Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00558 011142 17311911 na godz. na dobę w sumie
Duże dzieło sztuki. Sztuka Instalacji - autentyzm, zachowanie, konserwacja - ebook/pdf
Duże dzieło sztuki. Sztuka Instalacji - autentyzm, zachowanie, konserwacja - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 462
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883–242–1848–6 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> praktyczna edukacja, samodoskonalenie, motywacja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Sztuka współczesna jest świadectwem kreatywności, różnorodności i dynamiki naszych czasów. Chociażby dlatego powinniśmy ją zachować. Ale jak? Dzieło przestało być jedynie fizycznym „obiektem”, stało się hybrydą znaczeń, relacji i procesów, przekraczając utarte reguły. Przewartościowaniu uległy też kwestie autorstwa, reprodukcyjności i trwałości...

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

l a c e o p s a t i s r e v n u i l . p m o c s a t i . i s r e v n u w w w . Sztuka współczesna jest świadectwem kreatywności, różnorodności i dynamiki naszych czasów. Chociażby dlatego powinniśmy ją zachować. Ale jak? Dzieło przestało być jedynie fizycznym „obiektem”, stało się hybrydą znaczeń, relacji i pro- cesów, przekraczając utarte reguły. Przewartościowaniu uległy też kwestie autorstwa, reprodukcyjności i trwałości. Teoria i praktyka konserwatorska, wypracowywane na potrzeby sztuki dawnej, są niewystarczające. Najbardziej radykalną sztuką, której to dotyczy, jest sztuka instalacji – owo tytułowe „duże dzieło sztuki” (pierwsza słownikowa definicja, Oxford 1969). Czy dzieło, w którym wymienia się niektóre bądź wszystkie „oryginalne” elementy, jest jeszcze tym samym dziełem? Kto i jak ma prawo to robić? Jak traktować replikę, rekonstrukcję czy emulację? Co zrobić, by tak kompleksowe realizacje pozostały autentyczne i co to oznacza? W książce określono, jak autentyzm warunkował wartość dzieł sztuki i formę ich zachowania dawniej i dziś. Opisano, czym jest sztuka instalacji, jej genezę, historię i charakter. To próba odpowiedzi na pytania, dlaczego i w jaki sposób zachować sztukę współ- czesną, z nakreśleniem podstaw teoretycznych, nowatorskich metod badawczych oraz podaniem konkretnych strategii opieki i konserwacji. Monika Jadzińska – konserwator–restaurator malarstwa i obiektów sztuki współczesnej, adiunkt na Wydziale Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki warszawskiej ASP, absolwentka UMK w Toruniu. W roku 2010 obroniła doktorat w Instytucie Sztuki PAN poświęcony zacho- waniu sztuki współczesnej. Publikowała artykuły m.in. w: Art, Conser- vation and Authenticity (London 2009), Inside Installations. Theory and Practice in the Care of Complex Artwork (Amsterdam 2011), Cultural Heritage/Cultural Identity: The Role of Conservation. ICOM- -CC 16th Triennial Conference (Lisbon 2011), The Knowledge Tree (London 2012) oraz w takich periodykach, jak np.: „Sztuka i Do- kumentacja”, „Ochrona Zabytków”. Jest czynnym uczestnikiem mię- dzynarodowych i krajowych sympozjów oraz projektów badawczych związanych z zachowaniem i konserwacją dzieł sztuki. ISBN 97883-242-1693-2 www.universitas.com.pl 9 788324 216932 T A V ł z 0 0 , 4 4 Monika Jadzińska „DUŻE DZIEŁO SZTUKI” SZTUKA INSTALACJI AUTENTYZM, ZACHOWANIE, KONSERWACJA I ” K U T Z S O Ł E Z D E Ż U D „ I a k s ń i z d a J a k i n o M universitas l a c e o p s a t i s r e v n u i l . p m o c s a t i . i s r e v n u w w w . „DUŻE DZIEŁO SZTUKI” Mojej rodzinie Monika Jadzińska „DUŻE DZIEŁO SZTUKI” SZTUKA INSTALACJI AUTENTYZM, ZACHOWANIE, KONSERWACJA Kraków Publikacja dofinansowana przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego © Copyright by Monika Jadzińska and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2012 ISBN 97883–242–1848–6 TAiWPN UNIVERSITAS Projekt okładki i stron tytułowych Sepielak Na okładce V. Penezić, K. Rogina, Who is Afraid of the Big Bad Wolf in the Digital Era? MSU Zagreb 2009. Fot. Monika Jadzińska www.universitas.com.pl Wstęp „Natura dzieł sztuki instalacji jest zupełnie różna od dzieł sztuki tradycyjnej. (…) Dzieła te stawiają nowe wyzwania nie tylko w zakresie procesu tworzenia, reali- zacji i intencji artysty, ale także zachowania i prezentacji w kolekcjach muzealnych”. Project Plan „Inside Installations”1 Chęć zachowania i ochrony towarzyszyła sztuce od momentu jej po- wstania. Forma, w której dzieła przetrwały, determinowała możliwość ich interpretacji i oceny przeszłości jako dorobku cywilizacji ludzkości. Im bliższa była tej pierwotnej, tym postrzeganie dzieła, artysty i okresu historycznego było ściślejsze. Przez wieki rozwój sztuki europejskiej opierał się w dużej mierze na zapewnieniu obiektom trwałości i nie- zmienności dzięki korzystaniu z materiałów najwyższej jakości oraz utrzymaniu poprawności technik i technologii. Mimo to tylko niewielka ich część zachowała się i to często w zmienionej formie, kształtując nasz osąd na temat całych pokoleń i ich kultury. Jaki w tej sytuacji los będzie czekał sztukę naszych czasów, szczególnie tę niekonwencjonal- ną, która ze względu na swój charakter jest efemeryczna i podatna na destrukcję? Sztuka współczesna odzwierciedla różnorodność i dynamikę ludz- kiego doświadczenia naszych czasów. Dzieło przestało być jedynie „obiektem” w sensie fizycznym, stało się hybrydą spajającą różne znaczenia, relacje, procesy oraz materię. Przewartościowaniu uległy 1 Description of the Project. Project UE Culture 2000: Inside Installations. Preser- vation and Presentation of Installation Art, II.2, www.insideinstallations.org (dostęp: 10.03.2010). 6 Wstęp kwestie związane z autorstwem, reprodukcyjnością, trwałością czy zmiennością. Dzieło sztuki współczesnej, aby mogło być przedmiotem kupna, kolekcjonowania, wystawiania itd., musi istnieć, co oznacza, że musi być zachowane. Skrajna różnorodność w sferze materialnej i po- zamaterialnej (intangible) we współczesnej sztuce nowoczesnej2 powo- duje, że nie wiemy, czy i w jakiej formie dzieło się zachowa. I w jakiej powinno się zachować. Teoria i praktyka konserwatorska, wypracowy- wane na podstawie wielowiekowych doświadczeń, odnoszą się przede wszystkim do sztuki tradycyjnej. Są niewystarczające w stosunku do potrzeb i problemów związanych z istnieniem i prezentacją obiektów o zupełnie innym charakterze, np. dzieł sztuki kinetycznej, land artu, environment, happeningu i innych. Dziedziną, której dotyczą wszyst- kie te problemy, jest jeden z najbardziej radykalnych nurtów sztuki współczesnej – sztuka instalacji3. To właśnie owo tytułowe „duże dzieło sztuki”, jak określono sztukę instalacji w jej pierwszej słownikowej definicji (Oxford 1969). Instalacje znajdują się w kolekcjach muzealnych, galeriach, zbio- rach prywatnych, jak również w przestrzeni publicznej, stanowiąc od dziesięcioleci jeden z głównych nurtów sztuk wizualnych, a mimo to znikają na naszych oczach lub są niewłaściwie zachowywane, ekspono- wane, reinstalowane, czy po prostu bezmyślnie niszczone (znamienny przykład zniszczenia przez nadgorliwą sprzątaczkę instalacji Martina Kippenberga, pracy wycenionej na 800 tys. euro)4. Inną kwestią jest ich wartościowanie i nasza reakcja – czy chcemy je zauważyć, przeżywać, partycypować czy lekceważyć według starego powiedzonka „sam bym 2 „Współczesna sztuka nowoczesna” – sztuka tworzona współcześnie, posiadająca nowatorskie formy o bardzo szerokim zakresie i nieskończonej ilości kombinacji i za- leżności. Termin po raz pierwszy użyty w publikacji: A. Tomaszewski, Conservation and Restoration of Works of Contemporary and Modern Art and Architecture, w: Conservation of Modern Art, Copenhagen 1994, s. 22; więcej zob. I. Szmelter, Fenomen sztuki współczesnej a konserwacja, „Biuletyn Informacyjny Konserwatorów Dzieł Sztuki” 1997, vol. 8, nr 2 (29), s. 6-17. Ze względów praktycznych (duża częstotliwość pojawiania się w tekście) będzie on tu zastępowany naprzemiennie terminami „sztuka współczesna” lub „sztuka nowoczesna”. 3 M. Jadzińska, The Lifespan of Installation Art (wstęp do książki), w: Inside Installa- tions. Theory and Practice in the Care of Complex Artworks (monografia), eds. T. Scholte, G. Wharton, Amsterdam 2011, s. 21-31. 4 B. Wieliński, Sprzątaczka zniszczyła dzieło sztuki, „Gazeta Wyborcza”, 5-6 listopada 2011, s. 5. 7 Wstęp lepiej to zrobił”. Ale jedno jest pewne – sztuka jest najpełniejszym śla- dem kreatywności człowieka, zwierciadłem czasów, w których on żyje, i chociażby z tego powodu należy jej się szacunek i ochrona. Analizując sztukę instalacji, postaram się odpowiedzieć na pytania, czy i dlaczego zachowywać sztukę współczesną, a przede wszystkim w jaki sposób. Wobec jej kompleksowego charakteru, przekraczającego utarte reguły zarówno w sferze idei, reprezentacji, jak i technik i materiałów, należy odnaleźć wspólną płaszczyznę do oceny tożsamości, wartości i znaczeń. Tą płaszczyzną jest, według mnie, autentyzm. Autentyzm jest jednym z najważniejszych czynników warunkują- cych wartość dzieła sztuki. Odgrywa fundamentalną rolę w badaniach, teorii i praktyce historyka sztuki, konserwatora i kuratora, jako pod- stawa wszelkich działań na etapie podejmowania decyzji odnośnie do kupna, eksponowania, wypracowywania strategii zachowania i kon- serwacji obiektu. Jak był rozumiany do tej pory, jaką odgrywał rolę w ocenie i postępowaniu z dziełem sztuki i co się w tej materii zmie- niło? Zawartość książki stanowi rys historyczny określający, czym był autentyzm w odniesieniu do sztuki w wiekach dawnych i jakie to miało znaczenie w kontekście konserwacji–restauracji. Ustalimy, czym jest sztuka instalacji i co stanowi o jej autentyzmie oraz jaki to ma wpływ na jej przetrwanie, ze wskazaniem konkretnych rozwiązań. Założeniem było wyznaczenie standardów dobrej praktyki zgodnej z obecnymi ten- dencjami światowymi i rozwiązanie problemów ochrony dzieł sztuki instalacji poprzez kompleksowość działań badawczych oraz ustalenie metodyki postępowania na polu opieki, konserwacji i ekspozycji, jak również stworzenie aktualnego modelu i nowoczesnych rozwiązań po- przez wykorzystanie i analizę istniejącej wiedzy, osiągnięć naukowych i praktyki konserwatorskiej. Książka składa się z sześciu rozdziałów. Pierwszy to opowieść o tym, czym był autentyzm dzieł sztuki w wiekach przeszłych, jak wpłynął na ich wartościowanie i traktowanie oraz jak ukształtował się zespół norm i doktryn kierujących teorią i praktyką konserwatorską. Prześle- dzenie zmian kryteriów rozumienia autentyzmu i wysnucie wniosków na temat wpływu, jaki to miało na formę zachowania i postępowanie konserwatorskie, da nam świadomość różnic w stosunku do sztuki współczesnej. Przedmiotem dalszej analizy jest sztuka instalacji. Jest ona tym nurtem sztuki współczesnej, dla którego określenie, czym jest auten- 8 Wstęp tyzm, wydaje się najtrudniejsze, ale jednocześnie wyznacza najbardziej otwarte ramy dla wielopłaszczyznowego dyskursu. Już samo zdefinio- wanie sztuki instalacji, różnorodnej i nieprzewidywalnej, stojącej poza normami nie tylko tradycyjnych dyscyplin artystycznych, ale i nowych form sztuk wizualnych, nastręcza wiele trudności. Czy dzieło, w któ- rym wymienia się niektóre bądź wszystkie „oryginalne” elementy lub zmienia ich układ, jest jeszcze tym samym dziełem? Kto ma prawo to robić i jak? Jak traktować replikę, rekonstrukcję, odtworzenie z użyciem nowych technologii w kontekście autentyzmu? Czy można pozwolić na unicestwienie dzieła stworzonego z materiałów nietrwałych i czy to unicestwienie było zamierzeniem artysty, efektem przypadku, a może niespodzianką nowatorskich technologii? To jedne z wielu pytań, na które poszukamy odpowiedzi. W rozdziale drugim zdefiniowałam, czym jest sztuka instalacji, skąd się wywodzi, jaka jest jej historia i jakie są jej najistotniejsze cechy. Prześledziłam genezę powstania, kierunki i nurty artystyczne, które miały wpływ na jej powstanie, podając przykłady dzieł uchodzących za protoinstalacje i kanon najważniejszych instalacji. To fascynująca po- dróż przez cały wiek XX i nie tylko. Pokazałam, na ile sztuka ta różni się od innych nurtów sztuki współczesnej, co stanowi o jej tożsamości i jaki ma to wpływ na jej postrzeganie i postępowanie z nią na przyszłość. Trzeci rozdział to analiza problematyki zachowania autentyzmu w sztuce instalacji. Określiłam cel i potrzeby nowoczesnej ochrony, konserwacji i prezentacji instalacji, porównując je z regułami konser- wacji tradycyjnej. W celu rozpoznania warstwy konceptualnej, struktu- ralnej oraz roli i znaczenia materii sięgnęłam po założenia filozoficzne (ze szczególnym uwzględnieniem myśli M. Heideggera, R. Ingardena, M. Marelau-Ponty’ego, C. Brandiego, W. Benjamina i T. Adorno). Zary- sowane zostają tym samym metodologia i wyjściowy schemat intelek- tualny w zakresie analizy instalacji. Do ustalenia znaczenia i wartości danej materii, a więc kwestii natrafiającej na największe trudności, zaprezentowałam nowatorski system oparty na semiotyce znaków indeksowych, symbolicznych i ikonicznych przedstawionych w teorii Charlesa Peirce’a. Przedstawiam też propozycję nowego modelu po- stępowania w dziedzinie opieki i zachowania dzieł instalacji poprzez wypracowanie trójetapowej strategii ochrony. Opisałam komplekso- wość zagadnienia, wskazując jednocześnie cele podyktowane wyborem wartości oraz wytyczne postępowania etycznego. Przeanalizowałam 9 Wstęp limity teorii i praktyki konserwacji–restauracji, które mogłyby dopro- wadzić do sztucznego „zamrożenia” danego stanu i zniwelowania sensu nadanego mu przez artystę. Przedmiotem zainteresowania stały się też zmiana i rozbudowanie roli konserwatora i kuratora. Określenie interdyscyplinarnego charakteru instalacji w warstwie materialnej, konceptualnej i strukturalnej wymagało analizy wielo- warstwowej. W czwartym rozdziale przeprowadziłam rozpoznanie warstwy pozamaterialnej, a więc analizę idei, relacyjności, kontekstual- ności, potencjalnej jedności oraz nowego podejścia do przestrzeni, miejsca, elementów sensualnych i percepcji widza. Istotne jest też po- znanie intencji artysty i różnych zagadnień z tym związanych, począw- szy od procesu kreacji poprzez zmiany i zagrożenia wynikające ze złej interpretacji aż po kwestię autorstwa i prawnej ochrony integracji utworu. Piąty rozdział poświęcony jest zachowaniu autentyzmu instalacji w sferze materialnej. Inne niż w sztuce tradycyjnej jest tu podejście do materii, przedmiotów gotowych, nowych technologii, elementów nie- trwałych, efemerycznych i sensualnych. Określiłam, w ujęciu historycz- nym, zarys zmiany roli materii, w tym elementów gotowych w dziele sztuki, zwracając uwagę na odejście od wypracowanych reguł technolo- gicznych w stosunku do sztuki tradycyjnej. Rozważyłam kwestie zwią- zane ze znaczeniem materii i różnych form jej istnienia. Zobaczymy, jak przebiegały zmiany myślenia o materii, jej trwałości i zachowaniu i jaki to miało wpływ na kształtowanie sztuki nowoczesnej. W rozdziale szóstym omówiłam różne strategie interpretacji i postę- powania z dziełami instalacji, określając ryzyko złej praktyki i wynika- jące stąd zagrożenia oraz wskazując na tzw. dobrą praktykę. Opisałam praktyczne rozwiązania zmierzające do zachowania i prezentacji insta- lacji. Należą do nich czynności dokonywane bezpośrednio na obiekcie: konserwacja zachowawcza, estetyczna, wymienialność zdegradowa- nych elementów, jak również cała gama działań wykraczających poza oryginał: repliki, rekonstrukcje, emulacje itd. Inne działania – typu interpretacja, prezentacja czy reinstalacja – obejmują bardziej sferę konceptualną, choć w praktyce również mają wpływ na fizyczny kształt dzieła. Osobno podjęłam kwestię postępowania z dziełami wykorzystu- jącymi nowe technologie oraz instalacjami efemerycznymi, ulegającymi zamierzonej destrukcji. Końcowym, choć szalenie istotnym punktem są nowa rola i kształt dokumentacji. 10 Wstęp Dużo miejsca poświęcam problematyce związanej z praktycznymi formami ochrony, zachowania i działań konserwatorskich. Do ich zilu- strowania posłużyłam się przykładami kilkudziesięciu dzieł lub projek- tów artystów polskich i zagranicznych. Z racji szeroko i kompleksowo ujętego materiału metoda analizy paru konkretnych przykładów (tzw. case studies) wydawała mi się mało miarodajna dla przypadku insta- lacji, dla których trudne, o ile w ogóle możliwe byłoby wytypowanie prac reprezentatywnych dla całego nurtu. Posłużyłam się więc metodą syntezy, tłumacząc dane zagadnienie i ilustrując je przykładem kon- kretnego postępowania konserwatorskiego, wykorzystując jako case studies dzieła z projektów krajowych i międzynarodowych, w których brałam udział, dzieła polskich twórców, z którymi przeprowadzałam wywiady, lub przypadki zaczerpnięte z literatury fachowej. W dobie szeroko zakrojonej debaty nad zadaniami, programami, rolą muzeów, wystawiennictwem oraz funkcjonowaniem rynku sztuki podstawowe jest pytanie, czy sztuka ta w ogóle ma szansę przetrwać. A jest to zadanie niezwykle złożone. Trzeba podjąć walkę ze skutkami upływu czasu, zastosowania materiałów nietrwałych lub elementów gotowych, nowych technologii czy eksperymentalnych koncepcji i roz- wiązań technicznych, ale również skutkami małego zainteresowania (niestety dotyczy to Polski) kwestią zachowania i konserwacji tego typu dzieł nawet wśród osób i instytucji odpowiedzialnych za ich ochronę. Spieszmy się, bo może niedługo nie będzie już czego ratować! Jak mówi przysłowie: „Dach nie dlatego przecieka, że pada deszcz, ale dlatego, że jest w nim dziura”. Charakter dzieła instalacji definiuje całe jego „życie”, a jest on zależny nie tylko od specyfiki samego dzieła, ale i osób, którym jego przyszłość zostanie powierzona. Konieczne jest ustalenie odpowiedniej strategii zachowania, opieki i konserwacji. Żeby to zrobić, trzeba przede wszystkim zrozumieć, co i dlaczego należy zachować i chronić, czyli co sprawi, że dzieło pozostanie autentyczne. Jest to ważne dla teoretyków zajmujących się oceną i krytyką sztuki współ- czesnej, badaczy idei i materii, jak i praktyków prezentujących i kon- serwujących dzieła sztuki współczesnej. Jest to ważne dla wszystkich, dla których kwestia przetrwania dziedzictwa naszych czasów nie jest obojętna. Znaczenie przedstawionego tu materiału polega, jak się wydaje, na tym, że jest to pierwsza inicjatywa obejmująca tak szerokie rozpo- znanie zagadnień związanych z autentyzmem w sztuce, w połączeniu 11 Wstęp z problemem zachowania sztuki współczesnej, na przykładzie sztuki instalacji – z opisem jej historii, charakteru, problemów i potrzeb, jak również przedstawieniem rozwiązań na polu ochrony, opieki i kon- serwacji. Może być przydatne jako aktualne źródło wiedzy na temat zjawisk, faktów i analiz naukowych w tym zakresie, mających bezpo- średnie zastosowanie praktyczne. Myślę, że wieloletnia praca na polu teorii i praktyki konserwacji–restauracji sztuki, także współczesnej, na warszawskiej ASP, udział w projektach dedykowanych tej tematyce oraz własna praktyka i zainteresowania dają mi podstawy do podjęcia tak ważkiego tematu. Chciałabym zachęcić Państwa do lektury książki moją ulubioną anegdotą: Młoda dziennikarka przeprowadzała wywiad z polskim noblistą Czesławem Miłoszem. Miała piękne oczy, w których widać było tęsk- notę za rozumem. Zaczęła tak: – Co Pan myśli o przemijaniu? Miłosz jęknął, wbił się głęboko w fotel i odparł: – Jestem przeciw. My również. Czego wyrazem może być szacunek i troska o dziedzic- two naszych czasów. Pragnę podziękować wszystkim, którzy przyczynili się do powsta- nia tej książki, w szczególności prof. Iwonie Szmelter i dr hab. Joannie Sosnowskiej, oraz moim rodzicom, mężowi i córeczkom – Julce i Misi, za cierpliwość i pomoc. * Zagadnienie autentyzmu utworów sztuk wizualnych. Zmiana kryteriów rozumienia autentyzmu w ujęciu historycznym „Autentyzm był generalną cechą i ogólnie rozumianą war- tością, która powinna charakteryzować cały zabytek. Auten- tyzm nie był zespołem cech podlegających analizie. Z wartości przypisanej zabytkowi jako całości, zmienił się w zespół cech analizowanych w kilku aspektach”1. defining, analysis, format, ICOMOS 2010 1. Pojęcie autentyzmu dzieła sztuki 1.1. Etymologia słowa „autentyzm” Etymologia słowa „autentyzm” wskazuje, jak różnorodne może być jego rozumienie. Słowo to wywodzi się z greckiego authentikòs od authéntēs, authoéntēs – ‘samodzielny, bezpośredni sprawca’. W ła- 1 Statement of Outstanding Universal Value: defining, analysis, format, ICOMOS 2010, www.icomos-poland.org/obrazy/1.ppsx+Szmygin+autentyzm hl=pl gl=pl (dostęp: 23.10.2011). Statement of Outstanding Universal Value: 14 Zagadnienie autentyzmu utworów sztuk wizualnych... cinie authenticus oznacza ‘niesfałszowany, wiarygodny i prawdziwy’ (zwłaszcza o testamencie), ale i ‘oryginalny, szczególny’. Istnieje rów- nież łacińskie słowo auctor (ktoś, kto powoduje rozwój, twórca lub gwarant prawdy), pochodzące od słowa auctoritas (‘powodujący roz- wój; powstawanie; odpowiedzialność; autorytet’), jak również authenti (‘zgodny z faktami, prawdziwy, wymagający szacunku, pełnomocny, wiarygodny, solidny i godny zaufania’). „Bycie autentycznym” odnosi się do bycia charakterystycznym, spe- cyficznym i wyjątkowym. Opisuje kogoś, kto działa autonomicznie, nie- zależnie od innych, kto obdarzony jest autorytetem, będąc jednocześnie oryginalnym, kreatywnym i niepowtarzalnym. Słowo „autentyk” w rozumieniu łacińskiego authenticus jako ory- ginalny i wyjątkowy weszło do języka francuskiego w XIII, do angiel- skiego zaś w XIV wieku. W Polsce zaczęło być stosowane od wieku XVI jako określenie „dokumentu mającego moc dowodową”. W znaczeniu „szczerość” było użyte w Le neveu de Rameau Diderota w drugiej po- łowie XVIII wieku. Pojęcie to było rozważane również w kontekście „indywidualność a społeczność” przez takich myślicieli, jak: Herder, Goethe i Hegel. W połowie XIX wieku jako „autentyczną” określano osobę, która „jest wystarczająca dla siebie samej, zależna od siebie, ma kredyt zaufania i stanowi autorytet”2. W języku polskim istnieją dwie formy rzeczownikowe: autentyzm oraz autentyczność. W słownikach wyrazów obcych oraz słownikach języka polskiego mamy do czynienia z następującymi definicjami: • Słownik Języka Polskiego, PWN, Warszawa 2010, oraz wcześ niejsza edycja, Warszawa 2005, s. 28. Autentyzm – zgodność z rzeczywistością Autentyczność – [brak takiego terminu]. • Wielki Słownik Języka Polskiego, Krakowskie Wydawnictwo Nauko- we, Kraków 2008, s. 42. 2 Etymologiczny słownik języka polskiego, red. A. Bańkowski, Warszawa 2000, t. 1, s. 20; w Słowniku etymologicznym A. Brücknera hasło nie występuje; J. Jokilehto, Au- thenticity: A General Framework for the Concept, w: Nara Conference on Authenticity, ed. K. E. Larsen, Nara 1995, s. 18-19. 15 1. Pojęcie autentyzmu dzieła sztuki Autentyzm – zgodność z rzeczywistością; potwierdzić autentyzm dzieła sztuki. Grze aktorów zarzucono brak autentyzmu. Autentyczność – [brak takiego terminu]. • Słownik Wyrazów Obcych, PWN, Warszawa 1993, s. 85. Autentyzm (gr. authentikós = autentyczny) – 1. Zgodność z rzeczywi- stością; prawdziwość przeżycia artystycznego wyrażona w dziele; 2. Kierunek poetycki w polskiej literaturze międzywojennej. Autentyczność – (od przym. autentyczny) – zgodność z rzeczywistością; prawdziwość, niewątpliwość. • sjp.pl słownik języka polskiego (dostęp: 26.05.2010) Autentyzm – 1. Przedstawienie czegoś w sztuce w sposób prawdziwy, wierny rzeczywistości; 2. Kierunek w polskiej poezji międzywojnia kładący nacisk na ukazywanie własnych przeżyć poety, swego śro- dowiska społecznego itd. Autentyczność – prawdziwość, wiarygodność. • Słownik Języka Polskiego, PWN, Warszawa 1998, s. 93. Autentyzm – zgodność z rzeczywistością; prawda przeżycia artystycz- nego wyrażona w dziele sztuki; autentyzm postaci, realiów, rekwi- zytów. Autentyczność – prawdziwość, zgodność z rzeczywistością, niewątpli- wość, wiarygodność; autentyczność tekstu; autentyczność wyda- rzenia. Podsumowując, termin „autentyzm” związany jest ze sferą mate- rialną, ale również i niematerialną, jednocześnie zwraca uwagę na przeżycie artystyczne wyrażone w dziele, co można rozumieć na dwa sposoby – jako prawdę intencji i „potencjału” emocjonalnego zawar- tego w dziele przez artystę oraz jako prawdę percepcji, którą dzieło wywołuje. „Autentyczność” natomiast odnosi się do wiarygodności związanej z konkretną rzeczą (tekst) lub faktem dokonanym (wyda- rzenie). Zgodność z rzeczywistością, podana w obu definicjach, będzie szerzej omówiona w następnym rozdziale. Wydaje się więc, że termin „autentyzm” w stosunku do zagadnień z zakresu sztuki współczesnej, być może też sztuki szerzej rozumianej, jest bardziej adekwatny. 16 Zagadnienie autentyzmu utworów sztuk wizualnych... W piśmiennictwie dotyczącym konserwacji i ochrony szeroko rozu- mianego dziedzictwa kulturowego oba terminy od dziesięcioleci używa- ne są wymiennie. Przytoczę tu kilka cytatów, tytułów referatów lub arty- kułów autorstwa niekwestionowanych autorytetów w tej dziedzinie: Prof. Ksawery Piwocki – „Autentyzm dzieła sztuki jest związany nie tylko z formą dzieła, ale z jego materialną substancją”3. Prof. Olgierd Czerner – „Autentyzm jako wartość wydaje się warto- ścią sumaryczną, na którą składają się: autentyzm materiału, tech- nologicznej i konstrukcyjnej natury obiektu, autentyzm funkcji, formy, oddziaływania i skojarzeń. Nie wszystkie wymienione ele- menty mają jednakowe znaczenie”4. Prof. Andrzej Tomaszewski – „Zgodnie z tą tradycją (chrześcijańskiego kultu relikwii – przyp. autora) o autentyzmie zabytku decydo- wał autentyzm jego substancji materialnej. Jej brak czynił z zabytku jego falsyfikat”5. Prof. Iwona Szmelter – w rozdziale: Relacja artysta-dzieło sztuki- -autentyzm – „Rozpoznanie znaczenia oryginału, dokonane przez Brandiego, jest odkryciem, które pozwala sformułować koncepcje autentyzmu – aż do wartościowania spuścizny kulturowej i opie- ki nad nią”6. Prof. Bogusława Rouba – „Autentyczność to prawda zabytku – to zachowana oryginalna materia wraz z charakterystycznymi cechami jej wytworzenia i obróbki”7. 3 K. Piwocki, O substancji zabytkowej, w: Oryginał, replika, kopia. Materiały III Semina- rium metodologicznego Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Radziejowice 26-27 września 1968, Warszawa 1971, s. 93. 4 O. Czerner, Wartość autentyzmu w zabytkach, „Ochrona zabytków” 1974, nr 3, s. 180-183. 5 A. Tomaszewski, Na przełomie tysiącleci. Międzynarodowa sytuacja konserwacji zabytków, „Ochrona Zabytków” 1997, nr 2, s. 103. 6 I. Szmelter, Rewizja konceptualnej ramy stworzonej przez Cesare Brandiego dla zachowania wartości dziedzictwa kulturowego, patyny i spuścizny sztuki nowoczesnej, w: Sztuka Konserwacji i Rastauracji. Cesare Brandi (1906-1988). Jego myśl i debata o dziedzictwie. Sztuka konserwacji-restauracji w Polsce, red. I. Szmelter, M. Jadzińska, Warszawa 2007, s. 69. 7 B. Rouba, Autentyczność i integralność zabytków, „Ochrona Zabytków” 2008, nr 4, s. 37-59. 1. Pojęcie autentyzmu dzieła sztuki 17 Prof. Bogusław Szmygin – „Autentyzm był generalną cechą i ogólnie rozumianą wartością, która powinna charakteryzować cały zaby- tek”8. Tytuł konferencji 16.04.2009 w Leżajsku: „Autentyczność zabytku w teorii i praktyce konserwatorskiej” (http://www.icomos-poland.org/pdf/biuletyn2.pdf) (12.05.2011). Referaty z tejże konferencji: – Autentyzm i integralność zabytku – prof. dr hab. inż. Bogusław Szmygin – Autentyzm zabytku archeologicznego – prof. dr hab. Zbigniew Kobyliński – Kwestia autentyczności w rekonstrukcji – kilka przykładów ze Szwecji i krajów bałkańskich – prof. Andreas Heymowski – Wybrane problemy zabytków urbanistyki w kontekście autentycz- ności historycznej – prof. dr hab. inż. arch. Kazimierz Kuśnierz. Publikacje (wybrane): J. E. Dutkiewicz, Sentymentalizm, a u t e n t y z m, automatyzm, w: „Ochro- na Zabytków” 1961, nr 1/2, s. 5. L. Krzyżanowski, A u t e n t y z m w konserwacji zabytków, „Zeszyty Na- ukowe Politechniki Świętokrzyskiej”, Budownictwo, 2001, z. 39, s. 63-67, oraz odczyt na konferencji naukowo-technicznej: Kon- i współczes nych (2001, Kielce). O. Czerner, Wartość a u t e n t y z m u w zabytkach, w: Architektury istnie- rocznicy urodzin profesora, Wrocław 2004. 8 B. Szmygin, Statement of Outstanding Universal Value: defining, analysis, format, ICOMOS POLSKA, Kraków 2010, www.icomos-poland.org/obrazy/1.ppsx+Szmygin+au- tentyzm hl=pl gl=pl (dostęp: 23.10.2011). serwacja, wzmacnianie i modernizacja obiektów historycznych nie i zachowanie – z szuflady profesora, Książka wydana z okazji 75. 18 Zachowanie a u t e n t y z m u – nasza wspólna odpowiedzialność. Spra- Zagadnienie autentyzmu utworów sztuk wizualnych... B. Rouba, A u t e n t y c z n o ś ć i integralność zabytków, „Ochrona Zabyt- ków” 2008, nr 4, s. 37-59. A. Buchaniec, A u t e n t y z m – podstawowa wartość w konserwacji za- bytków, praca magisterska, Politechnika Krakowska. wozdanie z „Miejsca Pamięci 2010”, Państwowe Muzeum Auschwitz- -Birkenau w Oświęcimiu, 2011. Rozstrzygające wydaje się wybranie formy „autentyzm” przez au- torytety z polskiej filii ICOMOS-u przy tłumaczeniu najważniejszych dokumentów i kart stanowiących kodeks etyczny i praktyczny w kon- serwacji: Karta Wenecka 1964: (preambuła) „Poczuwa się ona do przekazania im tychże wartości w całym bogac- twie ich autentyzmu”, http://www.icomos-poland.org/pdf/ KARTA 20WENECKA.pdf (dostęp: 12.09.2010). Document of Authenticity, Nara 1994 – funkcjonuje jako „Dokument z Nara o Autentyzmie”, a jeden z dwóch rozdziałów zatytułowa- ny jest „Wartość i autentyzm”. http://www.icomos-poland.org/ pdf/DOKUMENT 20Z 20NARA.pdf (dostęp: 12.09.2010). Statement of Outstanding Universal Value: defining, analysis, format, opracowanie, tłumaczenie i interpretacja B. Szmygin, ICOMOS PO- LAND 2010 – punkt 3. Autentyzm, www.unesco.org lub http:// www.icomos-poland.org/obrazy/1.ppsx (dostęp: 23.10.2011). 1.2. Zakres pojęcia Austriackie piwo reklamowane jest hasłem: „Au/then/tisch – na- türlich, ursprünglich, echt, original, unverfälscht, pur” (Au/ten/tyzm – naturalny, pierwotny, autentyczny, oryginalny, prawdziwy, szczery), seria kosmetyków ma wdzięczną nazwę „Authent”, a sklep ze staro- ciami w Lizbonie nazywa się „Autentic”. Przykłady można by mnożyć w nieskończoność. W potocznym języku pojęcie autentyzmu jest uży- 19 1. Pojęcie autentyzmu dzieła sztuki wane chętnie, często i kojarzy się z wieloma, zazwyczaj pozytywnymi kontekstami. W odniesieniu do dzieł sztuki termin ten również jest stosowany w rozmaitych znaczeniach. Podjęta przeze mnie próba ich usystematy- zowania na użytek tej pracy jest pewnego rodzaju uproszczeniem, ale wydaje się konieczna. Bowiem nawet wśród wybitnych postaci zajmu- jących się sztuką znaczenia te niejednokrotnie przeplatają się w sposób zbyt dowolny, utrudniając odczytanie sensu. Przykładem może być wpływowa krytyk sztuki współczesnej Rosalind Krauss, która w swym dziele The Originality of the Avant-Garde and other Modernist Myths używała terminu „oryginalność (autentyzm)” w znaczeniu: „prawdzi- wość” oraz „wyjątkowość–nowatorstwo”, prowadząc do zatarcia różnic pomiędzy dwoma diametralnie odmiennymi znaczeniami, na co zwraca uwagę współczesny artysta Dick Higgins9. Podział można przedstawić w następujący sposób: 1. Autentyzm jako prawda. Słowa–klucze: autentyczny = prawdziwy, wiarygodny, właściwy, nie- wątpliwy10. 2. Autentyczny jako pierwotny, odnoszący się do materiału, substancji przedmiotu, jak i idei dzieła sztuki, które przynależne były obiekto- wi w momencie jego powstania. Słowa–klucze: autentyczny, czyli pierwotny stan obiektu (dzieła sztuki), autentyczna substancja zabytku, autentyczny przekaz, autentyczne przesłanie artysty zawarte w dziele, autentyczna intencja artysty. 3. Autentyk a powtórzenie. 9 D. Higgins, Nowoczesność od czasu postmodernizmu, red. P. Rypson, Gdańsk 2000, s. 43. 10 Pojęcie autentyzmu rozumianego jako „prawdziwy, rzeczywisty i właściwy” oraz jako odwrotność tych terminów jest wykorzystywane w etyce, filozofii i literaturze – m.in. Jean-Paul Sartre pisał o filozofii nieautentyczności jako filozofii złej wiary (J.-P. Sartre, Problem nicości, tłum. M. Kowalska, Zeszyty „Idei”, Białystok 1991); Søren Kierkegaard podawał w wątpliwość istnienie ludzi żyjących nieautentycznie, poza sferą egzystencjal- nych decyzji (S. Kierkegaard, Bojaźń i drżenie, tłum. J. Iwaszkiewicz, Warszawa 1972); Martin Heidegger używał tego terminu w odniesieniu do bytu – desein (M. Heidegger, Bycie i czas, tłum. B. Baran, Warszawa 1994, za: K. Sipowicz, Heidegger: degeneracja i nieautentyczność, Warszawa 2005); w tym znaczeniu pojęcie autentyzmu wykorzysty- wane jest również w psychoanalizie (bycie autentycznym, bycie prawdziwym, bycie sobą, bycie w zgodzie ze sobą poprzez dojście do siebie, a więc dojście do prawdy); Charles Taylor, stawiając diagnozę kultury nowoczesności, uznawał potrzebę zachowania ideału autentyczności (Ch. Taylor, Etyka autentyczności, tłum. A. Pawelec, Kraków 1996). 20 Zagadnienie autentyzmu utworów sztuk wizualnych... Słowa–klucze: replika, edycja, rekonstrukcja itd. 4. Autentyczny jako oryginalny, wyjątkowy, doskonały. Słowa–klucze: oryginalny, indywidualny, nowatorski, doskonały, niepo- wtarzalny, wyróżniający się, wyjątkowy, niezwykły, rzadki. 5. Autentyczny jako zgodny ze wzorcem. Słowa–klucze: zgodność z rzeczywistością, mimesis, zgodność ze wzor- cem, starożytne rozumienie autentyzmu. 6. Autentyczny jako przeciwieństwo do fałszywy. Słowa–klucze: oryginał, kopia, falsyfikat. 7. Autentyczny jako naturalny (spontaniczny, prawdziwy). Słowa–klucze: autentyczny proces twórczy, autentyczny gest malarski, autentyczny ślad twórcy. Jednym z podstawowych znaczeń terminu „autentyczny” jest „praw- dziwy”. W potocznym języku spotykamy często sformułowania typu: „autentyczne uczucie”, „autentyczny przyjaciel” czy „autentyczne zda- rzenie”, odnoszące się do wiarygodności i prawdziwości opisywanego zjawiska, człowieka lub rzeczy. Kwestie różnego rozumienia przez wieki pojęcia prawdy w sposób wyczerpujący przedstawił Władysław Tatar- kiewicz. Już w starożytności rozważano, czym jest prawda w stosunku do sztuki. Sztuka przedstawiała rzeczy prawdziwe, a więc faktycznie istniejące, wykorzystywała do tego jednak iluzyjne techniki oddalają- ce je od rzeczywistości. Z drugiej strony prawda rozumiana była jako zgodność z rzeczywistością, co stanowiło podwaliny wielu teorii filo- zoficznych. Sokrates określił sztukę jako odtwarzanie i naśladowanie rzeczywistości, za jej cel uznając właśnie prawdę. Tym tropem podążyli Platon, a następnie Arystoteles, definiując sztuki plastyczne i poezję jako sztuki naśladowcze, czyli takie, które naśladują rzeczywistość i poprzez to zmierzają do prawdy11. Arystoteles stwierdził jednak, że sztuka nie ma nic wspólnego ani z prawdą, ani z fałszem, ponieważ nie odnosi się do dziedziny poznania, ale twórczości. W średniowieczu św. Augustyn pisał, że sztuka nie może być prawdziwa, gdyż cel ten jest nieosiągalny, więc aby mogła być prawdziwa, musi być jednocześnie fałszywa: „jakże obraz przedstawiający konia mógłby być prawdziwym obrazem, gdyby wymalowany na nim koń nie był fałszywym koniem?”12 W podobnym 11 W. Tatarkiewicz, Dzieje sześciu pojęć, Warszawa 2005, s. 357-358. 12 Ibidem, s. 356. 21 1. Pojęcie autentyzmu dzieła sztuki tonie miał mówić Michał Anioł – „[malarz] jest w zwyczaju malować rzeczy, które nigdy nie istniały, a swoboda ta jest rozsądna i zgodna z prawdą. Jeśli wielki malarz tworzy dzieło, które wydaje się sztuczne i fałszywe, to fałsz ten też jest prawdą”13. W odniesieniu do sztuki praw- da jawi się więc jako termin kluczowy, ale złożony. Rozpatrywany musi być w różnych kontekstach: • prawda jako zgodność – z naturą, życiem, wzorcem, regułami, w re- lacji dzieła sztuki do wzoru • prawda jako konsekwencja wewnętrzna dzieła, jego formy, materii i idei • prawda jako wykładnia wartości, zazwyczaj w sensie pozytywnym, np. prawdziwe malarstwo • prawda jako trafność oddziaływania na odbiorcę, wywołująca w nim określone przeżycia estetyczne • prawda samego obiektu i jego stanu zachowania – za autentyczny i prawdziwy uznaje się jego stan pierwotny w obrębie struktury ma- terialnej i pojęciowej, bądź przeciwnie, całą historię dzieła, proces jego przemian, naleciałości, „historyczne palimpsesty” • w XIX i XX wieku pojęcie prawdy nabrało jeszcze innych znaczeń: – prawda dzieła sztuki jako zgodność z jego celem i środkami – prawda jako szczerość w wyrażeniu myśli i uczuć przez artystę – prawda jako zgodność z intencjami artysty. Rozpatrując pojęcie autentyzmu w sztuce jako prawdy, można przy- jąć, że przez wieki przeszło ono drogę od zgodności z rzeczywistością do zgodności z intencjami artysty. W starożytności oznaczało podpo- rządkowanie się ściśle określonym regułom, których przestrzeganie prowadziło do osiągnięcia doskonałości. Ceniono w sztuce doskona- łość, a tej upatrywano nie w tworzeniu oryginalnych, jednostkowych dzieł, ale w „odtwarzaniu” i naśladowaniu rzeczywistości według raz odszukanych i sprecyzowanych kanonów, bez ich zmian czy interpreta- cji. Wyraz „sztuka” – z łacińskiego ars i greckiego techne – znaczył tyle, co umiejętność „zrobienia czegoś”, zaś podstawowym wyznacznikiem były znajomość i zastosowanie konkretnych zasad. Rzeczywistością doskonałą była przyroda, która stanowiła wzór do naśladowania. Dla artystów była czymś więcej. Plotyn pisał, że „sztuki nie naśladują po 13 Ibidem. 22 Zagadnienie autentyzmu utworów sztuk wizualnych... prostu rzeczy widzialnych, ale sięgają zasad, stanowiących źródło przy- rody”14. Według Arystotelesa sztuka stworzona przez człowieka mogła przewyższać doskonałością dzieła przyrody – w przyrodzie piękno jest bowiem rozproszone, natomiast w dziele malarskim bądź rzeźbiarskim można je łączyć. Twierdzenie o doskonałości przyrody przywrócili sto- icy, określając świat jako doskonały we wszystkich swych proporcjach i częściach. Starożytni twierdzili, że doskonałość jest warunkiem pięk- na i najwyższej sztuki. Pitagorejczycy widzieli ją we właściwych pro- porcjach, harmonii i symetrii. Wiele wieków później Goethe umieścił doskonałość w zestawie należącym do odmian piękna, pośród wielu innych, m.in. pomysłowości, plastyczności, indywidualności czy po- prawności15. Związek doskonałości z teorią piękna dostrzeżono w XVIII wieku w Niemczech – Christian Wolff , a za nim Alexander Baumgarten uznawał piękno za doskonałość poznawania zmysłowego (perfecto co- gnitionis sensitivae), filozof Moses Mendelssohn widział w nim „niewy- raźny obraz doskonałości”, malarz Mens „widzialną ideę doskonałości”, zaś w Krytyce władzy sądzenia Immanuela Kanta rozdział 15 nosił tytuł Sąd smaku jest zupełnie niezależny od doskonałości16. Pojęcie autentyzmu w potocznym rozumieniu oprócz związków z prawdą, indywidualnością i doskonałością postrzegane jest też czę- sto w kontekście naśladownictwa oraz zgodności ze wzorcem (grec- kie mimesis, łacińskie imitatio). Wyraz mimesis wywodzi się z Grecji okresu klasycznego i początkowo oznaczał wyrażenie rzeczywistości wewnętrznej, nie zaś naśladowanie rzeczywistości zewnętrznej. Zmia- na nastąpiła w wieku V p.n.e., kiedy to termin zaczął funkcjonować na płaszczyźnie filozoficznej, określając odtwarzanie świata zewnętrzne- go. Dla różnych filozofów mimesis znaczyło co innego. Przykładowo Demokryt rozumiał je jako naśladowanie sposobów działania natury, takich jak np. tkanie sieci przez pająka, co miało odniesienie w sztukach użytkowych. Najbardziej jednak rozpowszechnionym rozumieniem tego pojęcia, na którym oparło się wiele późniejszych teorii dotyczą- cych malarstwa i rzeźby, było uznanie naśladowania za powtarzanie wyglądu rzeczy. Sokrates w wypadku malarstwa nie stosował wyrazu mimesis, zastępując go innymi (ek-mimesis, apo-mimesis), ale to właś nie 14 Ibidem, s. 342. 15 Ibidem, s. 163. 16 Ibidem, s. 165. 23 1. Pojęcie autentyzmu dzieła sztuki on jako pierwszy sformułował teorię naśladowania, wyróżniając malar- stwo i rzeźbę jako te, które naśladują naturę. Samo naśladowanie uznał zaś za właściwą funkcję tych sztuk. Teorię tę podjęli Platon i Arystoteles, sprawiając, że stała się istotą plastyki i poezji. Dla Platona naśladowanie rzeczywistości miało wydźwięk pejoratywny, znaczyło odtwarzanie wyglądu rzeczy, czego dowodem miało być popularne w jego czasach malarstwo iluzjonistyczne. Wraz z naśladowczą poezją stawiał je poni- żej poziomu rzetelnego rzemiosła, oceniając jako niewłaściwą metodę dojścia do prawdy. Arystoteles rozwinął tę teorię, upatrując jednakże w naśladownictwie cech pozytywnych. Przejął wprawdzie termin mi- mesis od Platona, ale w jego rozumieniu bliższy był ujęciu pierwotne- mu, sokratejskiemu. Przeciwstawił się Platońskiej doktrynie wiernego naśladowania, twierdząc, że sztuka, naśladując rzeczy, może je przed- stawiać piękniejszymi lub brzydszymi, niż są w rzeczywistości, może je wręcz uczynić takimi, jakimi być powinny. Sztuka dokonuje tego, czego natura stworzyć nie mogła, i wtedy zaliczamy ją do sztuk użytkowych, albo ją naśladuje i służy pięknu. Do tej drugiej grupy zakwalifikował malarstwo i rzeźbę, które zaczęto nazywać „naśladowczymi”. Mime- sis nie było więc funkcją wiernego kopiowania natury, ale zawierało pierwiastki wyobraźni i twórczości kształtowania rzeczywistości na podstawie motywów natury. Inaczej rzecz się miała w średniowieczu. Świat wieczny jako twór Boga był ideałem nieosiągalnym. Jedyną drogą dla sztuki było szukanie tu, na ziemi, śladów piękna wiecznego, co naj- właściwiej osiągnięte mogło być poprzez symbole, a nie bezpośrednie przedstawianie rzeczywistości. Wcześni i radykalni myśliciele chrześci- jańscy, jak również obrazoburcy, byli wręcz przeciwni wszelkim wize- runkom. Arystotelesowską teorię utrzymał jednakże Tomasz z Akwinu. Kontynuację teorii mimetycznej jako podstawę teorii sztuk rozwinęło odrodzenie. Używano wtedy łacińskiego terminu imitatio. Najbardziej cenione stało się jak najwierniejsze naśladowanie natury – przykłado- wo Leonardo da Vinci uznawał malarstwo za tym godniejsze pochwały, im większą ukazywało zgodność z rzeczą naśladowaną17. Zaczęto skła- niać się ku nadaniu większej rangi twórczości w stosunku do naślado- wania, rozumianego jedynie jako imitowanie i wierne odtwarzanie, określając je terminem inventio. Można jednak przyjąć, że od XV do 17 Leonardo da Vinci, Traktat o malarstwie, tłum. i red. M. Rzepińska, Warszawa 1961, 1984. 24 Zagadnienie autentyzmu utworów sztuk wizualnych... XVIII wieku terminem królującym w sztuce było imitatio. W 1747 roku Charles Batteux przyjął naśladowanie rzeczywistości za istotę i cechę wspólną sztuk, które nazwał sztukami pięknymi18. Teoria ta znalazła powszechne uznanie. Nowością w stosunku do wcześniejszych teorii (już w starożytności dzielono sztuki na wytwórcze i odtwórcze, czyli naśladowcze) był fakt przynależności do tej kategorii nie tylko sztuk uznawanych do tej pory za naśladowcze: malarstwa, rzeźby, poezji, ale i architektury oraz muzyki. W XIX wieku panowały dwa poglądy – jeden uznający, że rzeczywistość nie może być przedmiotem sztuki, gdyż nie liczy się z pięknem, sztuka zaś tworzy piękno i może to czynić, czerpiąc jedynie pewne motywy z rzeczywistości. Drugi zaś skazywał sztukę na naśladowanie rzeczywistości, jako że piękno, które sztuka przed- stawia, mogło być zawarte jedynie tam. W XIX wieku Gustav Courbet ogłosił tezę, że malarstwo jest sztuką konkretną, mogącą przedstawiać jedynie rzeczy realne, kierunek ten nazywając realizmem. Natomiast odtworzenie subiektywnego postrzegania rzeczywistości zakładał im- presjonizm. Kolejne kierunki sztuki w XX wieku podważyły zasadność odtwarzania i naśladowania rzeczywistości. Słowo „autentyzm/autentyczność” w odniesieniu do sztuki w ujęciu słownikowym łączy to pojęcie z prawdziwością i zgodnością z rzeczywi- stością wyrażoną w dziele sztuki, a także z wiarygodnością i oryginałem. Za autentyk uznaje się przedmiot autentyczny, oryginał, dokument lub dzieło sztuki, których prawdziwość została udowodniona, niebędące kopią, falsyfikatem czy naśladownictwem19. Znamienne jest porównanie obecnej definicji z pochodzącą z połowy XIX wieku, kiedy to za auten- tyk uchodziło wyłącznie: „na piśmie, dowodami potwierdzone, pismo urzędowe z dowodami, jako to: pieczęcią, podpisami; pismo własnej 18 W. Tatarkiewicz, op. cit., s. 34, 323. 19 Słownik języka polskiego, red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Warszawa 1900, t. 1, s. 71, Encyklopedyczny słownik wyrazów obcych, red. S. Lam, Trzaska, Evert i Michalski, Warszawa 1939, wyd. 2, red. S. Lam, Poznań 1994, s. 142; Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski, Warszawa 1958, vol. 1, s. 252; Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem, red. W. Kopaliński, Warszawa 1967, wyd. 2, 1994, s. 53; The Oxford English Dictionary, 2 ed., Oxford 1989, vol. 1, s. 795-796; Słownik wyrazów obcych, Warszawa 1993, s. 85; Słownik języka polskiego, Warszawa 1995, t. 1, s. 93. 25 1. Pojęcie autentyzmu dzieła sztuki ręki, autograf”20. Istniało też urocze słowo „autentykować”, określające uwierzytelnienie poprzez „stwierdzenie pismem i pieczęcią”21. Przez wieki autentyzm w odniesieniu do sztuki był różnie pojmowa- ny22. Dalsze, bardziej precyzyjne rozważania na temat zmiany kryteriów jego rozumienia poprzedzę przytoczeniem paru współczesnych opinii o autentyzmie dzieł sztuki w kontekście ich zachowania i konserwacji. Stwierdzenia te zostały dobrane ze względu na różnorodność i wi- doczny proces ewolucji: od uznania za autentyczną tylko oryginalnej materii dzieła (dotyczy to zabytków), poprzez określenie dzieła sztuki jako procesu przemian, jakim ono podlega od momentu zaistnienia, przez odnalezienie autentyzmu w wierności intencji artysty, wreszcie zauważając, że autentyzm musi być rozpatrywany w wielu aspektach: • „Autentyzm dzieła sztuki związany jest nie tylko z formą dzieła, ale i jego materialną substancją” (K. Piwocki, O substancji zabytkowej, w: Oryginał, replika, kopia. Materiały III Seminarium Metodologicz- nego Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Radziejowice 26-27 września 1968, Warszawa 1971, s. 93). „Autentyzm jako wartość wydaje się wartością sumaryczną, na którą składają się: autentyzm materiału, technologicznej i konstrukcyjnej natury obiektu, autentyzm funkcji, formy, oddziaływania i skojarzeń. Nie wszystkie wymienione elementy mają jednakowe znaczenie. Jeśli jednak rozważymy wartość autentyzmu w stosunku do innych wartości przypisywanych temu samemu obiektowi, to wydaje się, że powinna wystąpić przed innymi, a jako taka mieć wpływ na moż- liwość zaistnienia i wysokość innych wartości. Wynika to bowiem z samej istoty obiektu architektury jako dzieła, które w swym okreś- leniu ma pewne luki, miejsca niedookreślone. Aby dookreślenie mogło nastąpić, potrzebny jest perceptor, który dzieło konkretyzu- je. Konkretyzacja przez perceptora może nastąpić na płaszczyźnie 20 S. B. Linde, Słownik języka polskiego, Warszawa 1807-1814, wyd. 2, Lwów 1854, t. 1, s. 35. 21 Słownik języka polskiego, red. J. Karłowicz…, op. cit., s. 71. 22 M. Jadzińska, Autentyzm w sztuce współczesnej, „Ochrona Zabytków” 2006, nr 4, s. 33-49. • 26 Zagadnienie autentyzmu utworów sztuk wizualnych... artystycznej, estetycznej, naukowej, historycznej i uczuciowej i jest uzależniona od jego zdolności współtwórczych. Jakaż jednak będzie konkretyzacja dokonana na obiekcie pozbawionym autentyzmu, zafałszowanym?” (O. Czerner, Wartość autentyzmu w zabytkach, „Ochrona Zabytków” 1974, nr 3, s. 180-183). • „Autentyzm jest nieodłącznym warunkiem dla obiektu”, mierzonym „prawdziwością wewnętrznej jedności procesu kreacji i jego fizycz- nej realizacji, jak również efektu przemijania (pasażu) historii cza- su” (J. Jokilehto, Authenticity: A General Framework for the Concept, w: Nara Conference on Authenticity in relation to the World Heritage Convention. Proceedings, red. K. E. Larsen, Nara 1995, s. 17-34; idem, Viewpoints: The Debate on Authenticity, ICCROM Newsletter, vol. 21, 1995, s. 6-8). • „Autentyzm dzieła sztuki jest istotą wszystkich cech transmitowa- nych od początku jego istnienia, od materialnych świadectw trwania poprzez ciąg zdarzeń w jego historii. (…) Autentyzm odnosi się do istnienia sztuki w czasie i przestrzeni, jego unikalnej egzystencji w miejscu, dla którego zostało stworzone. Obecność oryginału jest nadrzędna dla koncepcji autentyzmu. Podczas gdy reprodukcja tech- niczna nie ma bezpośredniego wpływu na dzieło, twierdzi się, że jakość i autentyzm dzieła zawsze na tym tracą”23 (J. Thomas, Reading Images, New York 2001, s. 64). • „Autentyzm to właściwość zrozumienia wartości przypisanych do- bru (kultury) w zależności od stopnia, w którym źródła informacji o tych wartościach mogą być traktowane jako wiarygodne i prawdzi- we. Wiedza i zrozumienie tych źródeł, w relacji do oryginalnej i póź- niejszych form dziedzictwa kulturowego i jego znaczenia, jest wa- runkiem koniecznym do oceny wszystkich aspektów auten tyzmu” (UNESCO, Operational guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention, 2005, art. 80). • „O autentyczności dzieła sztuki lub innego przedmiotu zabytkowe- go decyduje wykonanie go przez określonego twórcę lub warsztat, 23 Ten i pozostałe teksty, jeżeli nie podano inaczej, w moim tłumaczeniu. 27 1. Pojęcie autentyzmu dzieła sztuki spójność artystyczna i jednorodność chronologiczna materii. Inaczej mówiąc – autentyczna jest tylko ta jedna jedyna materia i dzieło czy rzecz, które ona buduje” (B. Rouba, Ochrona zabytków malarstwa, w: O zabytkach. Opieka, ochrona, konserwacja, red. T. Rudkowski, Warszawa 2005, s. 90). • „Kontrowersyjne w dziedzinie sztuki jest silne przywiązanie do etyki autentyzmu, oryginału i historycznej poprawności, co nie nadąża za efemerycznym charakterem sztuki instalacji. Oryginalny obiekt jest uświęcony, wszystko, co go zastępuje, wymienia czy nie pochodzi ze stanu oryginalnego staje się tematem tabu. W instalacjach, które są każdorazowo odtwarzane, może zaistnieć sytuacja, w której żaden «oryginalny» element nie zostanie użyty przy kolejnej reinstalacji – architektura, przestrzeń, światło, elementy elektroniczne, media, rekwizyty dźwiękowe czy wizualne. Na skutek zmian technologii wykonanie, forma, technika lub materiał będą inne (analogicznie do muzyki i performansu), chyba że chcemy je «umuzealnić», zamra- żając w formie, która już tylko będzie przedstawieniem historycz- nego stanu” (Toward Guidelines for Practices in the Preservation and Documentation of Technology-Based Installation Art, ed. W. A. Real, „Journal of the American Institute for Conservation” 2001, nr 40, s. 216). • „Instalacje typu time-based media24 egzystują w ontologicznym sen- sie pomiędzy performansem a rzeźbą. (…) Jest możliwe, zarówno w sztuce performansu, jak i sztuce instalacji, że w wypadku dwóch różnych dzieł oba będą uznane za autentyczne. Istotna jest inten- cja artysty – jeżeli on uzna, że to dzieło przedstawione może być 24 Time-based media rozumieć będę za Pip Laurenson, dyrektorką działu konserwacji dzieł typu time-based media w Tate Modern w Londynie, jako dzieła wykorzystujące audio, video, film, slajdy lub elementy powstałe z użyciem technik komputerowych. Ter- min ten pojawił się na początku lat 90. XX wieku w kręgach konserwatorów i kuratorów angielskich, obecnie zaś jest szeroko stosowany na określenie instalacji, których „cechą charakterystyczną jest trwanie i doświadczenie ich w kontekście mijającego czasu”, za: P. Laurenson, Developing Strategies for the Conservation of Installations Incorporating Time-Based Media. Gary Hill’s between Cinema and Hard Place, 2004, www.tate.org.uk (dostęp: 15.05.2006); zob. także P. Laurenson, The Management of Display Equipment in Time-Based Media Installation, 2005, www.tate.org.uk (dostęp: 15.03.2008). 28 Authenticity, Change and Loss in the Conservation of Time-Based Me- Zagadnienie autentyzmu utworów sztuk wizualnych... tylko jednorazowo – to jako takie należy je uznać za autentyczne. Autentyzm w tym wypadku zawiera się w odpowiednim określe- niu charakteru i podążaniu za koncepcją artysty” (P. Laurenson, dia Works of Art, wykład wygłoszony na warsztatach grupy INCCA w trakcie prac nad Projektem UE Culture 2000: Inside Installations. Preservation and Presentation of Installation Art, Bennefanten- museum, Maastricht 2006, zob. także: www.insideinstallation.org (11.03.2008)). • „Autentyzm był generalną cechą i ogólnie rozumianą wartością, która powinna charakteryzować cały zabytek. Autentyzm nie był zespołem cech podlegających analizie. Z wartości przypisanej zabyt- kowi jako całości zmienił się w zespół cech analizowanych w kilku aspektach («Atrybutach»)” (B. Szmygin, Statement of Outstanding Universal Value: defining, analysis, format, ICOMOS-POLSKA, Kraków 2010, www.icomos-poland.org/obrazy/1.ppsx+Szmygin+autenty- zm hl=pl gl=pl (20.10.2011)). 2. Dzieje pojęcia „autentyzm” w relacji do działań zachowujących dzieło sztuki w ujęciu chronologicznym 2.1. Autentyzm sztuki współczesnej – stan badań Szeroko pojmowane zagadnienie autentyzmu od dawna spotyka się z zainteresowaniem w kręgach profesjonalistów różnych dziedzin. Większość osób zajmujących się dziedzictwem sztuki współczesnej uznaje problem sygnalizowany w tytule za niezwykle istotny, ale nikt nie rozszerza analizy. Na początku XX wieku kwestią autentyzmu zaj- mował się Walter Benjamin, rozpatrując ją w kontekście utraty „aury” dzieła sztuki w dobie reprodukcji mechanicznej. Paul Phillipot, historyk i konserwator, uznał autentyzm materii za jeden z najważniejszych czynników, odnosząc się do opieki i konserwacji dzieł sztuki. W ujęciu historycznym i antropologicznym kwestią autentyzmu sztuki zajmował się historyk prof. David Lowenthal. Zagadnienie szeroko rozumianego autentyzmu w kontekście konwencji światowego dziedzictwa stało się tematem wielu badań, artykułów i wystąpień architekta, konserwa- tora i wicedyrektora ICCROM-u, prof. Jukki Jokilehto. W Polsce kwe- stię autentyzmu od strony doktryn i filozofii konserwacji podejmował prof. Andrzej Tomaszewski, dyrektor ICCROM-u, były generalny kon- serwator kraju. Natomiast prof. Iwona Szmelter, konserwator sztuki dawnej i współczesnej, uznaje autentyzm za jeden z najbardziej istot- nych czynników w kształtowaniu nowej ramy konceptualnej opieki nad dziedzictwem sztuki nowoczesnej. Profesor Bogumiła Rouba, konser- wator dzieł sztuki, rozpatrywała autentyczność zabytku między innymi w związku z pojęciem integralności. W latach 90. XX wieku rozważania nad autentyzmem były tematem dwóch przełomowych konferencji, które odbyły się w Norwegii i Japonii (Bergen 1994, Nara 1994), gdzie zostały uznane za kwestię podstawową w ratowaniu dziedzictwa świa- 30 Zagadnienie autentyzmu utworów sztuk wizualnych... towego i różnorodności kulturowej25. Kolejne konferencje, w których autentyzm był tematem wiodącym, dotyczyły konserwacji m.in. archi- tektonicznego dziedzictwa kulturowego26. Autentyzm wciąż jest zagadnieniem niezwykle aktualnym, wywołu- jącym liczne kontrowersje i dyskusje. Efektem tego były dwie duże kon- ferencje (Glasgow 2007, 2008) dotyczące sztuki, konserwacji i auten- tyzmu. Podejmowane kwestie dotyczyły całego przekroju zagadnień, różnych dziedzin sztuki i różnych okresów – od malarstwa ściennego i rzeźby antycznej przez malarstwo epoki Tudorów po analizę twórczo- ści poszczególnych artystów, takich jak Hans Holbein czy Frans Hals. Autentyzm w sztuce współczesnej omawiany był w kontekście sztuki Eat Art-u, sztuki efemerycznej i New Media Art-u oraz nowej roli mu- zeum i artysty. Rozpatrywano przykłady dzieł konkretnych twórców, takich jak Vladimir Brodsky, Mario Merz, Marcel Duchamp, Nam June Paik czy Ulrike Rosenbach27. Kwestią autentyzmu zajmują się tacy konserwatorzy i historycy sztuki, jak: Ysbrandt Hummelen, w odniesieniu do znaczenia materii, (naukowiec z Netherlands Institute for Cultural Heritage, Amsterdam); Cornelia Weyer (dyrektor Restaurierungszentrum der Landeshaupt- stadt, Düsseldorf), rozpatrując teorię i etykę konserwatorską w aspek- cie autentyzmu; Salvador Muñoz Viñas (profesor na Universidad Poli- técnica de Valencia, twórca Nowoczesnej teorii restauracji), rozważając autentyzm w kontekście filozofii i etyki konserwatorskiej; Martha Bus- kirk (historyk sztuki), opisując sztukę ostatnich czterdziestu lat, czy Pip 25 Konferencje w całości poświęcone temu zagadnieniu: Conference on Authenticity in Relation to the World Heritage Convention, Bergen 31.01-02.02.1994; Nara Conference on Authenticity, Nara 01-06.11.1994; Authenticity and Conservation, Glasgow 24.03.2006; Art, Conservation and Authenticity: Material, Concept, Context, Glasgow 12-14.09.2007. 26 The Heritage and Social Changes, 11 Zgromadzenie Generalne ICOMOS, Sofia 05-09.10.1996; Problems of Interpreting the Authenticity in the Process of Restoration, ICOMOS EUROPEAN CONFERENCE, Česky Krumlov 16-21.10.1995; Interamerican Symposium on Authenticity in the Conservation and Management of Cultural Heritage, San Antonio 27-30.03.1996. 27 Autorka tej książki miała przyjemność wpisać się w tę międzynarodową dyskusję na temat autentyzmu, określając zagadnienie autentyzmu instalacji na przykładzie twórczości polsko-japońskiego konceptualisty Kojiego Kamojiego, por. M. Jadzińska, „The voice of things”. Koji Kamoji and Authenticity in Installation Art, w: Art, Conservation and at the University of Glasgow, 12-14 September 2007, eds. E. Hermens, T. Fiske, Archetype Publications, London 2009. Authenticity. Material, Concept, Context. Proceedings of the International Conference held 31 2. Dzieje pojęcia „autentyzm” w relacji do działań... Laurenson (dyrektor działu Time-Based Media Conservation, Tate Mo- dern, Londyn), rozważając autentyzm w sztuce wykorzystującej nowe technologie. Na Uniwersytecie w Glasgow (Irlandia) powstał doktorat na temat autentyzmu materii dzieła sztuki (Rebecca Gordon)28, a na Katolickim Uniwersytecie w Leuven (Belgia) doktorat z zakresu auten- tyzmu sztuki współczesnej w kontekście ekonomii i prawa (Tilleman Bernard)29. 2.2. Idea czy materia? (intangible i tangible) Przez wieki rozumienie autentyczności podlegało wielu zmianom w zależności od miejsca, czasu i kontekstu. Konserwatorzy, restaura- torzy, malarze, technicy, czyli ci, którzy sprawowali opiekę i prowadzili działania na obiektach, postępowali zgodnie z nakazem czasów, miejsca i poczuciem, że pracują zgodnie z oczekiwaniami ich współczesnych30. Wyznacznikiem wartości dzieła sztuki był autentyzm przedstawienia lub formy, materii lub idei, struktury lub procesu, realizacji lub intencji. W każdym okresie zdarzały się przypadki różnego traktowania dzieła sztuki, wobec czego generalizacja, jak zawsze, stanowi pewnego ro- dzaju uproszczenie. Pomimo to, dla klarowności dalszych rozważań, spróbuję, w porządku chronologicznym, znaleźć wspólny mianownik dla interesujących mnie zagadnień. Ocena autentyzmu przez wieki krążyła przede wszystkim wokół rozróżnienia na autentyzm idei oraz autentyzm materii. Terminów „materia” i „idea” używać będę w rozumieniu arystotelesowskim. U Arystotelesa materią było tworzywo, ideą zaś, którą nazywał formą, była koncepcja, coś na kształt projektu stworzonego w głowie artysty. „Forma nałożona na materię czyni rzeczy tym, czym są, nadaje im ce- 28 R. Gordon, Replace, Reinstall, Restore: a Reconsideration of Material Authenticity in Contemporary Art, PhD Thesis, University of Glasgow, History of Art Department, Glasgow 2011. 29 T. Bernard, Authenticity and Contracting about Art: a Comparative Legal Analysis, Katholicke Universiteit Leuven, Leuven 2011. 30 J. Ashley-Smith, The Basis of Conservation Ethics, w: Conservation. Principles, Di- lemmas and Unconfortable Truths, eds. A. Richmond, A. Bracker, s. 6. 32 Zagadnienie autentyzmu utworów sztuk wizualnych... chy”31. Forma u Arystotelesa była odpowiednikiem idei platońskiej, lecz nie jako osobny, niezależny byt, a jako coś nadające kształt i postać materii – tworzywu. Już w antyku toczyła się na ten temat dyskusja, zobrazowana przez Plutarcha w dziele Theseusz (rok 75 p.n.e.) jako słynny „paradoks Tezeusza”32. Przybijając do każdego portu, Tezeusz wymieniał kolejne spróchniałe deski w swojej łodzi, aż do całkowitej wymiany pierwotnej substancji materialnej. Powstało pytanie, czy po- mimo wymiany materiału była to cały czas ta sama łódź. Którą z tych łodzi można traktować jako oryginał – tę, którą stworzono z nowych de- sek, zachowując starą formę, czy tę, która w zasadzie przestała istnieć, pozostawiając tylko stare deski? Dylemat, czy autentyzm zawarty jest w idei obiektu, czy w materiale, pozostał nierozwiązany. Paradoksalnie, jeżeli idea obiektu wygrywa z autentyzmem materiału, to zakładając, że idea wyraża się w kontynuowaniu formy, a nie zachowaniu nietrwa- łej materii, uznać by trzeba łódź nową, stworzoną według starej, za oryginalną. Taki proceder, dający przywilej autentycznej formie nad autentyzmem materiału, mógłby mieć jednak wątpliwe konsekwencje. Historyk Francis Dauer podaje hipotetyczny przykład, w którym lord Elgin miałby przenieść do Anglii cały Partenon, wymieniając sukcesyw- nie element po elemencie i zastępując stary nowym, z podobnego ma- teriału. Zaistniałyby wtedy dwa Partenony – jeden oryginalny w formie, drugi w materii, ale oderwanej od kontekstu. Aresztowany za kradzież Partenonu lord mógłby się tłumaczyć precedensem Tezeusza i udo- wodniłby, że oryginał pozostał in situ w Atenach, a jedynie pierwotna „substancja” została przeniesiona do Anglii33. Okazuje się, że przywiązanie do materiału jest ogromne. Ważnym źródłem wiary w prawdziwość materiału jest przekonanie, że przed- mioty, odwrotnie niż słowa, nie kłamią. Od renesansu począwszy, kie- 31 B. Russell, Mądrość Zachodu. Przegląd historii filozofii Zachodu w jej społecznym i politycznym ujęciu, tłum. W. Jacórzyński, M. Wichrowski, Warszawa 1995, s. 82–83. 32 D. Lowenthal, Criteria of Authenticity, w: Conference on Authenticity in Relation to the World Heritage Convention, Preparatory Workshop, Bergen 1994, s. 41; B. Smart, How to Identify the Ship of Theseus, „Analysis” 1972, nr 32, s. 145–148; L. H. Davis, Smart on Conditions of Identity, „Analysis” 1972, nr 33, s. 109–110, zob. także: http://classics.mit. edu/Plutarch/theseus.html (dostęp: 12.11.2008). 33 F. W. Dauer, How not to Reidentify the Partenon, „Analysis” 1973, nr 33, s. 63–64, w: D. Lowenthal, Counterfeit Art: Authentic Fakes?, „Internati
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Duże dzieło sztuki. Sztuka Instalacji - autentyzm, zachowanie, konserwacja
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: