Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00051 006265 19031153 na godz. na dobę w sumie
Dwie matki jednego dziecka. Macierzyństwo nieheteronormatywne w doświadczeniu kobiet wychowujących dzieci poczęte w związku jednopłciowym - ebook/pdf
Dwie matki jednego dziecka. Macierzyństwo nieheteronormatywne w doświadczeniu kobiet wychowujących dzieci poczęte w związku jednopłciowym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 226
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-963-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-21%), audiobook).

Publikacja stanowi socjologiczną ilustrację codziennego życia i doświadczania macierzyństwa przez pary kobiet, które wspólnie podjęły decyzję o powiększeniu rodziny za sprawą sztucznego zapłodnienia. Przedstawiono proces nadawania przez nie znaczeń nowym rolom i wzorom funkcjonowania w społeczeństwie polskim, które nieustannie projektują, wcielają w życie, a następnie weryfikują w toku kolejnych interakcji. Poddane analizie przypadki składają się na historie rodzin, które – choć obecne i dostrzegalne w przestrzeni społecznej – zdają się pozostawać konceptualnie niewidzialne.

Książka jest adresowana do osób zainteresowanych problematyką macierzyństwa nieheteronormatywnego, w szczególności do socjologów, psychologów (w tym dziecięcych), doradców rodzinnych i mediatorów, a także decydentów w dziedzinie prawa, zwłaszcza rodzinnego.

„Największym walorem publikacji jest ukazanie sytuacji rodzin nieheteronormatywnych we współczesnej Polsce, wraz ze specyfiką kontekstu społeczno-kulturowego charakterystycznego dla naszego kraju. Ten bardzo trudny, delikatny temat jest opracowany przez Autorkę z wnikliwością i empatią, a jednocześnie w sposób obiektywizujący i rzetelny. Monografia, obok niewątpliwego waloru naukowego, ma także ogromny ładunek edukacyjny. Dzięki niej osoby niezorientowane w specyfice badanych rodzin mogą zdobyć wiedzę ugruntowaną w badaniach naukowych”.

Z recenzji prof. dr hab. Elżbiety Zakrzewskiej-Manterys

 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Magdalena Wojciechowska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Socjologii Organizacji i Zarządzania, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43 RECENZENT Elżbieta Zakrzewska-Manterys REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos OPRACOWANIE REDAKCYJNE Bogusława Kwiatkowska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI POLKADOT STUDIO GRAFICZNE Aleksandra Woźniak, Hanna Niemierowicz © Copyright by Magdalena Wojciechowska, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09632.19.0.M Ark. wyd. 15,0; ark. druk. 14,125 ISBN 978-83-8142-962-7 e-ISBN 978-83-8142-963-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Część I Teoretyczne i metodologiczne podstawy badania . . . . . . . . . . . . 1. Perspektywa interpretatywna jako rama teoretyczna . . . . . . . . . . . . 1 .1 . Założenia i implikacje symbolicznego interakcjonizmu . . . . . . . . . 1 .2 . „Norma”, „normalizowanie”, „normalność” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .3 . Społeczne wytwarzanie piętna i radzenie sobie ze stygmatem . . . 2. Problematyzowanie macierzyństwa dwóch kobiet . . . . . . . . . . . . . . . 2 .1 . „Jesteśmy rodziną, bo tak zdecydowałyśmy” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .2 . Macierzyństwo nieheteronormatywne jako przedmiot badań . . . 2 .3 . Wydobywanie głosu matek na powierzchnię – o  tematycznym obszarze badań realizowanych w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Matki biologiczne i niebiologiczne – opis badanej zbiorowości . . 3 .1 . Przedmiot i cel badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .2 . Charakterystyka badanej zbiorowości i dobór przypadków . . . . . 4. Metodologia badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .1 . Metodologia teorii ugruntowanej jako strategia badawcza – cha- rakterystyka ogólna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .2 . Techniki gromadzenia danych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .2 .1 . Wywiad swobodny – możliwości i ograniczenia . . . . . . . . . 4 .2 .2 . Specyfika organizacji i przebiegu wywiadów . . . . . . . . . . . . 4 .2 .3 . Obserwacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .2 .4 . Wykorzystanie fotografii w badaniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Pomiędzy zaangażowaniem a neutralnością – etyczne aspekty ba- dania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 17 18 21 26 31 32 35 40 43 43 49 61 63 67 68 70 76 78 83 6 Spis treści Część II  Macierzyństwo nieheteronormatywne – doświadczenia, dzia- łania, znaczenia, konteksty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Heteronormatywność jako rama działań i znaczeń . . . . . . . . . . . . . . 6 .1 . Poszukiwanie środka wyrazu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 .2 . Dosycanie „kategorii problemowych” – kilka słów o  budowaniu i spalaniu mostów znaczeniowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 .3 . Jestem problemem versus mam problem – o kontekstualnym „ra- mowaniu” znaczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 .4 . Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Myślenie o powiększeniu rodziny w kategoriach możliwości . . . . 7 .1 . Lata pod znakiem „czy” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 .2 . Mieć dziecko a być matką – budowanie poczucia odpowiedzialno- ści jako działanie normalizujące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 .3 . „Tu nie ma przypadków” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 .4 . Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Konceptualna niewidzialność macierzyństwa nieheteronorma- tywnego w doświadczeniu „tej drugiej” – wymiary i konteksty . . 8 .1 . Życie w kontekście lęku – o problemie bycia nikim w świetle prawa . . 8 .2 . Kim jestem? Dylematy koncepcyjne w procesie budowania obra- zu siebie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 .3 . Uwidacznianie siebie jako kontekst (współ)pracy tożsamościowej . . 8 .4 . Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. Zarządzanie jawnością „wewnątrz” i „na zewnątrz” rodziny . . . . . 9 .1 . Zinstytucjonalizowana przestrzeń publiczna: między uwidacznia- niem siebie a pozorną niewidzialnością . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 .2 . Wspólna przestrzeń publiczna: uchodzenie a widoczność (koncep- tualnie) niewidzialnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 .3 . Przestrzeń prywatna: o potencjale zarządzania widocznością . . . . 9 .4 . Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10. Punkty na mapie normalizowania życia codziennego (dziecka) . . 10 .1 . Plan normalizujący – o konstruowaniu projektu wychowawcze- go przy pomocy specjalisty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 .2 . Normalizacja w  kontekście ukazywania różnorodności i  mó- wienia o wyborze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 .3 . „Mamy chłopaka” . Rozważania o (problemie) płci kulturowej . . . 10 .4 . Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 91 91 96 101 104 107 108 111 117 122 125 126 133 140 144 147 148 159 163 167 169 170 175 177 182 Spis treści 11. Konteksty i warunki kotwiczenia poczucia „adekwatności” spo- łecznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 .1 . Poziom instytucjonalny: „miałyśmy dużo szczęścia”, czyli o do- świadczaniu akceptacji w kontekście zaskoczenia . . . . . . . . . . . . 11 .2 . Relacje z najbliższym kręgiem interakcyjnym: o „ostoi normal- ności” w (nie)normalnym świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 .3 . Codzienne życie rodzinne: o doświadczaniu szczęścia i „nor- malności” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 .4 . Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12. Procesualny wymiar macierzyństwa nieheteronormatywnego – podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 185 186 189 194 201 203 209 213 WPROWADZENIE „Patrz, to są te lesby!” – takie zdanie usłyszała któregoś dnia Aneta, kierow- niczka jednego z większych działów międzynarodowej firmy z branży finansowej, pasjonatka jazdy konnej, a prywatnie – wieloletnia partnerka Justyny i biologicz- na matka ich dziecka, które przyszło na świat dzięki sztucznemu zapłodnieniu na- sieniem anonimowego dawcy . Aneta bardzo dokładnie pamięta dzień, kiedy usłyszała to zdanie, jak i rozmowę telefoniczną, którą kilka minut później odbyła z Justyną . Był to bowiem ostatni dzień, kiedy dziecko Anety i Justyny poszło do (tego) przedszkola . Imiona obu kobiet są – oczywiście – fikcyjne, ich historia natomiast wydarzyła się naprawdę i stanowi jeden tylko z przykładów zjawisk, z jakimi na co dzień spotykają się w Polsce dwie matki jednego dziecka . Jednym z pytań, jakie czytelnik może sobie zadać na podstawie lektury po- wyższego fragmentu tekstu (i w kontekście tej pracy), jest – jak sądzę – to zwią- zane z motywami, jakimi kierowałam się, podejmując decyzję o wyborze takiej, a  nie innej problematyki, którą następnie zajmowałam się systematycznie od końca 2012 r . Otóż odpowiedź na nie jest relatywnie prosta – nie wybrałam tego tematu, a przynajmniej – nie był to mój pierwszy wybór . Badanie rozpoczęłam bowiem od dotarcia do par jednopłciowych, mając nadzieję, że zebrane na pod- stawie wywiadów z nimi dane umożliwią mi zrekonstruowanie sytuacji ich co- dziennego funkcjonowania w Polsce . Jednak w miarę realizacji tak zakrojonego projektu docierałam do coraz większej liczby badanych, w tym przede wszystkim par kobiet, których narracje zdawały się być zdominowane opowieściami o chę- ci, a w niektórych przypadkach – dążeniu do możliwości doświadczenia macie- rzyństwa . Tym samym, mając w pamięci, że narracje te nie zostały przeze mnie wywołane określonymi pytaniami, lecz – w sposób naturalny – przywołane przez rozmówczynie, ilustrując to, co jest dla nich, nie zaś dla mnie, ważne w kontek- ście codziennego doświadczania rzeczywistości społecznej, zdecydowałam, iż to właśnie tę ścieżkę tematyczną obiorę . Temat ten wydaje się też szczególnie ważny w kontekście funkcjonowania badanych w ramach niesprzyjających warunków społeczno-kulturowych, które – legitymizując istnienie przede wszystkim tra- dycyjnych rodzin, niewychodzących poza ramę heteronormy, znacząco kształ- tują linie działań kobiet, które – zdecydowawszy się na powiększenie rodziny1 1 Termin „rodzina”, jakim posługuję się w pracy, nie został przeze mnie narzucony, lecz wyłoniony z terenu jako zakorzeniony w języku badanych, stanowiąc tym samym kategorię in vivo (zob . Konecki 2000; Charmaz 2009) . 10 Wprowadzenie jednopłciowej – codziennie negocjują znaczenie siebie w świecie . W tym sensie problematyka ta jest istotna nie tylko ze względów poznawczych (niewielka licz- ba badań dotyczących sytuacji tego typu rodzin w Polsce mogłaby wskazywać na to, że zjawisko ująć można w kategoriach swoistego novum), lecz także w kontek- ście teoretyczno-metodologicznym, szczególnie pod kątem problematyzowania zjawisk dotyczących codziennego życia badanych, w tym praktyk wewnątrzro- dzinnych, które są przez nie marginalizowane w celu dania prymu narracjom na- kierowanym na mierzenie się z trudnościami, jakie czekają na kobiety w świecie „zewnętrznym” . Z  punktu widzenia badacza oznacza to bowiem konieczność określenia, w jaki sposób (i czy w ogóle) – pozostając „wiernym” założeniu nie- wywoływania danych – pozyskać rzetelne informacje na temat niedyskursyw- nych praktyk rodzinnych . Warto tu zatem nadmienić, że choć o obecności w polskiej przestrzeni pu- blicznej zjawiska macierzyństwa dwóch kobiet świadczy zarówno podejmo- wanie tego tematu w mediach (np . artykuły prasowe czy audycje telewizyjne), jak i obserwowalny wzrost zainteresowania tą problematyką na rodzimym ryn- ku wydawniczym, same badane, a zatem te kobiety, które wspólnie wychowują swoje dziecko, nie mają poczucia, by ich głos w tej sprawie był słyszalny . Przy- czyn takiego stanu rzeczy upatrywać można po części w tym, że kobiety, które poznałam w czasie realizacji tego badania, zinternalizowawszy normy i wartości wyznaczane ramą heteronormy, często przyjmują strategię zacieniania charakteru relacji ich rodziny przed pewnymi osobami i w pewnych sytuacjach, tym samym – pozostając konceptualnie niewidzialnymi (Mitchell, Green 2007) . Dlaczego to robią? Ze względu na antycypowanie możliwości doświadczenia jakiejś formy emanacji homofobii, która – na różnych poziomach znaczeniowych – stanowi- łaby zagrożenie już nie tylko dla nich, lecz – czego obawiają się najbardziej – dla ich dziecka . Ich niepokoje w tym względzie podsycane są – z jednej strony – tre- ściami wielu komentarzy, jakie pojawiają się na przykład w przestrzeni Internetu w odpowiedzi na doniesienia o sytuacji osób podobnych do badanych2 . Z dru- giej strony niektóre z badanych, tak jak Aneta i Justyna, nie muszą odwoływać się do dekonstruowania treści pojawiających się w mediach – tego, jak w potocz- ny sposób można opisać ich relację rodzinną, doświadczyły bowiem na własnej skórze . W tym kontekście możliwości poznania narracji alternatywnej względem 2 Zob . np . komentarze pod artykułem pt . Łodzianka skarży Polskę. Łódzki urząd nie dał aktu jej córce, bo wychowuje ją z  kobietą (http://www .dzienniklodzki .pl/arty- kul/3912205,lodzianka-skarzy-polske-lodzki-urzad-nie-dal-aktu-urodzenia-jej-corce- -bo-wychowuje-ja-z-kobieta,id,t .html?cookie=1 [dostęp 25 .07 .2015 r .]) lub publikacją pt . Małżeństwo Ani i Sandry: Ze ślubem za granicą czy bez życie par lesbijek nie ma w Polsce sensu. Szczególnie, gdy myśli się o dzieciach (http://www .wysokieobcasy .pl/wysokie-ob- casy/7,163229,24438761,malzenstwo-ani-i-sandry-ze-slubem-za-granica-czy-bez-zy- cie .html?disableRedirects=true [dostęp 8 .02 .2019 r .]) . Wprowadzenie 11 dominujących – jak się zdaje – stereotypów, i w tym sensie ważnej, że opartej na ludzkim doświadczeniu, upatrywać można w publikacjach naukowych, które, jak już zaznaczyłam, coraz liczniej pojawiają się na polskim rynku wydawniczym . Jednak i na tym polu rysuje się pewna trudność, na jaką zwracają uwagę także inni badacze (zob . Wycisk 2017) . Gros tych publikacji problematyzuje bowiem macierzyństwo dwóch kobiet w relacji do przeglądu badań, jakie zrealizowane zostały zagranicą, co sprawia, posługując się słowami jednej z badanych, że „to, no, zupełnie nie jest to to, jak ja się czuję tak sama ze sobą” . Tym samym celem niniejszej pracy jest próba przedstawienia licznych pro- cesów i zjawisk, jakie składają się na doświadczanie macierzyństwa przez dwie kobiety, które wspólnie podjęły decyzję o powiększeniu swojej rodziny za sprawą sztucznego zapłodnienia jednej z nich nasieniem anonimowego dawcy . W tym kontekście ścieżki analityczne, które rozwijam w niniejszej pracy, poprowadzą czytelnika w kierunku ilustracji codziennego życia badanych, stanowiącego tło dla rekonstrukcji procesu nadawania przez nie znaczeń nowym wzorom funkcjo- nowania w  tradycyjnym społeczeństwie heteronormatywnym, jakie wytyczają szerszą ramę rozumienia przez badane siebie w relacji do ról czy strategii codzien- nego funkcjonowania jako rodzina, które projektują, wcielają w życie, a następnie niejednokrotnie weryfikują w następstwie wchodzenia w kolejne interakcje . Tak zakrojone analizy relatywizowane są do różnych poziomów codziennego życia badanych, z których na pierwszy plan wysuwa się problem praktykowania rodzi- ny „wewnątrz”, jak i „na zewnątrz” – w obszarze przestrzeni publicznej, którą roz- patrywać można w kategoriach wspólnej i zinstytucjonalizowanej, a zatem takiej, jaka może wymagać od przebywającej w niej jednostki dokonania jakiegoś ro- dzaju (auto)prezentacji . Działania badanych, jak i sposób, w jaki nadają im sens, osadzone są w szerszym kontekście społeczno-kulturowym społeczeństwa pol- skiego, którego normy i wartości badane zinternalizowały w procesie socjalizacji . Wyniki badania, jakie przedstawiam w niniejszej pracy, oparte są na anali- zie danych zebranych w następstwie przeprowadzenia 28 obserwacji (trwających od około godziny do blisko 3 godzin) z udziałem 3 rodzin oraz 76 wywiadów, jakie w sumie zrealizowałam z 42 kobietami tworzącymi 21 rodzin niehetero- normatywnych3, w  których wychowywane jest dziecko . Ze względu na to, że 3 Opisując w niniejszej pracy parę tej samej płci, która – w następstwie wspólnej decyzji partnerek – wychowuje dziecko poczęte metodą sztucznego zapłodnienia na- sieniem anonimowego dawcy, odwołuję się do terminu rodzina nieheteronormatywna . I choć mam oczywiście świadomość, że jest on znaczeniowo szerszy, wykorzystuję ten zwrot celowo – by zapewnić czytelnikowi komfort śledzenia wywodu . Co więcej, odno- sząc się do par dwóch kobiet, używam określenia jednopłciowe, nie zaś homoseksualne, która to decyzja podyktowana była tym, że część badanych identyfikuje się jako osoby biseksualne, które były wcześniej w związku z osobą odmiennej płci . 12 Wprowadzenie interesowało mnie to, czy, a jeśli tak, to w jaki sposób, zmieniała się na przestrze- ni lat sytuacja badanych, choćby w  kontekście rewizji przyjmowanych przez nie strategii prezentowania rodziny „na zewnątrz”, w toku realizacji niniejszego projektu powracałam do tych kobiet, które wyraziły chęć na dalsze uczestnictwo w badaniu, w odstępie około 2 lat od naszego ostatniego spotkania . Badaniem takim objęta została ponad połowa, bo 12 rodzin . Tak zakrojony projekt realizo- wałam w latach 2013–2018 na terenie 3 miast wojewódzkich . Z  myślą o  uczynieniu niniejszego wywodu bardziej przystępnym, a  także dającym czytelnikowi większy wgląd w prowadzoną przeze mnie analizę, zde- cydowałam się na dwuczęściową strukturę pracy . W  pierwszej jej części przy- bliżam ramę teoretyczną, jaka spaja prezentowane w pracy wnioski, a także za- łożenia metodologiczne, które przyjęłam . Tym samym, prezentując określone supozycje ontologiczne i epistemologiczne, którymi kierowałam się w procesie badawczym, naświetlam założenia teoretyczne, jakie wyłaniają się z perspektywy interpretatywnej, zwracając przy tym uwagę na społeczny charakter konstruowa- nia pojęć takich jak „normalność” czy „dewiacja” . W dalszej kolejności kieruję się w  stronę problematyzowania macierzyństwa nieheteronormatywnego jako przedmiotu badań, by następnie osadzić tę tematykę w realiach społeczeństwa polskiego, a także przedstawić opis zbiorowości, do której dotarłam w toku reali- zacji niniejszego projektu badawczego . Kolejnym krokiem, jaki podejmuję, jest przybliżenie założeń metodologii teorii ugruntowanej oraz zrekonstruowanie procesu zbierania danych w czasie realizacji badania terenowego . Pierwszą część niniejszej pracy zamykają rozważania na temat etycznych aspektów projektu . W drugiej – obszerniejszej części pracy – przedstawiam wyniki zrealizowanego przeze mnie badania, które nakierowane było na zrekonstruowanie zjawisk i pro- cesów, jakie (współ)kształtują doświadczanie macierzyństwa nieheteronorma- tywnego przez kobiety, które podjęły wspólną decyzję o zostaniu matkami . Tym samym, oddając głos osobom, których historie stanowiły punkt wyjścia przyta- czanych tu interpretacji i wniosków, w tej części pracy proponuję czytelnikowi podążenie ścieżkami analitycznymi, których tory biegną przez werbalizowane w czasie wywiadów (najważniejsze) obszary doświadczenia kobiet funkcjonują- cych na co dzień poza akceptowa(l)ną ramą heteronormatywności . Opowieść ta zaczyna się od przybliżenia perspektywy badanych na to, co zachodzi oraz jak zachodzi poprzez zrekonstruowanie sytuacji, gdy udział w niniejszym badaniu potraktowany został w kategoriach znalezienia swoistego środka wyrazu . Mając pewien ogląd specyfiki codziennego funkcjonowania badanych, który zapośred- niczają doświadczenia kobiet, przybliżam czytelnikowi to, w jaki sposób matki – wynegocjowawszy możliwość i „prawo” do powiększenia rodziny – zmagają się z problemem usensownienia siebie w świecie, w szczególności w kontekście relacji rodzinnych, w sytuacji doświadczania swojej nie tylko symbolicznej, ale i zmaterializowanej w prawie niewidzialności konceptualnej . Rozważania te posłu- żą za wstęp do przyjrzenia się temu, jak – działając w ramach niesprzyjających Wprowadzenie 13 warunków społeczno-kulturowych – kobiety projektują i wcielają w życie okre- ślone strategie codziennego funkcjonowania w różnych wymiarach przestrzeni społecznej, kierując się przy ich wyborze antycypowanymi stratami czy zyskami w relacji do uwidocznienia bądź zacienienia siebie w kontekście relacji rodzinnej . Wywód ten umożliwi przejście do ukazania działań kobiet w odniesieniu do po- dejmowania aktywności normalizującej, by – w  dalszej kolejności – skierować ognisko uwagi analitycznej na kotwice „normalności”, jakie badane zarzucają w procesie usensowniania siebie . Część tę kończy syntetyczne podsumowanie zagadnienia doświadczania macierzyństwa nieheteronormatywnego w relacji do jego wymiaru procesualnego . Kończąc niniejsze wprowadzenie, warto zaznaczyć, że praca ta ma – przede wszystkim – charakter eksploracyjny, niemniej – ze względu na osadzenie do- świadczeń badanych także w kontekście instytucjonalnym – posiada również pe- wien walor praktyczny, i w tym sensie może zostać wykorzystana przez praktyków z różnych dziedzin, zajmujących się szeroko rozumianym doradztwem . I choć mam świadomość, że prezentowanych tu wyników badań nie można uogólnić na szerszą populację, mam nadzieję, że zaproponowana tu ilustracja teorii opisującej procesy i zjawiska składające się na doświadczanie macierzyństwa nieheteronor- matywnego w przypadku kobiet, które podjęły wspólną decyzję o zostaniu mat- kami, pozwoli osobom w podobnej sytuacji na „odnalezienie (tu) siebie” . Część I TEORETYCZNE I METODOLOGICZNE PODSTAWY BADANIA Rozpoczynając badania poświęcone zagadnieniu doświadczania macierzyń- stwa nieheteronormatywnego przez kobiety, które podjęły wspólną decyzję o po- większeniu rodziny, przedmiot swoich refleksji badawczych zrelatywizowałam do poziomu jednostkowego . Interesowało mnie bowiem to, jak – opierając się na nabytych doświadczeniach i dokonanych na tej podstawie interpretacjach – dzia- łający w przestrzeni społecznej aktorzy refleksyjnie usensowniają pewne zdarze- nia, sytuacje, zjawiska czy procesy, współkształtując przy tym nie tylko obraz siebie w świecie, lecz także rzeczywistość, w obrębie której operują w toku wchodzenia w określone interakcje . Pierwsze próby eksploracji obszaru znaczeniowego intere- sującej mnie problematyki, które miały doprowadzić do zrozumienia tego, jak ba- dane widzą siebie w świecie, realizowałam, nie mając ani osobistego doświadcze- nia, ani wiedzy, na której mogłabym oprzeć czynione na wstępnym etapie badania obserwacje . Tym samym, moich działań terenowych nie poprzedzała (świadoma) prekonceptualizacja, na podstawie której mogłabym zawczasu ustrukturalizować – na poziomie koncepcyjnym – analizowany fragment rzeczywistości społecznej, stanowiący – w kontekście niniejszego projektu – wycinek czyjegoś doświadcze- nia . Mając również na uwadze to, że to właśnie doświadczanie – urefleksyjnio- ne i zwerbalizowane w sytuacji wywiadu – stanowiło przedmiot moich docie- kań badawczych, akcent analityczny położyłam na zrekonstruowanie procesu, w toku którego poszczególni aktorzy społeczni nadają znaczenia temu, co za- chodzi (whatness) oraz jak zachodzi (howness) (zob .  Kleinknecht 2007 [wy- wiad z Robertem Prusem, który wprowadza przytaczane powyżej pojęcia]) na podstawie usensowniania poszczególnych elementów otaczającego ich świata . Jednocześnie, pamiętając o tym, że zebrane i poddane refleksji naukowej dane stanowią nie tylko reprezentację czyjegoś doświadczenia, lecz również efekt obserwacji analitycznej badacza, istotne było dla mnie uwzględnienie współ- czynnika humanistycznego (Znaniecki 2011; zob . też Hałas 1987) . Przytoczone powyżej decyzje podjęte zostały w relacji do określonego kontekstu teoretycz- no-metodologicznego, jaki stanowił ramę dla dokonywanych w toku niniejszego badania analiz . Z tego też względu tę część pracy poświęcę przede wszystkim nakreśleniu tła teoretyczno-metodologicznego, na którym naszkicowane zostały wnioski, jakie przybliżam w kolejnej – empirycznej – części rozprawy . 1 PERSPEKTYWA INTERPRETATYWNA JAKO RAMA TEORETYCZNA Wielość założeń odnoszących się do problemów takich jak natura rze- czywistości społecznej, możliwość jej poznania czy adekwatność metod, których wykorzystanie pozwoli na zaproponowanie jej ilustracji, oddaje problem paradygmatycznej niejednorodności nauk społecznych (Konecki 2000; Ritzer 2004; Hałas 2006) . Oznacza to, że kierowanie się założeniami wiązanymi z pewną orientacją paradygmatyczną ujęte może zostać w katego- riach swego rodzaju reprezentacji tego, jak badacz postrzega rzeczywistość społeczną, przyjmując przy tym określone supozycje natury ontologicz- nej (czy i  jak społeczeństwo istnieje), epistemologicznej (możliwość i  za- sięg jego poznania), jak i  metodologicznej (sposoby gromadzenia wiedzy na jego temat i podejmowane w tym zakresie działania) (zob . np . Krzemiń- ski 1986; Hammersley, Atkinson 2000; Konecki 2000) . Idąc tym tropem, warto zauważyć, że niniejszy projekt badawczy oparłam na perspektywie interpretatywnej, w  ramach której świat opisywany jest jako rzeczywistość nieustannie konstruowana (zob . Blumer 2007; Berger, Luckmann 2010) w toku interakcji o charakterze symbolicznym . Tym samym przyjmuję tu, że wszelkiego rodzaju działania jednostka podejmuje w  relacji do określonego kontekstu interakcyjnego czy sytuacyjnego – w następstwie nadania znacze- nia pewnemu wydarzeniu, sytuacji czy zjawisku . Oznacza to, że na określo- ną definicję sytuacji warto spoglądać przez pryzmat jej współwytwarzania i podtrzymywania w procesie interakcji, w jakich uczestniczą poszczególni ak- torzy społeczni . Co za tym idzie – (współ)konstruowana rzeczywistość spo- łeczna może zostać ujęta w  kategoriach pewnej konfiguracji znaczeń, jakich sens badacz może uchwycić, jeśli zdoła zrozumieć doświadczenia urefleksyj- niających tę rzeczywistość jednostek (zob . Konecki 2018a, 2018b) . Doświad- czenia, które – ponadto – badacz powinien zrelatywizować do kontekstu inter- akcyjnego czy sytuacyjnego, jaki określa ich znaczenie . Tak zakrojona refleksja, jakiej poddałam doświadczenia kobiet, które – wy- chodząc poza ramę heteronormatywności – podjęły wspólną decyzję o tym, iż obie zostaną matkami jednego dziecka (a  zatem – „przełamały” założenia tak heteronormy, jak i wynikającego z niej monomaternalizmu), wyłania się z pro- blemu społecznego konstruowania rzeczywistości społecznej, który wpisuje się w założenia teoretyczne symbolicznego interakcjonizmu . 18 1.1. Założenia i implikacje symbolicznego interakcjonizmu Mając świadomość (czy raczej – przyjmując założenie), że poznanie tak zwa- nej prawdy na temat rzeczywistości społecznej (o ile w ogóle jest możliwe) nie leży w zasięgu badacza, w niniejszej pracy dążyłam do poznania sposobów, w jakie jed- nostka postrzega otaczający ją świat, usensowniając w określony sposób pewne jego elementy, co z kolei stanowi podstawę do podjęcia przez nią działań, poprzez które kształtować będzie przestrzeń swojego życia – rzeczywistość społeczną, jaką poddaje namysłowi . W związku z tym – by osadzić analizę, jaką przedsta- wiam w drugiej części pracy, w szerszej perspektywie teoretycznej – poniżej przy- taczam kluczowe założenia studiów nad życiem społecznym, jakie wyłaniają się z refleksji kontynuatorów myśli George’a Herberta Meada oraz Herberta Blumera . 1 . Społeczeństwo to emergentna, konstytuowana przez działające jednostki całość, jaka wyłania się z interakcji bazujących na wspólnocie tak symbolicznej, jak i językowej działających aktorów społecznych, co oznacza, że życie grupowe ludzi toczy się w kontekście reguły intersubiektywności (zob . Hałas 1987; Prus 1996; Prus, Grills 2003; Blumer 2007) . Tym samym na działania ludzkie spoj- rzeć można przez pryzmat świadomego problematyzowania i rozróżniania tego, co znane, od tego, co nieznane – obce (zob . Strauss 1993; Prus 2007) . W tym sensie, odwołując się do założenia o wspólnocie symboliczno-językowej, warto zauważyć, że wszelkie praktyki nazywania sprowadzić można do obszaru ludzkie- go poznania w relacji do zakresu pojęciowego, jaki urefleksyjniono w odniesieniu do określonego obiektu, który – właśnie za sprawą nazwania (zdefiniowania) go – został konceptualnie osadzony w pewnym obszarze znaczeniowym, wyznacza- jącym jego granice . Oczywiście, pewne opisanie danego obiektu nie wyklucza możliwości ponownego nazwania go w relacji do innych płaszczyzn znaczenio- wych, które to działanie ukazuje nie tyle wieloznaczność nazywanego, lecz per- spektywę poznawczą nazywającego, na podstawie której możliwe jest podjęcie działania opartego na supozycjach względem obiektu, którego kierunek może ulec zmianie w toku interakcji z nazywanym (zob . Strauss 1959) . 2 . W procesie wytwarzania rzeczywistości społecznej jednostka oddziałuje na obiekty materialne, duchowe czy społeczne, jakie obdarza znaczeniem . W tym kontekście, mogąc oddziaływać na aktora społecznego w takim zakresie, w jakim zdaje on sobie sprawę z sensu danego obiektu, obiekt ten staje się swoistym part- nerem interakcji tego aktora, co egzemplifikuje założenie o wieloperspektywicz- ności i kontekstualności życia społecznego (zob . Prus 1997) . Z drugiej strony nie powinno umknąć uwadze, że z powyższych założeń wyłania się sugestia dotycząca pewnego „wymykania się” jednostce obiektów w ich wieloznaczności i kontekstu- alności, co implikuje działanie w  warunkach konceptualnej płynności znaczeń, która może wiązać się dla aktora społecznego z doświadczaniem niepewności re- dukowanej w drodze odnoszenia się – w pierwszej kolejności – do tego, co znane, a następnie do tego, co (bardziej) obce (zob . Strauss 1959; Prus 2007) . Część I. Teoretyczne i metodologiczne podstawy badania
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Dwie matki jednego dziecka. Macierzyństwo nieheteronormatywne w doświadczeniu kobiet wychowujących dzieci poczęte w związku jednopłciowym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: