Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00086 006625 13242987 na godz. na dobę w sumie
Dramat czasu i wyobraźni. Filmy Wojciecha J. Hasa - ebook/pdf
Dramat czasu i wyobraźni. Filmy Wojciecha J. Hasa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 597
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883-242-1434-1 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> praktyczna edukacja, samodoskonalenie, motywacja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Dzieła Wojciecha Hasa można nazwać nieustającą refleksją nad naturą czasu. Książka zawiera analizy i interpretacje wszystkich pełnometrażowych filmów fabularnych reżysera. Ich głównym motywem jest doświadczenie czasu rozumiane jako subiektywne przeżycie człowieka. Jest to czas świadomości, pamięci i wyobraźni, istniejący na ekranie za sprawą charakterystycznej koncepcji bohatera i filmowej wizualizacji. Analizy filmów ujawniają także, w jaki sposób reżyser powiązał subiektywne doświadczenie czasu z problematyką egzystencjalną, historyczną i filozoficzną. Istotnym motywem książki jest literacki kontekst dzieł Hasa (filmowe adaptacje literatury) oraz wpływ tradycji romantycznej na stworzoną przez niego formułę kina poetyckiego. To za sprawą tych powiązań bohaterowie Hasa niosą w sobie znamię indywidualnego doświadczenia czasu, wprowadzając zarazem widza w obszar sztuki, w którym doświadczenie to zaistnieć może w szerszym jeszcze wymiarze.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Marcin Maron DRAMAT CZASU I WYOBRA(cid:143)NI FILMY WOJCIECHA J. HASA universitas DRAMAT CZASU I WYOBRA(cid:143)NI Marcin Maron DRAMAT CZASU I WYOBRA(cid:143)NI FILMY WOJCIECHA J. HASA Kraków Książka dofinansowana ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach badań własnych zrealizowanych na Wydziale Artystycznym UMCS w Lublinie © Copyright by Marcin Maron and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2010 ISBN 97883-242-1434-1 TAiWPN UNIVERSITAS Opracowanie redakcyjne Katarzyna Kościuszko-Dobosz Projekt okładki i stron tytułowych Sepielak Na okładce: Fotos z filmu Sanatorium pod Klepsydrą Fotosy pochodzą ze zbiorów Biblioteki Filmoteki Narodowej i Studia Filmowego „Oko” www.universitas.com.pl Retrospektywa filmów Wojciecha Jerzego Hasa w ramach 10. MFF ERA NOWE HORYZONTY we Wrocławiu Księga... Gdzieś w zaraniu dzieciństwa, o pierwszym świcie życia jaśniał horyzont od jej łagodnego światła. Bruno Schulz SPIS TREŚCI WproWadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Część pierwsza CZAS 1 . Czym jest Czas? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojęcie czasu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Fizyka i czas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czas i filozofia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Romana Ingardena dwa doświadczenia czasu . . . . . . . . . . . . . . Starożytność – Platon i Plotyn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Św. Augustyn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Henri Bergson . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Edmund Husserl . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Martin Heidegger . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Emmanuel Levinas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . Czas W filmaCh hasa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bohater i jego świat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czas jako przeżycie – bohater w „pułapce” czasu . . . . . . . . . . . . . . Pamięć osoby i pamięć narodu – bohater i czas historyczny . . . . . . W labiryncie czasu – poznawczy charakter „wędrówki” filmowych bohaterów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W poszukiwaniu tożsamości – egzystencjalny i religijny aspekt doświadczenia czasu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 21 24 28 29 31 36 39 44 52 59 69 70 73 79 84 90 Część druga FILMY 1. Czas jako przeżyCie – bohater w „pułapCe” Czasu . . . . . . Pętla . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pożegnania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wspólny pokój . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozstanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Złoto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. pamięć osoby i pamięć narodu – bohater i Czas historyCzny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak być kochaną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szyfry . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 103 130 151 172 182 201 201 221 8 SPIS TREŚCI 3. w labirynCie Czasu – poznawCzy Charakter „wędrówki” filmowyCh bohaterów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rękopis znaleziony w Saragossie – powieść i film . . . . . . . . . . . . . . POWIEŚĆ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jan Potocki i jego podróże . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powieść Jana Potockiego w kontekście problemów filozoficz- nych XVIII wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Główne wątki i postaci w powieści Potockiego oraz sposób ich przedstawienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Inicjacja i doświadczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozum i religia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Historia i czas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . FILM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zamysł i realizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Los Hermanos – intertekstualny i poznawczy charakter czaso- przestrzeni drogi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zamek – filozoficzny podtekst, opowieść i poezja . . . . . . . . . . . . Los Hermanos – czas i ironia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lalka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Historia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miłość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ocalenie? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sanatorium pod Klepsydrą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poetycka proza Brunona Schulza i film Wojciecha Hasa – romantyczne powinowactwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Układ kompozycyjny filmu Sanatorium pod Klepsydrą . . . . . . Główne motywy filmu Hasa przeniesione z opowiadań Schulza – ich istotne znaczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kabalistyczne konotacje twórczości Schulza i filmu Hasa. Poznawczy aspekt Kabały . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Religijność i obyczajowość chasydzka w filmie Hasa . . . . . . . . . „Dramat” czasu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. w poszukiwaniu tożsamośCi – egzystenCjalny i religijny aspekt „doświadCzenia Czasu” . . . . . . . . . . . . . Nieciekawa historia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pismak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Franz Rosenzweig i jego „nowe myślenie” . . . . . . . . . . . . . . . . . Osobisty pamiętnik grzesznika... przez niego samego spisany . . . . Niezwykła podróż Baltazara Kobera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . zakońCzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . biogram reżysera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . filmografia (pełnometrażowe filmy fabularne) . . . . . . . . . bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . indeks nazWisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . podziękowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 247 249 249 253 259 259 267 283 293 294 300 309 331 340 344 352 357 365 366 371 373 377 390 395 409 409 424 433 444 463 481 487 489 515 523 532 WPROWADZEnIE Sztuka w moim przekonaniu stoi subiektywizmem. Tworzy włas­ ne światy... Wojciech Jerzy Has Poetycka obiektywność polega wyłącznie na łączeniu wszystkich elementów subiektywnych... Paul Éluard Tematem niniejszej książki jest twórczość filmowa Wojciecha Je- rzego Hasa. Zasadniczym powodem, jaki przyświecał jej powstaniu, była chęć przybliżenia zagadki filmów polskiego reżysera. Wybór twórczości Hasa jako tematu może wydawać się zrozumiały, biorąc pod uwagę fakt, jak znacząco twórczość ta wpisuje się w trzy niezwy- kle istotne dekady kina polskiego (od II połowy lat 50. do końca lat 80.), że przynależy do niej kilka filmów owianych legendą, jak rów- nież ze względu na dotychczasowe rozproszenie refleksji krytycznej na jej temat. Oto Has: filmowy wizjoner, a zarazem precyzyjny „rzemieślnik” cyzelujący każdy detal swojej ekranowej wizji; artysta „osobny”, ale też wnikliwy obserwator swoich czasów i badacz ludzkiej psychi- ki; niezrównany interpretator wybitnej literatury i twórca, którego dzieła charakteryzują się niepowtarzalną stylistyką; autor czterna- stu filmów pełnometrażowych – i tylko jedna monografia twórczości pióra Konrada Eberhardta napisana w drugiej połowie lat sześćdzie- siątych1 . Już te, niejako zewnętrzne powody mogłyby wystarczyć do pod- jęcia decyzji pisania o filmach Hasa. Ważniejszym jednak powodem okazało się pewnego rodzaju tajemnicze przyciąganie, jakie filmy te 1 Zob.: Konrad Eberhardt, Wojciech Has, Warszawa 1967. 10 WPROWADZEnIE zdają się wytwarzać, przyciąganie, które przez wiele lat wpływało także na moją osobę. Kryło się za nim poczucie, że dzieła Hasa potra- fią wywrzeć swój wpływ na widza głęboko, niejako u podstaw wraż- liwości. Specyficzna nastrojowość, posępne nieco piękno filmowych obrazów, zagadka bohaterów, w których postaci wcielili się znakomi- ci aktorzy, wreszcie „literacka” elegancja słowa ujętego w filmowych dialogach i monologach – wszystko to razem tworzy w dziełach Hasa całość, o której wartości decyduje precyzja szczegółów, ale też jeszcze coś nieuchwytnego, coś, co cechuje intuicję i wyczucie jedynie wybit- nych artystów. Filmy Hasa to zatem z pewnością dzieła, które posiadają swoistą aurę, które w tajemniczy sposób zachęcają, aby wejść w ich świat. Ich prawdziwa wartość wymyka się prostym definicjom, ponieważ w głównej mierze ujawnia się w estetycznym przeżyciu. Jednak fil- my Hasa niewątpliwie posiadają także drugą stronę, w nie mniej- szym stopniu decydującą o ich wartości – osadzone są w szeroko po- jętej i głęboko przemyślanej tradycji kultury. Has potrafił zmierzyć się z wybitną literaturą i wnikliwie zinterpretować jej problematy- kę, a jednocześnie – mimo różnorodnych inspiracji – nadać swoim dziełom spójny obszar penetracji filozoficznej, moralnej i estetycznej. Dwie zasadnicze cechy twórczości Hasa, decydujące o jej wybitnym charakterze, to zatem: specyficzne myślenie filmową formą oraz głę- bokie zakorzenienie w kulturze. Pierwsza opiera się na niepowtarzal- nych efektach uzyskiwanych za sprawą perfekcyjnego opanowania sztuki filmowej reżyserii – dramaturgii, gry aktorskiej, obrazowa- nia, muzyki i ich precyzyjnego połączenia w całość. Operator Grze- gorz Kędzierski, jeden z najważniejszych współpracowników Hasa – współautor czterech ostatnich filmów reżysera, mówił: Has był szczególnie uwrażliwiony na formę, na wyglądy składające się na całościową kompozycję filmu. niekiedy podczas ujęcia, gdy inscenizacja była już gotowa, siadał tyłem do planu, by wsłuchiwać się w intonację, rytm sce- ny. W ten sposób badał zgodność, współbrzmienie realizowanej sceny z jego „filmem wewnętrznym”2 . Takie właśnie podejście do twórczości decydowało o precyzji fil- mów Hasa, a zarazem o wcielonej w nie głęboko osobistej wizji reży- sera. Druga cecha – zakorzenienie w kulturze, głównie literackiej, ale także w refleksji historycznej i filozoficznej, stanowi w istocie inte- lektualny kościec tych dzieł. Te dwie cechy decydują o tym, iż odbiór filmów Hasa sytuuje się na szerokiej skali: pomiędzy odczuciem a ro- 2 Zob.: Katarzyna Taras, Film wewnętrzny – rozmowa z Grzegorzem Kędzier­ skim, „Kamera. Film TV” 2003, nr 2 (7), s. 61–65. WPROWADZEnIE 11 zumieniem, czy też raczej – pomiędzy nieuchwytnością subiektywne- go odczucia a wysiłkiem obiektywizującego rozumienia. O ile ten pierwszy aspekt twórczości Hasa – nazwijmy go umownie estetycznym – znalazł pewien oddźwięk w nielicznych tekstach kry- tycznych i historycznofilmowych, o tyle ten drugi, związany z rozu- mieniem, wciąż pozostawia otwarte możliwości; zwłaszcza w kontekś­ cie zamkniętej już od blisko dwudziestu lat całości dokonań Hasa. Dotychczasowe próby odczytania znaczeń jego filmów pozostają albo wybiórcze, albo zbyt ogólne. Są oczywiście wyjątki; znajdą one stosowne miejsce także w moich interpretacjach i analizach. Praca badacza pozostawać musi w ciągłym dialogu z tym, co już zostało zrozumiane. Do takich wyjątków z pewnością należy piękna, choć niewielkich rozmiarów monografia Konrada Eberhardta z roku 1967. W szczególny sposób znalazły w niej wyraz zarówno ów pierwiastek artystycznej nieuchwytności filmów Hasa, jak i wnikliwa próba okre- ślenia reżyserskiej strategii. niewątpliwą siłą książki Eberhardta jest badawcza spostrzegawczość i trafne intuicje, którym w sukurs przy- szła godna podziwu kultura literacka i filmowa jej autora. nie zmie- nia to jednak faktu, że owe intuicje i spostrzeżenia – w wielu przy- padkach trafne – powinny wreszcie znaleźć swoją kontynuację oraz szczegółowe uzasadnienie. Zwłaszcza biorąc pod uwagę fakt, że pra- ca Eberhardta nie obejmuje tak istotnego dzieła, jakim jest Sanato­ rium pod Klepsydrą (1973) oraz kilku filmów nakręconych w latach osiemdziesiątych... Ważne jest, że dzieła Hasa ewokują sferę szeroko pojętej subiek- tywności, a mimo to powołują do życia obszar w pewien sposób otwar- ty na świat – dotykający jego realnych problemów. niejednokrotnie zauważano, że jego filmy sprawiają wrażenie twórczości jednolitej, podlegającej niejako tym samym prawom twórczym, choć zarazem nie umożliwiają łatwego dostępu do reżyserskich intencji. Trafnie ujęła to Maria Kornatowska w swoim szkicu na temat twórczości pol- skiego reżysera: Filmy Hasa są antydosłowne. nigdy właściwie się nie kończą, raczej ury- wają, jakby autor na jakiś czas umilkł, by w innym miejscu i o innej dobie podjąć swą opowieść. Ich przesłania są więc nieoczywiste. Łatwiej je uchwy- cić, traktując poszczególne filmy jako części większej całości3 . 3 Maria Kornatowska, ...lecz nie wiemy, co się z nami stanie. O twórczości Woj­ ciecha Hasa, w: Kino polskie w dziesięciu sekwencjach, red. Ewelina nurczyńska­ ­Fidelska, Łódź 1996, s. 40 . 12 WPROWADZEnIE Tu zatem rysuje się pierwszy cel moich badań – wyrwać twór- czość Hasa z pewnej nieokreśloności interpretacyjnej oraz zobaczyć jej kształt z perspektywy dokonanej już całości. Jaki może być zatem pryzmat umożliwiający wejrzenie w świat imaginacji reżysera? W przypadku twórczości Hasa takim pryzma- tem może być problematyka czasu – różne sposoby jego doświadcza- nia i pojmowania. „Zagadka czasu” wyznacza bowiem główne pole twórczych poszukiwań Hasa. To właśnie wnikliwy namysł nad cza- sem pozwolił mu wejrzeć w najskrytsze zakamarki ludzkiej psychiki, a zarazem zobrazować skomplikowany wymiar ludzkiego losu wpi- sującego się w szerszą perspektywę historyczną czy metafizyczną. Przede wszystkim chodzi tu o ten rodzaj doświadczenia czasu, który związany jest z ludzkim życiem. Będzie to więc w pierwszym rzędzie czas psychologiczny i egzystencjalny; będzie to także czas wewnętrz- ny, związany bezpośrednio z obszarem ludzkiej pamięci i wyobraźni. Sam Has mówił o tym w charakterystyczny dla siebie, lapidarny spo- sób, w wywiadzie udzielonym właśnie Marii Kornatowskiej: Tak się dziwnie składa, że rzeczywistość potwierdza moją wyobraźnię. W moich filmach opowiadam więc moją wyobraźnię i pamięć. Pamięć ma dla mnie kluczowe znaczenie. Istniejemy bowiem w czasie przeszłym, we własnej i cudzej pamięci. Teraźniejszość umyka nam, czas przeszły pojawia się w ma- rzeniach. Opowiadanie filmowe rozwija się w czasie przeszłym. Pamięć ma charakter subiektywny4 . Temat czasu może być zatem swoistą bramą, która umożliwi wej- ście w świat filmowej imaginacji reżysera i która pozwoli również po- jąć wagę problemów, z jakimi mierzą się jego bohaterowie. nie tylko jednak to. Problematyka czasu może być bowiem także właściwym kluczem do odczytania adaptacyjnej strategii reżysera. Wiele jego de- cyzji okaże się wtedy głęboko i precyzyjnie umotywowanych, także w kontekście odczytania sensów i znaczeń literackich pierwowzorów. Jak bowiem dalej mówił Has: narracja filmowa ma charakter wizualny, ale jej punktem wyjścia jest zawsze literatura. Operowanie czasem. Skróty czasowe. Skoki w czasie. Jego boczne odnogi i różne warstwy. Domeną malarstwa jest przestrzeń, domeną literatury i filmu – czas5 . 4 Maria Kornatowska, Między pamięcią a wyobraźnią. Z Wojciechem J. Hasem rozmawia Maria Kornatowska, „Kino” 1998, nr 3, s. 12–15. 5 Tamże. WPROWADZEnIE 13 Tu właśnie, za tymi spostrzeżeniami, po raz pierwszy wyłonił się problem czasu, który stał się później wiodącym wątkiem całej książ- ki: Doświadczenie czasu jako motyw stale obecny w filmach Hasa i istniejący przede wszystkim dzięki charakterystycznej koncep- cji indywidualnego bohatera tych filmów. A zatem – w pierwszym rzędzie czas przeżywany, czyli czas ludzki, uosobiony w jakiś sposób na ekranie przez postaci głównych bohaterów. Czym jednak jest taki czas? Czy można go oddzielić od innych ujęć czasu? I jakie mogą być te inne ujęcia? Czym w filmach Hasa jest czas? Czy tylko czasem bo- hatera? Zanim nastąpić mogło rozwinięcie tematu, konieczny był zatem namysł nad pytaniami dotyczącymi czasu – teraz przeprowadzo- ny już w sposób bardziej metodyczny. Tak powstała część pierwsza książki: CZAS. Jej początek wyznacza zatem gruntowne, w miarę możliwości, przypomnienie filozoficznych prób zdefiniowania zagad- ki czasu. Szybko okazało się jednak, jak śliski jest to grunt. Rozdział Czym jest czas? polega w dużej mierze na przytoczeniu filozoficznych koncepcji dotyczących czasu – od starożytności do współczesności. W istocie jego właściwym celem stało się unaocznienie nieusuwalnej aporetyki (sprzeczności), tkwiącej niejako w samej głębi problematy- ki czasu i dającej także o sobie znać w przykładach różnych stano- wisk filozoficznych. najogólniej rzecz ujmując, aporetyka ta wynika z dwóch zasadni- czych możliwości dostępu do problemu czasu: poprzez czas przeżywa- ny przez człowieka (czas duszy, czas świadomości i pamięci) i poprzez czas świata. Stąd również pojawia się kolejny problem – dotyczący jed- ności lub wielości czasów. Został on zasygnalizowany już na wstępie rozdziału, za sprawą przypomnienia, że istnienie człowieka nieodwo- łalnie wpisane jest w pewnego rodzaju cykliczność świata i związa- ną z nią rachubę czasu. natomiast paradoksalność i nieuchwytność czasu przeżywanego daje o sobie znać niejako na dwóch poziomach. Po pierwsze – na poziomie ludzkiego doświadczenia, a właściwie, za Romanem Ingardenem – dwóch sprzecznych doświadczeń, określa- nych jako trwałość i zarazem zmienność ludzkiej osoby. Drugi zaś poziom to sprzeczności pojawiające się przy próbie pojęciowego ujęcia czasu. Związane są one już z pierwszym zasadniczym pytaniem: czy czas rzeczywiście jest? A zatem – co jest? Teraźniejszość? Przeszłość? Przyszłość? Przepływ czasu? Jeśli tak, to jaka jest natura tego prze- pływu – ciągła czy nieciągła? Czym jest chwila? Czym różni się czas świadomości od świadomości istnienia w czasie? Ten bardzo ważny rozdział stanowi zatem coś w rodzaju tła, któ- re stale przeświecać powinno w trakcie dalszej lektury. Wskazuje przede wszystkim na niemożność definitywnego rozwiązania zagad- ki czasu. Czas charakteryzuje się pewnego rodzaju nieprzenikniono- 14 WPROWADZEnIE ścią. Choć rozdział ten dotyczy głównie czasu przeżywanego przez człowieka – także ludzkiej pamięci, sygnalizuje jednak szerszy kon- tekst problemów. W tle pojawia się również zagadnienie historycz- nych i religijnych ujęć czasu. Po tak przeprowadzonych wstępnych dociekaniach możliwe już było rozważenie zasadniczej tezy, czyli czasu rozpatrywanego jako ludzkie przeżycie, istniejącego w filmach Hasa za sprawą koncepcji bohatera indywidualnego. W rozdziale Czas w filmach Hasa zawar- ta została syntetyczna próba określenia sposobu ewoluowania pro- blematyki czasu w twórczości Hasa. Rozdział ten pomyślany został jako swoisty „przewodnik” streszczający najistotniejsze zagadnienia twórczości Hasa w kontekście omawianej przeze mnie problematyki. Wskazuję w nim jednocześnie na konieczność znacznego rozszerzenia teoretycznych ujęć dotyczących czasu w dziełach polskiego reżysera. Temu służyć miały właśnie szczegółowe interpretacje filmów Hasa zawarte w części drugiej książki – FILMy. To w rzeczywisto- ści najistotniejszy cel moich poszukiwań – uważnie przyjrzeć się każ- demu z nich, odczytać ich sens. Ich najprostszy, chronologiczny po- rządek pozwolił ukazać ewolucję, a zarazem pogłębianie się reżyser- skiej refleksji nad czasem oraz związane z tym wzbogacenie narracji i formy wizualnej jego dzieł. Podstawowym motywem moich docie- kań stało się pytanie, w jaki sposób w poszczególnych filmach doko- nane zostało przez Hasa przeniesienie kulturowej refleksji na temat czasu w sferę wizerunku już nie tylko człowieka – ale też świata . Te interpretacyjne próby niewątpliwie cechuje jednak pewnego ro- dzaju dwoistość. Z jednej strony przyświeca im bowiem chęć jak naj- precyzyjniejszego zbliżenia się do ukrytej w każdym z filmów autor- skiej intencji, z drugiej zaś, towarzyszy świadomość, że każde dzieło i jego interpretacja prowadzić może ku nieograniczonej w istocie licz- bie możliwych znaczeń i odniesień, a sama interpretacja stanowi pe- wien twórczy akt. A zatem pierwszy rozdział (Czas jako przeżycie – bohater w „pułap­ ce” czasu) to interpretacje pięciu pierwszych filmów Hasa, uwzględ- niające także wątki literackie. Zasadniczym motywem jest tutaj su- biektywny charakter czasu, który realizuje się w tych filmach dzięki koncepcji indywidualnego bohatera i odzwierciedla napięcie pomię- dzy zmiennością i płynnością czasu wewnętrznego (pamięci i wy- obraźni) a nieodwracalnością i upływem czasu obiektywnego, tzw. „czasu zegara”. Rozdział drugi (Pamięć osoby i pamięć narodu – bohater i czas historyczny) zawiera analizy filmów Jak być kochaną i Szyfry. W tej części wykazuję, w jaki sposób Has wpisał subiektywne doświadcze- nie czasu (czasu przeżywanego) w szerszy kontekst czasu historycz- nego – II wojny światowej i wydarzeń powojennych. W filmach tych WPROWADZEnIE 15 doświadczenie czasu posiada charakter intersubiektywny, ponadin- dywidualny i identyfikuje się z losem zbiorowości – rodziny, społecz- ności, narodu, a ich tematyka koresponduje z problematyką dzieł Szkoły Polskiej. Rozdział trzeci (W labiryncie czasu – poznawczy charakter „wę­ drówki” filmowych bohaterów) wskazuje między innymi, w jaki spo- sób zagadnienia dotyczące czasu sprzężone zostały przez Hasa z mo- tywem wędrówki (drogi) rozumianej jako pewien proces poznawczy. Istotnym elementem jest w tym przypadku również próba określe- nia najważniejszych znaczeń adaptowanej literatury. Stąd dużą część tego rozdziału zajmuje tekst poświęcony powieści Jana Potockiego – powieści wyjątkowej i tajemniczej, którą Has odczytał na swój spo- sób. natomiast film Sanatorium pod Klepsydrą potraktowany jest jako dzieło najpełniej wyrażające Hasowską refleksję nad czasem, w którym posiada ona cztery splecione ze sobą konteksty: psycholo- giczny, filozoficzny, religijny i historyczny. Istotne jest również to, że porządek analiz dopełnia interpreta- cja trzech ostatnich filmów Hasa (rozdział czwarty W poszukiwaniu tożsamości – egzystencjalny i religijny aspekt „doświadczenia czasu”) . nie tylko dlatego, iż nie były one dotąd szczegółowo omawiane. na- tomiast dlatego, że każdy z nich w inny sposób wpisuje obraz do- świadczenia czasu bohatera w trzy główne tradycje kultury europej- skiej i związaną z nimi refleksję nad czasem – judaistyczną (Pismak), chrześcijańską (Osobisty pamiętnik grzesznika...) oraz grecką (Nie­ zwykła podróż Baltazara Kobera). W filmach tych przeżycie czasu skonfrontowane zostało z religijną i filozoficzną wizją, kolejno – cza- su quasi­historycznego, eschatologicznego i mitycznego. W ten spo- sób daje o sobie znać także nieuchronna kolistość rozważań na te- mat czasu – powroty. Wraz z ostatnim filmem powracamy bowiem do platońskich i neoplatońskich koncepcji czasu, które stanowiły także punkt wyjścia pierwszego rozdziału poświęconego filozofii czasu. Bo- wiem w filmach Hasa – tak jak w czasie – wszystko ciągle rozwija się i niejako narasta, lecz również coś obsesyjnie powraca, niczym w su- biektywnym wymiarze czyjejś pamięci... Powyższe założenia spowodowały zatem konieczność przenikania się czterech zasadniczych ujęć czasu: pod kątem przeżycia czasu, fi- lozofii czasu, czasu narracji i czasu przedstawionego. na to ostatnie ujęcie szczególnie ważny wpływ wywarły adapta- cyjne decyzje reżysera. Literacki kontekst jego dzieł stać się musiał zatem kolejnym z istotnych motywów moich interpretacji. Dotyczy to zarówno historycznego kontekstu prozy Hłaski, Dygata, Uniłowskie- go, Brandysa, Prusa czy Kijowskiego, jak również mniej oczywistych motywów przenikających z prozy Terleckiego, Schulza, Potockiego. Literatura jako grunt filmów Hasa, to coś znacznie więcej niż tylko 16 WPROWADZEnIE wybór wątków z adaptowanej prozy. Has potrafił wykazać się umie- jętnością takiego odczytania literatury i jej kontekstów, które pozwa- lało wzbogacać jej sens. To hermeneutyczna w istocie umiejętność od- czytywania i rozumienia, ale też rozwijania i w ten sposób otwiera- nia na nowe interpretacje; jest to pewien rodzaj zgłębiania zagadek świata oraz gry z czasem kultury i czasem zapisanym w kulturze. Swoją wizję odczytania literatury i świata ujął Has w formu- le kina, którą sam nazwał poetycką. W jednym z wywiadów ujął to krótko tymi słowy: Dla jednych twórców filmowych źródłem inspiracji może być plastyka, dla innych zaś literatura, z całym swoim bogactwem form i gatunków; dla mnie czynnikiem inspirującym jest poezja; nie jestem zresztą odosobniony: tradycja wielkiej poezji romantycznej, ewokującej świat magiczny, z wszel- kimi wynikającymi stąd konsekwencjami, jest bardzo silna w polskiej sztu- ce po dzień dzisiejszy. Wydaje mi się, że właśnie szeroko pojęta formuła kina poetyckiego potrafi oddać kalejdoskopową zmienność i wysoką temperaturę emocjonalną rzeczywistości...6 Próba rozpoznania tej formuły stać się musiała zatem kolejnym istotnym wątkiem książki. Owa hermeneutyka i literackość filmów Hasa (ale też kilka innych cech) pozwalają sądzić, że wiele zawdzię- czają one właśnie romantycznej teorii sztuki i poezji – uwspółcześ­ nionej przez reżysera. Jak wiemy, wpływ tradycji romantyzmu na powojenne kino polskie wydaje się niewątpliwy, lecz zarazem dość skomplikowany, ponieważ zapośredniczony poprzez różnego rodza- ju interpretacje. „Romantyzm” Hasa jest nieco inny niż na przykład wpływy romantyczne w twórczości Andrzeja Wajdy lub w filmach Andrzeja Munka7. Rzec można, że Has sięga niejako ku samej głę- bi romantycznego czy też raczej preromantycznego myślenia o dzie- le artystycznym. Być może chodzi tu o najbardziej głębokie znaczenie słowa poezja, sięgające aż do greckiego źródłosłowu – poiein – czynić, robić, wytwa- rzać, i pochodzącego od niego dynamicznego terminu poiesis. W przy- padku Hasa owo „czynienie” byłoby po prostu snuciem filmowej po- etyckiej opowieści, ujmującej także dylematy dotyczące czasu. Takie szerokie i dynamiczne znaczenie poezji bliskie było także romanty- kom. Poprzez poezję istniała bowiem możliwość ujęcia zagadki czło- wieka i świata. Czas stanowił istotny element tej zagadki; poezja zaś – jako potęgowanie syntetycznej refleksji – była sposobem integra- 6 Andrzej Markowski, Dramat czasu, wyobraźni, pamięci. Wojciech Has o swo­ im nowym filmie, „Film” 1971, nr 30/31. 7 Zob. np.: Ewelina nurczyńska­Fidelska, Andrzej Munk, Kraków 1982. WPROWADZEnIE 17 cji. Poezja to także powieść, najwyższy jej gatunek. Wie im Roman (niem.) – jak w powieści, to jeden z kluczy do słowa „romantyczny”. Powieść to sztuczny świat, czyli artefakt. Mocą sztuki życie pozba- wione znaczenia wzrasta do rangi znaczącego dzieła. Dwie zasadni- cze cechy powieści romantycznej to snucie opowieści i postulat formo- wania indywiduum – oba przecież fundamentalnie związane z cza- sem człowieka i czasem świata. To właśnie, głębokie i dynamiczne rozumienie poezji jako moż- liwości formowania filmowej opowieści i formowania człowieka po- traktować można jako rdzeń artystycznego myślenia Hasa. Co waż- ne – jest on „z ducha” romantyczny, istotny jednak niejako „poza cza- sem” artystycznych i literackich chronologii... Oczywiście są tu jeszcze konkretne motywy stanowiące bezpo- średnią podstawę niektórych filmów, np. poemat Juliusza Słowackie- go Anhelli w filmie Szyfry, romantyczna proza Jamesa Hogga jako kanwa Osobistego pamiętnika grzesznika... czy romantyczno­alche- miczne metafory kopalni, ziemi i złota w filmie Złoto. Także ostatni film Hasa – Niezwykła podróż Baltazara Kobera – jest w istocie po- dróżą ku korzeniom wyobraźni i filozofii romantycznej, a to za sprawą przenikającej go renesansowej filozofii neoplatońskiej. Jak bowiem za- uważył wybitny znawca romantyzmu M.H. Abrams, to właśnie Plotyn – „ojciec” neoplatonizmu – jest również „ojcem archetypu rzutowania na zewnątrz obrazów wewnętrznych. Tak romantyczną teorię pozna- nia, jak i romantyczną teorię poezji można uznać za odległe spadko- bierczynie tej podstawowej metafory filozofii Plotyńskiej”8 . To właśnie między innymi za sprawą tej filozofii, wcielonej w twór- czość, dokonywać się może swoista wymiana pomiędzy „zewnętrz- nym światem” a „wewnętrzną wizją artysty”, wymiana, która w ta- jemniczy sposób uwidacznia się także w filmach Wojciecha Hasa. W ten sposób filmowe dzieło staje się już nie tylko „zwierciadłem rze- czywistości”, lecz przede wszystkim emanacją światła „wewnętrz- nej lampy” umysłu jego twórcy. Tutaj też szczególny status uzyskują dwie arcyromantyczne kategorie – wyobraźnia i ironia. Pierwsza za- wiera twórczy potencjał i pierwiastek wolności, druga odzwierciedla nierozstrzygalny konflikt pomiędzy ową wolnością a uwarunkowa- niem człowieka jako twórczego podmiotu. Także w kontekście kulturowej pamięci dostrzec można w filmach Hasa romantyczne powinowactwo. Jest nim swoisty „relikt” świata oddalonego w czasie, który może być traktowany jako bezpowrotnie przepadła teraźniejszość – obca a jednak w pewnym sensie „swojska”. 8 M.H. Abrams, Zwierciadło i lampa. Romantyczna teoria poezji a tradycja kry­ tycznoliteracka, tłum. Maria Bożenna Fedewicz, Gdańsk 2003, s. 70 . 18 WPROWADZEnIE W ten sposób także nowoczesna sztuka – w tym przypadku filmowa – tak jak kiedyś u romantycznych poetów, jawi się jako twór sztucz- ny, a romantyczność może zaistnieć na nowo jako ta, której „podo- ba się oglądać momenty życia w medium literackiego doświadczenia i odczucia”9 . Ten właśnie nowoczesny rys romantycznej sztuki jest tutaj szcze- gólnie istotny. Has jest przecież artystą dwudziestowiecznym, wyra- stającym bezpośrednio z szeroko rozumianej tradycji modernizmu. Oczywiste jest zatem, że choć jego koncepcja sztuki czerpie z wczes­ noromantycznych korzeni, to jest to jednak romantyzm mocno prze- filtrowany przez inne modernistyczne wpływy, takie jak choćby kra- kowska tradycja Młodej Polski, surrealizm czy wreszcie egzysten- cjalizm. Filmowa sztuka Hasa jest też w sposób istotny naznaczona kondycją drugiej połowy XX wieku – epoki schyłku nowoczesności. To właśnie w tym kontekście należy zobaczyć powracające u Hasa ro- mantyczne pytania o status ludzkiej podmiotowości oraz o rolę sztu- ki, która mogłaby pomóc określić obszar jej uwarunkowań. Romantyzm może być zatem jedną z istotnych perspektyw, z któ- rych zobaczyć można kulturowe i artystyczne zakorzenienie twór- czości Wojciecha Hasa – z pewnością jednak nie jedyną. Dlatego wła- śnie twórczość ta pozostaje tajemniczą w swej istocie i niekończącą się „podróżą do granic filmu” – jak pisał w jednej ze swoich książek Konrad Eberhardt. Może zresztą prowadzić o wiele dalej, poza te gra- nice, co skrupulatnie, ale – mam nadzieję – w sposób interesujący, będę starał się wykazać... 9 Hans Robert Jauss, Tradycja literacka a dzisiejsza świadomość nowoczesno­ ści, tłum. Małgorzata Łukasiewicz, w: tegoż, Historia literatury jako prowokacja, Warszawa 1999, s. 31 . Część pierwsza CZAS 1. CZyM JEST CZAS? Czas: któż mógłby go zdefiniować? Blaise Pascal Pytać o czas to zadawać najważniejsze być może pytanie o sposób istnienia człowieka w świecie. Lecz pytać o czas – to zadawać wiele różnych pytań; pytanie rodzi tu pytanie, a jednym z najbardziej fun- damentalnych wydaje się to: Czym jest czas przeżywany przez czło- wieka i w jaki sposób wchodzi on w relację z czymś właśnie, co moż- na by nazwać czasem świata? Innymi słowy – na czym polega real- ność czasu? Idąc dalej tym tropem, można zapytać – czym jest ludzka świadomość istnienia w czasie i czy istnienie czasu można ograniczyć tylko do tej świadomości, czy też jest on raczej obiektywny i niezależ- ny od niej?1 Pojęcie czasu Tak postawione pytania kierują nas ku trzem aspektom czasu. Pierwszym jest możliwość konstruowania jego pojęcia, wynikająca z istnienia trzech faz – przeszłości, teraźniejszości i przyszłości; dru- gim – charakter czasu, subiektywny lub obiektywny. Trzecim zaś, 1 Jak pisze Henryk Arodź, „ontologia czasu” jest problemem niezwykle trud- nym: „Pierwszy problem, przed jakim stajemy, zastanawiając się nad czasem, to rozstrzygnięcie, czy czas jest elementem świata materialnego, tzn. istniejące- go niezależnie od świadomości człowieka, czy raczej zjawiskiem neuropsycholo- gicznym związanym ze sposobem postrzegania i porządkowania wrażeń zmysło- wych przez mózg”. Zob.: Henryk Arodź, Fizyka a czas, w: Nauka, religia, dzieje – czas, wieczność, nieskończoność. XII Seminarium w Castel Gandolfo 5–7 sierpnia 2003, Kraków 2004, s. 72 . 22 CZAS ten aspekt, w którym kryje się znaczenie czasu dla człowieka – tego czasu, który jest czasem życia, pamięci, historii... Kwestie te prowadzą zatem od potocznej intuicji na temat czasu do bardziej skomplikowanych prób definicji, które proponują fizyka, filozofia (i religia) oraz nauki historyczne. W ich ujęciu czas może wy- stępować odpowiednio jako obiektywne dane (w materialności rze- czy), subiektywna realność (w samoświadomości) bądź jako relacja intersubiektywna (w historii jednostek i ludzkości)2 . W potocznym wyczuciu czas kojarzy się przede wszystkim z prze- mijaniem. Fakt przemijania jest jednym z podstawowych doświad- czeń człowieka. Mijają w czasie zjawiska, przemija człowiek. Przemi- janie odmierzane jest zegarem i w ten sposób sekundy, minuty, go- dziny, odmierzane precyzyjnym mechanizmem – niejako punkt po punkcie – zapadają się w przeszłość. Czy jest to jednak jedyny dany człowiekowi sposób uchwycenia czasu? Już tu sprawa się komplikuje. Jak mówi nam bowiem owo potocz- ne doświadczenie, minuta potrafi być minucie nierówna – w zależno- ści od tego, na czym skupimy swoją uwagę. Jeśli jesteśmy zainteresowani tym, co robimy, wówczas czas zdaje się nam upływać szybko. Im więcej jednak uwagi poświęcamy jego upływowi, tym wy- daje się powolniejszy. Minuta nigdy nie trwa w naszym odczuciu tak długo jak wtedy, kiedy obserwujemy ruch wskazówki sekundowej na tarczy zegara3 . Z tego punktu widzenia ważne jest zatem również owo wewnętrz- ne „odczucie”, które nie zawsze w sposób ścisły odpowiada upływowi czasu mierzonego zegarem. Choć człowiek bezpośrednio doświadczać może jedynie czasu teraźniejszego, już tu pojawia się coś w rodzaju intensywności trwania czasu, które wynika ze sposobów przeżywa- nia „chwil” i ich subiektywnego charakteru. Mimo to ludzie dążą do nadania czasowi obiektywnego statusu. To właśnie wyczucie biegu czasu – zmienności, ale też regularności – zmusiło ich do pierwszych prób mających na celu jego pomiar. na- turalne podstawy pomiaru czasu związane były z obserwacją zjawisk okresowych, np. zmian pór roku czy też wschodów słońca (rok, doba), i wymagały żmudnych badań. Ponieważ jednak badania te zależ- ne były od miejsc i warunków, w jakich je przeprowadzano, musiało upłynąć wiele czasu, zanim pomiar można było oprzeć na powszech- nie obowiązującej ugodzie. Dotyczyło to zarówno jednostek określa- 2 Leon­Louis Grateloup, Czas, w: Wędrówki po filozofii, tłum. Ewa Burska, Sta- nisław Cichowicz, Ariadna Lewańska, Jacek Migasiński, Wrocław 2004, s. 10 . 3 G.J. Whitrow, Czas w dziejach, tłum. Bolesław Orłowski, Warszawa (brak daty wydania), s. 20. 1. CZyM JEST CZAS? 23 nych dziś mianem doby (lub dnia), jak i tych nazywanych rokiem. nie od razu na przykład łączono w sposób oczywisty dzień i noc jako dobę, a samo określanie pór dnia nastręczało wiele trudności i zależ- ne było od powziętych założeń. Jak pisze G.J. Whitrow: na bardzo rozmaitych zasadach ustalano, kiedy zaczyna się doba. Staro- żytni Egipcjanie wybrali brzask, natomiast Babilończycy, Żydzi i Muzułma- nie zachód Słońca. Rzymianie najpierw przyjęli wschód Słońca, a potem pół- noc, z uwagi na zróżnicowane długości trwania okresów światła dziennego. W Europie Zachodniej, zanim w XIV wieku pojawił się zegar mechaniczny, za początek doby uważano świt, później jednak stała się nim urzędowo północ4 . Również przyjęcie jednostki roku zależne było nie tylko od pre- cyzyjnych badań dotyczących ruchów Ziemi wokół Słońca, ale także od nieregularnego cyklu przyrody, który w dodatku przebiegał nie- co inaczej w różnych rejonach świata. Część pomiarów dotyczących tzw. roku rolniczego, związanego z cyklem przyrody, opierała się na badaniach związanych z cyklicznym ruchem gwiazd. To właśnie ob- serwacja wschodów i zachodów gwiazd, w powiązaniu ze zjawiskami przyrodniczymi, dała możliwość opracowania kalendarza i wyzna- czania pór roku. nocne obserwacje Księżyca pozwoliły stworzyć pierwsze koncep- cje podziału miesięcznego – Księżyc więc można uznać „za pierw- szy zegar, gdyż jego stale zmieniający się wygląd zwrócił uwagę na rytmiczność upływu czasu”5. Ten „miesięczny” pomiar nie był jed- nak zgodny z pomiarem rocznym opartym na obserwacji pozornych ruchów Słońca wokół Ziemi. Jak pisze G.J. Whitrow: „W rezultacie nasz system miesięczny nie ma już w ogóle powiązań z Księżycem, ale stanowi czysto arbitralny sposób podziału roku astronomicznego na dwanaście części”6 . Współcześnie, mimo precyzyjnego ujednolicenia zegarowych jed- nostek pomiarowych, dalecy jesteśmy od stwierdzenia newtona, że czas ma charakter absolutny, a jego chwile biegną równo i „w sobie tyl- ko właściwy sposób” jednostajnie7. Tak więc współczesne pytanie – czy czas rzeczywiście płynie równomiernie – nie daje jednoznacznie twier- dzącej odpowiedzi. nauka nie zna bowiem odniesień idealnie równo- 4 Tamże, s. 36 . 5 Tamże, s. 37 . 6 Tamże, s. 37 . 7 Jak pisze Kenneth G. Denbigh, jest to idea, „która powszechnie zanikła w na- uce i filozofii. Zgodnie z dzisiejszymi poglądami czas zawdzięcza całe swoje zna- czenie zdarzeniom i nie jest niczym więcej, jak tylko zespołem wzajemnych relacji rozmaitych wydarzeń, myślowych lub fizycznych”, Kenneth G. Denbigh, Świat i czas, tłum. Jan Mietelski, Warszawa 1979, s. 23 . 24 CZAS miernych upływów czasu – wszystkie pomiary odnoszą się do ruchów okresowych (kiedyś było to Słońce lub wahadła, teraz drgania atomo- we), których uściślenie jest przybliżoną i umowną ugodą8 . Tak więc na pojęcie czasu w pewnym sensie składa się poczucie i zmysł czasu doświadczanego przez człowieka oraz dotyczące ich wy- obrażenia, które stanowią konstrukcję intelektualną opartą na do- świadczeniu i obserwacji. Pojęcie czasu można więc określić jako coś w rodzaju współzależności stanu świadomości (i jej uwagi) z „jakimś rzeczywistym procesem zewnętrznym”9. To właśnie dzięki świado- mości czasowej człowieka, która zachodzi za sprawą introspekcji, konstruuje się pojęcie czasu. Trzy najważniejsze aspekty tej świado- mości to: pamięć i przewidywanie [1]; świadomość zmian zachodzą- cych w teraźniejszości [2] oraz świadomość trwania i współistnienia rzeczy [3]. W ten sposób pojęcie czasu można traktować jako kon- strukcję umysłu – w nim bowiem tworzy się poczucie trzech faz: te- raźniejszości, przeszłości i przyszłości – lecz pojęcie to nie ma jedy- nie charakteru subiektywnego, ponieważ w pewien sposób jest po- wszechne...10 Fizyka i czas Jednakże w ujęciu stricte naukowym (fizycznym) charakter cza- su uznaje się za obiektywny. Jest to mierzony zegarem czas świata, który pozwala uporządkować kolejność zdarzeń. Tak ujęty czas – zło- żony z jednostek – jest jednolity11. Jak pisze Zbigniew Jacyna­Onysz- kiewicz: W odróżnieniu od czasu psychicznego – czas fizyczny, definiowany jako mierzalny parametr będący miarą interwału, jaki upłynął między dwoma zdarzeniami, jest obiektywny. W fizyce istotną cechą tak określonego czasu jest to, że daje on pewien punkt odniesienia, względem którego można upo- rządkować kolejność zdarzeń. Czas fizyczny mierzymy za pomocą zegarów, urządzeń wykorzystujących możliwie stabilne procesy okresowe w sekun- dach czy innych odpowiednich jednostkach12 . 8 Zob. tamże, przypis 16, s. 187, 188. na temat współczesnych sposobów ujed- nolicenia pomiarów czasu zobacz np.: Henryk Arodź, Fizyka a czas, rozdz. Po­ miary czasu, dz. cyt. s. 73–78 oraz G.J. Whitrow, Czas w dziejach, dz. cyt. s. 236– 258 . 9 Kenneth G. Denbigh, Świat i czas, dz. cyt. s. 57 . 10 Jak zauważył Denbigh: „W jakimś istotnym sensie czas zdaje się dostarczać pewnego rodzaju powiązania między tym, co umysłowe, a tym, co fizyczne”, tam- że, s. 58 . 11 Zob.: Hanna Buczyńska­Garewicz, Metafizyczne rozważania o czasie, Kra- ków 2003, s. 36 . 12 Zbigniew Jacyna­Onyszkiewicz, Fizyka czasu, w: Nauka, religia, dzieje..., dz. 1. CZyM JEST CZAS? 25 W takim zatem ujęciu, dla fizyków czas jest elementem świata materialnego13. Analizując prawa fizyczne, można rejestrować wła- ściwości czasu fizycznego, nie wnikając w jego naturę. Stąd fizyka nie daje nam czegoś, co można by nazwać jakąś spójną „nauką o cza- sie”14. Tego rodzaju rozważania może dopiero przynieść refleksja nad nauką, oparta na pewnych uogólnieniach teorii fizycznych. Te jed- nak wykraczają poza fizykę doświadczalną. Mogą one jednak posia- dać istotne znaczenie dla zrozumienia zagadki czasu, czego dowo- dem są choćby filozoficzne konsekwencje koncepcji czasu wynikające z teorii względności opracowanej przez Einsteina. Wracając jednak do fizyki doświadczalnej – można zauważyć, że mamy w niej dwa zasadnicze i odmienne od siebie podejścia do włas­ ności czasu, czy też raczej do procesów dziejących się w czasie. Pierwszym jest czas w mechanice. Podstawy mechaniki klasycz- nej obowiązujące także w fizyce współczesnej sformułował newton. Ujęcie mechaniczne zakłada brak rozróżnienia pomiędzy przeszło- ścią a przyszłością15. Dzięki koncepcjom newtona „okazało się, że wbrew doświadczeniu potocznemu, równania mechaniki klasycznej są niezmiennicze względem kierunku upływu czasu oraz, że z jedno- rodności czasu wynika prawo zachowania energii”16 . Jak pisze Kenneth G. Denbigh: Oznacza to, że dla każdego zjawiska, które jest dopuszczalne i wytłuma- czalne zgodnie z tą teorią, odwrócenie czasowe takiego zjawiska byłoby rów- nie dopuszczalne i wytłumaczalne. Gdyby więc sfilmować przebieg tego zja- wiska, to późniejsza projekcja filmu w kierunku odwrotnym odpowiadałaby nadal, zgodnie z tą teorią, jakiemuś możliwemu do urzeczywistnienia pro- cesowi17 . Drugie ujęcie czasu w fizyce proponuje termodynamika. Tutaj daje się zauważyć istotna różnica pomiędzy przeszłością i przyszło- ścią18. Jej wynikiem jest istnienie tzw. „strzałki czasu”. Przykładem zjawiska podlegającego tej zasadzie może być rozpuszczalność lodu w szklance ciepłej wody. W skali kosmicznej natomiast jest nim przy- cyt. s. 51 . 13 Zob.: Henryk Arodź, Fizyka a czas, dz. cyt. s. 72 . 14 Tamże. 15 Zob.: Andrzej Fuliński, Czas i problemy pokrewne, w: Nauka, religia, dzie­ je..., dz. cyt. s. 89. Jak pisze Fuliński: „Ponadto prawa mechaniki są determini- styczne, stan układu (świata) w dowolnie wybranej chwili determinuje stany we wszystkich chwilach wcześniejszych i późniejszych – dynamika jest tutaj właści- wie statyczna, to znaczy sugerująca statyczny obraz świata (w czasoprzestrzeni)”. 16 Zbigniew Jacyna­Onyszkiewicz, Fizyka czasu, dz. cyt. s. 52 . 17 Kenneth G. Denbigh, Świat i czas, dz. cyt. s. 36 . 18 Andrzej Fuliński, Czas i problemy pokrewne, dz. cyt. s. 90 . 26 CZAS kładowo emisja promieniowania słonecznego, odbywająca się ciągle w tym samym kierunku przez miliardy lat19 . Właśnie pytanie o możliwość istnienia strzałki czasu jest jednym z najważniejszych pytań w refleksji nad czasem, która konstruowana jest w nadbudowie teorii fizycznych. Refleksja ta jest w pewnej mie- rze pokrewna pytaniom stawianym wcześniej przez teologów i filo- zofów dotyczącym tego, czy istota świata opiera się na bezczasowej zasadzie, przy której czas ma znaczenie jedynie wtórne, czy też jest nią raczej realny i nieodwracalny przebieg procesów czasowych, któ- re postępują niejako w jednym kierunku, właśnie wedle owej strzałki czasu. Pytaniem jest tutaj to, czy strzałka czasu istnieje obiektywnie – poza tą, którą dzięki introspekcji rejestrować może ludzka świado- mość. W fizyce istotnym dowodem na jej istnienie jest być może zja- wisko tzw. entropii, czyli – mniej więcej – nieustannego przyrostu rozproszenia. Jak zauważył Kenneth G. Denbigh, entropia jest wła- ściwością, która ma zastosowanie tylko do zestawów atomów i mole- kuł, a nie jedynie do ich jednostek. Entropia jest najwidoczniej pewną miarą wymieszania układu, gdyż jeśli kiedykolwiek ma miejsce jakiś proces naturalny, to w jego wyniku omawiany układ rozkłada się w najbardziej przypadkowy sposób na wszystkie dostęp- ne dla niego mikrostany. Z tego samego powodu można powiedzieć, że wzrost entropii odpowiada utracie informacji20 . Wedle innego jeszcze określenia – „wzrost entropii odpowiada większemu oddaleniu się układu od pewnego określonego stanu upo- rządkowania”21 . Inne fizyczne ujęcie czasu proponuje teoria względności. Tu czas traktowany jest nierozłącznie z przestrzenią jako czterowymiaro- wa czasoprzestrzeń22. Teoria względności podważyła obowiązujące do momentu jej opracowania pojęcie jednoczesności zdarzeń. Wedle wcześniejszych założeń każdemu zdarzeniu można było przypisać je- den moment czasu. Jeśli zdarzenia zachodziły w tym samym momen- cie, traktowano je jako jednoczesne. Wedle teorii względności takie 19 Kenneth G. Denbigh, Świat i czas, dz. cyt. s. 37, 38. 20 Tamże, s. 74 . 21 Tamże, s. 75 . 22 „Jest to idea tzw. świata­bloku, w którym wszystkie zdarzenia trwają, a tyl- ko nasza świadomość przemieszcza się jednokierunkowo (wrażenie strzałki cza- su), albo wręcz nasza świadomość też jest rozciągnięta wzdłuż osi czasu (istnie- je we wszystkich dozwolonych punktach czasoprzestrzeni), a tylko nasza pamięć jest tak zorganizowana, że w każdej punktochwili mamy świadomość stanów przeszłych, a brak nam świadomości stanów przyszłych”, Andrzej Fuliński, Czas i problemy pokrewne, dz. cyt. s. 89–90. 1. CZyM JEST CZAS? 27 podejście ma sens jedynie wtedy, kiedy zdarzenia zachodzą w tym sa- mym miejscu. Teoria Einsteina zwróciła uwagę na fakt uzależnienia zachodzących zdarzeń od ich obserwatorów, a ściślej – od ruchu ob- serwatorów względem obserwowanego zdarzenia. Opierając się o za- sadę stałej prędkości światła23, zakłada ona, że [to samo] zdarzenie nie jest odbierane jako jednoczesne dla dwóch obserwatorów poru- szających się z różną prędkością. Tak też np. dwa zdarzenia, obser- wowane przez dwóch obserwatorów poruszających się z różną pręd- kością, dla każdego z nich mogą zachodzić w różnej kolejności. Stąd wniosek, że „nie obowiązuje dalej warunek, iż każdemu zdarzeniu da się przypisać jeden tylko właściwy mu czas. Ów czas zależny jest bo- wiem w istocie od obserwatora”24. Jak pisze Denbigh: następstwem tego stanu rzeczy, który został przyjęty w nauce prawie powszechnie, jest, że para odległych zdarzeń, które mogą się objawiać jako jednoczesne jednemu obserwatorowi, może nie wydawać się jednoczesna in- nemu, jeżeli znajdują się oni w ruchu względnym. nie ma zatem takiej rze- czy, jak jakaś obiektywna jednoczesność zdarzeń (z wyjątkiem dziejących się w tym samym miejscu), a to oznacza, że mówienie o „chwili obecnej w ska- li świata” jest bezsensowne. „Teraz” ma znaczenie tylko w sąsiedztwie mó- wiącego25 . Teoria względności spowodowała co najmniej dwa paradoksalne dla zdroworozsądkowego osądu spostrzeżenia. Pierwszym jest to, że bieg zegara znajdującego się w ruchu może być wolniejszy od bie- gu zegara znajdującego się w spoczynku. Drugim zaś jest wniosek, że czas być może nie ma określonego wektora swojego biegu, czyli strzałki czasu. Wedle teorii względności czas nie jest bowiem tylko tym, co wcześniej i później. Czas jest relacją asymetryczną, zakłada- jącą możliwość kolejności zdarzeń, ale niekoniecznie jednokierunko- wą. Stąd hipotezy tzw. odwracalności czasu, i stąd również pomysły podróży w czasie, w dość swobodnie posługującej się tymi koncepcja- mi literaturze fantastycznej. Teoria Einsteina obaliła powszechnie obowiązującą w fizyce newtonowską koncepcję czasu absolutnego, w filozofii zaś podwa- żyła Kantowską kategorię czasu traktowanego jako umysłowa dana 23 „Ważna rola, jaką promienie świetlne odgrywają w teorii względności, wy- pływa z faktu, że światło jest najszybszym sygnałem, tzn. reprezentuje najszyb- sze ogniwo przyczynowego łańcucha. Można pokazać, że pojęcie łańcucha przy- czyn jest podstawowym pojęciem, przy pomocy którego jest zbudowana struktura przestrzeni i czasu”, Hans Reichenbach, Filozoficzne znaczenie teorii względno­ ści, tłum. Włodzimierz Laprus, w: Włodzimierz Laprus, Współczesna koncepcja przestrzeni i czasu, Warszawa 1970, s. 169. 24 G. J. Whitrow, Czas w dziejach, dz. cyt. s. 258 . 25 Kenneth G. Denbigh, Świat i czas, dz. cyt. s. 53, 54. 28 CZAS a priori26. Myliłby się jednak ten, kto sądziłby, iż teoria względności mówi, „że względność pomiarów czasowych jest związana z subiek- tywnością obserwatora”27. Jest to teoria naukowa, która z potocz- nym pojęciem subiektywności nie ma nic wspólnego. nie chodzi tu bowiem o subiektywność percepcji jakiegoś konkretnego obserwato- ra. Chodzi tu raczej o pewien układ wzajemnych odniesień28. Jak pi- sał Hans Reichenbach: W teorii względności czas jest z pewnością relacją asymetryczną, gdyż w przeciwnym wypadku relacja czasowa nie ustanawiałaby porządku kolej- ności; ale nie jest on relacją jednokierunkową. Innymi słowy, nieodwracal- ność czasu nie znajduje wyrazu w teorii względności. nie wolno nam z tego wyciągać wniosku, że jest to ostatnie słowo, które fizyk ma do powiedzenia o czasie. Wszystko, co możemy powiedzieć, jeśli chodzi tylko o teorię względ- ności, to że nie potrzebujemy rozróżniać jakościowo między dwoma kierun- kami czasu, między „wcześniej” i „później”. Teoria fizyczna może z powodze- niem abstrahować od pewnych własności świata fizycznego; nie znaczy to, że te własności nie istnieją29 . Czas i filozofia Przejdźmy teraz do nieco innych ujęć problematyki czasu. Zanim wynaleziono współczesne mechanizmy pomiaru, zanim nauki empi- ryczne pozwoliły opracować wszystkie przytoczone wyżej zagadnie- nia, czas był już wielkim tematem ludzkich rozmyślań. Dla człowie- ka bowiem czas jest przede wszystkim tym, co się przeżywa – co nas kształtuje, daje pewne możliwości i postarza; zarazem jest wartością stałą – wobec której jesteśmy względni. Filozoficzna zagadka czasu wciąż pozostaje niewyjaśniona. Słowa św. Augustyna spisane wiele lat temu jeszcze teraz zmuszają do myślenia: „Czymże jest więc czas? Jeśli nikt mnie o to nie pyta, wiem. Jeśli pytającemu usiłuję wytłu- maczyć, nie wiem”30 . A więc jeszcze raz. Czym jest czas? Czym jest ludzka świadomość istnienia czasu? Czy istnienie czasu można ograniczyć tylko do tej 26 „Teoria względności pokazuje, że przestrzeń i czas nie są ani idealnymi przedmiotami, ani formami porządku koniecznymi dla ludzkiego umysłu. Two- rzą one system powiązań, wyrażający pewne ogólne cechy fizycznych przedmio- tów i w ten sposób opisują świat fizyczny”, Hans Reichenbach, Filozoficzne zna­ czenie teorii względności, dz. cyt. s. 167 . 27 Tamże, s. 160 . 28 „W tym sensie teoria względności podtrzymuje realność przestrzeni i czasu. Te pojęciowe systemy opisują relacje między przedmiotami, a mianowicie ciałami stałymi, promieniami świetlnymi i zegarami”, tamże, s. 168 . 29 Tamże, s. 171. 30 Św. Augustyn, Wyznania, tłum. Zygmunt Kubiak, Kraków 1994, s. 266 . 1. CZyM JEST CZAS? 29 świadomości? Jak człowiek radzi sobie z czasem? Popatrzmy zatem, jak z tym problemem próbowali poradzić sobie filozofowie – ci staro- żytni i ci bliscy czasom współczesnym. naszym celem nie będzie jednak tylko przegląd poszczególnych poglądów filozoficznych, ujętych zresztą z konieczności w wielkim skrócie; naszym celem nie będzie jedynie powtórne uświadomienie sobie paradoksalnej natury czasu doświadczanego przez człowieka, lecz będzie nim również dostrzeżenie faktu, że ów paradoks czasu wiąże się ściśle z innymi jeszcze zagadnieniami dotyczącymi życia... A więc – czas jako przemijanie i czas jako zachowywanie; czas czło- wieka i czas świata; czas świadomości i świadomość istnienia w cza- sie; pamięć i antycypacja przyszłości; teraźniejszość, przeszłość, przy- szłość, ale też – czas, wieczność, nieskończoność... Romana Ingardena dwa doświadczenia czasu na wstępie możemy stwierdzić, że zagadka czasu dotyczy między innymi dwóch zasadniczo odmiennych sposobów doświadczania cza- su przez człowieka. Roman Ingarden w swoim klasycznym już eseju Człowiek i czas31 zarysował specyfikę tych przeciwstawnych, lecz za- razem splecionych ze sobą doświadczeń. To od niego właśnie zapoży- czymy ów termin – doświadczenie czasu – który towarzyszyć nam będzie także przy omawianiu filmów Wojciecha Hasa. A zatem – pierwszym wyszczególnionym przez Ingardena do- świadczeniem jest poczucie pewnej niezależności od czasu. Ujawnia się ono w prostym stwierdzeniu, że moje „ja” wciąż trwa i pozosta- je moim „ja”. Jest to więc pewien rodzaj ciągłości indywiduum, któ- re może zachować swoją tożsamość32 w czasie – i niejako „ponad cza- sem”. Tu ujawnia się rola pamięci, która nie tylko pozwala zachować ową tożsamość, lecz również w pewien sposób „ciąży” nad sytuacją każdego człowieka33. Jak pisał Ingarden: W ścisłym związku z tym stoi pewien specjalny typ doświadczenia czasu. A mianowicie: czując się wciąż tym samym człowiekiem, czuję się zarazem w najgłębszej mej istocie niezależny od czasu, nie czuję się przez jego upływ 31 Roman Ingarden, Człowiek i czas, w: tegoż, Książeczka o człowieku, Kraków 1987, s. 39–70. 32 „Tożsamość mnie oznacza przy tym dwie różne sprawy: 1. że w ciągu całe- go mojego życia jestem jednym indywiduum; 2. że w ciągu tegoż życia pozostaję tym samym człowiekiem w pełnej swej jakościowo niezmiennie określonej natu- rze”, tamże, s. 42 . 33 „Przeszłość moja tak dalece jest w każdorazowej mej teraźniejszości, że po- trzeba osobnego aktu, żeby się wyzwolić od jej ucisku. Jak gdyby nie minęło to, co przeszło, jak gdyby nie było czasu”, tamże, s. 47 . 30 CZAS zagrożony, jak gdybym nie przyjmował do wiadomości czasu i nieustannego przemijania wszelkiej rzeczywistości34 . Drugie doświadczenie ukazuje niszczycielskie działanie czasu. Za- warte jest w nim przekonanie, że człowiek zawsze konstytuuje się jako osoba w różnych, zmiennych perspektywach czasowych – prze- szłości, teraźniejszości i przyszłości. Pozostają one jednak trudne do zdefiniowania, tak zresztą jak sama teraźniejszość, która jawi się niby „ostrze noża”. Ingarden: Bez względu więc na to, jak bardzo transcendujemy naszą teraźniejszość i uważamy się za byt trwały i niezawisły od czasu, zawsze znajdujemy się jak- by na ostrzu noża między dwiema otchłaniami niebytu: tego, czego już nie ma, i tego, co jeszcze nie istnieje. Zarazem i sama teraźniejszość zmienia ra- dykalnie swe oblicze. Zamiast być fazą jednoznacznie jakościowo określoną przez swe wypełnienie, przekształca się ona w pozbawione wszelkiej jakości punktualne teraz, które nic w sobie zawrzeć nie może, albowiem nie ma żad- nej rozpiętości35 . Jak zauważył Ingarden, w obu tych doświadczeniach człowiek zostaje uwikłany w czas – jest weń „wpleciony”36. Owo uwikłanie ujawnia się zwłaszcza w przeżyciu przeszłości. Innymi słowy – to, co „teraźniejsze”, pozostaje zawsze pod wpływem przeszłości, a ujęta w przypomnieniu przeszłość, „to, co minione, przedstawia się inaczej niż wtedy, gdy prezentowała się jako teraźniejsza”37. W ten sposób tworzy się zmienna perspektywa czasowa38, która zachodzi w czasie przeżywanym przez człowieka i która odróżnia ten czas od obiektyw- nego czasu zegarów39 . Pamięć pozwala zachować przeszłość, ocalić ją, lecz również – od- mienia ją i kształtuje na swoją modłę. Perspektywa czasowa powodu- je, że w przypomnieniu czas skraca się lub wydłuża. Dynamika zaist- niałych zdarzeń i procesów zmienia się. Przeszłe zdarzenia zbliżają się i oddalają; w zależności od sposobu przypomnienia, od stopnia in- tensywności, ożywają bądź giną w mroku niepamięci. Przypomniane fakty zjawiają się w relacji z innymi faktami, zyskując w ten sposób 34 Tamże, s. 44 . 35 Tamże, s. 50 . 36 Tamże, s. 52 . 37 Władysław Stróżewski, Romana Ingardena filozofia czasu, w: Nauka, reli­ gia, dzieje..., dz. cyt. s. 121 . 38 „...lecz przede wszystkim chodzi tu o to, że to, co było niegdyś teraźniejsze, pokazuje się jako minione w innych własnościach, ba, czasem w innej istocie niż ta, która była mu rzeczywiście właściwa i własna w minionej teraźniejszości”, Ro- man Ingarden, Człowiek i czas, dz. cyt. s. 53 . 39 Władysław Stróżewski, Romana Ingardena filozofia czasu, dz. cyt. s. 119 . 1. CZyM JEST CZAS? 31 nowy wymiar; inne gubią się pośród niewyjawionych okoliczności. Przywołaną w przypomnieniu przeszłość charakteryzuje jakościowa zmienność, powodująca, że „przeszłość nigdy nie jest zamknięta, po- nieważ ciągle coś nowego się do niej dołącza, nie pozostając bez wpły- wu na to, co już znajduje się w przeszłości”40 . . . Jak zatem wedle Ingardena człowiek może sobie radzić z tak para- doksalną naturą dwóch doświadczeń czasu, które nieustannie przy- pominają mu o jego znikomości? Jakimś sposobem jest według filozo- fa czyn; ów czyn przypisany możliwościom człowieka, choć sam nie- trwały, w pewnym sensie pozwala zachować „ja” – moją osobę – jako coś więcej niż tylko
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Dramat czasu i wyobraźni. Filmy Wojciecha J. Hasa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: