2.1. Przygotowanie świadków i biegłych stron do przesłuchania / 318 2.5.2.2. Przedstawienie świadka albo biegłego strony i przesłuchanie przez stronę przedstawiającą / 326 2.5.2.3. Przesłuchanie świadka albo biegłego strony przez stronę przeciwną / 333 2.5.2.4. Ponowne przesłuchanie świadka albo biegłego strony przez stronę przedstawiającą / 340 2.5.2.5. Zadawanie pytań świadkom i biegłym stron przez sąd arbitrażowy / 342 2.5.2.6. Konfrontowanie świadków lub biegłych stron / 345 2.5.2.7. Kultura prawna a przesłuchanie świadków i biegłych stron / 349 2.5.3. Przeprowadzenie dowodów z zeznań świadka i opinii biegłego z inicjatywy sądu arbitrażowego / 352 2.5.3.1. Przesłuchanie świadka z inicjatywy sądu 2.5.3.2. Wyznaczenie biegłego z inicjatywy sądu arbitrażowego / 352 arbitrażowego / 355 2.6. Różnice wobec postępowania przed sądami państwowymi / 362 Rozdział 3 Dowód z oględzin w międzynarodowym arbitrażu / 365 Rozdział 4 Podsumowanie sposobu zastosowania podstawowych środków dowodowych / 370 10 Spis treści Część III Podsumowanie monografii / 373 Rozdział 1 Wpływ kultury prawnej na przeprowadzenie dowodów / 375 Rozdział 2 Przemieszanie wpływów kulturowych a lex evidentia / 380 Rozdział 3 Przewidywania co do ewolucji międzynarodowego arbitrażu / 383 Bibliografia / 387 Lista orzecznictwa/zarządzeń proceduralnych / 417 Wykaz skrótów 1. Skróty podstawowe Wykaz skrótów Wykaz skrótów arb. art. cz. lit. n. nb nt par. pkt por. poz. ppkt prozdz. prot. r. red. reg. rozdz. s. t. ust. arbitraż/arbitrażowy artykuł część litera następny/-e numer boczny numer tezy paragraf punkt porównaj pozycja podpunkt podrozdział protokół rok redakcja regulamin rozdział strona tom ustęp 13 Wykaz skrótów wyt. zm. zob. wytyczne zmiany zobacz 2. Lista terminów zdefiniowanych BIT CIArb CIETAC CIETAC Arbitration Rules lub Regulamin CIETAC Digest/UNCITRAL 2012 Digest of Case Law Umowy o wzajemnej ochronie i popie- raniu inwestycji/Bilateral Investment Treaties Chartered Institute of Arbitrators China International Economic and Trade Arbitration Commission China International Economic and Tra- de Arbitration Commission (CIETAC) Arbitration Rules UNCITRAL 2012 Digest of Case Law on the Model Law on International Commercial Arbitration FAA The United States Arbitration Act/Fe- deral Arbitration Act Federal Rules of Civil Procedure for the United States District Courts 1999 IBA Working Party 2010 IBA Rules of Evidence Review Subcommitte FRCP/Federal Rules of Civil Procedure Grupa Robocza i Podkomisja ds. Rewizji Regulaminu dowodowego IBA HKIAC HKIAC Administered Arbitration Rules lub Regulamin HKIAC IBA lub Międzynarodowe Stowarzyszenie Prawników 14 Hong Kong International Arbitration Centre Hong Kong International Arbitration Centre Administered Arbitration Rules International Bar Association IBA Guidelines on Conflicts lub Wytyczne IBA dot. konfliktu interesów IBA Guidelines on Party Representation lub Wytyczne IBA dot. zastępstwa procesowego w międzynarodowym arbitrażu IBA Rules of Evidence lub Regulamin dowodowy IBA ICC lub Międzynarodowa Izba Handlowa w Paryżu ICCA ICCA Drafting Sourcebook lub Materiały źródłowe ICCA ICSID Karta energetyczna k.p.c. lub pol. k.p.c. konwencja europejska konwencja ICSID Wykaz skrótów IBA Guidelines on Conflicts of Interest in International Arbitration IBA Guidelines on Party Representa- tion in International Arbitration IBA Rules on the Taking of Evidence in International Arbitration International Chamber of Commerce International Council for Commercial Arbitration ICCA Drafting Sourcebook for Logisti- cal Matters in Procedural Orders International Centre for Settlement of International Disputes Traktat Karty Energetycznej (Dz.U. z 2003 r. poz. 985) Ustawa z  17.11.1964  r. – Kodeks po- stępowania cywilnego (Dz.U. z 2016 r. poz. 1822 ze zm.) konwencja europejska o  międzynaro- dowym arbitrażu handlowym, sporzą- dzona w Genewie 21.04.1961 r. (Dz.U. z 1964 r. poz. 270) Convention on the Settlement of In- vestment Disputes Between States and Nationals of Other State1 1 Z uwagi na fakt, że Polska nie jest stroną konwencji ICSID, autor korzysta z nazwy angielskiej. 15 Wykaz skrótów konwencja nowojorska LCIA NAFTA Notatki UNCITRAL nt. organizacji postępowania arbitrażowego lub UNICTRAL Notes, w odniesieniu do konkretnego punktu instrumentu jako Notatka2 ONZ PCA Protokół CIArb dot. biegłych stron lub CIArb Protocol for Party ‑Appointed Experts Prawo modelowe UNCITRAL lub pr. modelowe Protokół CIArb dot. e‑disclosure/ dokumentów elektronicznych reg. dodatkowy ICSID konwencja o  uznawaniu i  wykonywa- niu zagranicznych wyroków arbitra- żowych, sporządzona w  Nowym Jorku 10.06.1958 r. (Dz.U. z 1962 r. poz. 41) London Court Arbitration Północnoamerykańska Strefa Wolnego Handlu/North American Free Trade Agreement UNCITRAL Notes on Organizing Ar- bitral Proceedings International of Organizacja Narodów Zjednoczonych/ United Nations Permanent Court of Arbitration Chartered Institute of Arbitrators Pro- tocol for the Use of Party -Appointed Expert Witnesses International Arbitration Prawo modelowe UNCITRAL z 1985 r. (ze zm. z 2006 r.) CIArb Protocol for E-disclosure in Arbitration in ICSID Additional Facility Rules 2 Skrócony termin oficjalny to „Notes” (bez dodania „UNCITRAL...”). Dodanie „UNCITRAL” w nazwie ma na celu sprecyzowanie odniesienia. Skrót taki jest często używany w doktrynie zagr. 16 Regulamin ICC lub ICC Rules of Arbitration Regulamin ICSID lub Arbitration Rules of ICSID3 Regulamin LCIA Regulamin SA KIG Regulamin SA LEWIATAN Regulamin VIAC lub Vienna Rules SA KIG SA PKPP LEWIATAN SCC SCC Arbitration Rules4 lub Regulamin SCC SIAC SIAC Rules lub Regulamin SIAC UNCITRAL Wykaz skrótów International Chamber of Commerce Rules of Arbitration Rules of Procedure for Arbitration Proceedings (the Arbitration Rules) of ICSID LCIA Arbitration Rules Regulamin Sądu Arbitrażowego przy Krajowej Izbie Gospodarczej Regulaminu Sądu Arbitrażowego przy PKPP Lewiatan Rules of Arbitration and Conciliation of VIAC/Der Schiedsordnung des VIAC Sąd Arbitrażowy przy Krajowej Izbie Gospodarczej Sąd Arbitrażowy przy Polskiej Kon- federacji Pracodawców Prywatnych LEWIATAN Arbitration Institute of the Stockholm Chamber of Commerce Arbitration Rules of the Arbitration Institute of the Stockholm Chamber of Commerce Singapore Centre Arbitration Rules of the Singapore In- ternational Arbitration Centre United Nations Commission on Inter- national Trade Law International Arbitration 3 Skrócony termin oficjalny to „Arbitration Rules” (bez dodania „...of ICSID”). Autor dodaje jednak nazwę „ICSID” dla uniknięcia nieporozumień. 4 Skrócony termin oficjalny to „Arbitration Rules” (bez dodania „SCC...”). Z uwagi na to, że termin „Arbitration Rules” mógłby być zbyt ogólnikowy, autor dodaje do niego skrót „SCC”. 17 Wykaz skrótów UNCITRAL Arbitration Rules lub Regulamin UNCITRAL UNCTAD VIAC Zasady transparentności w traktatowym arb. inwest. lub Rules on Transparency Arbitration Rules of the United Com- mission on International Trade Law United Nations Conference on Trade and Development Vienna International Arbitral Centre/ Das Internationalen Schiedsgerichtsge- richtszentrums der Wirtschaftskammer Österreich Rules on Transparency in Treaty-based Investor -State Arbitration Objaśnienia formatu przypisów W  zależności od potrzeby, przypisy czynione są do numerów stron po- szczególnych publikacji lub numerów stron i numerów bocznych (ew. in- nych oznaczeń akapitów) w  powoływanych pozycjach. Numeracja przy- pisów jest prowadzona osobno w  każdej części pracy. Podobnie same przypisy konstruowane są w poszczególnych częściach pracy niezależnie od siebie, tj. z pełnym podaniem tytułu źródła przy jego pierwszym po- wołaniu w danej części pracy. Jednak terminy zdefiniowane w przypisach pracy, bez względu na miejsce zdefiniowania, używane są następnie w ko- lejnych częściach pracy. Tak zwane cross -referencje odwołują się co do zasady do numerów przypisów w danej części pracy. W przypadku odej- ścia od tej reguły, obok numeru przypisu, zamieszczony jest także numer części pracy. Obcojęzyczne nazwy regulaminów arbitrażowych (pełne oraz skrócone) zaczerpnięte zostały z  oficjalnych tekstów lub stron internetowych po- szczególnych instytucji. Autor korzysta przy tym z  najnowszych wersji regulaminów. Gdy oficjalna strona internetowa danej instytucji dodaje do nazwy regulaminu rok jego wydania lub ostatniego zaktualizowania, au- tor opuszcza w nazwie datę. W przypadku korzystania z innej wersji regu- laminu arbitrażowego niż aktualnie obowiązująca autor dodaje do nazwy zdefiniowanej dopisek „w wersji z [...] r.”. Jak wyjaśniono we wstępie pra- cy, co do zasady, punktem odniesienia są angielskojęzyczne wersje regu- 18 Wykaz skrótów laminów oraz innych instrumentów „miękkiej regulacji”. Z tego względu niektóre angielskojęzyczne terminy zaczerpnięte z  wiodących regulami- nów arbitrażowych, choć zostają przetłumaczone na język polski, to nie zostają zdefiniowane i używane są w rozumieniu nadanym im przez dany instrument (np.  autor używa zamiennie pojęć Terms of reference i  „akt misji” w odniesieniu do instytucji uregulowanej w art. 23 reg. ICC). Przy- padki zamiennego operowania danymi pojęciami po ich przetłumaczeniu są każdorazowo wyjaśniane w toku wywodu lub w przypisach. W sposób opisowy, bez dodatkowego definiowania, autor operuje także niektórymi terminami angielskiego języka prawniczego (np. pojęcie Procedural order no. 1 i zamiennie „pierwsze zarządzenie proceduralne”). Opinie wyrażane w publikacji oddają wyłącznie zapatrywania autora. W szczególności nie wyrażają stanowiska jakichkolwiek osób, podmiotów lub instytucji, z którymi jest związany. Lex multiplex, universa curiositas, lex (ius) evidentia? Wstęp 1. Przedmiot monografii Wstęp Wstęp Monografia stanowi próbę analizy sposobu przeprowadzenia dowodów w  międzynarodowym arbitrażu – ukazuje specyfikę zastosowania po- szczególnych środków dowodowych w  tym postępowaniu adjudykacyj- nym. Ogniskuje się przede wszystkim na przedstawieniu sposobów ko- rzystania z  najpopularniejszych nośników informacji o  wydarzeniach, jak też potencjalnie towarzyszących im przepisach prawnych, będących zarzewiem sporu arbitrażowego. Ze względów objętościowych – z zastrze- żeniem dygresji i  z  niezbędnymi wyjątkami, które zostaną przedstawio- ne dalej – pomija kompleksowe omówienie zasad i  reguł postępowania dowodowego. Stanowi skróconą adaptację rozprawy doktorskiej przygo- towanej w 2016 r. pod kierunkiem prof. dr. hab. Tadeusza Wiśniewskie- go. Nie doszłaby do skutku bez wsparcia merytorycznego ze strony Pana Profesora i  Szanownych Recenzentów rozprawy doktorskiej w  osobach prof. dr. hab. Karola Weitza oraz dr. hab. prof. nadzw. Andrzeja Torbusa, którym autor pragnie serdecznie podziękować. Jakkolwiek monografia nie omawia całości problematyki dowodowej w  międzynarodowym arbitrażu, to ukazanie postępowania dowodowego przez pryzmat najważniejszych środków dowodowych – rezultat analizy prowadzonej w monografii – wymaga zdefiniowania pojęcia „postępowa- nie dowodowe”. Przez postępowanie dowodowe w  międzynarodowym arbitrażu rozu- mieć można ogół czynności przeprowadzanych dla ustalenia podstawy faktycznej, a  w  części spraw również podstawy prawnej, wyroku sądu 21 Wstęp polubownego (sądu arbitrażowego, względnie trybunału arbitrażowego lub inwestycyjnego)1. Zaproponowana definicja wynika z faktu, że kontrowersyjne, jeśli nie wręcz fikcyjne, wydaje się bezwzględne przyjęcie zasady iura novit arbiter w spra- wach o  charakterze międzynarodowym2. Oznacza to, że omawiane w  tej monografii środki dowodowe niekoniecznie służą tylko i  wyłącznie udo- wodnieniu faktów3. Cel postępowania dowodowego w międzynarodowym arbitrażu jest zatem zasadniczo – lecz zdecydowanie nie w  każdym przy- padku – zbieżny z celem postępowania dowodowego przed polskim sądem państwowym4. Jak zasugerowano na wstępie, sposób jego przeprowadzenia, w tym korzystania ze środków dowodowych, może okazać się przy tym od- mienny, a ponadto zróżnicowany zależnie od charakteru sporu. Analiza sposobu korzystania ze środków dowodowych w  międzynaro- dowym arbitrażu pozwala wypowiedzieć się co do tego, w  jakim stopniu zostały w  minionych trzech dekadach rozluźnione związki tego postępo- wania adjudykacyjnego – konkretniej modelu przeprowadzenia w nim do- wodów – z rozwiązaniami prawnymi funkcjonującymi w krajach civil law 1 Pojęcia „sąd polubowny” nie należy mylić z rzekomo „partnerskim” charakterem tej metody rozwiązywania sporów lub możliwością zawarcia ugody. Używane jest w monografii tylko jako wyraz poszanowania dla tradycji polskiego języka prawniczego. Konotacja tego terminu wyda- je się nie oddawać współcześnie charakteru spraw innych niż krajowe. Stosowane jest w mono- grafii zamiennie z pojęciem „sąd arbitrażowy” w odniesieniu do zespołów orzekających w arb. instytucjonalnym lub ad hoc (w sprawach uznawanych za „handlowe” i nie tylko). Autor nie odnosi tych terminów do organizacji administrujących określoną sprawą. W odniesieniu do tych organizacji używane są pojęcia „instytucja” lub „instytucja arbitrażowa”. Jednocześnie wy- korzystywany bywa publicznoprawny termin „trybunał inwestycyjny” (rzadziej termin „trybu- nał arbitrażowy”). Stosowany jest podczas omawiania konkretnych orzeczeń zespołów orzeka- jących w sprawach inwestycyjnych. Większość rozważań dot. sądów arbitrażowych ma jednak walor ogólny i odnosi się do spraw inwestycyjnych. 2 Szerzej zob. m.in.: Ch.P. Alberti, Iura Novit Curia in International Commercial Arbitration: How Much Justice Do You Want? [w:] International Arbitration and International Commercial Law..., Kluwer Law International 2011, s. 30; M. Salahudine, A. Wahab, Iura Novit Arbiter in Interna- tional Commercial Arbitration: The Known Unknown [w:] Festschrift Ahmed Sadek El-Kosheri, red. Nassib G. Ziadé, Kluwer Law International 2015, s. 6 i n. Na tle spraw inwestycyjnych zob. Z. Marossi Ali, Shifting the Burden of Proof in the Practice of the Iran–United States Claims Tribunal, „Journal of International Arbitration” 2011, vol. 28, nr 5, s. 432. 3 Podobnie zob. P. Nowaczyk, A. Szumański, M. Szymańska, Regulamin arbitrażowy UNCITRAL, Warszawa 2011, s. 364, szczególnie nb 8. 4 Co do wątpliwości rodzimej doktryny w  zakresie uznania prawa za przedmiot dowodu zob. T. Ereciński, Prawo obce w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1981, s. 214. 22 Wstęp (szeroko pojmowanych systemach kontynentalnych)5. Służy weryfikacji rozpowszechnionej tezy, że międzynarodowy arbitraż uległ znacznej „ame- rykanizacji”. Przez „amerykanizację” międzynarodowego arbitrażu należy rozumieć stopniowe zbliżanie się modelu przebiegu typowego sporu arbi- trażowego z elementami zagranicznymi do sporów sądowych w państwach common law – w tezie tej kładzie się nacisk na podobieństwa do najszerzej rozumianego modelu procesu amerykańskiego i  tamtejszej kultury pro- cesowej6. Wykształciła się w  latach 80. XX  w. i  od tamtej chwili stała się przedmiotem polemik. Wpisuje się w długotrwałą w literaturze komparaty- stycznej dyskusję na temat podziałów między kulturą civil law oraz common law. Ma swoich licznych zwolenników i przeciwników7. Pojęcie „ameryka- nizacja” nie ma przy tym ściśle ustalonego znaczenia. Objąć nim można nie tylko podobieństwo pewnych instytucji prawnych, lecz także kopiowanie na grunt międzynarodowego arbitrażu zasad etyki i technik prowadzenia spo- rów dominujących w procesie amerykańskim8. Nakreślenie sposobu zasto- sowania najpopularniejszych środków dowodowych w międzynarodowym arbitrażu pozwala włączyć się do dyskusji na temat zarysowanej tezy. Jednocześnie zauważyć trzeba, że dostrzegalne są niekiedy pewne odręb- ności między sposobem przeprowadzenia dowodów w  ramach różnych 5 Operowanie ang. terminem „civil law” i przeciwstawianie pojęciu „common law” jest uprosz- czeniem makrokomparatystycznym. Dla bliższej analizy zob.  K.  Funken, The Best of Both Worlds: The Trend Towards Convergence of the Civil Law and the Common System, wersja *pdf. za: http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=476461 (dostęp: 30.07.2016 r.), s. 3–4. Dla zakwestionowania zasadności przeciwstawiania tych pojęć zob.: O.G.  Chase, J.  Walker, Common Law, Civil Law and the Future of Categories: An Introduction [w:] Common Law, Ci- vil Law and the Future of Categories, red. J. Walker, O.G. Chase, LexisNexis 2010, s. l1-lxviii; O.G. Chase, Legal Processes and National Culture, „Cardozo Journal of International and Com- parative Law” 1997, vol. 5, nr 1, s. 14–17. 6 Bliżej nt. genezy pojęcia „amerykanizacja” zob.: E.V. Helmer, International Commercial Arbi- tration: Americanized, “Civilized”, or Harmonized?, „Ohio State Journal of Dispute Resolution” 2003, vol. 19, nr 1, s. 35; R.P. Alford, The American Influence on International Arbitration, „Ohio State Journal on Dispute Resolution” 2003, vol. 19, nr 1, s. 69 i n. 7 Wśród głosów aprobujących zob. R.P. Alford, The American..., s. 87. Zob. także Y. Dezelay, B.E. Garth, Dealing in Virtue, Chicago-London 1996, s. 53. Dla opinii sceptycznych lub po- wściągliwych zob.: F.T. Schwarz, Ch.W. Konrad, The Vienna Rules: A Commentary on Interna- tional Arbitration in Austria, Kluwer Law International 2009, s. 416; S.L. Karamanian, Oversta- ting the Americanization of International Arbitration: Lessons from ICSID, „Ohio State Journal on Dispute Resolution” 2003, vol. 19, nr 1, s. 5 i n.; E. Bergsten, Americanization of International Arbitration, „Pace International Law Review” 2006, vol. 18, nr 1, s. 300–301. 8 E. Bergsten, Americanization..., s. 294. 23 Wstęp sporów arbitrażowych. Różnice takie mogą znacznie utrudniać zbadanie „amerykanizacji” międzynarodowego arbitrażu (mogą istnieć zarówno między sporami handlowymi, jak też szerzej między sporami o  charak- terze handlowym a  inwestycyjnym)9. Jest to ważny aspekt prowadzonej w monografii analizy, który zasygnalizowano już wyżej. Dalsza część uwag wstępnych – precyzujących zakres monografii – wskazuje, że nawet samo pojęcie „międzynarodowy arbitraż” nie jest jednoznacznie definiowane w literaturze przedmiotu. Nie sposób wskazać współcześnie liczby różne- go rodzaju regulaminów arbitrażowych i  instrumentów uzupełniających stosowanych na potrzeby spraw międzynarodowych. Jednocześnie prak- tyka międzynarodowego arbitrażu zmienia się z dekady na dekadę. Wo- bec polimorficznego charakteru międzynarodowego arbitrażu, licznych instrumentów go regulujących – stosowanie których najczęściej nakłada się na siebie – należy postawić pytanie, czy można mówić o  jednolitym modelu przeprowadzenia dowodów w tym postępowaniu spornym? Celem monografii jest zatem odpowiedź na pytanie o  wykształcenie się uniwersalnego modelu przeprowadzenia dowodów w międzynarodowym arbitrażu. Kwestia ta zostanie rozwinięta dalej. Będzie przedmiotem ana- lizy równoległej do badania „amerykanizacji” międzynarodowego arbitra- żu. Dopiero jeśli założyć, że w międzynarodowym arbitrażu funkcjonuje aktualnie w  miarę jednolity model wykorzystania poszczególnych środ- ków dowodowych, kolejnym krokiem może być weryfikacja tezy o  jego „amerykanizacji”. Wynikałoby z tego, że ustalenie, z jaką kulturą prawną sposób przeprowadzenia dowodów ma najwięcej wspólnego, może nie być łatwe. Trzeba przyjąć niezweryfikowaną hipotezę o powstaniu wzorca międzynarodowego arbitrażu, aby zbadać, czy w  ramach przeprowadze- nia dowodów przeważają w nim elementy z państw civil law bądź państw common law. Możliwe jest przy tym dojście do wniosku, że podczas sto- sowania środków dowodowych mamy do czynienia z  wypadkową tych dwóch podstawowych kultur prawnych. Jeśli zgodzić się z  taką tezą, to można mówić o swego rodzaju „internacjonalizacji” przeprowadzenia do- wodów w sprawach międzynarodowych. 9 Szerzej zob. K. Böckstiegel, Commercial and Investment Arbitration: How Different are they To- day?, „Arbitration International” 2012, vol. 28, nr 4, s. 585. 24 Wstęp Choć jako przykład definiowania idem per idem sugerowanie „interna- cjonalizacji” wzorca międzynarodowego arbitrażu lub jego części może wydawać się logicznie błędne, to termin taki pojawił się już kilkakrotnie w międzynarodowej doktrynie10. Na potrzeby prowadzonej analizy utożsa- mić można go z globalną popularyzacją tej metody rozwiązywania sporów połączoną z przemieszaniem się w instrumentach regulujących przeprowa- dzenie dowodów elementów o różnej proweniencji. Rozumieć przez niego należy przeprowadzenie dowodów w dzisiejszym międzynarodowym arbi- trażu w swoistym oderwaniu od poszczególnych odmian krajowych zarów- no sądownictwa arbitrażowego, jak też sądowego postępowania cywilnego. Sugerowałby tym samym, że międzynarodowy arbitraż rozwija się współ- cześnie w dużym stopniu niezależnie od kierunków zmian zachodzących w modelu procesu cywilnego państw civil law i common law. „Internacjo- nalizacja” oznaczałaby więc zjawisko przeciwstawne rzekomej „ameryka- nizacji” międzynarodowego arbitrażu. Termin ten podkreślałby specyfikę tej coraz bardziej samodzielnej metody rozwiązywania sporów gospodar- czych, lecz nie wiązałby jej z wpływami amerykańskimi. Poruszoną problematykę badawczą można spróbować podsumować sło- wami paremii lex multiplex, universa curiositas, lex [ius] evidentia (w ory- ginale ius unum – przyp. aut.), która od przeszło stulecia stanowi wyraz komparatystycznej, być może utopijnej, idei stworzenia uniwersalnego systemu prawnego11. Słowa te – sparafrazowane i umieszczone na wstępie – wyrażają pytanie o  stopień uzgodnienia jednolitego sposobu przepro- wadzenia dowodów w międzynarodowym arbitrażu. Jakkolwiek dla zajęcia stanowiska w  przedmiocie „amerykanizacji” mię- dzynarodowego arbitrażu – w  tym sposobu stosowania środków dowo- dowych – trzeba roboczo przyjąć, że stopień uniformizacji instrumentów arbitrażowych i praktyki jest co najmniej wysoki, to niekoniecznie musi to oznaczać całkowitą jednolitość stosowanych rozwiązań, tj.  wykształcenie s. 289. 10 Tak m.in. E.V. Helmer, International..., s. 35–36. Zob. także E. Bergsten, Americanization..., 11 Dewiza pierwszego Międzynarodowego Kongresu Porównawczego w Paryżu. Szerzej nt. tego wydarzenia zob. Ch. Jamin, Saleilles’ and Lambert’s Old Dream Revisited, „American Journal of Comparative Law” 2002, vol. 50, nr 4, s. 701 i n. 25 Wstęp się ustabilizowanego i standardowego modelu przeprowadzenia dowodów, który zasługiwałby na określenie mianem lex evidentia. Możliwe są aberra- cje od typowego, jak mogłoby wydawać się po wstępnej refleksji, sposobu zastosowania zuniformizowanych instrumentów arbitrażowych. W  tym kontekście, nawet dalece posunięta harmonizacja wiodących instrumen- tów arbitrażowych lub wykształcenie się wokół nich podstawowego nurtu praktyki mogą nie być wystarczające do kategorycznego postawienia tezy o powstaniu lex evidentia. Inspiracją do rozważań w tym przedmiocie jest materialnoprawna problematyka lex mercatoria12. Być może bowiem, prze- nosząc znane rozważania dotyczące lex mercatoria z  gruntu materialno- prawnego na grunt proceduralny, można stwierdzić wykształcenie się jego warstwy procesowej, w tym lex evidentia, czyli przepisów i zwyczajów od- dających typowy przebieg przeprowadzenia dowodów13. Jak pokaże monografia, problem powstania uniwersalnego korpusu reguł i  praktyk niepodważalnie rządzących sposobem wykorzystania poszcze- gólnych środków dowodowych nie jest oczywisty, a  odniesienie się do niego wymaga wzięcia pod uwagę wielu różnic kulturowych widocznych w środowisku arbitrażowym. W znacznym stopniu determinują one oce- nę istniejącego poziomu standaryzacji przeprowadzenia dowodów w mię- dzynarodowym arbitrażu. Wskazana wyżej problematyka, choć od pewnego czasu częściowo obecna w  kręgu zainteresowań polskiej doktryny, nie została do tej pory prze- krojowo opracowana. Zauważalny jest brak polskojęzycznej monografii 12 Bliżej nt. lex mercatoria w międzynarodowym arb. zob.: W.W. Park, Arbitration of International Business Disputes. Studies in Law and Practice, Oxford 2006, s. 527–556; O. Lando, The Lex mer- catoria in International Commercial Arbitration, „International and Comparative Law Quarter- ly” 1985, vol. 34, nr 4, s. 747–768; M. Pryles, Application of the Lex mercatoria in International Commercial Arbitration, „Australian Law Journal” 2004, vol. 78, nr 6, s. 396–416; M. Mustill, The New Lex Mercatoria: The First Twenty -five Years, „Arbitration International” 1988, vol. 4, nr 2, s. 86–119. W doktrynie pol. zob. m.in. A.W. Wiśniewski, Międzynarodowy arbitraż han- dlowy w Polsce. Status prawny arbitrażu i arbitrów, Warszawa 2011, s. 87–90. 13 Szerzej zob.  U. Draetta, The Transnational Procedural Rules for Arbitration and the Risks of Overregulation and Bureaucratization, „ASA Bulletin” 2015, vol. 33, nr 2, s. 329. Zob. także L. Nottage, The Procedural Lex Mercatoria: The Past, Present and Future of International Com- mercial Arbitration, „Sydney Law School Research Paper” 2006/6/51, wersja *pdf. za: http://pa- pers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=838028 (dostęp: 30.07.2016 r.), s. 1–30; S. Luttrell, Bias Challenges in International Commercial Arbitration: The Need for a „Real Danger” Test, Kluwer Law International 2009, s. 187–209. 26 Wstęp poświęconej dowodom w międzynarodowym arbitrażu. W szczególności nie podjęto analizy wpływu kultury prawnej uczestników postępowania dowodowego na jego przebieg (sposób korzystania z  poszczególnych środków dowodowych). Monografia ma na celu wypełnienie tej luki w jak najszerszym zakresie. 2. Międzynarodowy arbitraż 2.1. Uwagi ogólne Tematyka publikacji wydaje się wpisywać w  rosnące w  Polsce ogólne zainteresowanie arbitrażem. Wzrost taki wynika z  rozwoju szeroko ro- zumianego obrotu gospodarczego z  przedsiębiorcami zagranicznymi, który wpisuje się w  globalny trend wzrostu międzynarodowej wymiany potwierdzony przez dane statystyczne14. Prawdopodobnie przyczyną ro- snącego zainteresowania arbitrażem są także głośne międzynarodowe spory arbitrażowe z  udziałem polskich stron, w  tym rodzimego Skarbu Państwa/Rzeczypospolitej Polskiej, który uczestniczy w  sporach handlo- wych i  inwestycyjnych (spory inwestycyjne odbijają się głośnym echem w prasie biznesowo -prawniczej). Jednocześnie standardem podczas transakcji handlowych z dziedziny pra- wa spółek, prawa rynków kapitałowych, prawa bankowego, czy w różne- go rodzaju innych umowach gospodarczych, stało się uzgadnianie klauzul arbitrażowych. Zawieranie umów o arbitraż w postaci klauzul arbitrażo- wych nie zawsze jest przy tym poparte należytą refleksją stron i  pełno- mocników. Można to tłumaczyć z  perspektywy behawioralnej. Podczas podejmowania wielu decyzji biznesowych, w tym dotyczących zagadnień transakcyjnych, przeważać może tendencja do wyboru status quo, czyli rozwiązań najlepiej znanych negocjującym stronom15. Bardzo często zda- rza się, że klauzule arbitrażowe uzgadnianie są przez zespoły prawników 14 Aktualizowane cyklicznie dane Organizacji Narodów Zjednoczonych, dalej jako „ONZ”, dot. rozwoju międzynarodowego obrotu gospodarczego dostępne na: http://comtrade.un.org/ db/help/ServiceMessage.aspx?rowID=554 (dostęp: 28.07.2016  r.). Zob. także S.P.  Finizio, D. Speller, A practical Guide to International Commercial Arbitration: Assessment, Planning and Strategy, Thomson Reuters 2010, s. 31–32. 15 Bliżej zob. m.in.W. Samuelson, R. Zeckhauser, Status Quo Bias in Decision Making, „Journal of Risk and Uncertainty” 1988/1, s. 8. 27 Wstęp transakcyjnych dopiero na końcu rozmów z kontrahentem reprezentowa- nego klienta. Może to wiązać się z  brakiem czasu na dogłębną analizę potrzeby ich zawarcia i skonsultowanie z działem procesowym danej kan- celarii. Z  tego powodu bywają określane w  literaturze przedmiotu jako tzw. midnight clauses16. Gdy jedną ze stron umowy gospodarczej jest podmiot zagraniczny, wpro- wadzenie klauzuli arbitrażowej bywa niejako oczekiwane. Zagraniczny kontrahent często pośrednio wymusza zastosowanie tej klauzuli. Jej wpro- wadzenie do tekstu umowy jest zarazem w  znacznym stopniu zautoma- tyzowane. W praktyce działania międzynarodowych firm oraz kancelarii prawniczych zastosowanie klauzuli wynika w wielu przypadkach z posłu- giwania się wzorami umownymi należącymi do globalnego know -how da- nego podmiotu, które znaleźć można na firmowym intranecie. Niemniej, niezależnie od przyczyn, rozpowszechnienie tego rodzaju po- stanowień pozwala ostrożnie założyć, że w  najbliższych latach nastąpi wzrost liczby sporów handlowych z  udziałem polskich podmiotów roz- strzyganych w drodze międzynarodowego arbitrażu. Procesowi temu to- warzyszyć będzie dalszy wzrost zainteresowania arbitrażem w Polsce (nie tylko w kontekście międzynarodowym). Wskazana tendencja jest zgodna z  od dawna rosnącym zainteresowaniem międzynarodowym arbitrażem dostrzegalnym w zagranicznej literaturze prawniczej17. Dotychczas mała liczba rozpoczynających się rok do roku międzynaro- dowych arbitraży z siedzibą na terytorium Polski powinna powoli rosnąć. Jednocześnie wiele klauzul arbitrażowych zawartych w  umowach prawa handlowego polskich podmiotów wskazuje miejsce poza Polską jako sie- dzibę międzynarodowego arbitrażu. Umowy takie również przyczyniają się do wzrostu uczestnictwa polskich podmiotów w  międzynarodowym arbitrażu. Pociągają za sobą większe obeznanie z nim wśród pracowników wewnętrznych działów prawnych największych firm (jednak dochodzi do przypadków, że przedsiębiorcy rezygnują z zawierania klauzul arbitrażo- 16 N. Blackaby, C. Partasides, A. Redfern, M. Hunter, Redfern and Hunter on International Arbitra- tion, Oxford 2009, s. 86–87. 17 Dla potwierdzenia tego zapatrywania zob. A. Casella, Arbitration in International Trade, „Na- tional Bureau of Economic Research Working Paper” 1992/4136, s. 1–2. 28 Wstęp wych podczas formowania polityki korporacyjnej). Najczęściej nie ma przeszkód formalnych, aby polscy pełnomocnicy reprezentowali swoich rodzimych klientów w sporach arbitrażowych z siedzibą poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W  odróżnieniu od wskazanej tendencji do rozwoju arbitrażu w  stosun- kach typowo handlowych z  podmiotami zagranicznymi, można oczeki- wać wyhamowania stopnia jego wykorzystania w  międzynarodowych sporach inwestycyjnych. Przypuszczalnie wyższemu zaangażowaniu pol- skich przedsiębiorców w międzynarodowy arbitraż handlowy towarzyszył będzie prawdopodobny spadek zaangażowania – o  trudnym do antycy- powania tempie – polskiego Skarbu Państwa/Rzeczypospolitej Polskiej w spory inwestycyjne. Bliżej o  nominalnym podziale międzynarodowego arbitrażu na dwie wzmiankowane kategorie sporów, w  tym o  ich zasadniczych podobień- stwach proceduralnych, mowa nieco dalej. Abstrahując w  tym miejscu od kryterium tego podziału i jego znaczenia, należy wskazać na fakt, że ciężar popularności wykorzystania arbitrażu inwestycyjnego przesuwa się na wschód od naszej części Europy. Jednocześnie zarysowuje się świa- towa tendencja do zatrzymania jego szybkiego rozwoju, która związana jest z  krytyką arbitrażu inwestycyjnego18. Pozwala to ostrożnie założyć, 18 Po 2004 r. roczna liczba nowych arb. inwestycyjnych zaczęła się wahać. Dla danych w tym za- kresie zob. United Nations Conference on Trade and Development, Reform of Investor-State Dispute Settlement: In Search of a Roadmap, IIA Issues Note 2013/2, wersja *pdf. za: http:// unctad.org/en/PublicationsLibrary/webdiaepcb2013d4_en.pdf (dostęp: 30.07.2016 r.), s. 2. Co do krytyki tej metody rozwiązywania sporów zob. United Nations Conference on Trade and Development, Reform of Investor-State Dispute Settlement..., s. 3–4. Zob. także The Backlash against Investment Arbitration, red. C. Balchin, Kluwer Law International 2010, s. XXXIX i n. W zakresie sporów traktatowych zob.: J.W. Yackee, Do We Really Need Bits? Toward a Return to Contract in International Investment Law, „Asian Journal of WTO International Health Law and Policy” 2008, vol. 3, nr 1, s. 136 i n.; G. van Harten, Five Justifications for Investment Treaties: A Critical Discussion, Trade, Law Development 2010, vol. 2, nr 1, s. 31; Z. Douglas, Nothing if Not Critical for Investment Treaty Arbitration: Occidental, Eureko and Methanex, „Ar- bitration International” 2006, vol. 22, nr 1, s. 51. Ponadto zob.: P. Eberhardt, C. Olivet, Profiting from injustice: How law firms, arbitrators and financiers are fuelling an investment arbitration boom, Brussels, Amsterdam 2012, s. 13 i s. 71 i n.; P. Muchlinski, Multinational Enterprises and the Law, Oxford University Press 2007, s. 660; W. Spröte, Negotiations on a United Nations Code of Conduct for Transnational Corporations, German Yearbook of International Law 1990, vol. 33, s. 331. Znamienne jest, że Argentyna zdecydowała się nie wykonywać wyroków inwe- stycyjnych. Szerzej zob.: D. Vis-Dunbar, Argentina ordered to reconsider its position on payment 29 Wstęp że liczba zagranicznych pozwów (w pierwszej kolejności tzw. notyfikacji sporów) przeciwko Skarbowi Państwa/Rzeczypospolitej Polskiej na pod- stawie bilateralnych umów o wzajemnej ochronie oraz popieraniu inwe- stycji pozostanie na dotychczasowym poziomie albo spadnie19. Rozważane jest zakończenie lub rewizja licznych BIT przez Polskę20. Kwe- stionowana jest zgodność tych umów z prawem Unii Europejskiej, która stała się przedmiotem zainteresowania Komisji Europejskiej21. Niezależnie of ICSID awards, za: http://www.iisd.org/itn/2008/10/14/argentina-ordered-to-reconsider-its- position-on-payment-of-icsid-awards/ (dostęp: 30.07.2016  r.); L.  Peterson, Argentina by the numbers: where things stand with investment treaty claims arising out of the argentine financial crisis, za: http://www.iareporter.com/articles/20110201_9 (dostęp: 30.07.2016 r.). Z kolei rząd Australii zadeklarował w 2011 r. zaprzestanie polityki zawierania jakichkolwiek klauzul doty- czących rozstrzygania sporów inwestycyjnych. Dla oświadczenia australijskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Handlu z 11.04.2011 r. zob. Gillard Government Trade Policy Statement: Trading our way to more jobs and prosperity, wersja *pdf. za: http://pdf.aigroup.asn.au/trade/ Gillard 20Trade 20Policy 20Statement.pdf (dostęp: 30.07.2016 r.), s. 14. 19 W terminologii ang. bilateralne umowy o wzajemnej ochronie i popieraniu inwestycji powoły- wane są skrótowo jako Bilateral Investment Treaties, dalej jako „BIT”. Szerzej zob.: E. Zagórska- -Prątnicka, Dwustronne umowy o  wzajemnej ochronie inwestycji, „Biuletyn Arbitrażowy” 2009/9, s. 55 i n.; Ł. Kaługa, Specyfika międzynarodowego arbitrażu inwestycyjnego [w:] Arbitraż w prawie międzynarodowym, red. C. Mik, Warszawa 2014, s. 204–205. 20 Zob. posiedzenie Sejmu nr 12 z 25.02.2016 r. (2. dzień obrad): http://www.sejm.gov.pl/Sejm8. nsf/wypowiedz.xsp?posiedzenie=12 dzien=2 wyp=24 view=1 (dostęp: 29.04.2016 r.). Zob. także Zarządzenie nr 1 Prezesa Rady Ministrów z 5 stycznia 2017 r. w sprawie Międzyresor- towego Zespołu do spraw prawno -międzynarodowych aspektów polityki inwestycyjnej Rze- czypospolitej Polskiej: https://bip.kprm.gov.pl/kpr/bip-rady-ministrow/organy-pomocnicze/ organy-pomocnicze-rady/3918,Miedzyresortowy-Zespol-do-spraw-prawno-miedzynarodowy ch-aspektow-polityki-inwest.html (dostęp: 10.03.2017 r.). 21 Zob. komunikat prasowy Komisji Europejskiej z 18.06.2015 r. dot. BIT zawartych przez Austrię, Holandię, Rumunię, Słowację i  Szwecję: http://europa.eu/rapid/press-release_IP-15-5198_ en.htm (dostęp: 29.04.2016 r.). Bliżej nt. kolizji z prawem Unii Europejskiej i możliwej krytyki BIT na tym tle zob.: T. Fecák, International Investment Agreements and EU Law, Kluwer Law International 2016, s. 1–10; M. Burgstaller, European Law and Investment Treaties, „Journal of International Arbitration” 2009, vol. 26, nr 2, s. 181–216; Ch. Söderlund, Intra-EU BIT Inve- stment Protection and the EC Treaty, „Journal of International Arbitration” 2007, vol. 24, nr 5, s. 455–468; J. Kleinheisterkamp, The Future of the BITs of European Member States after Lisbon, „ASA Bulletin” 2011, vol. 29, nr 1, s. 212–223. W kontekście potencjalnej zdolności trybunałów do zadawania pytań prejudycjalnych zob.: M. Olik, D. Fyrbach, The Competence of Investment Arbitration Tribunals to Seek Preliminary Rulings from European Courts [w:] Czech Yearbook of International Law 2011, vol. 2, red. N. Rozehnalova, s. 191 i n.; R. Siwik, Sąd arbitrażowy a postępowanie prejudycjalne do ETS, „Prawo Europejskie w Praktyce” 2009/3, s. 9 i n. Szerzej w doktrynie pol. zob. S. Sołtysiński, Arbitraż inwestycyjny, kohabitacja z wymiarem sprawiedli- wości, rosnące koszty i inne problemy sądownictwa polubownego [w:] Aurea Praxis. Aurea The- oria. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Tadeusza Erecińskiego, red. J. Gudowski, K. Weitz, Warszawa 2011, s. 1851–1861. Nie wszyscy autorzy w doktrynie zagr. są krytyczni wobec arb. 30 Wstęp od tych wątpliwości, nie można natomiast wykluczyć, że arbitraże inwesty- cyjne na podstawie różnych instrumentów prawa międzynarodowego (bi- lateralnych lub też multilateralnych) zaczną być coraz śmielej wszczynane przez polskich przedsiębiorców wraz ze wzrostem ich znaczenia w Euro- pie Środkowo -Wschodniej lub na świecie – kilkakrotnie miały miejsce przypadki „polskich” pozwów arbitrażowych przeciwko państwom22. Nie należy więc przekreślać możliwości dalszej, być może intensywnej, stycz- ności polskich prawników z tą odmianą arbitrażu. Warto przy tym zauważyć, że w  2013  r. aż 52 przedstawicieli między- narodowych firm przebadanych przez Queen Mary College, University of London oraz firmę konsultingową PwC wskazało arbitraż jako zdecy- dowanie najbardziej preferowaną metodę rozstrzygania sporów, a  odse- tek ten wzrósł do 56 w  2015  r.23. Pomijając sytuacje, gdy respondenci inwestycyjnego na podstawie BIT. Wśród głosów aprobujących zob. m.in. S.D. Franck, Deve- lopment and Outcomes of Investment Treaty Arbitration, „Harvard International Law Journal” 2009, vol. 50, nr 2, s. 435 i n., szczególnie s. 487. Zob. także: P.J. Turner, M. Mangan, Investment Treaty Arbitration, „Journal of International Arbitration” 2007, vol. 24, nr 2, s. 103–128; A. Ali Ghouri, The Evolution of Bilateral Investment Treaties, Investment Treaty Arbitration and Inter- national Investment Law, „International Arbitration Law Review” 2011, vol. 14, nr 6, s. 191 i n. 22 Publicznie dostępne informacje podają różną liczbę takich sporów. W 2016 r. rozpoczęło się postępowanie arb. przeciwko Republice Słowacji, które wszczął polski producent wody mi- neralnej. Zob. informacje o  sprawie w  serwisie Global Arbitration Review: L.  Yong, http:// globalarbitrationreview.com/article/1069573/water-investor E2 80 99s-claim-against- slovakia-sees-challenge-to-bulgarian-arbitrator (dostęp: 19.10.2016  r.). Ponadto w  2009  r. zostały wydane dwa wyroki w  arb. inwestycyjnych wszczętych przeciwko Republice Turcji przez spółki z siedzibą w Polsce na podstawie Traktatu Karty Energetycznej (Dz.U. z 2003 r. poz. 985), dalej jako „Karta energetyczna”. Zob. informacje o sprawach na stronie internetowej Karty energetycznej: http://www.energycharter.org/what-we-do/dispute-settlement/invest- ment-dispute-settlement-cases/15-cementownia-nowa-huta-sa-poland-v-republic-of-turkey/; oraz: http://www.energycharter.org/what-we-do/dispute-settlement/investment-dispute-settl- ement-cases/16-europe-cement-investment-and-trade-sa-poland-v-republic-of-turkey/ (do- stęp: 30.07.2016 r.). Odnośnie do spraw przeciwko Republice Turcji zob. także M. Świątkowski, Investment Treaty Arbitration [w:] Arbitration in Poland, Warsaw 2011, s. 163–164. 23 Zob. ankiety Queen Mary College, University of London i PwC, International Arbitration Su- rvey 2013: Corporate choices in International Arbitration, wersja *pdf. za: http://www.pwc.com/ gx/en/arbitration-dispute-resolution/assets/pwc-international-arbitration-study.pdf (dostęp: 8.02.2017 r.), s. 6; Queen Mary College, University of London i White Case, 2015 Internatio- nal Arbitration Survey: Improvements and Innovations in International Arbitration, wersja *pdf. za: http://www.arbitration.qmul.ac.uk/docs/164761.pdf (dostęp: 8.02.2017 r.), s. 5. Dla staty- styk wzrostu liczby spraw w poszczególnych ośrodkach arb. między 1992–2009 r. zob. L.A. Mi- stelis, Arbitral Seats – Choices and Competition [w:] International Arbitration and International Commercial Law: Synergy, Convergence and Evolution, red. S.M. Kröll, L.A. Mistelis, s. 365–366. 31 Wstęp wskazali w  2013  r. i  2015  r. preferencję połączenia arbitrażu z  mediacją lub innymi metodami rozstrzygania sporów, można z pewnością stwier- dzić wzrost popularności międzynarodowego arbitrażu w  stosunku do wcześniejszego badania z 2006 r. W pierwszej z serii ankiet jedynie 11 ankietowanych wyraźnie stwierdziło, że międzynarodowy arbitraż jest preferowanym przez nich sposobem rozstrzygania sporów24. Co ciekawe, zdaniem większości respondentów ankiety Queen Mary College, Universi- ty of London z 2013 r., kryzys finansowy z przełomu dekad nie wpłynął na stopień wykorzystania arbitrażu25. Badania Queen Mary College, Uni- versity of London wydają się wiele mówić o znaczeniu międzynarodowego arbitrażu. Zaprezentowane statystyki ilustrują zarazem – fundamentalne dla mo- nografii – znaczenie podziału na arbitraż krajowy i  międzynarodowy26. W świetle tematu rozprawy jedynie drugi z wymienionych rodzajów ar- bitrażu jest przedmiotem analizy. Niestety problematycznym w  praktyce może być wskazanie, kiedy arbitraż ma charakter „międzynarodowy”. Zwraca uwagę brak powszechnie obowiązujących w  Polsce źródeł pra- wa, z  których można zaczerpnąć definicję legalną „międzynarodowego arbitrażu”. Jakkolwiek definicja taka nie ma znaczenia praktycznego dla funkcjonowania i  rozwoju międzynarodowego arbitrażu, wskazany stan utrudnia terminologiczne uporządkowanie rozważań. W  przyjętych przez Polskę multilateralnych umowach międzynarodo- wych dotyczących arbitrażu nie zawarto bezpośredniej definicji „między- narodowego arbitrażu”. W  konwencji europejskiej o  międzynarodowym 24 Zob. ankietę Queen Mary College, University of London i PricewaterhouseCoopers, Interna- tional Arbitration: Corporate attitudes and practices 2006, wersja *pdf. za: http://www.pwc.be/ en_BE/be/publications/ia-study-pwc-06.pdf (dostęp: 8.02.2017 r.), s. 5. 25 Zob. ankietę Queen Mary College, University of London i PwC, International Arbitration Su- rvey 2013..., s. 10. 26 Ankiety przeprowadzane periodycznie przez Queen Mary College, University of London do- tyczą zasadniczo spraw międzynarodowych. Rodzaje arb. mogą być wyszczególniane według różnych kryteriów. Podział na arb. krajowy i międzynarodowy (często z dodatkiem przymiot- nika „handlowy”) jest wyłącznie jednym z możliwych ujęć. Bliżej nt. tego rozróżnienia zob. m. in.: T. Ereciński, K. Weitz, Sąd arbitrażowy, Warszawa 2008, s. 43 i s. 52; A. Szumański, Pojęcie, rodzaje i charakter prawny arbitrażu handlowego [w:] System prawa handlowego, red. A. Szu- mański, t. 8, Arbitraż handlowy, Warszawa 2010, s. 28–38. W doktrynie zagr. zob. R. Goode, Commercial arbitration [w:] R. Goode, Commercial Law, London–Edinburgh 2004, s. 1165. 32 Wstęp arbitrażu handlowym z  1961  r. określenie „międzynarodowego arbitra- żu” jest dokonane wyłącznie pośrednio w  przepisie regulującym zakres przedmiotowy tej umowy27. Poza tym konwencja europejska ma obecnie znikome znaczenie praktyczne i jak wskazuje jej tytuł odnosi się wyłącz- nie do „międzynarodowego arbitrażu handlowego”. Jako umowa powstała w 1961 r., wydaje się mało przydatnym narzędziem w próbie zdefiniowa- nia „międzynarodowego arbitrażu” uwzględniającej spory inwestycyjne. Szybki rozwój międzynarodowych sporów inwestycyjnych nastąpił do- piero w ostatnim dwudziestoleciu. Pomocna nie jest również w najmniej- szym stopniu konwencja o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych wy- roków arbitrażowych z  1958  r.28 opracowana pod egidą United Nations Commission on International Trade Law29, choć w praktyce służy wspar- ciu nie tylko arbitrażu handlowego30. Twórcy konwencji nowojorskiej dla wskazania zakresu przedmiotowego tej umowy nie wykorzystali w ogóle terminu „międzynarodowy arbitraż”. Z  kolei przepis art.  1 ust.  3 Prawa modelowego UNCITRAL z  1985  r.31 określa wyraźnie, kiedy arbitraż jest międzynarodowy, ale wszystkie prze- 27 Konwencja europejska o międzynarodowym arbitrażu handlowym, sporządzona w Genewie 21.04.1961 r., Dz.U. z 1964 r. poz. 270. Bliżej nt. konwencji europejskiej zob. D.T. Hascher, European Convention on International Commercial Arbitration (European Convention, 1961) – Commentary [w:] XX Yearbook Commercial Arbitration, red. A.J. van den Berg, Kluwer Law International 1995, s. 1006 i n. 28 Konwencja o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych wyroków arbitrażowych, sporządzona w Nowym Jorku 10.06.1958 r., Dz.U. z 1962 r. poz. 41. Dla wprowadzenia do jej problematyki zob. m.in. ICCA’s Guide to the Interpretation of the 1958 New York Convention: A Handbook for Judges, red. P. Sanders, Kluwer Law International 2011, s. 12–31. 29 Strona internetowa United Nations Commission on International Trade Law: http://www.unci- tral.org/uncitral/en/about_us.html (dostęp: 8.02.2017 r.); dalej jako „UNCITRAL”. 30 Tak m.in. M. Sornarajah, The Settlement of Foreign Investment Disputes, Kluwer Law Interna- tional 2000, s. 309–310. Niemniej można argumentować na rzecz wymagania uzyskania do- datkowej zgody państwa celem jej zastosowania do wyroku arb. wydanego w sprawie, której przyczyną był akt władczy. Szerzej zob. H. Bagner, Article I [w:] Recognition and Enforcement of Foreign Arbitral Awards: A Global Commentary on the New York Convention, red. N.C. Port, Kluwer Law International 2010, s. 27. 31 Strona internetowa UNCITRAL z prawem modelowym w wersji z 2006 r.: http://www.uncitral. org/uncitral/en/uncitral_texts/arbitration/1985Model_arbitration.html (dostęp: 8.02.2017 r.); dalej opisowo jako „Prawo modelowe UNCITRAL”, w wersji skróconej podczas powoływania przepisów jako „pr. modelowe”. Bliżej nt. genezy Prawa modelowego UNCITRAL zob.: G. Her- rmann, UNCITRAL adopts Model Law on International Commercial Arbitration, „Arbitration International” 1986, vol. 2, nr 1, s. 2–10; G. Herrmann, The UNCITRAL Model Law – its back- ground, salient features and purposes, „Arbitration International” 1985, vol. 1, nr 1, s. 6–29. 33 Wstęp pisy tego popularnego instrumentu unifikacyjnego – przynajmniej jeśli wykładane językowo – dotyczą tylko i  wyłącznie sporów o  charakterze handlowym. Jakkolwiek zagraniczne orzecznictwo sądowe – w nielicznych wymagających takiego kroku przypadkach – rozciąga zakres przedmioto- wy Prawa modelowego UNCITRAL na sprawy inwestycyjne, to podejście zakładające holistyczne spojrzenie na wszystkie kategorie spraw gospo- darczych trafiających do międzynarodowego arbitrażu nie jest z licznych względów przyjmowane32. Poglądy przeciwstawiające arbitraż inwestycyjny i  handlowy są szcze- gólnie często wyrażane przez przedstawicieli tej generacji doktryny eu- ropejskiej, którzy pracę naukową oraz praktykę rozpoczęli, zanim spory inwestycyjne stały się powszechne, tj.  głównie przez uznanych arbitrów z Francji i Niemiec33. Powszechnie podnosi się publicznoprawny lub mieszany charakter ar- bitrażu inwestycyjnego, gdyż zgoda stron na ten rodzaj arbitrażu wyni- 32 Na gruncie Prawa modelowego UNCITRAL za „handlowe” można uznać również spory z dzie- dziny międzynarodowego prawa inwestycyjnego. Warto zwrócić uwagę, że UNCITRAL 2012 Digest of Case Law on the Model Law on International Commercial Arbitration, dalej jako Di- gest lub UNCITRAL 2012 Digest of Case Law, omawia przypadek wniesienia skargi o uchylenie wyroku trybunału inwestycyjnego do sądu kanadyjskiego w Vancouver (Kolumbia Brytyjska). Argumentacja wskazująca na „niehandlowy” charakter sporu inwestycyjnego nie znalazła uznania. Bliżej zob.  United Nations Commission on International Trade Law, UNCITRAL 2012 Digest of Case Law.., wersja *pdf. za: http://www.uncitral.org/pdf/english/clout/MAL- -digest-2012-e.pdf (dostęp: 8.02.2017  r.), s.  10, par. 7, przypis 30. Dla całości uzasadnienia zob. United Mexican States v. Metalclad Corp., 2001 BCSC 664 (CanLII), za stroną interneto- wą Canadian Legal Information Institute: http://www.canlii.org/en/bc/bcsc/doc/2001/2001bc- sc664/2001bcsc664.html (dostęp: 8.02.2017  r.), par. 44  i  n. Próbę sformułowania podobnej argumentacji podjęto w sprawie Saar Papier Vertriebs GmbH v. Poland (pierwszy arb. inwe- stycyjny według Regulaminu UNCITRAL). Zob. materiały udostępnione przez: http://www. italaw.com/cases/946 (dostęp: 8.02.2017 r.); a także informacja o sprawie w Investment Law and Policy Weekly News Bulletin z 5.01.2004 r., wersja *pdf. za: http://italaw.com/documents/ investment_investsd_jan5_2004_000.pdf (dostęp: 8.02.2017  r.). Niemniej spory handlowe i inwestycyjne są najczęściej rozgraniczane. Szerzej zob. A.W. Wiśniewski, Międzynarodowy..., s. 135. Zob. także A. Szumański, Pojęcie... [w:] System..., red. A. Szumański, s. 23–24. 33 Wśród publikacji przedstawicieli doktryny europejskiej zob. m.in.: B. Hanotiau, Investment Treaty Arbitration And Commercial Arbitration: Are They Different Ball Games? [w:] 50 Years of the New York Convention: ICCA International Arbitration Conference, red. A.J. van den Berg, „ICCA Con- gress Series”, nr 14, Kluwer Law International 2009, s. 148–150; K. Böckstiegel, Commercial...., s. 579. Zob. także J.D.M. Lew, L.A. Mistelis, S.M. Kröll, Comparative International Commercial Arbitration, Kluwer Law International 2003, s. 4. Niemniej podobnie m.in. C. McLachlan, Invest- ment Treaty Arbitration: The Legal Framework [w:] 50 Years..., red. A.J. van den Berg, s. 142. 34 Wstęp ka zazwyczaj po części z  umowy międzypaństwowej34. Jedynie z  rzadka sugeruje się w  literaturze przedmiotu jego prywatnoprawny charakter (np. różnicując arbitraż inwestycyjny w zależności od podstawy traktato- wej albo kontraktowej)35. Problematyką inwestycyjną zajmuje się United Nations Conference on Tra- de and Development, a  zatem odrębna od UNCITRAL komisja Organi- zacji Narodów Zjednoczonych36. Zarazem Prawo modelowe UNCITRAL, jak też towarzyszący temu instrumentowi UNCITRAL 2012 Digest of Case Law, nie mają charakteru normatywnego, a europejskie porządki prawne, z którymi arbitraże inwestycyjne są najczęściej związane w praktyce przez swoją siedzibę, nie są wzorowane na Prawie modelowym UNCITRAL37. Powoduje to tradycyjne rozgraniczanie sporów inwestycyjnych od han- dlowych, mimo że strony arbitraży inwestycyjnych czerpią z instrumen- tów opracowanych przez UNCITRAL, w  tym potencjalnie mogą szu- kać wsparcia sądu państwowego dla przebiegu arbitrażu inwestycyjnego 34 W literaturze spotykane są różne wariacje tych stanowisk. Do poglądu o mieszanym charak- terze arb. inwestycyjnego skłania się m.in. A.W. Wiśniewski, Międzynarodowy..., s. 135–137. W doktrynie zagr. zob. m.in. J. Collier, V. Lowe, The Settlement of Disputes in International Law. Institutions and Procedures, Oxford University Press 1999, s. 59 i n. Dla poglądu traktu- jącego arb. inwestycyjny jako część międzynarodowego prawa inwestycyjnego (implikowałoby to publicznooprawny charakter) zob.: M. Jeżewski, Natura współczesnego arbitrażu międzyna- rodowego [w:] Abitraż..., red. C. Mik, Warszawa 2014, s. 45; M. Jeżewski, Natura..., s. 424–425. Zob. także P. Nowaczyk, A. Szumański, M. Szymańska, Regulamin..., s. 22. 35 Dla zróżnicowania w zależności od podstawy zob. M.H. Koziński, Arbitraż.... [w:] System..., red. A. Szumański, s. 896. Zob. także: Ł. Błaszczak, Wyrok sądu polubownego w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2010, s. 300–301; Ł. Błaszczak, M. Ludwik, Sądownictwo polubowne (arbi- traż), Warszawa 2007, s. 4–5. 36 Strona internetowa United Nations Conference on Trade and Development: http://unctad.org/ en/Pages/AboutUs.aspx (dostęp: 8.02.2017  r.); dalej jako „UNCTAD”. Zasygnalizowany po- dział kompetencji nie jest sztywny. Podczas gdy analizy dot. rozwoju arb. inwestycyjnych są tworzone przez UNCTAD, w  gestii UNCITRAL leży opracowywanie dokumentów wspie- rających arb. inwestycyjny w praktyce. Od 1.04.2014 r. wszedł w życie pierwszy instrument UNCITRAL dedykowany tylko arb. inwestycyjnemu (UNCITRAL Rules on Transparency in Treaty-based Investor-State Arbitration), a następnie 10.12.2014 r. przyjęto United Nations Co- nvention on Transparency in Treaty-based Investor-State Arbitration. Zob. stronę internetową UNCITRAL z  tymi dwoma instrumentami: http://www.uncitral.org/uncitral/en/uncitral_te- xts/arbitration/2014Transparency.html; oraz: http://www.uncitral.org/uncitral/en/uncitral_ texts/arbitration/2014Transparency_Convention.html (dostęp: 8.02.2017 r.), dalej w odniesie- niu do pierwszego z tych instrumentów jako „Zasady transparentności w traktatowym arb. inwest.” lub Rules on Transparency. 37 Siedziba arb. inwestycyjnego znajduje się często na terytorium Dystryktu Kolumbii w USA (Waszyngton), a w Europie we Francji (Paryż), Holandii (Haga) albo Szwecji (Sztokholm). 35 Wstęp w  państwie, które ekstensywnie wzorowało się w  ustawodawstwie we- wnętrznym na przepisach Prawa modelowego UNCITRAL. Jednocześnie definicja „międzynarodowego arbitrażu” zamieszczona w Prawie modelowym UNCITRAL ma charakter zdecydowanie kompro- misowy. Tym samym nie przystaje do dwóch konkurujących ze sobą tra- dycyjnych koncepcji jego definiowania. Definicja z art. 1 ust. 3 pr. modelowego łączy tzw. elementy przedmioto- we z elementami podmiotowymi. Elementem przedmiotowym w definicji z  Prawa modelowego UNCITRAL jest przyjęcie, że dla uznania danego arbitrażu za „międzynarodowy” przedmiot umowy o  arbitraż powinien być związany z  więcej niż jednym państwem (art.  1 ust.  3 lit.  „c”). Ele- mentem typowo podmiotowym jest natomiast odwołanie do siedziby stron umowy o arbitraż (art. 1 ust. 3 lit. „a” i częściowo „b”). Tego rodzaju hybrydowe zredagowanie definicji nie jest przyjmowane przez wszystkich ustawodawców38. Niektórzy mogą zdecydować się podążyć wyłącznie za jedną z tradycyjnych koncepcji, tj. zdefiniować międzynarodowy arbitraż tylko w oparciu o kryteria przedmiotowe albo podmiotowe. Możliwość konstruowania definicji międzynarodowego arbitrażu w opar- ciu o kryteria przedmiotowe lub podmiotowe doprowadzić może do sy- tuacji, że spór uznany w przepisach jednego państwa za krajowy, będzie miał charakter międzynarodowy z  perspektywy przepisów innego pań- stwa39. Dla uniknięcia tego rodzaju niepożądanych przypadków, możliwa jest całkowita rezygnacja z  jakiejkolwiek definicji ustawowej międzyna- rodowego arbitrażu. W  części V polskiego Kodeksu postępowania cy- wilnego40 (art. 1154–1217) termin „międzynarodowy arbitraż” nie został w ogóle zastosowany przez us
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Dowody i postępowanie dowodowe w międzynarodowym arbitrażu handlowym oraz inwestycyjnym. Zagadnienia wybrane
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: