Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00782 006331 13852118 na godz. na dobę w sumie
Dowody w postępowaniach sądowych - ebook/pdf
Dowody w postępowaniach sądowych - ebook/pdf
Autor: , , , , , , , , , Liczba stron: 160
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-815-8021-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Postępowanie dowodowe jest najistotniejszą częścią każdego postępowania prowadzącego do rozstrzygnięcia określonego zagadnienia prawnego. Rozwój wiedzy oraz ewolucja samego prawa sprzyjają pojawianiu się nowych możliwości dowodowych. Prawo dowodowe, niezależnie od postępowania, w którym dowody są przeprowadzane, powinno być ciągle przedmiotem analizy prawników. Dlatego też zespół pracowników naukowych Wydziału Prawa SWPS Uniwersytetu Humanistycznospołecznego podjął się analizy różnych aspektów postępowania dowodowego w procedurach sądowych i w postępowaniu administracyjnym. Zaprezentowane analizy dotyczą nowych środków dowodowych, zagadnień porównawczych z systemem anglosaskim, a także nowych propozycji dotyczących prawa dowodowego w polskim systemie.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Pisemne zeznania świadków w postępowaniu arbitrażowym dr hab. Andrzej Szlęzak, profesor Uniwersytetu SWPS, radca prawny, apl. adw. Adam Usiądek, doktorant Uniwersytetu SWPS § 1. Wprowadzenie Obserwując praktykę krajowych stałych sądów arbitrażowych, można za- uważyć popularyzację środka dowodowego w postaci pisemnych zeznań świadków. Wynika to z podążania za nurtem wytyczonym przez zagraniczne sądownictwo arbitrażowe, w którym jest to instytucja powszechnie stosowana. Standard przyjęty w sądownictwie arbitrażowym różni się jednak zasadniczo od formuły przyjętej przez ustawodawcę na potrzeby postępowania sądowego, unormowanego w KPC. Przedmiotem niniejszego artykułu jest przybliżenie oraz ocena tytułowej instytucji, w szczególności zaś jej zastosowania w postę- powaniach toczonych przed krajowymi stałymi sądami polubownymi. § 2. Pisemne zeznania świadków w międzynarodowych regulaminach arbitrażowych Wprowadzenie elementu pisemnego do odbierania zeznań od świadków w postępowaniu arbitrażowym zasadniczo sprowadza się do podzielenia po- stępowania dowodowego w tym zakresie na dwa etapy. W pierwszym z nich świadek przedstawia (na piśmie) okoliczności faktyczne znane mu w sprawie, które w ocenie strony powołującej mogą być istotne dla rozstrzygnięcia (tj. ze- znaje na okoliczności, co do których został powołany; written witness state- ment). Następnie, na etapie rozprawy, strona przeciwna ma prawo do przepy- 3 Część I. Proces cywilny tania go co do okoliczności, w związku z którymi zeznawał na piśmie (tzw. cross examination)1. Rozwiązanie takie dopuszcza szereg zagranicznych regulaminów arbitra- żowych, m.in. art. 27 ust. 2 Regulaminu UNCITRAL2 (UNCITRAL Arbitration Rules), art. 20 ust. 2–5 Regulaminu LCIA3 (LCIA Rules), art. 28 ust. 2 Regula- minu SCC4 (SCC Rules), art. 25 ust. 3 Regulaminu SCAI5 (Swiss Rules of Inter- national Arbitration), jak również pkt e załącznika Nr 4 do Regulaminu ICC6 (ICC Rules of Arbitration). Jak wskazuje się w doktrynie arbitrażu handlowego, sąd polubowny posiada kompetencję do przeprowadzenia dowodu z pisem- nych zeznań świadka, nawet jeśli właściwy w sprawie regulamin nie zawiera w tym zakresie stosownych postanowień7. Regulaminy arbitrażowe zwykle jednak ograniczają się jedynie do potwier- dzenia dopuszczalności omawianej tu procedury odbierania zeznań od świad- ków, nie regulując w szczegółach trybu, w jakim zeznania takie będą składane. Postanowienia regulaminów mają w tym zakresie charakter ramowy w tym sensie, że wskazują jedynie potencjalne rozwiązania8. Istotne, praktyczne zna- czenie odgrywają tu „posiłkowe” dokumenty międzynarodowe, zawierające wskazówki co do zawartości written witness statements. W szczególności cho- dzi tu o Regulamin Dowodowy IBA9 (IBA Rules on the Taking of Evidence in In- ternational Arbitration) oraz wytyczne UNCITRAL o Organizacji Postępowa- nia Arbitrażowego (UNCITRAL Notes on Organizing Arbitral Proccedings). 1 Stosowaną czasami praktyką – naszym zdaniem nieprawidłową – jest rozpoczęcie przesłu- chań świadka na rozprawie przez stronę, która świadka powołała. Niweczy to sens dopuszczenia pisemnych zeznań świadków, bo written witness statement ma na celu (m.in.) skrócenie czasu roz- prawy. Powtarzanie na niej ustnie tego, co świadek już napisał, korzyść tę eliminuje. Zob. szerzej pkt V poniżej. 2 United Nations Commission of International Trade Law. 3 London Court of International Arbitration. 4 The Stockholm Chamber of Commerce. 5 Swiss Chambers’ Arbitration Institution. 6 International Chamber of Commerce. 7 Zob. M. Łaszczuk, R. Morek, [w:] A. Szumański, M. Łaszczuk (red.), Regulamin Arbitrażowy Sądu Arbitrażowego przy KIG. Komentarz, Warszawa 2017, s. 367; zob. też M. Kocur, Witness Statements in International Commercial Arbitration, [w:] B. Gessel-Kalinowska vel Kalisz (red.), The Challenges and the Future of Commercial and Investment Arbitration, Warszawa 2015, s. 167. 8 Zob. K. Czech, Dowody i postępowanie dowodowe w międzynarodowym arbitrażu handlo- wym oraz inwestycyjnym. Zagadnienia wybrane, Warszawa 2017, s. 173. 9 International Bar Association. 4 Rozdział I. Pisemne zeznania świadków w postępowaniu... § 3. Zeznania świadków w regulaminach krajowych stałych sądów arbitrażowych Rozwiązania podobne do promulgowanych w regulaminach zagranicznych instytucji arbitrażowych przyjęto także w regulaminach krajowych stałych są- dów arbitrażowych. Zgodnie z § 33 ust. 8 Regulaminu Sądu Arbitrażowego przy Krajowej Izbie Gospodarczej w Warszawie (dalej: SA KIG) kompetencja co do określenia sposobu przeprowadzenia dowodu należy do zespołu orze- kającego. Postanowienie to określa jednak zarazem modelowy sposób prze- prowadzenia dowodu z zeznań świadków, wskazując, że dowód taki może zostać przeprowadzony dwuetapowo – „na podstawie pisemnego oświadcze- nia świadka, a następnie przez uzupełniające przesłuchanie na rozprawie”. Za zgodą stron zespół orzekający może z kolei „przeprowadzić dowód ze świadka tylko na podstawie jego pisemnego oświadczenia”. Zasadne jest więc twierdze- nie, że Regulamin SA KIG preferuje stosowanie zeznań pisemnych (written witness statements) połączonych z późniejszym cross examination na rozpra- wie. Z kolei poprzestanie na odebraniu zeznań pisemnych należy traktować jako wyjątek. Również Regulamin Sądu Arbitrażowego przy Konfederacji „Lewia- tan” (dalej: SA Lewiatan) preferuje dwuetapowe przesłuchanie świadków. Pa- ragraf 26 ust. 2 (c) tego regulaminu wskazuje, że kalendarz postępowania usta- lony w toku posiedzenia wstępnego powinien określać w szczególności „termin złożenia przez strony pisemnych zeznań świadków, chyba że Zespół Orzeka- jący uzna, że świadkowie będą składali jedynie ustne zeznania na rozprawie”. Inaczej jednak niż w przypadku Regulaminu SA KIG, alternatywą dla dwueta- powego postępowania dowodowego w zakresie zeznań świadków jest złożenie ich ustnie na rozprawie (gdy w Regulaminie SA KIG wskazuje się alternatywę w postaci poprzestania na zeznaniach pisemnych). § 4. Desygnat „świadka” w postępowaniu arbitrażowym Katalog osób, które mogą zostać powołane na świadka w postępowaniu arbitrażowym, zasadniczo różni się od tego, jak „świadek” rozumiany jest w polskiej procedurze cywilnej. Stąd analiza środka dowodowego musi zo- stać poprzedzona określeniem, kogo w postępowaniu arbitrażowym uważa się 5 Część I. Proces cywilny za „świadka”. Przepisy KPC, w ramach osobowych środków dowodowych, wy- odrębniają obok zeznań świadka (art. 258 i n. KPC) również przesłuchanie stron (art. 299 i n. KPC). Stąd nasuwa się wniosek, że w postępowaniu przed sądem powszechnym świadkiem może być jedynie osoba bezpośrednio nie- związana ze stronami, co nabiera szczególnego znaczenia, gdy stroną jest osoba prawna. Zgodnie z art. 259 pkt 3 KPC świadkami „nie mogą być przedstawi- ciele ustawowi stron oraz osoby, które mogą być przesłuchane w charakterze strony jako organy osoby prawnej lub innej organizacjimającej zdolność są- dową”. Kodeks postępowania cywilnego przewiduje więc odmienny reżim do- wodowy dla takich osób, w postaci dowodu z przesłuchania stron. Kwestia ta inaczej kształtuje się w postępowaniu arbitrażowym. Regu- laminy międzynarodowe definiują świadka w sposób szeroki. Przykładowo, zgodnie z ust. 27 ust. 2 Regulaminu UNCITRAL, świadkiem jest również przedstawiciel strony jak i inne osoby, niezależnie od tego, w jaki sposób są ze stronami związane10. Podobne rozwiązanie przyjmują również inne regula- miny międzynarodowe11. Z kolei w krajowym sądownictwie arbitrażowym definicja świadka nie jest tak eksponowana, jak w przypadku wskazanych powyżej regulaminów zagra- nicznych. Regulamin SA KIG i SA Lewiatan w ogóle nie określają tego, kto może być świadkiem. W literaturze nie budzi jednak wątpliwości, że pojęcie to należy rozumieć szeroko, tak jak w przypadku regulaminów międzynaro- dowych12. Co ciekawe, § 33 ust. 9 Regulaminu SA KIG dokonuje dystynk- cji między przedstawicielem strony a świadkiem, ale nie wprowadza żadnych odmienności w zakresie postępowania dowodowego dla obu tych kategorii podmiotów. Mając na względzie lakoniczność13 regulacji krajowych regulami- nów w tym zakresie, postuluje się posiłkowe stosowanie regulacji zagranicz- nych, w szczególności zaś Regulaminu Dowodowego IBA14. Z kolei ten ostatni w art. 4 ust. 2 określa, że świadkiem może być każda osoba, niezależnie od jej stosunku do stron. 10 Zob. P. Nowaczyk, [w:] A. Szumański, M. Szymańska, P. Nowaczyk, Regulamin Arbitrażowy UNCITRAL, Warszawa 2011, s. 365. 11 Zob. ust. 20.6 Regulaminu LCIA; art. 25 ust. 2 Regulaminu SCAI. 12 Zob. B. Gessel-Kalinowska vel Kalisz, M. Pochodyła, N. Jodłowska, [w:] B. Gessel-Kalinow- ska vel Kalisz (red.), Postępowanie przed Sądem Polubownym. Komentarz do Regulaminu Sądu Arbitrażowego przy Konfederacji Lewiatan, Warszawa 2017, s. 449. 13 Lakoniczność ta dostrzegana jest w doktrynie. Zob. I. Szmit, Znaczenie dowodu z zeznań świadków w postępowaniu arbitrażowym, PPH 2013, Nr 7, s. 48. 14 Tak np. M. Łaszczuk, R. Morek, [w:] A. Szumański, M. Łaszczuk (red.), Regulamin, s. 348. 6 Rozdział I. Pisemne zeznania świadków w postępowaniu... Podsumowując, zasadne jest przyjęcie, że również w krajowym sądownic- twie arbitrażowym pojęcie świadka powinno być rozumiane szeroko15. Nie- mniej kwestia relacji świadka do strony powinna być uwzględniana przy oce- nie wartości dowodowej jego zeznań. § 5. Sposób przygotowania pisemnych zeznań świadków Kolejnym argumentem przemawiającym za implementowaniem rozwią- zań przyjmowanych w regulaminach zagranicznych (np. w Regulaminie Do- wodowym IBA) jest sposób, w jaki pisemne zeznania świadków powinny zo- stać przygotowane. Wskazywano już wyżej, że regulaminy arbitrażowe zwykle nie odnoszą się szczegółowo do zasad przeprowadzania postępowania dowo- dowego, w tym m.in. do tego, w jaki sposób należy sporządzać written witness statements, tak od strony formalnej, jak i funkcjonalnej. Mówiąc o funkcjonal- ności, mamy na myśli relację między świadkiem a stroną (oraz jej pełnomoc- nikami), która świadka powołała. Kwestia ta zostanie omówiona w dalszych uwagach. Odnosząc się do zagadnień formalnych pisemnych zeznań świadków, Re- gulamin Dowodowy IBA w art. 4 ust. 5 wprost określa elementy, jakie po- winny się w nich znaleźć. Wskazano tam, że świadek w zeznaniach powinien przedstawić swoje podstawowe dane osobowe, określenie swojego stosunku do stron, wykształcenie, doświadczenie zawodowe oraz kwalifikacje, o ile infor- macje te mogą okazać się istotne w kontekście rozstrzygnięcia sporu. W szcze- gólności istotne z punktu widzenia oceny wartości zeznań świadka wydaje się tu określenie stosunku do stron. Regulamin Dowodowy IBA wskazuje, że cho- dzi o wszelkie obecne, jak i przeszłe okoliczności. Następnie świadek powinien przedstawić w sposób szczegółowy fakty, na okoliczność których zeznaje, jak również określić źródło swojej wiedzy co do tych faktów. W szczególności istotne jest możliwie najpełniejsze odniesienie się do oko- liczności faktycznych, które mogą być istotne z punktu widzenia rozstrzy- gnięcia sprawy. Leży to przede wszystkim w interesie strony, która świadka powołała, gdyż zasadniczo nie powinna mieć ona możliwości ustnego prze- 15 Podobnie tamże, s. 372. 7 Część I. Proces cywilny słuchiwania świadka na rozprawie (w trybie tzw. direct examination)16. Istotą stosowania zeznań pisemnych jest przyspieszenie postępowania. Bezcelowe w tym zakresie byłoby składanie zeznań pisemnych, przy równoczesnym wnioskowaniu o przesłuchanie świadka na rozprawie. Ten ostatni wniosek, uwzględniając zasadę równouprawnienia stron, przysługuje jedynie stronie przeciwnej. Stąd wykształciła się praktyka dwuetapowego postępowania do- wodowego w tym zakresie. Stronie (na jej wniosek) przysługuje prawo do prze- słuchania świadka strony przeciwnej na rozprawie (cross examination). Za- sadą jest, że w braku takiego wniosku przesłuchanie świadka na rozprawie nie jest obligatoryjne. Natomiast na dalszym etapie postępowania dowodowego na rozprawie strona powołująca świadka z reguły będzie miała możliwość ust- nego dopytania świadka (re-direct examination) na okoliczności, jakie ujawniły się w cross examination przeprowadzonym przez stronę przeciwną, po czym ta ostatnia uzyska możliwość kolejnego dopytania świadka (re-cross examina- tion) w związku z tym, co świadek zeznał w ramach re-direct examination. Istotnym zagadnieniem – z punktu widzenia przygotowania zeznań świad- ków – jest zakres dopuszczalnej ingerencji strony (a raczej: jej pełnomocni- ków) w przygotowanie written witness statements. W tym kontekście trafnie wskazuje się, że zeznania te, by mogły spełnić swoją funkcję w sposób pra- widłowy, powinny koncentrować się na kwestiach spornych, istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy17. Co więcej, pełnomocnicy wiedzą (a przynajmniej: powinni wiedzieć), jakie fakty – w świetle przepisów prawa materialnego, stanowiących podstawę roszczeń – są kluczowe dla sporu18. Należy więc się zgodzić z poglądem, że aktywny udział strony w powstawaniu pisemnych ze- znań świadków jest niezbędny19. W przeciwnym razie pisemne zeznania przy- gotowane w całości przez samego świadka mogą być dla zespołu orzekającego nieprzydatne, ze względu na brak waloru dowodowego w sprawie20. Omawianą kwestię wprost adresuje Regulamin Dowodowy IBA w art. 4 ust. 3, zgodnie z którym: it shall not be improper for a Party, its officers, employees, legal advi- sors or other representatives to interview its witnesses or potential witnesses and to discuss their prospective testimony with them. Podobne regulacje przewiduje Regulamin LCIA (art. 20 ust. 5) oraz Regulamin SCAI (art. 25 ust. 2). 16 Zob. tamże, s. 371. 17 Zob. M. Kocur, Witness Statements, s. 171. 18 Zob. M. Łaszczuk, R. Morek, [w:] A. Szumański, M. Łaszczuk (red.), Regulamin, s. 370. 19 Tamże. 20 Zob. M. Kocur, Witness Statements, s. 171 i powołana tam literatura. 8 Rozdział I. Pisemne zeznania świadków w postępowaniu... Bardziej szczegółowych wskazówek w tym zakresie dostarczają Wytyczne IBA dotyczące zastępstwa strony w arbitrażu międzynarodowym21. Wskazuje się tam, że przedstawiciele strony mogą wspierać świadka w przygotowaniu zeznań pisemnych22. Niemniej strona powinna zapewnić, by zeznania świadka dotyczyły jego własnej wiedzy o faktach, o których zeznaje23. Jest to istotne zwłaszcza w kontekście tego, że – jak trafnie wskazuje się w doktrynie – rolą świadka jest dostarczenie wiedzy o faktach, a nie wyrażenie ocen w ich przed- miocie24. Zeznania nie powinny również zawierać argumentacji prawnej, gdyż jej przedstawienie jest zadaniem stron, a nie świadka25. Wytyczne IBA wprost wskazują też – co nota bene wydaje się oczywiste – że strona nie powinna su- gerować świadkowi złożenia fałszywych zeznań w sprawie26. W tym kontekście pojawia się pytanie, jak daleko może sięgać ingerencja stron (pełnomocników) w przygotowanie written witness statements. Jak już wskazano, rola pełnomocników stron w przygotowaniu zeznań jest kluczowa. Ponieważ jednak proces przygotowania pisemnych zeznań pozostaje poza nadzorem zespołu orzekającego oraz strony przeciwnej, powstaje tu istotne pole do nadużyć. W szczególności nie można wykluczyć, że zeznania zostaną w całości przygotowane przez pełnomocników strony. W efekcie, w braku od- powiednich regulacji prawnych przeciwdziałających (o ile to w ogóle możliwe) nieprawdziwości oraz nierzetelności zeznań, mogą pojawić się nieprawidło- wości w tym zakresie, skoro zeznania – gdyby w całości przygotowywać je miał pełnomocnik – mogą dążyć w kierunku „naginania” faktów pod tezę, ja- kiej pełnomocnik będzie chciał bronić. Ciężar wykrycia tego rodzaju (i podob- nych) nadużyć spoczywa więc na zespole orzekającym, zaś instrumentem ta- kiej kontroli jest ocena wiarygodności zeznań świadka. W szczególności będą one mogły być uznane za niewiarygodne w sytuacji, gdy zostaną przygotowane w sposób zbyt „doskonały”27 czy też gdy świadek wypowiada się w kwestiach leżących poza zakresem jego kompetencji28. 21 IBA Guidelines on Party Representation in International Arbitration. 22 A Party Representative may assist Witnesses in the preparation of Witness Statements and Experts in the preparation of Expert Reports. 23 A Party Representative should seek to ensure that a Witness Statement reflects the Witness’s own account of relevant facts, events and circumstances. 24 Zob. M. Łaszczuk, R. Morek, [w:] A. Szumański, M. Łaszczuk (red.), Regulamin, s. 370. 25 Zob. M. Kocur, Witness Statements, s. 171. 26 A Party Representative should not invite or encourage a Witness to give false evidence. 27 Zob. M. Kocur, Witness Statements, s. 171. 28 Zob. M. Łaszczuk, R. Morek, [w:] A. Szumański, M. Łaszczuk (red.), Regulamin, s. 370. 9 Część I. Proces cywilny W podsumowaniu należy stwierdzić, że rola pełnomocników powinna sprowadzać się do tego, by udzielić świadkowi odpowiedniego wsparcia w pro- cesie przygotowania pisemnych zeznań, w szczególności przez ogólne wska- zanie wydarzeń istotnych z punktu widzenia rozstrzygnięcia, o których świa- dek może coś wiedzieć. Kolejnym aspektem aktywności pełnomocników stron może być ich działalność jako redaktorów wypowiedzi świadka. W szczególno- ści może chodzić o logiczne uporządkowanie jego zeznań oraz „sformatowa- nie” ich tak, by odpowiadały wymogom proceduralnym przyjętym w sprawie. W żadnym wypadku nie powinno się jednak sugerować świadkowi, w jakim kierunku powinny iść jego zeznania. Ponadto, co najważniejsze, pełnomoc- nicy strony nie powinni przygotowywać zeznań świadków samodzielnie. Ta- kie działanie wypacza istotę postępowania dowodowego, a co za tym idzie – zmniejsza szansę na rzetelne rozpoznanie sprawy i wydanie właściwego roz- strzygnięcia. § 6. Postępowanie w razie braku możliwości przesłuchania świadka na rozprawie Ponieważ zespół orzekający nie dysponuje skutecznymi instrumentami, wymuszającymi obecność świadka na rozprawie, pojawia się pytanie, jak trak- tować zeznania pisemne świadka, który się na niej nie stawi i strona przeciwna nie będzie miała możliwości przeprowadzenia cross examination. Jak wia- domo, przesłuchanie takie stanowi realizację zasady równouprawnienia stron. O ile kwestia ta nie stanowi problemu, gdy strona przeciwna nie wnioskowała o przesłuchanie świadka na rozprawie, rozważenia wymaga dopuszczalność zaliczenia zeznań pisemnych w poczet materiału dowodowego w przypadku, gdy wniosek taki został złożony. Regulamin SA KIG wprost odnosi się do tej kwestii, wskazując w § 33 ust. 8, że przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka tylko na podstawie pisemnego oświadczenia jest możliwe jedynie za zgodą obu stron. Z kolei Regulamin SA Lewiatan wskazuje jedynie, że niestawiennictwo świadka nie tamuje rozprawy. Wydaje się zasadne, by w takiej sytuacji posiłkowo stosować postanowie- nia Regulaminu Dowodowego IBA, wskazującego (w art. 4 ust. 7), że w razie niestawiennictwa świadka zespół orzekający powinien oddalić dowód z jego zeznań. Może jednak zdecydować inaczej z ważnych powodów. W arbitrażu międzynarodowym rozstrzygnięcie tego zagadnienia sprowadza się do usta- 10 Rozdział I. Pisemne zeznania świadków w postępowaniu... lenia przyczyn niestawiennictwa świadka na rozprawie. Jeżeli powód ten był „ważny” i od świadka niezależny (np. świadek zachorował), a wyznaczenie ko- lejnego terminu nie jest możliwe lub zasadne, zespół orzekający może zaliczyć zeznania pisemne w poczet materiału dowodowego; w innym wypadku (np. je- żeli świadek umyślnie nie stawia się na rozprawie) dowód taki powinien zostać pominięty29. Opisane wyżej rozwiązanie nie jest wolne od wątpliwości. W szczególności należy zwrócić uwagę, że standardem w arbitrażu jest to, że ciężar zapewnie- nia stawiennictwa świadka spoczywa na stronie. W związku z tym stronę po- wołującą powinny również obciążać konsekwencje niestawiennictwa świadka. Ponadto, gdy świadek nie może się stawić na rozprawie z uzasadnionych przyczyn, powinno się go przesłuchać w innym terminie (chyba że strona przeciwna zrezygnuje z cross examination). Należy więc zgodzić się ze stano- wiskiem, że w braku możliwości takiego przesłuchania dowód z pisemnych zeznań powinien zostać przez zespół orzekający pominięty30. Przyjęcie prze- ciwnego poglądu mogłoby prowadzić do naruszenia zasady równouprawnie- nia stron, przerzucając ryzyko niestawiennictwa świadka na stronę przeciwną, bez dania jej szansy na obronę przez umożliwienie jej podważenie zeznań świadka w ramach cross examination. § 7. Zalety i wady dowodu z pisemnych zeznań świadków w postępowaniu arbitrażowym W doktrynie wskazuje się na szereg zalet postępowania arbitrażowego31. W wielu przypadkach są one pochodną elastyczniejszej, niż w sądownictwie powszechnym, procedury dowodowej, w tym właśnie szerokiego dopuszczenia pisemnych zeznań świadków. Tak jest przede wszystkim jest w przypadku jednej z istotniejszych zalet po- lubownego rozstrzygania sporów, mianowicie większej sprawności i szybko- 29 Zob. M. Kocur, Witness Statements, s. 180–181. 30 Zob. M. Łaszczuk, R. Morek, [w:] A. Szumański, M. Łaszczuk (red.), Regulamin, s. 371. 31 Zob. np. J. Rajski, Nowe wyzwania wobec sądów arbitrażowych, PPH 2001, Nr 2, s. 2; M. Błaszczak, M. Ludwik, Sądownictwo polubowne (arbitraż), Warszawa 2008, s. 17; T. Ereciński, K. Weitz, Sąd arbitrażowy, Warszawa 2008, s. 49–50. 11 Część I. Proces cywilny ści postępowania32. Wpływ na przebieg postępowania dowodowego ma przede wszystkim to, że pisemne zeznania świadków przedstawiane są w sposób upo- rządkowany. Ponadto znajomość treści zeznań świadka przed rozprawą po- zwala zespołowi orzekającemu na ustalenie, którzy świadkowie wniosą coś istotnego do sprawy. W szczególności, po zapoznaniu się z pisemnymi ze- znaniami świadka, zespół orzekający może postanowić o oddaleniu wniosku o przeprowadzenie dowodu z zeznań tego świadka, jako nieprzydatnych dla rozstrzygnięcia sporu. Z kolei strona przeciwna ma możliwość przygotowa- nia właściwych pytań na cross examination oraz nie jest „zaskakiwana” przez świadka nowymi okolicznościami faktycznymi na rozprawie33. Gdy zaś chodzi o wady, ma je nie tyle instytucja pisemnych zeznań świad- ków (jako taka), ale to, w jaki sposób bywa wykorzystywana i wdrażana. Pomi- jając już wskazane wyżej uchybienia (np. gdy pisemne zeznania przygotowane są w całości przez pełnomocnika strony lub gdy ich treść odnosi się nie tylko do faktów), pierwszoplanową kwestią – choć odnoszącą się do zeznań świad- ków w arbitrażu w ogólności, a nie tylko do zeznań pisemnych – jest brak od- powiednio skutecznych mechanizmów mających na celu zapewnienie praw- dziwości oraz rzetelności tych zeznań. Po wtóre, ponieważ w arbitrażu przy- jęło się stosować zasadę, że cross examination może być przeprowadzane przez stronę przeciwną wyłącznie w odniesieniu do treści objętych zeznaniami pi- semnymi34, tego rodzaju ograniczenie może utrudniać stronie przeciwnej pod- ważenie rzetelności lub prawdziwości twierdzeń świadka. W postępowaniu przed sądem powszechnym kluczową gwarancją praw- dziwości i rzetelności zeznań świadków jest ich odpowiedzialność karna, prze- widziana za składanie fałszywych zeznań. Zgodnie z art. 233 § 1 KK odpo- wiedzialności tej podlega ten, kto „składając zeznanie mające służyć za do- wód w postępowaniu sądowym lub w innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy, zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę”. Powstaje zatem pytanie, czy hipotezą powołanego wyżej przepisu objęte jest również składa- nie fałszywych zeznań przed sądem polubownym. W doktrynie nie ma w tym zakresie zgody. Prima facie wydaje się oczywiste, że należy odrzucić tezę, iż postępowanie arbitrażowe może być kwalifikowane jako postępowanie sądowe w rozumie- 32 Zob. T. Ereciński, K. Weitz, Sąd arbitrażowy, s. 48; M. Błaszczak, M. Ludwik, Sądownictwo 33 Zob. M. Kocur, Witness Statements, s. 168. 34 Zob. M. Łaszczuk, R. Morek, [w:] A. Szumański, M. Łaszczuk (red.), Regulamin, s. 371. polubowne s. 17. 12 Rozdział I. Pisemne zeznania świadków w postępowaniu... niu art. 233 § 1 KK35. Sporne pozostaje jednak to, czy dopuszczalna jest jego kwalifikacja jako „innego postępowania prowadzonego na podstawie ustawy”. M. Łaszczuk trafnie wskazuje, że odpowiedź na tak postawione pytanie wy- maga w pierwszej kolejności określenia, jakie cechy powinna posiadać regula- cja normatywna postępowania, aby mogło ono zostać zakwalifikowane jako „prowadzane na podstawie ustawy” w rozumieniu art. 233 KK36. Autor po- siłkuje się tu postanowieniem SN z 2.2.2004 r.37, w którym stwierdzono, że „nie ulega wątpliwości, że wymóg ustawowej regulacji postępowania niesądo- wego musi być rozumiany dosłownie i ściśle. Obliguje do tego konstytucyjna i karnomaterialna zasada określoności czynu zabronionego pod groźbą kary (art. 42 ust. 1 Konstytucji RP, art. 1 § 1 KK), z której wynika zakaz stosowania wykładni rozszerzającejznamion przestępstwa na niekorzyść sprawcy”. Wska- zuje on również, że o ile w polskim ustawodawstwie obowiązuje regulacja usta- wowa dotycząca sądownictwa polubownego, o tyle jednak samo postępowanie arbitrażowe odbywa się na podstawie procedury określonej przez strony postę- powania38. Określenie to następuje przez wskazanie reguł w zapisie na sąd po- lubowny, czy też w późniejszej umowie, jak również przez odesłanie do regu- laminu stałego sądu polubownego. W konkluzji powoływany autor dochodzi do wniosku, że należy odrzucić tezę, iżby postępowanie arbitrażowe stanowiło „inne postępowanie prowadzone na podstawie ustawy”, bo Kodeks postępo- wania cywilnego nie reguluje sensu stricto przebiegu postępowania arbitrażo- wego, a jedynie sankcjonuje dopuszczalność takiego postępowania39. M. Łasz- czuk wskazuje także, że stanowisko to potwierdza również brak wyraźnej usta- wowej kompetencji arbitrów do uprzedzenia zeznającego o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań lub odebrania od takiej osoby przyrze- 35 Zob. T. Ereciński, K. Weitz, Sąd arbitrażowy, s. 23–26 i powołana tam literatura; w doktrynie prawa karnego tak np. M. Szewczyk, A. Wojtaszczyk, W. Zontek, [w:] A. Zoll, W. Wróbel (red.), Kodeks karny – część szczególna, t. 2, Komentarz do art. 117–211a, Warszawa 2017, art. 233, pkt 33; odmiennie (i naszym zdaniem: nietrafnie): A. Duda, M. Durbas, Odpowiedzialność karna za składanie fałszywych zeznań w postępowaniu przed sądem arbitrażowym, Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych 2016, Nr 1, s. 76. 36 Zob. M. Łaszczuk, O dopuszczalności odbierania przyrzeczenia od świadków przez sąd polubowny, [w:] P. Nowaczyk i in. (red.), Międzynarodowy i krajowy arbitraż handlowy u progu XXI wieku. Księga pamiątkowa dedykowana doktorowi habilitowanemu Tadeuszowi Szurskiemu, Warszawa 2008, s. 72. 37 V KK 168/03, OSNKW 2004, Nr 3, poz. 29. 38 Zob. M. Łaszczuk, O dopuszczalności s. 73. 39 Zob. tamże, s. 74; stanowisko to (choć bez szerszej analizy) potwierdza się również w dok- trynie prawa karnego – zob. m.in. K. Wiak, [w:] A. Grześkowiak, K. Wiak (red.), Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2018, art. 233, Nb. 9. 13 Część I. Proces cywilny czenia, co jest przesłanką odpowiedzialności karnej na podstawie art. 233 § 1 KK (art. 233 § 2 KK)40. Zdaniem powoływanego autora, w obecnym stanie prawnym arbitrzy w kompetencję taką nie są wyposażeni. Z powyższym poglądem należy się zgodzić. Jego przeciwnicy (głoszący, że sąd arbitrażowy jest desygnatem „sądu” w rozumieniu art. 233 § 1 KK41) nie przytaczają ważkich argumentów na rzecz odmiennej tezy. W szczególności nie przekonuje powołanie się na argument o racjonalności ustawodawcy, który to argument miałby przemawiać za zastosowaniem art. 233 KK do postępowa- nia arbitrażowego42. W rzeczywistości argument ten wzmacniałby raczej po- gląd, za którym tu się opowiadamy. Gdy bowiem Kodeks postępowania cy- wilnego ma na uwadze kwestie odnoszące się do sądu arbitrażowego, posłu- guje się terminem „sąd polubowny”, a nie „sąd”. Dystynkcja wprowadzona przez ustawodawcę na poziomie językowym nie pozwala więc na interpretację art. 233 KK w kierunku utożsamiania „sądu” z „sądem polubownym”. Co wię- cej, stawianie znaku równości między „sądem” a „sądem polubownym” w ra- mach wykładni art. 233 KK prowadziłoby do naruszenia zakazu rozszerzającej wykładni przepisów prawa karnego43, a ponadto stałoby w sprzeczności z za- kazem wykładni synonimicznej44. Podsumowując, istotną wadą zeznań świadków w arbitrażu jest brak odpo- wiednich gwarancji normatywnych co do rzetelności i prawdziwości. De lege ferenda należałoby więc postulować zmianę obecnego stanu prawnego, cho- ciażby przez wyraźne objęcie normą art. 233 KK postępowania prowadzonego przed sądem polubownym. Innym rozwiązaniem – choć naszym zdaniem bu- dzącym wątpliwości, wobec brzmienia przepisu i w świetle zakazu wykładni rozszerzającej norm prawa karnego – byłoby przesądzenie omawianej teraz kwestii w drodze wykładni art. 233 KK dokonanej przez Sąd Najwyższy45. 40 Zob. M. Łaszczuk, O dopuszczalności, s. 75; M. Szewczyk, A. Wojtaszczyk, W. Zontek, [w:] A. Zoll, W. Wróbel (red.), Kodeks karny, t. 2, art. 233, pkt 40. 41 Zob. A. Duda, M. Durbas, Odpowiedzialność, passim; P. Nowaczyk, [w:] A. Szumański, M. Szymańska, P. Nowaczyk, Regulamin Arbitrażowy UNCITRAL, s. 379. 42 Zob. A. Duda, M. Durbas, Odpowiedzialność, s. 76–77. 43 Zob. L. Morawski, Zasady wykładni prawa, Toruń 2010, s. 200–201 i powołane tam orzecz- 44 Zob. tamże, s. 117–118 i powołane tam orzecznictwo. 45 Zob. I. Szmit, Znaczenie dowodu, s. 50. nictwo. 14 Rozdział I. Pisemne zeznania świadków w postępowaniu... § 8. Podsumowanie Stosowanie pisemnych zeznań świadków w postępowaniu arbitrażowym ma liczne niezaprzeczalne zalety i niewiele wad. Nie bez powodu zresztą roz- wiązanie to zostało zaaprobowane w międzynarodowym sądownictwie arbi- trażowym. Nie stałoby się tak, gdyby nie pozytywny wpływ tego rodzaju pro- cedury na sprawność i szybkość postępowania. Ponadto zapoznanie się z ze- znaniami pisemnymi przed rozprawą pozwala na lepsze przygotowanie się do niej stron oraz zespołu orzekającego, co przekłada się na większą jej efektyw- ność. Jak każde rozwiązanie mające godzić sprzeczne interesy stron, nie jest ono wolne od wad. Wynikają one jednak raczej z niedoskonałości obecnej re- gulacji ustawowej, niż z samej instytucji zeznań pisemnych. Wydaje się też, że ryzyka, jakie się z jej zastosowaniem wiążą, mogą być zniwelowane przez do- świadczenie arbitrów, na których ostatecznie spoczywa ciężar oceny materiału dowodowego zebranego w sprawie. Na koniec instytucja pisemnych zeznań świadków (i stron) znalazła już drogę (w ograniczonym zakresie) do sądownictwa powszechnego. Krajowy ustawodawca przewidział ją bowiem w przepisach o europejskim postępowa- niu w sprawie drobnych roszczeń (zob. zwłaszcza art. 50525 KPC). Wobec tego nic nie stoi na przeszkodzie, by dopuścić ją do postępowania przed są- dem w szerszym niż dotąd zakresie. Nie byłby to pierwszy przypadek, gdy roz- wiązania wypracowane i sprawdzone na gruncie sadownictwa polubownego (np. nagrywanie rozpraw) zostają następnie wykorzystane w sądownictwie po- wszechnym. Pozostaje mieć nadzieję, że podobnie może być z pisemnymi ze- znaniami świadków. Poza sporem jest bowiem, że instytucja ta sprzyja spraw- ności i szybkości postępowania; to zaś jest zawsze jednym z głównych priory- tetów ustawodawcy procesowego. Należy go więc zachęcać, by po raz kolejny zaczerpnął z dobrych doświadczeń sądownictwa polubownego. 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:


Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: