Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00510 009855 16972523 na godz. na dobę w sumie
Dowodzenie w postępowaniu cywilnym - ebook/pdf
Dowodzenie w postępowaniu cywilnym - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 246
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-824-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Opracowanie stanowi przedstawienie zagadnień związanych z szeroko rozumianym dowodzeniem w postępowaniu cywilnym. W opracowaniu uwzględniono nową regulację (wprowadzoną ustawą z 4.7.2019 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw Dz.U. z 2019 r. poz. 1469) dotyczącą organizacji postępowania, przygotowania rozprawy oraz przeprowadzania środków dowodowych.

Zawiera omówienie zasad postępowania dowodowego na tle ogólnych zasad postępowania cywilnego, przebieg postępowania dowodowego, w ramach poszczególnych etapów postępowania, a ponadto wskazano jak rozkłada się ciężar twierdzenia i dowodzenia w procesie. Wiele miejsca poświęcono analizie poszczególnych środków dowodowych oraz ich znaczenia, dla wykazania faktów. Opisano pozadowodowe sposoby dokonywania ustaleń faktycznych. Oprócz tego omówiono cele i funkcje postępowania w przedmiocie zabezpieczenia dowodów oraz protokół stanu faktycznego jako metodę utrwalenia dowodów.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Cele i funkcje postępowania dowodowego w postępowaniu cywilnym § 1. Pojęcie postępowania dowodowego Jak zasadnie dostrzega się w literaturze, każde postępowanie można anali- zować w aspekcie funkcji, jaką spełnia w systemie prawa oraz struktury, w jaką  zostało ono wyposażone1. Analizy struktury postępowania można dokonywać  pod kątem jego elementów składowych takich jak: przedmiot postępowania czy  zakres podmiotowy, tworzących jego statykę, bądź ze względu na dynamikę tego  postępowania, tj. biorąc pod uwagę jego wszczęcie, przebieg i zakończenie2.  We wszystkich rodzajach spraw rozpoznawanych w postępowaniach przez  sądy lub inne organy, bez względu na to jakiego rodzaju normy prawa mate- rialnego  będą  stosowały  (karnego,  administracyjnego,  czy  cywilnego),  zasad- niczo  przed  wydaniem  merytorycznego  rozstrzygnięcia  w  sprawie  niezbędne  jest przeprowadzenie postępowania dowodowego, na podstawie, którego będzie  możliwe ustalenie okoliczności faktycznych umożliwiających dokonanie oceny,  jakiego rodzaju normę prawa materialnego należałoby zastosować. Bez prawi- dłowego ustalenia okoliczności faktycznych nie jest, bowiem możliwe dokona- nie oceny, jakiego rodzaju normy prawa materialnego powinny znaleźć zastoso- wanie w rozpoznawanej sprawie przez sąd.  Proces poznawczy związany z ustalaniem okoliczności faktycznych sprawy  przez  organy  państwa,  w  ramach  dopuszczalnych  przez  obowiązujące  przepi- sy, przy jednoczesnym zapewnieniu poszanowania praw i interesów podmiotów  uczestniczących w postępowaniu, określany jest mianem postępowania dowo- dowego3. Instytucjonalno-normatywny charakter form poznania procesowego  (dowodowego) przez sądy odróżnia od poznania historycznego lub naukowego,  natomiast metody poznania nie różnią się w istotny sposób od poznania o cha- rakterze naukowym4. s. 32. 1 M. Waligórski, Polskie prawo procesowe cywilne. Funkcja i struktura procesu, Warszawa 1947,  2 Ibidem, s. 33. 3 Por. R. Kmiecik, [w:] R. Kmiecik, Prawo dowodowe. Zarys wykładu, Kraków 2005, s. 21–22. 4 M. Zieliński, Poznanie sądowe a poznanie naukowe, Poznań 1979, s. 46. 1 Rozdział I. Cele i funkcje postępowania dowodowego w postępowaniu cywilnym Postępowanie dowodowe  polega  na  dokonywaniu  szeregu  zorganizowa- nych czynności przez uprawnione do tego organy, w ramach przyznanych im  kompetencji, celem wyjaśnienia okoliczności faktycznych, które stanowić będą  podstawę do dokonywania czynności orzeczniczych.  Prawidłowe wydanie merytorycznego orzeczenia w sprawie wymaga uprzed- niego  zgromadzenia,  a  następnie  oceny  materiału  procesowego,  stanowiące- go „całokształt informacji o faktach wchodzących w skład podstawy faktycznej  oraz  środki  wykazywania  ich  prawdziwości”5  umożliwiające  sądowi  ustalenie  podstawy  faktycznej  rozstrzygnięcia.  Należy  odróżnić  „materiał procesowy”  od „podstawy faktycznej rozstrzygnięcia”6, na którą składają się poszczegól- ne fakty, mające znaczenie w aspekcie norm prawa materialnego, które mają zo- stać zastosowane przez sąd w rozpoznawanej sprawie. Sąd musi, zatem dokonać  ustaleń stanu faktycznego w danej sprawie, co jest możliwe na podstawie uzy- skanych informacji o faktach i ich weryfikacji. Kodeks postępowania cywilnego  nie definiuje faktu, ale w literaturze nie budzi wątpliwości, iż są to zarówno zja- wiska świata zewnętrznego, jak i stany lub przeżycia zachodzące w sferze psy- chicznej człowieka (takiej jak zła lub dobra wiara, zamiar, czy wszelkie postacie  winy)7. Wyodrębnia się fakty sporne i niesporne, prawotwórcze, tamujące i ni- weczące oraz pozytywne i negatywne8.  Informacje  o  faktach  sąd  uzyskuje  od  stron  lub  uczestników  postępowania  (por. art. 187 § 1 pkt 2 oraz § 2, art. 217 § 1 KPC), dotychczasowy przepis art. 213  § 1 KPC pozwalał sądowi uzyskać informacje w wyniku własnych działań (jed- nakże na mocy nowelizacji dokonanej ustawą z 4.7.2019 r.9 przepis art. 213 § 1  KPC  został  skreślony).  Przy  czym  sąd  na  rozprawie,  poprzez  zadawanie  pytań  stronom, dąży do tego, aby strony przytoczyły lub uzupełniły twierdzenia lub do- wody na ich poparcie oraz udzieliły wyjaśnień koniecznych dla zgodnego z praw- dą  ustalenia  podstawy  faktycznej  dochodzonych  przez  nie  praw  lub  roszczeń.  W powyższy sposób sąd wyjaśniał istotne okoliczności sprawy, które między stro- nami są sporne. W wyniku nowelizacji zmieniony został art. 212 § 1 KPC, stosow- nie do którego – na rozprawie prowadzonej bez planu rozprawy sąd przez zada- wanie  pytań  stronom  dąży  do  tego,  aby  strony  przytoczyły  lub  uzupełniły  twierdzenia lub dowody na ich poparcie oraz udzieliły wyjaśnień koniecznych do  zgodnego z prawdą ustalenia podstawy faktycznej dochodzonych przez nie praw  5 W. Berutowicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 1978, s. 141. 6 Z. Resich, Istota procesu cywilnego, Warszawa 1985, s. 153. 7 E. Rudkowska-Ząbczyk, [w:] E. Marszałkowska Krześ (red.), Meritum. Postępowanie cywilne,  Warszawa 2017, s. 315.  8 Ibidem. 9 Ustawa z 4.7.2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych  ustaw (Dz.U. z 2019 r. poz. 1469). 2 § 1. Pojęcie postępowania dowodowego lub roszczeń. W ten sam sposób sąd dąży do wyjaśnienia istotnych okoliczności  sprawy, które są sporne. Ustalenie faktów wchodzących w skład podstawy faktycz- nej  rozstrzygnięcia  wymaga  potwierdzenia  prawdziwości  uzyskanych  o  faktach  informacji10. W związku z powyższym, w literaturze przedmiotu w procesie cy- wilnym wyróżnia się: podstawę faktyczną powództwa (wskazywaną przez powo- da w pozwie, ewentualnie uzupełnianą na dalszym etapie postępowania), mate- riał procesowy  oraz  ustalenia faktyczne dokonane przez sąd,  stanowiące  podstawę faktyczną merytorycznego rozstrzygnięcia, które zawarte są w uzasad- nieniu  wyroku11.  Na  mocy  dotychczasowego  przepisu  art.  187  §  1  pkt  2  KPC  w pozew powinien zawierać przytoczenie okoliczności faktycznych uzasadniają- cych  żądanie,  a  w  miarę  potrzeby  uzasadniających  również  właściwość  sądu.  W wyniku nowelizacji zmieniony został przedmiotowy przepis, a zatem w pozwie  należy wskazać fakty, na których powód opiera swoje żądanie, a w miarę potrzeby  uzasadniających również właściwość sądu. Powyższa regulacja powinna wyelimi- nować dotychczasowe wątpliwości, czy w pozwie wskazać jedynie fakty istotne  oraz dowody na ich poparcie, czy też należałoby przytoczyć inne jeszcze okolicz- ności faktyczne, tworzące podstawę faktyczną powództwa.  ustalenia faktyczne merytoryczne rozstrzygnięcie podstawa faktyczna powództwa materiał procesowy 10 Z. Resich, Istota procesu cywilnego, s. 154. 11 Por. J. Jodłowski, Z. Resich, Postępowanie cywilne, Warszawa 1979, s. 353. 3 Rozdział I. Cele i funkcje postępowania dowodowego w postępowaniu cywilnym Obowiązujące  przepisy  nie  definiują  terminu  „materiał  procesowy”,  choć  początkowo przepis art. 3 § 2 dKPC regulował kwestię związaną z uzupełnia- niem  „materiału  i  dowodów”  przedstawionych  przez  strony  lub  uczestników  postępowania.  Sformułowanie  powyższe  budziło  wątpliwości  interpretacyjne,  a mianowicie czy należy odróżniać materiał procesowy od dowodów, w sytuacji,  kiedy właśnie dowody składają się na „materiał procesowy”. Jak zasadnie zostało  dostrzeżone,  niezbędnym  warunkiem,  aby  „organ  procesowy  mógł  wypełnić,  spoczywające na nim obowiązki i doprowadzić do osiągnięcia przez proces wła- ściwych jego celów, musi dysponować odpowiednim materiałem. Materiał ten  będzie różny zależnie od struktury (a nie od funkcji) danego procesu. Inny bę- dzie on zatem w procesie rozpoznawczym, inny natomiast w postępowaniu wy- konawczym.  W  procesie  rozpoznawczym  materiałem  tym  są  dowody”12.  Materiał procesowy powstaje zarówno w wyniku inicjatywy procesowej stron  postępowania  (zgodnie  z  zasadą  kontradyktoryjności),  organu  prowadzącego  postępowanie, jak też innych podmiotów (w tym podmiotów działających na  prawach strony), ale również zdarzeń, tworząc całokształt dokonanych w spra- wie czynności procesowych, zdarzeń i działań13.  Materiał procesowy stanowią wnioski i twierdzenia stron czynności stron, uczestników i innych podmiotów postępowania działania i zdarzenia wpływające na rozstrzygnięcie sądu działania organu prowadzącego postępowanie i innych organów 12 M. Waligórski, Proces cywilny. Funkcja i struktura, Warszawa 1947, s. 392.  13 Z. Resich, Istota procesu cywilnego, s. 156. 4 § 1. Pojęcie postępowania dowodowego Zasadniczo materiał procesowy powstaje w wyniku inicjatywy stron (uczest- ników)  postępowania,  które  wskazują  fakty  (istotne  dla  merytorycznego  roz- strzygnięcia sprawy) oraz zgłaszają dowody na ich poparcie, co wiąże się z cię- żarem  twierdzenia  i  dowodzenia.  Należy  zaznaczyć,  iż  zagadnienie  ciężaru  twierdzenia i dowodzenia dotyczy przebiegu całego postępowania rozpoznaw- czego, postępowania zabezpieczającego, jak i wykonawczego. Wnioskując o udzielenie ochrony prawnej strona lub uczestnik postępowa- nia naraża się na tzw. ryzyko procesowe, jeśli nie będzie stosować się do przepi- sów nakładających ciężary procesowe. W przypadku zaniechania określonego  przez  przepisy  sposobu  działania,  bądź  z  powodu  działania  niewłaściwego14,  strona może ponieść negatywne konsekwencje zaniechań związanych z cięża- rem twierdzenia lub dowodzenia. Z powyższych względów ciężary procesowe  traktuje się, jako obowiązki względem samego podmiotu15. Przy czym ciężary  procesowe dotyczą zarówno podmiotów legitymowanych czynnie, jak i biernie,  gdyż podmiot występujący o ochronę prawną w formie zarzutu i przeciwstawia- jąc powodowi własne prawo, traktowany jest pod względem ciężarów proceso- wych jak powód16.  Celem umożliwienia organowi dokonania ustaleń faktycznych i usprawnie- nia przebiegu postępowania dowodowego wprowadzone zostały regulacje, wy- magające współdziałania stron (uczestników) postępowania, stanowiące system  ciężarów procesowych, wymagający wykonywania przyznanych stronom upraw- nień dla uzyskania korzyści procesowych17. Przepis art. 6 § 2 KPC w dotych- czasowym brzmieniu nakładał na strony i uczestników postępowania obowią- zek przytaczania wszystkich okoliczności faktycznych i dowodów bez zwłoki,  aby  postępowanie  mogło  być  przeprowadzone  sprawnie  i  szybko.  Przepis  ten  określał zatem zakres obowiązków stron w zakresie ciężaru wspierania postę- powania, wprowadzając wymóg przytaczania okoliczności faktycznych i dowo- dów, w celu realizacji postulatu ekonomiki postępowania i koncentracji mate- riału procesowego. Koncentracja materiału procesowego jest możliwa dzięki aktywności stron, jak i sądu rozpoznającego sprawę. Aktywność podmiotów  postępowania cywilnego będzie odmienna w zależności od trybu postępowania,  rodzaju postępowania, ale także od etapu rozpoznawania sprawy. W wyniku no- 14 M. Waligórski, Proces cywilny. Funkcja, s. 170.  15 T. Zembrzuski, Dowody i postępowanie dowodowe w sprawach cywilnych. Komentarz prak- tyczny z orzecznictwem. Wzory czynności sądowych i pism procesowych, [w:] Ł. Błaszczak, K. Mar- kiewicz (red.), Dowody i postępowanie dowodowe w sprawach cywilnych. Komentarz praktyczny  z orzecznictwem. Wzory czynności sądowych i pism procesowych, Warszawa 2015, s. 298 i n. oraz  cytowana tam literatura niemiecka.  16 K. Piasecki, System dowodów i postępowanie dowodowe w sprawach cywilnych, Warszawa  2010, s. 60. 17 M. Waligórski, Proces cywilny. Funkcja i struktura, Warszawa 1947, s. 171. 5 Rozdział I. Cele i funkcje postępowania dowodowego w postępowaniu cywilnym welizacji, na mocy ustawy z 4.7.2019 r., przepis art. 6 § 2 KPC został zmienio- ny, gdyż strony i uczestnicy postępowania zobowiązani będą do przedstawiania  faktów, a nie całokształtu okoliczności faktycznych. Przedmiotowa zmiana wią- że się także ściśle ze zmianą przepisu art. 187 § 1 pkt 2 KPC, który wymaga po- dania w treści żądania pozwu faktów, na których powód opiera swoje żądanie. Nie tylko powód ma obowiązek wskazywania faktów oraz dowodów na ich  poparcie, ale także pozwany w zakresie podważania twierdzeń i dowodów zgła- szanych przez powoda, jak i własnych zarzutów. W przypadku gdy pozwany zo- stał zobowiązany do złożenia odpowiedzi na pozew, jest on zobowiązany do rze- telnego i kompletnego przedstawienia swojego stanowiska w tym piśmie18. Ukształtowanie  realizacji  postulatu  koncentracji  materiału  procesowego  w postępowaniu cywilnym może być realizowane albo przez system prekluzji  albo przez system dyskrecjonalnej władzy sędziego. System prekluzji wiąże się  z nałożeniem na strony obowiązku przedstawiania faktów i dowodów w ozna- czonym terminie, pod rygorem, że po upływie tego terminu powołanie ich nie  będzie dopuszczalne19. Natomiast system dyskrecjonalnej władzy sędziego daje  możliwość uwzględnienia faktów i dowodów przez sąd także w przypadku, kie- dy  strony  przedstawiły  je  na  dalszych  etapach  prowadzonego  postępowania,  chociaż miały możliwość przedstawienia ich wcześniej20. A zatem w przypad- ku dyskrecjonalnej władzy sędziego ustawodawca pozostawia decyzję sądowi,  co do tego czy uwzględnić, czy też pominąć spóźnione wnioski i twierdzenia.  W  ramach  kierownictwa  sędziowskiego  przyznane  zostało  sądowi  upraw- nienie do określenia, jakiego rodzaju czynności procesowe powinny być podję- te, aby zapewnić prawidłowy przebieg postępowania. Sąd, celem zgromadzenia  materiału procesowego zarządza wymianę pism procesowych, aby przygotować  rozprawę, przeprowadza środki dowodowe, ale także stosuje środki przymusu  i wydaje orzeczenia (merytoryczne i formalne).  Przeprowadzenie postępowania dowodowego jest niezwykle istotną fazą (etapem) postępowania cywilnego  (zwłaszcza  w  postępowaniu  rozpoznaw- czym).  Za  traktowaniem  postępowania  dowodowego,  jako  jednego  z  etapów  postępowania rozpoznawczego przemawia także struktura uzasadnienia wyro- ku (por. art. 328 § 1 i 2 KPC), składająca się z podstawy faktycznej oraz podsta- wy prawnej wyroku. W doktrynie nie wszyscy jednak uznają ustalanie podstawy  18 Wyr. SA w Szczecinie – I Wydział Cywilny z 15.3.2018 r., I AGa 81/18, Legalis. 19 E. Marszałkowska-Krześ. część I, I. Gil, część II, Władza dyskrecjonalna a ciężar wspierania  postępowania i działania z dobrymi obyczajami, [w:] K. Markiewicz, A. Torbus (red.), Postępowanie  rozpoznawcze w przyszłym Kodeksie postępowania cywilnego, Warszawa 2014, s. 782 i n. 20 W doktrynie (por. Ł. Piebiak, Nowelizacja Kodeksu postępowania cywilnego – uwagi praktyczne,  Cz. II MoP 2012, Nr 13, s. 682) wyrażono stanowisko, iż rozróżnianie pomiędzy dyskrecjonalną  władzą sędziego jest niecelowe, gdyż w obu przypadkach ostateczna ocena i decyzja należy do sądu. 6 § 2. Cele postępowania dowodowego faktycznej w ramach prowadzonego postępowania dowodowego za etap stoso- wania prawa, łącząc ze stosowaniem prawa wyłącznie kwestie ściśle prawne21.  W postępowaniu cywilnym sąd, prowadząc postępowanie wyjaśniające, po- winien ustalić stan faktyczny sprawy, w celu prawidłowego określenia, jaka nor- ma prawna może mieć zastosowanie do ustalonego stanu faktycznego. Ustalony  przez sąd stan faktyczny sprawy stanowić będzie także podstawę faktyczną wy- danego  merytorycznego  orzeczenia.  Wskazując  podstawę  faktyczną  rozstrzy- gnięcia  sąd  uznaje  za  udowodnione  poszczególne  okoliczności  faktyczne,  na  podstawie przeprowadzonych środków dowodowych (w oparciu o przyjętą teo- rię dowodów), ujmując fakty w języku stosowanej normy prawnej, aby następ- nie  dokonać  subsumpcji  faktów  uznanych  za  udowodnione  pod  daną  normę  prawną (przepis prawa)22.  Postępowanie dowodowe w znaczeniu sensu largo obejmuje swym zakresem  całokształt czynności procesowych (dowodowych) od momentu wszczęcia po- stępowania, poszukiwanie i przeprowadzenie dowodów, kończąc na dokonaniu  ustaleń faktycznych w wyniku oceny zgromadzonych w sprawie dowodów w fa- zie orzeczniczej23. Natomiast w węższym ujęciu postępowanie dowodowe obej- muje czynności procesowe polegające na przeprowadzaniu (ujawnianiu) dowo- dów przez podmiot dokonujący ustaleń faktycznych i podejmujący decyzje24.  § 2. Cele postępowania dowodowego Postępowanie dowodowe stanowi zasadniczy etap postępowania wyjaśnia- jącego w sprawie cywilnej. Jedynie prawidłowo ustalony stan faktyczny sprawy  może  stanowić  podstawę  wydania  orzeczenia  merytorycznego  w  sprawie.  Już  w prawie rzymskim zwracano uwagę na znaczenie wykazania faktów dla uzy- skania ochrony prawnej, według jednej z rzymskich paremii niezbędne jest bo- wiem przedstawienie faktów i ich wykazanie (da mihi factum, dabo tibi ius).  Z  kolei  w  postępowaniu  dowodowym  można  wyodrębnić  etap  związany  z dopuszczeniem dowodu (danego rodzaju środka dowodowego), jego przepro- wadzenia25, jak też utrwalenia (w protokole)26 oraz oceny pod względem praw- 21 K. Piasecki, Wyrok pierwszej instancji w procesie cywilnym, Warszawa 1981, s. 93.  22 J. Rodziewicz, Prejudycjalność w postępowaniu cywilnym, Gdańsk 2000, s. 27.  23 Por. R. Kmiecik, [w:] R. Kmiecik, Prawo dowodowe. Zarys wykładu, Kraków 2005, s. 22. 24 Ibidem. 25 J. Turek, Czynności dowodowe sądu w procesie cywilnym, Kraków 2003, s. 29. 26 Ł. Błaszczak, [w:] Ł. Błaszczak, K. Markiewicz, E. Rudkowska-Ząbczyk (red.), Dowody w po- stępowaniu cywilnym, Warszawa 2010, s. 4. 7 Rozdział I. Cele i funkcje postępowania dowodowego w postępowaniu cywilnym dziwości, jak też przydatności dla następczej subsumpcji pod określoną normę  prawa materialnego.  Przy  czym  dopuszczenie  dowodów  pełni  funkcję  prewencyjną,  polegającą  na ocenie przydatności poszczególnych środków dowodowych dla dokonania  ustalenia stanu faktycznego sprawy i osiągnięcia celów prowadzonego postępo- wania cywilnego27. Ocena w zakresie przydatności danego środka dowodowego  powinna być dokonywana według tego czy fakt: 1)  jest istotny dla sprawy (art. 227 KPC);  2)  jest sporny pomiędzy stronami, bądź został przyznany przez stronę przeciwną  (art. 229, 230 KPC); (art. 231 KPC); 3)  został stwierdzony w sposób pewny za pomocą innych środków dowodowych  4)  jest niedopuszczalny (gdyż wyłącza go przepis Kodeksu art. 2352 KPC); 5)  jego przeprowadzenie wiąże się z nadmiernymi kosztami; 6)  narusza ekonomikę postępowania i służy jedynie przedłużeniu postępowania.  Natomiast przeprowadzenie dowodów wiąże się z dokonywaniem czynno- ści, na skutek których sąd uzyskuje materiał dowodowy, stanowiący informację  o faktach podlegających stwierdzeniu lub o prawdziwości informacji o faktach,  pochodzących od stron lub uczestników postępowania28.   Etapy postępowania dowodowego dopuszczenie środka dowodowego przeprowadzenie dowodu i utrwalenie ocena dowodu 27 M. Waligórski, Proces cywilny. Dynamika procesu (postępowanie), Warszawa 1947, s. 82;  Ł. Błaszczak, [w:] Ł. Błaszczak, K. Markiewicz, E. Rudkowska-Ząbczyk (red.), Dowody w postępowaniu  cywilnym, s. 4. 28 W. Berutowicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 1984, s. 324. 8 § 2. Cele postępowania dowodowego Na podstawie materiału dowodowego, uzyskanego z przeprowadzonych środ- ków dowodowych, sąd dokonuje ostatecznego ustalenia stanu faktycznego. Jedynie  do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego sąd będzie mógł zastosować właści- we  przepisy  prawa  materialnego,  a  w  efekcie  wydać  prawidłowe  rozstrzygnięcie  merytoryczne w sprawie. Przy czym materiał dowodowy może stanowić podstawę  także do wydania orzeczenia o charakterze formalnym, bądź wpadkowym. Strony  lub  uczestnicy  postępowania  składają  określone  wnioski  dowodo- we, które po ich przeprowadzeniu umożliwiają sądowi dysponowanie materia- łem dowodowym, na podstawie którego mógłby ustalić stan faktyczny sprawy.  Sąd  powinien  także  ustalić  rodzaj  stosunku  prawnego,  stanowiący  podstawę  do  dochodzenia  roszczenia,  aby  ocenić,  jakiego  rodzaju  okoliczności  faktycz- ne powinny zostać ustalone w trakcie postępowania. Stosowanie prawa polega,  bowiem nie tylko na znajomości obowiązujących norm prawnych oraz metod  wykładni przepisów prawa materialnego, ale poznaniu (ustaleniu) faktów zwią- zanych z rozpoznawaną sprawą, mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia  o skutkach prawnych29. Przed wydaniem merytorycznego rozstrzygnięcia sąd  powinien dokonać gradacji znaczenia faktów, a więc czy mają istotne znacze- nie dla merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy. Sąd powinien rozróżniać fakty  istotne, prawnie relewantne dla rozstrzygnięcia danej sprawy od innych faktów,  które nie będą miały takiego znaczenia.  Sąd przeprowadza dowody na podstawie wniosków stron lub uczestników  postępowania w postępowaniu nieprocesowym zgłaszanych odpowiednio w po- zwie, wniosku oraz innych pismach procesowych w odpowiedzi na pozew, co  wiąże  się  ze  spoczywającym  na  nich  ciężarze  twierdzenia  (onus proferendi).  Twierdzenia stron lub uczestników postępowania o określonych faktach stano- wią podstawę do dokonania przez sąd wstępnej kwalifikacji stanu faktyczne- go30. W wyniku nowelizacji KPC przewodniczący może zobowiązać stronę, aby  w piśmie procesowym podała nie tylko wszystkie twierdzenia, ale także dowody  istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, pod rygorem utraty ich powoływania w toku  dalszego postępowania (art. 2053 KPC). Sąd oddalając wnioski dowodowe może, po pierwsze, pozbawić strony zgła- szającej dowody możliwości wykazania zasadności jej twierdzeń, a po drugie,  doprowadzić do sytuacji, w której orzeczenie zostanie wydane w oparciu o nie- pełny  stan  faktyczny sprawy.  Ustalenie prawidłowo  stanu  faktycznego sprawy  jest, zatem niezbędne dla zastosowania prawidłowej normy prawa materialne- go,  której  dyspozycja  powinna  odpowiadać  stanowi  faktycznemu  ustalonemu  w toku postępowania rozpoznawczego.  29 R. Kmiecik, [w:] R. Kmiecik, Prawo dowodowe. Zarys wykładu, s. 19. 30 H. Mądrzak, Postępowanie cywilne, Warszawa 2002, s. 152. 9 Rozdział I. Cele i funkcje postępowania dowodowego w postępowaniu cywilnym § 3. Przedmiot dowodu Sąd, co do zasady, dokonuje ustaleń stanu faktycznego sprawy na podstawie  twierdzeń stron, które weryfikuje po przeprowadzeniu środków dowodowych.  Zgodnie z ogólną regułą dowodową podmiot, który wywodzi skutki prawne po- winien wykazać swoje twierdzenia o określonych faktach (art. 6 KC). Ponadto  strony obowiązane są wskazać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wy- wodzą skutki prawne (por. art. 232 KPC). W wyniku nowelizacji dodany został  przepis art. 2351 KPC, na mocy którego we wniosku o przeprowadzenie dowo- du strona jest obowiązana oznaczyć dowód w sposób umożliwiający przeprowa- dzenie go oraz wyszczególnić fakty, które mają zostać wykazane tym dowodem.  Przedmiotowy przepis stanowi doprecyzowanie ciężarów związanych z czynno- ściami podejmowanymi, w celu wykazania faktów, na które powołuje się strona  lub uczestnik postępowania. Dzięki temu sąd wydając postanowienie o dopusz- czeniu dowodu będzie mógł oznaczyć środek dowodowy i fakty, które mają nim  zostać wykazane. Proces poznawczy sądu w zakresie okoliczności faktycznych, stanowiących  następnie podstawę do zastosowania normy prawa materialnego wiąże się z do- puszczeniem,  a  następnie  przeprowadzeniem  środków  dowodowych.  Środek  dowodowy stanowi wszystko, co pośredniczy pomiędzy sędzią a faktem podle- gającym stwierdzeniu31.  Postępowanie cywilne wiąże się z udzieleniem ochrony prawnej poprzez sto- sowanie  prawa  i  urzeczywistnianie  norm  prawa  materialnego,  jednak  ochro- na taka będzie możliwa w przypadku ustalenia stanu faktycznego, który powi- nien  zostać  udowodniony.  Dowodzenie  stanowi  czynność  umysłową,  mającą  na celu wykazanie prawdziwości lub nieprawdziwości pewnych sądów32, bądź  twierdzeń. Pomimo, że przedmiotem dowodzenia (jako procesu myślowego) są  twierdzenia, a ściślej prawdziwość lub nieprawdziwość twierdzeń, to przedmio- tem dowodu jest fakt, którego dotyczy sprawdzone twierdzenie33. W literaturze  fakty są rozumiane różnie, a mianowicie traktuje się je jako fragmenty obiek- tywnej  rzeczywistości,  mogące  stanowić  stany  świata  zewnętrznego  lub  świa- domości ludzkiej (element statyczny), jak i zmiany tych stanów (element dyna- miczny)34. 31 Z. Resich, Istota procesu cywilnego, s. 163. 32 M. Waligórski, Proces cywilny. Funkcja i struktura, s. 392 i przywołana tam literatura. 33 Z. Resich, Poznanie prawdy w procesie cywilnym, Warszawa 1956, s. 48. 34 J. Klich-Rump, Podstawa faktyczna rozstrzygnięcia sądowego w procesie cywilnym, Warszawa  1977, s. 12.  10 § 3. Przedmiot dowodu W  związku  z  tym,  że  przedmiotem  dowodu  są  fakty,  to  nie  jest  wymaga- ne  wskazywanie  w  pozwie  podstawy  prawnej  dochodzonego  roszczenia.  „Ustawodawca nie wymaga, aby powód określał podstawę prawną dochodzo- nego  żądania,  gdyż  kwalifikacja  prawna  tego  żądania  jest  obowiązkiem  sądu.  Oznacza to, że nawet wskazanie jej przez powoda nie jest wiążące dla sądu, któ- ry  w  ramach  dokonywanej  subsumcji  jest  zobowiązany  do  oceny  roszczenia  w  aspekcie  wszystkich  przepisów  prawnych,  które  powinny  być  zastosowane,  jako mające oparcie w ustalonych faktach. Podanie błędnej podstawy prawnej  nie może zatem wywołać negatywnych skutków dla powoda. Wprawdzie, wska- zanie w pozwie przez profesjonalnego pełnomocnika podstawy prawnej żąda- nia, mimo braku takiego obowiązku, może spowodować ukierunkowanie po- stępowania  i  pozwolić  na  zidentyfikowanie  charakteru  zgłoszonego  żądania,  a zatem i okoliczności decydujących o jego zasadności, jednak ukierunkowa- nie to nie może oznaczać formalnego związania sądu podaną podstawą praw- ną, zwłaszcza, gdy okoliczności faktyczne mogą stanowić oparcie dla innej, ade- kwatnej podstawy prawnej”35.  Odmiennie niż w przypadku wskazywania podstawy prawnej roszczenia sąd  związany jest żądaniem pozwu oraz wskazaną przez powoda podstawą faktycz- ną. Stosownie do dotychczasowego brzmienia art. 187 § 1 KPC powód żądają- cy zasądzenia należności powinien określić kwotę, której dochodzi oraz podać  okoliczności faktyczne, na których opiera swoje żądanie. Podane przez powoda  okoliczności faktyczne uzasadniające żądanie pozwalały na określenie podstawy  prawnej, na której opiera się roszczenie powoda oraz reżimu odpowiedzialno- ści pozwanego, a tym samym na zakreślenie ram sporu i kognicji sądu. Według  stanowiska Sądu Najwyższego36 wskazane przez powoda okoliczności faktyczne  roszczenia tworzą podstawę faktyczną uzasadniającą zastosowanie abstrakcyj- nej normy prawnej, a proces stosowania przez sąd prawa polega na porówna- niu ustalonego stanu faktycznego ze stanem faktycznym podanym w hipotezie  określonej normy prawnej, tj. na subsumcji stanu faktycznego sprawy pod okre- ślony przepis prawa.  Nowelizacja KPC37 wprowadziła zmianę przepisu art. 187 § 1 pkt 2 poprzez  nałożenie  obowiązku  wskazania  faktów,  na  których  powód  opiera  swe  żąda- nie, a w miarę potrzeby uzasadniających również właściwość sądu. Zmianę na- leży ocenić pozytywnie, gdyż dotychczasowe brzmienie mogło być mało czy- 35 Por. wyr. SN z 7.12.2017 r., I PK 337/16, Legalis. 36 Wyrażonego w wyr. SN z 11.12.2009 r., V CSK 180/09, Legalis. 37 Autorzy odwołują się w opracowaniu do ustawy z 4.7.2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępo- wania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r. poz. 1469) oraz projektu nowelizacji KPC  w oparciu o rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych  innych ustaw z 8.1.2019 r., Druk sejmowy Nr 3137, http://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/druk.xsp?Nr=3137.  11 Rozdział I. Cele i funkcje postępowania dowodowego w postępowaniu cywilnym telne w tym zakresie, że ustawodawcy chodzi o wskazanie faktów, które mają  potwierdzić żądanie pozwu. Wprawdzie formularz opracowany przez Ministra  Sprawiedliwości wymaga właśnie podania nie tylko dowodów, ale także wskaza- nia okoliczności, jakie za pomocą wnioskowanego dowodu mają być wykazane,  ale jest to tylko wzór zamieszczony w akcie prawnym o charakterze wykonaw- czym. Ponadto dodany został przepis art. 1861 KPC, według którego przewod- niczący pismo, które zostało wniesione, jako pozew, a z którego nie wynika żą- danie rozstrzygnięcia sporu o charakterze sprawy cywilnej, zwróci wnoszącemu  bez żadnych dalszych czynności, chyba że wyjątkowe okoliczności uzasadniają  nadanie mu biegu.  Obowiązek  związany  ze  wskazywaniem  faktów  dotyczyć  będzie  nie  tylko  pozwu, ale także wszystkich pism procesowych składanych w postępowaniach  cywilnych, gdyż w myśl znowelizowanego przepisu art. 126 § 1 KPC, każde pi- smo procesowe powinno zawierać: 1)  oznaczenie sądu, do którego jest skierowane; 2)  imiona i nazwiska lub nazwy stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełno- mocników; 3)  oznaczenie rodzaju pisma;  4)  osnowę wniosku lub oświadczenia; 5)  w przypadku gdy jest to konieczne do rozstrzygnięcia co do wniosku lub oświadczenia – wskazanie faktów, na których strona opiera swój wniosek lub oświadczenie, oraz wskazanie dowodu na wykazanie każdego z tych faktów; 6)  podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika; 7)  wymienienie załączników. Ponadto w piśmie procesowym mającym na celu przygotowanie sprawy do  rozstrzygnięcia (pismo przygotowawcze) strona zobowiązana będzie do zwięzłe- go podania stanu sprawy, wyszczególnienia, które fakty przyznaje, a którym za- przecza, oraz wypowiedzenia się, co do twierdzeń i dowodów zgłoszonych przez  stronę  przeciwną.  Przyznano  także  uprawnienie,  aby  w  piśmie  przygotowaw- czym strona wskazała podstawy prawne swoich żądań lub wniosków. Regulacja  powyższa powinna wyeliminować wszystkie dotychczasowe wątpliwości w za- kresie tego, jak należałoby konstruować pisma procesowe, co w efekcie powin- no usprawnić czynności sądu związane z ustalaniem faktów, mających stanowić  przedmiot dowodu. Ponadto wprowadzono, w dodanym rozdziale regulującym organizację po- stępowania, przepis art. 2053 § 1 KPC, który przyznaje uprawnienie przewod- niczącemu,  aby  w  uzasadnionych  przypadkach,  w  szczególności  w  sprawach  zawiłych lub obrachunkowych, zarządził wymianę przez strony pism przygoto- wawczych, oznaczając porządek składania pism, terminy, w których pisma nale- 12 § 3. Przedmiot dowodu ży złożyć, jak też okoliczności, które mają być wyjaśnione. Regulacja powyższa  wymusza,  z  jednej  strony,  zapoznanie  się  przez  prowadzącego  sprawę  sędzie- go nie tylko z treścią żądań stron i ich twierdzeniami, ale dokonania wstępnej  oceny okoliczności faktycznych, jakie wymagają dowodu. Przewodniczący bę- dzie  mógł  zobowiązać  stronę,  by  w  piśmie  przygotowawczym  podała  wszyst- kie twierdzenia i dowody istotne dla rozstrzygnięcia sprawy pod rygorem utraty  prawa do ich powoływania w toku dalszego postępowania. W takim przypad- ku twierdzenia i dowody zgłoszone z naruszeniem tego obowiązku podlegają  pominięciu, chyba, że strona wykaże, że ich powołanie w piśmie przygotowaw- czym nie było możliwe albo, że potrzeba powołania wynikła później (art. 2053  § 2 KPC). Regulacja taka pozwoli na realizację postulatu ekonomiki postępowa- nia. Natomiast stronę zastępowaną przez adwokata, radcę prawnego, rzecznika  patentowego lub Prokuratorię Generalną Rzeczypospolitej Polskiej przewodni- czący będzie mógł zobowiązać do wskazania w piśmie przygotowawczym także  podstaw prawnych jej żądań i wniosków, w miarę potrzeby ograniczając zakres  tego  wskazania.  Ustawa  nie  określa  jednak  sankcji  za  zaniechanie  wskazania  podstaw prawnych zgłaszanych żądań i wniosków, dlatego regulacja powyższa  powinna być łączona raczej z ciężarami procesowymi. Wskazane przez stronę  inicjującą postępowanie cywilne (tj. powoda w procesie, a uczestnika w postę- powaniu nieprocesowym) fakty, składające się następnie na ustalony przez sąd  stan faktyczny w istocie determinują zastosowanie określonej normy prawnej.  Z powyższych względów tak bardzo ważne jest podanie faktów mających istotne  znaczenie dla merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy przez sąd. Z uwagi na to,  że relacje zachodzące między stronami mogą być nierzadko bardzo skompliko- wane, a roszczenia z nich wypływające mogą mieć źródło lub podstawę w róż- nych przepisach prawa, obowiązkiem powoda jest na tyle precyzyjne określenie  podstawy faktycznej żądania, aby można było jednoznacznie określić, jaką ma  ono podstawę prawną. Jest to konieczne w celu podjęcia przez pozwanego sto- sownej obrony oraz w celu zakreślenia przez sąd granic rozstrzygania sprawy.  Wprawdzie podanie przez powoda podstawy materialnoprawnej roszczenia nie  jest obligatoryjne, to nie pozostaje jednak bez znaczenia dla przebiegu i wyniku  sprawy, bowiem pośrednio określa także okoliczności faktyczne uzasadniające  żądanie pozwu. Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego38 podstawa mate- rialnoprawna  roszczenia  zakreśla  krąg  okoliczności  faktycznych  uzasadniają- cych żądanie pozwu i wyznacza tym samym granice badania sądu, a jej zmia- na stanowi przedmiotowe przekształcenie powództwa. W sytuacji, kiedy powód  dokonał  wyboru  reżimu  odpowiedzialności  pozwanego  i  ukształtował  w  ten  sposób ramy procesu, w tym zakresu obrony pozwanego oraz kognicji sądu, sąd  38 Wyr. SN z 23.2.1999 r., I CKN 252/98, OSNC 1999, Nr 9, poz. 152. 13 Rozdział I. Cele i funkcje postępowania dowodowego w postępowaniu cywilnym nie może z urzędu zmienić podstawy odpowiedzialności pozwanego na inną,  bowiem zakłóciłoby to równowagę procesową stron oraz naruszyło zasadę bez- stronności sądu. Zatem odwołanie się przez powoda do określonych regulacji  prawnych,  jako  podstawy  prawnej  żądania  nie  tylko  ukierunkowuje  kognicję  sądu, ale także lub może przede wszystkim zakres obrony strony pozwanej.  Wprowadzenie  przepisu  art.  2053  §  3  KPC  stanowi  wyłom  od  dotychcza- sowej reguły, iż strona czy uczestnik postępowania nieprocesowego nie są zo- bowiązani do wskazywania podstawy prawnej dochodzonego roszczenia. Przy  czym należy uznać, że regulacja ta może mieć zastosowanie także w sytuacji,  kiedy po wniesieniu powództwa lub odpowiedzi na pozew zostanie ustanowio- ny pełnomocnik. W przeciwnym razie strony celowo unikałyby na wstępnym  etapie  ustanowienia  pełnomocnika  procesowego.  Wydaje  się,  że  prowadzenie  przedmiotowej regulacji bez sankcji nie będzie przynosiło jednak oczekiwanych  rezultatów.  I. Fakty istotne dla merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy Przedmiotem dowodu powinny być, zatem fakty istotne dla merytorycz- nego rozstrzygnięcia sprawy (art. 227 KPC). Jakiego rodzaju okoliczności fak- tyczne będą miały charakter istotny będzie zależało od rodzaju sprawy i wnio- skowanej ochrony prawnej, wynikającej z przepisów prawa materialnego. W literaturze wyrażane jest stanowisko, że istotność znaczenia faktów należy  rozumieć dwojako, gdyż z jednej strony, powinny dotyczyć przedmiotu procesu,  ale też mieć znaczenie prawne39. Zakres podstawy faktycznej powództwa okre- śla zakres postępowania dowodowego, jakie powinien prowadzić sąd. Stosownie  do dotychczasowej treści przepisu art. 187 § 1 KPC pozew powinien zawierać  przytoczenie okoliczności faktycznych uzasadniających żądanie, a według zno- welizowanego przepisu wskazanie faktów, na których powód opiera swe żąda- nie, a w miarę potrzeby uzasadniających również właściwość sądu. Sąd powi- nien  dokonać  oceny  jedynie  w  zakresie  zgłoszonego  przez  powoda  żądania,  a więc przedmiotem ustaleń sądu mogą być wyłącznie kwestie umożliwiające  ocenę czy istnieją podstawy do zastosowania normy wynikającej z przepisu pra- wa materialnego. Sąd rozpoznający sprawę jest nie tylko związany żądaniem po- zwu, ale także faktami podawanymi w pozwie, gdyż to strona powodowa przed- stawia w pozwie okoliczności, które jej zdaniem kreują dochodzone roszczenie.  Fakty zgłoszone przez powoda będą przedmiotem dowodu tylko wówczas, gdy  39 Ł. Błaszczak, [w:] Ł. Błaszczak, K. Markiewicz, E. Rudkowska-Ząbczyk (red.), Dowody w po- stępowaniu cywilnym, s. 16; Z. Resich, Istota procesu cywilnego, s. 164–165. 14 § 3. Przedmiot dowodu odnosić się będzie do okoliczności, które z punktu widzenia prawa materialne- go mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy40. Przytoczone w pozwie  fakty powinny, bowiem potwierdzać żądanie pozwu, a więc powinny to być ta- kie okoliczności, które pozwolą na uwzględnienie żądania, jeśli okażą się praw- dziwe41.  W myśl przepisu art. 6 § 2 oraz art. 126 § 1 pkt 3 KPC strony powinny przy- taczać nie tylko fakty na potwierdzenie zgłoszonego żądania, ale także dowody.  Z powyższych względów zaniechanie wskazania przez stronę powodową faktów  lub przytoczenie okoliczności nieuzasadniających żądania (tzn. niedotyczących  żądania), podobnie jak niezgłoszenie żadnych dowodów na poparcie wskaza- nych faktów stanowi brak formalny pozwu42. Przed dokonaną nowelizacją, na  mocy ustawy z 4.7.2019 r., powód miał możliwość uzupełnienia okoliczności,  których zaniechał wskazania w pozwie, jak i dowodów z uwzględnieniem re- gulacji przewidzianej w art. 217 KPC. W związku z tym, jeżeli według przed- miotowego przepisu zgłoszenie twierdzeń i dowodów nie było możliwe, powód  mógł się narazić na oddalenie powództwa z powodu niewykazania zgłoszone- go w pozwie żądania. W wyniku zmiany KPC (ustawą z 4.7.2019 r.), a ponadto  na rozprawie prowadzonej bez planu rozprawy, sąd przez zadawanie pytań stro- nom dąży do tego, aby strony przytoczyły lub uzupełniły twierdzenia lub dowo- dy na ich poparcie oraz udzieliły wyjaśnień koniecznych do zgodnego z praw- dą ustalenia podstawy faktycznej dochodzonych przez nie praw lub roszczeń.  W ten sam sposób sąd dąży do wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy, które  są sporne (zmieniony art. 212 § 1 KPC). Regulacja powyższa potwierdza nałoże- nie na sąd obowiązku podejmowania czynności umożliwiających realizację za- sady prawdy materialnej.  II. Dopuszczalność zmiany podstawy faktycznej powództwa Należy rozważyć, czy zakres przeprowadzania postępowania dowodowego,  a w konsekwencji przedmiot dowodu może ulec zmianie w trakcie toczącego się  postępowania. Zmiana podstawy faktycznej (wskazywanych faktów) może wią- zać się także ze zmianą żądania, a wówczas stanowić będzie zmianę powództwa.  Należy mieć, bowiem na względzie, że sąd powinien przy ustalaniu podstawy  40 Ł. Błaszczak, [w:] Ł. Błaszczak, K. Markiewicz, E. Rudkowska-Ząbczyk (red.), Dowody w po- stępowaniu cywilnym, s. 16. 41 I. Kunicki, [w:] A. Góra-Błaszczykowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz  do art. 1–729, t. I, Warszawa 2016, s. 624.  42 Ibidem, s. 624–625. 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Dowodzenie w postępowaniu cywilnym
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: