Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00322 007875 15715128 na godz. na dobę w sumie
Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych - ebook/pdf
Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 241
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-892-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> podręczniki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

Książka Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych (z badań uczniów klas III szkół podstawowych) jest próbą ukazania problemów dotyczących kształcenia tej grupy uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Stąd w pierwszej części książki zawarto koncepcje choroby w odniesieniu do jej wpływu na funkcjonowanie człowieka oraz strategię radzenia sobie z nimi. Zwrócono również uwagę na psychologiczne następstwa choroby w kontekście potrzeby projektowania działań terapeutycznych wspomagających rozwój i funkcjonowanie psychospołeczne dziecka. Opisano tu uwarunkowania związane ze środowiskiem rodzinnym, które w sytuacji nauczania indywidualnego często pozostaje głównym źródłem doświadczeń socjalizacyjnych i edukacyjnych, oraz uwarunkowania związane ze środowiskiem pozarodzinnym, ze szczególnym uwzględnieniem grup rówieśniczych, formalnych i nieformalnych. Centralnym punktem zainteresowania był rozwój kompetencji społecznych ucznia, który w sytuacji izolacji edukacyjnej, w tym rówieśniczej, może ulegać zaburzeniom. Uwzględniając fakt, że nauczanie indywidualne jest specyficzną formą kształcenia oferowanego ściśle określonej grupie uczniów, warto zadać pytanie o jego efektywność. Z jednej strony należy wziąć pod uwagę, że zaplanowano działania edukacyjne gwarantujące realizację obowiązku nauczania również dzieciom przewlekle chorym, które czasowo bądź długotrwale muszą pozostawać poza szkołą, z drugiej zaś należy poszukiwać optymalnych rozwiązań w tym zakresie.

Podejmowane w niniejszej książce rozważania są próbą zaprezentowania skuteczności działań podejmowanych dotychczas w tym obszarze. Punktem odniesienia uczyniono tu efektywność kształcenia dzieci w młodszym wieku szkolnym, przyjmując, że jest to z jednej strony podstawa do dalszej edukacji, z drugiej zaś że specyfika procesu nauczania – uczenia się na tym etapie jest najbardziej zbliżona do założeń nauczania indywidualnego. Zarówno w szkole, jak i w nauczaniu indywidualnym za edukację dziecka odpowiada jeden nauczyciel, który integruje treści kształcenia i indywidualnie projektuje działania dydaktyczne, co może być pewnym ułatwieniem w przypadku ograniczonego czasowo kontaktu z dzieckiem przewlekle chorym. Z tego powodu skupiono się jedynie na podstawach teoretycznych i organizacyjnych edukacji wczesnoszkolnej.

Autorka ma nadzieję, że prezentowane w niniejszej publikacji rozważania okażą się przydatne pedagogom specjalnym, psychologom, pracownikom służb zdrowotnych i socjalnych oraz nauczycielom, którzy w swoich badaniach i działaniach praktycznych podejmują problematykę kształcenia i wspomagania rozwoju dziecka przewlekle chorego. Mogą one być również wykorzystywane przez edukatorów domowych, wolontariuszy i pracowników organizacji pozarządowych wspomagających w swoich działaniach rodziny z dziećmi przewlekle chorymi.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

D y d a k t y c z n e i p o z a d y d a k t y c z n e u w a r u n k o w a n a i Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych (Z badań uczniów klas III szkół podstawowych) Beata Jachimczak B. Jachimczak, Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-892-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011 Recenzent: dr hab. Teresa Żółkowska, prof. US Redakcja wydawnicza: Beata Bednarz Korekta: Izabela Rutkowska Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Opracowanie typografi czne: Alicja Kuźma ISBN 978-83-7587-849-3 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (12) 422-41-80, fax (12) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2011 B. Jachimczak, Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-892-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Spis treści Wstęp ....................................................................................................................... 9 Przewlekła choroba jako czynnik determinujący funkcjonowanie dziecka w bliższym i dalszym środowisku ............................................... 13 Paradygmaty konstruowania modeli choroby przewlekłej .................. 16 Integracyjny model choroby Ivana B. Plessa i Philipa Pinkertona ........ 17 Model choroby jako kryzysu życiowego – Rudolf H. Moos i Vivien D. Tsu ............................................................................................. 19 Model choroby przewlekłej jako ryzyka i plastyczności ......................... 21 Transakcyjny model stresu i radzenia sobie z nim .................................. 22 Pojęcie choroby przewlekłej. Skala zjawiska wśród dzieci ................. 23 Choroby przewlekłe wieku dziecięcego .................................................... 28 Charakterystyka wybranych (będących najczęściej podstawą orzeczenia o potrzebie nauczania indywidualnego) chorób przewlekłych wśród dzieci ................................................................................................ 30 Charakterystyka dziecka przewlekle chorego .......................................... 36 Psychologiczne następstwa choroby .............................................................. 43 Znaczenie rodziny w rozwoju dziecka ....................................................... 47 Model strukturalny Salvadora Minuchina .......................................................... 49 Model kołowy Davida H. Olsona .............................................................. 52 Model systemowy Williama R. Beaversa ................................................. 53 Model McMastera ...................................................................................... 54 Model Murraya Bowena ............................................................................ 55 Funkcjonowanie rodziny w kontekście teorii przywiązania .................... 57 Środowisko rodzinne dziecka chorego ...................................................... 59 B. Jachimczak, Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-892-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  Spis treści Rozwój społeczny dziecka przewlekle chorego ...................................... 65 Zachowania przystosowawcze w sytuacji przewlekłej choroby ............. 66 Środowisko rodzinne i pozarodzinne a rozwój społeczny dziecka ......... 70 Środowisko szkolne i rówieśnicze a rozwój społeczny dziecka .............. 73 Kształcenie dzieci w klasach I–III szkół podstawowych ................ 79 Organizacja edukacji wczesnoszkolnej w szkole ogólnodostępnej .... 81 Czynniki warunkujące efektywność kształcenia ................................... 87 Charakterystyka dziecka w młodszym wieku szkolnym ....................... 90 Kształcenie uczniów przewlekle chorych ............................................... 97 Kształcenie w szkole ogólnodostępnej (w tym w integracyjnej) ..... 103 Kształcenie w szkole szpitalnej ............................................................... 108 Nauczanie indywidualne ........................................................................... 110 Przepisy prawne i organizacyjne dotyczące nauczania indywidualnego ...................................................................... 110 Kwalifi kacja dzieci do nauczania indywidualnego ............................... 113 Organizacja procesu dydaktyczno-wychowawczego w nauczaniu indywidualnym ................................................................... 115 Założenia badań własnych .......................................................................... 123 Cel, problematyka badawcza i hipotezy badawcze ............................ 124 Cel badań ................................................................................................. 124 Pytania i hipotezy badawcze ................................................................. 125 Metody badawcze ........................................................................................ 128 Metoda sondażu diagnostycznego ......................................................... 129 Teren i organizacja badań ......................................................................... 137 Charakterystyka badanych grup ............................................................ 139 Płeć a zachowanie przystosowawcze i osiągnięcia szkolne badanych dzieci ....................................................................................... 146 Zasady opracowania wyników badań .................................................... 149 B. Jachimczak, Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-892-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Spis treści  Poziom kompetencji szkolnych i zachowania przystosowawczego dzieci nauczanych indywidualnie ............................................................. 151 Podstawowe charakterystyki statystyczne badanych zmiennych .... 151 Efekty trzyletniego nauczania indywidualnego w zakresie edukacji polonistycznej .............................................................................. 155 Efekty trzyletniego nauczania indywidualnego w zakresie edukacji matematycznej ............................................................................. 159 Poziom niezależnego funkcjonowania społecznego dzieci nauczanych indywidualnie i w klasie szkolnej ...................................... 164 Poziom zaburzeń zachowania dzieci nauczanych indywidualnie i w klasie szkolnej ........................................................... 175 Poziom zachowania przystosowawczego a kompetencje z zakresu edukacji polonistycznej dzieci nauczanych indywidualnie ............................................................................................... 191 Poziom zachowania przystosowawczego a kompetencje z zakresu edukacji matematycznej dzieci nauczanych indywidualnie ............................................................ 216 Wnioski i podsumowanie .............................................................................. 237 Bibliografi a ......................................................................................................... 241 Netografi a ........................................................................................................... 249 B. Jachimczak, Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-892-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Wstęp Zagadnienia wychowania i nauczania dzieci przewlekle chorych sta- nowią od lat ważny problem pedagogiczny. Pozostają w sferze zainteresowań pedagogiki terapeutycznej, która jest jedną z subdyscyplin pedagogiki specjal- nej. Badania naukowe z tej dziedziny koncentrują się na procesie rozwoju psy- chofi zycznego dzieci przewlekle chorych i kwestii wpływu wielu czynników na nie oddziałujących. W pedagogice specjalnej można wyróżnić wiele koncepcji choroby i jej wpływu na rozwój dziecka. Zwracają one uwagę, że każda choroba zaznacza się swoistym piętnem w osobowości dziecka. Janina Doroszewska1 jako jedna z pier- wszych badaczy zwróciła uwagę na to, że dziecko chore pozbawione jest wielu oso- bistych doświadczeń i szansy na osiągnięcie samodzielności, w związku z czym poznawanie przez nie świata wymaga specjalnych zabiegów terapeutycznych. W ostatnich latach wzrasta liczba dzieci przewlekle chorych w Polsce. Naj- częściej, pomimo choroby, rozwijają się one prawidłowo intelektualnie. Stąd tak ważnym elementem pracy terapeutycznej z nimi jest zapewnienie im kontaktów z rówieśnikami, jak również stworzenie możliwości efektywnego realizowania obowiązku szkolnego. Prowadzone działania na rzecz nauczania niesegregacyjne- go (integracyjnego lub – według współczesnych założeń – włączającego) zakładają włączenie również dzieci chorych do nauczania w szkołach ogólnodostępnych. W dalszym ciągu jednak wielu uczniów przewlekle chorych kształci się w domu (nauczanie indywidualne). Powszechnie wiadomo, że jest to forma niedoskona- ła i z żalem należy zaznaczyć, że w chwili wchodzenia w życie reformy oświaty dotyczącej m.in. uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi nie dokona- no istotnych zmian w tym zakresie. W latach 2008–2009 został powołany przez Ministra Edukacji Narodowej zespół do spraw specjalnych potrzeb edukacyjnych, którego celem było opracowanie koncepcji kształcenia specjalnego, w tym rów- nież dla dzieci przewlekle chorych. Jednak pomimo wielu głosów ze strony śro- dowiska pedagogicznego oraz medycznego nie udało się wprowadzić istotnych zmian w tym obszarze. Również rozporządzenie dotyczące organizacji nauczania indywidualnego, które pojawiło się w 2008 roku, okazało się w większości kopią rozwiązań już stosowanych. Optymistycznie można założyć, że nowa koncepcja pomocy psychologiczno- -pedagogicznej, która będzie realizowana w placówkach oświatowych od 2011 roku 1 J. Doroszewska, Nauczyciel-wychowawca w zakładzie leczniczym, Wyd. PZWL, Warszawa 1963. B. Jachimczak, Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-892-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  Wstęp (w szkołach podstawowych obligatoryjnie od 2012 roku), faktycznie przybliży wsparcie każdemu dziecku ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Jednak nadal pozostaje pytanie o to, jaką pomoc uzyska dziecko pozostające w systemie edukacji, a de facto na jego marginesie, jakim niewątpliwie jest forma nauczania indywidualnego, realizowanego w miejscu pobytu dziecka. Pytanie to wydaje się tym bardziej zasadne, im bardziej świadomi jesteśmy problemów związanych z funkcjonowaniem ucznia w warunkach edukacji izolowanej. Poniżej, w formie schematycznej, przedstawiam funkcjonowanie dziecka chorego pozostającego w domu. Założenia i teorie dotyczące wpływów i efektów nauczania indywidualnego były podstawą do zaplanowania badań, których cel sta- nowiło określenie wyników takiego realizowania obowiązku szkolnego przez dzieci w młodszym wieku szkolnym, pozostających w domu przez cały okres wczesnej edukacji. Schemat 1. Dziecko przewlekle chore w nauczaniu indywidualnym rodowisko rodzinne: – stały kontakt – ciągła opieka – brak pomocy specjalistów rodowisko szkolne: – mała liczba zajęć dydaktycznych – nauczyciel bez specjalistycznego przygotowania – kłopoty z organizacją procesu dydaktycznego – brak włączania dziecka w „życie” społeczne klasy dziecko przewlekle chore nauczane w domu – powstanie niewłaściwych postaw rodzicielskich – uzależnienie od dorosłych – brak wzorców społecznych innych niż rodzinne – obniżona motywacja do podejmowania wysiłku intelektualnego – niższy poziom wiadomości i umiejętności – ograniczony rozwój zainteresowań – utrudnienia w uczestnictwie w kulturze rodowisko pozaszkolne: – ograniczenie kontaktów społecznych – wykluczenie z grupy formalnej – niezaspokojenie potrzeby zabawy – poczucie osamotnienia – zagrożenie niższym poziomem przystosowania społecznego – brak wzorców rówieśniczych – słabsza aktywność – brak przyjaciół konsekwencje: – osamotnienie, – zaburzenia w zachowaniu (brak współdziałania, wykorzystywanie osób trzecich dla własnych korzyści), – niższy poziom przystosowania społecznego, – uzależnienie od otoczenia (brak wiary we własne siły, brak samodzielności, niższy poziom niezależnego funkcjonowania), – gorsze wykształcenie (mała aktywność, brak samorealizacji). Źródło: opracowanie własne. B. Jachimczak, Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-892-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Wstęp  Książka Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych (z badań uczniów klas III szkół podstawo- wych) jest próbą ukazania problemów dotyczących kształcenia tej grupy uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Stąd w pierwszej części książki za- warto koncepcje choroby w odniesieniu do jej wpływu na funkcjonowanie czło- wieka oraz strategię radzenia sobie z nimi. Zwrócono również uwagę na psy- chologiczne następstwa choroby w kontekście potrzeby projektowania działań terapeutycznych wspomagających rozwój i funkcjonowanie psychospołeczne dziecka. Opisano tu uwarunkowania związane ze środowiskiem rodzinnym, które w sytuacji nauczania indywidualnego często pozostaje głównym źródłem doświadczeń socjalizacyjnych i edukacyjnych, oraz uwarunkowania związane ze środowiskiem pozarodzinnym, ze szczególnym uwzględnieniem grup rówieśni- czych, formalnych i nieformalnych. Centralnym punktem zainteresowania był rozwój kompetencji społecznych ucznia, który w sytuacji izolacji edukacyjnej, w tym rówieśniczej, może ulegać zaburzeniom. Uwzględniając fakt, że nauczanie indywidualne jest specyfi czną formą kształcenia oferowanego ściśle określonej grupie uczniów, warto zadać pytanie o jego efektywność. Z jednej strony należy wziąć pod uwagę, że zaplanowano działania edukacyjne gwarantujące realizację obowiązku nauczania również dzieciom przewlekle chorym, które czasowo bądź długotrwale muszą pozostawać poza szkołą, z drugiej zaś należy poszukiwać optymalnych rozwiązań w tym zakresie. Podejmowane w niniejszej książce rozważania są próbą zaprezentowania skuteczności działań podejmowanych dotychczas w tym obszarze. Punktem odniesienia uczyniono tu efektywność kształcenia dzieci w młodszym wieku szkolnym, przyjmując, że jest to z jednej strony podstawa do dalszej edukacji, z drugiej zaś że specyfi ka procesu nauczania – uczenia się na tym etapie jest naj- bardziej zbliżona do założeń nauczania indywidualnego. Zarówno w szkole, jak i w nauczaniu indywidualnym za edukację dziecka odpowiada jeden nauczyciel, który integruje treści kształcenia i indywidualnie projektuje działania dydak- tyczne, co może być pewnym ułatwieniem w przypadku ograniczonego czasowo kontaktu z dzieckiem przewlekle chorym. Z tego powodu skupiono się jedynie na podstawach teoretycznych i organizacyjnych edukacji wczesnoszkolnej. Mając na uwadze zmieniające się w ostatnich latach przepisy prawa oświa- towego, omówiono w kolejnych rozdziałach umiejscowienie dziecka przewlekle chorego w różnych formach kształcenia, takich jak: nauczanie w szkole szpital- nej, nauczanie w szkole ogólnodostępnej (w tym w oddziałach integracyjnych2) i nauczanie indywidualne w domu. To ostatnie poddano ocenie pod względem zarówno poziomu wiadomości i umiejętności z zakresu edukacji polonistycznej 2 Zgodnie z obowiązującymi rozporządzeniami MEN dziecko przewlekle chore może realizować obo- wiązek nauki w klasie integracyjnej na zasadzie opartej na jej ogólnodostępności dla uczniów bez orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego. B. Jachimczak, Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-892-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  Wstęp i matematycznej dzieci nauczanych indywidualnie, jak i poziomu ich zachowa- nia przystosowawczego. Wybór dwóch kluczowych obszarów edukacji wczesno- szkolnej (polonistycznej i matematycznej) podyktowany był analizą podstaw programowych z tego poziomu kształcenia. Wprowadzanie zmian w sferze kształcenia specjalnego w polskim systemie edukacyjnym, związanych m.in. z bardzo jednoznacznym wskazaniem miejsca dla dziecka przewlekle chorego w szkole ogólnodostępnej, prowokuje do ponow- nego poszukiwania odpowiedzi na pytania dotyczące tego, jakiego wsparcia, gdzie i kto powinien im udzielać, tak aby obok realizacji celów dydaktycznych nie pominięto działań terapeutycznych. Mam nadzieję, że prezentowane w niniejszej publikacji rozważania okażą się przydatne pedagogom specjalnym, psychologom, pracownikom służb zdrowot- nych i socjalnych oraz nauczycielom, którzy w swoich badaniach i działaniach praktycznych podejmują problematykę kształcenia i wspomagania rozwoju dziecka przewlekle chorego. Mogą one być również wykorzystywane przez edu- katorów domowych, wolontariuszy i pracowników organizacji pozarządowych wspomagających w swoich działaniach rodziny z dziećmi przewlekle chorymi. *** W tym miejscu chciałam podziękować trzem najważniejszym osobom w moim życiu zawodowym, które od kilkunastu lat związane jest z problematyką kształ- cenia uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Pierwszą z nich jest prof. zw. dr hab. Jan Pańczyk , który wspierał mnie w realizacji poniższej kon- cepcji badawczej, drugą – prof. zw. dr hab. Bogusław Śliwerski, który stworzył warunki do pracy naukowej, oparte na życzliwości, a zarazem stawianiu wyma- gań sprzyjających rozwojowi naukowemu. Trzecią osobą jest prof. dr hab. Iwona Chrzanowska, która potrafi zmotywować, wskazać kierunek działań i nieustan- nie przypominać o „wybranej drodze”. Jej nieocenione wsparcie merytoryczne przyczyniło się również do ostatecznego kształtu tej książki. Słowa podziękowania kieruję także do recenzenta, dr hab. Teresy Żółkow- skiej, prof. US, za cenne uwagi, których uwzględnienie pomogło mi uniknąć wielu błędów. Sądzę, że ta książka nie ukazałaby się również bez wielu rozmów z cenionymi przeze mnie pedagogami specjalnymi z kilku ośrodków akademickich – dziękuję im za wsparcie i cenne rozmowy merytoryczne, i nie tylko. Jednak największe słowa podziękowania za wytrwałość i wsparcie należą się dwóm mężczyznom – mojemu Mężowi Sławkowi i Synowi Stasiowi. B. Jachimczak, Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-892-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Przewlekła choroba jako czynnik determinujący funkcjonowanie dziecka w bliższym i dalszym środowisku Pojęcia zdrowia i choroby najczęściej ujmuje się w kontekście me- dycznym. Medycynie przypisuje się również wszelkie prawo do podejmowania działań o charakterze normatywnym w tym zakresie. Zdrowie i choroba wymy- kają się jednak spod wąskich konotacji, gdyż nigdy nie jest tak, że sytuacja cho- roby zamyka się w obrębie organizmu osoby nią dotkniętej. Postrzegając „bycie” człowieka w szerszej, społecznej perspektywie, nie możemy pominąć jego relacji socjalizacyjnych, emocjonalnych, uczuciowych, zawodowych z węższym lub szerszym środowiskiem. Żyjąc w rodzinie, będąc członkiem klasy szkolnej, kole- gą, pracownikiem, podlegamy wpływom, ale i wywieramy wpływ. Nasza sytuacja zdrowia czy choroby nie pozostanie bez znaczenia dla funkcjonowania naszego otoczenia. W kategoriach globalnych sytuacja zdrowotna społeczeństwa nie bę- dzie również ambiwalentna dla kraju, narodu czy w końcu świata, w którym ży- jemy i który tworzymy. Dlatego też, oprócz defi nicji medycznych owych dwóch kluczowych pojęć, warto zastanowić się nad ich rozumieniem w kontekstach kulturowych i społecznych. Anthony Giddens twierdzi, że wszystkie kultury mają jakieś koncepcje zdro- wia fi zycznego i choroby, a to, co uznawane jest za zdrowe i normalne, zależy właśnie od kultury. W okresie przednowoczesnym główną instytucją zajmującą się chorobą i cierpieniem była rodzina. To na nią spadał ciężar odpowiedzialno- ści za jakość życia w chorobie i zdrowiu, za chorych3. W wielu „niezachodnich” kulturach do dziś zachowały się liczne tradycyjne systemy terapii. Część z nich zaliczana jest współcześnie do modnego nurtu medycyny alternatywnej. Charakterystyczne dla czasów przednowoczesnych, ale i współczesnych, jest to, że mamy przeświadczenie, iż nie tylko specjaliści medyczni dysponują wiedzą na temat zdrowia i choroby. Wszyscy mamy podstawy, by interpretować i wpły- wać na nasze samopoczucie. Ta tendencja, powszechnego rozumienia zdrowia i subiektywnej, indywidualnej oceny, przyczyniła się do głębokich przemian w zakresie systemów opieki zdrowotnej. W procesie tym duże znaczenie mają również czynniki obiektywne, zmienia się natura i skala samych chorób. Coraz 3 A. Giddens, Socjologia, PWN, Warszawa 2007. B. Jachimczak, Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-892-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  Przewlekła choroba jako czynnik determinujący funkcjonowanie dziecka… rzadziej spotykamy się z epidemiami chorób zakaźnych; obecnie rzadko stają się one przyczyną śmierci, zastąpiły je nieinfekcyjne choroby chroniczne, takie jak: rak, choroby serca, układu krążenia, cukrzyca4. Zmianę tę można określić jako przejście zdrowotne. W społeczeństwach przednowoczesnych umierało najwięcej noworodków i dzieci, dziś wskaźnik śmiertelności wzrasta z wiekiem. Jednym z głównych zadań, jakie powinni postawić przed sobą pedagodzy, psycholodzy czy socjolodzy, jest zbadanie tego, jak doświadcza choroby człowiek nią obarczony; jak ludzie przeżywają własną chorobę, szczególnie przewlekłą; jak, wreszcie, odbierają ją inni, członkowie ich rodzin, bliscy. Choroba bowiem zawsze ma wymiar zarazem prywatny i publiczny. W nurcie socjologicznym, zdaniem A. Giddensa, szczególną rolę odegrały dwa modele rozumienia doświadczania choroby. Pierwszy, związany ze szkołą funkcjonalistyczną, odnosi się do norm zachowań, jakim powinna podporząd- kować się osoba chora, drugi, reprezentowany przez interakcjonistów symbo- licznych, ma charakter interpretatywny i koncentruje się na rozpoznaniu me- chanizmów ludzkiego działania i zachowania w sytuacji choroby5. Talcott Parsons6 w kontekście teorii funkcjonalistycznych opisał wzory za- chowań podejmowanych przez chorego w celu zminimalizowania szkodliwych skutków zaistnienia sytuacji chorobowej. Badacz ten wprowadził pojęcie roli chorego, która nabywana jest w procesie socjalizacji i w interakcji z innymi. W tym ujęciu rola chorego opiera się na trzech zasadach: chory nie jest odpo- wiedzialny za swoją chorobę; chory ma pewne prawa i przywileje, w tym prawo do zwolnienia od codziennych obowiązków, i wreszcie pracować nad powrotem do zdrowia – w tym celu musi zezwolić na pozostanie pacjentem, oddać się pod opiekę specjalistów. Koncepcja ta ewoluowała i w literaturze pojawiły się bardziej rozbudowane rozumienia pojęcia roli chorego. Eliot Freidson7 wskazał na trzy wersje roli chorego. Pierwsza, warunkowa, dotyczy osoby chorującej przej- ściowo, która ma wszelkie szanse wyzdrowienia. W przebiegu choroby oczekuje się poprawy funkcjonowania wraz z postępem leczenia. Przysługujące jej prawa zależne są od powagi jej stanu. Druga wersja roli chorego, bezwarunkowo pra- womocna, odnosi się do osób chorujących nieuleczalnie, przewlekle. Ponieważ chory nie może nic zrobić, by wyzdrowieć, status chorego przysługuje mu auto- matycznie. W rzeczywistości jednak największe znaczenie ma tu nie tyle powaga stanu chorego, w sensie zagrożenia życia, ile fakt niemożności zmiany tego sta- nu. Niekiedy zatem, w sensie formalnym, przypisuje się ten sam status osobie 4 Narodowy Program Zdrowia na lata 2007–2015, Załącznik do Uchwały Nr 90/2007 Rady Ministrów z dnia 15 maja 2007, http://www.mz.gov.pl/wwwfi les/ma_struktura/docs/zal_urm_npz_90_15052007p. pdf (dostęp: 15.03.2011). 5 A. Giddens, Socjologia, dz. cyt., s. 181. 6 T. Parsons, Th e Social System, Tavistock, London 1952. 7 E. Freidson, Profession of Medicine. A Study of Sociology of Applied Knowledge, Dodd, Mead, New York 1970. B. Jachimczak, Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-892-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Przewlekła choroba jako czynnik determinujący funkcjonowanie dziecka…  z chorobą nowotworową i egzemą. Ostatnia z możliwych ról chorego określa- na jest jako nieprawomocna; to sytuacja, w której osoba jest chora poniekąd z własnej winy i dodatkowo napiętnowana przez innych. Zakłada się wtedy, że jednostka może ponosić odpowiedzialność nie tylko za nabytą chorobę, ale i jej skutki. Chyba najlepszym przykładem choroby napiętnowanej i jednocześnie nieuprawniającej do postrzegania się w roli chorego jest współcześnie AIDS. W koncepcji roli chorego jest jednak pewna luka – zdarzają się przypadki kon- fl iktu między przeświadczeniem chorego a diagnozą medyczną wynikającą z ak- tualnego stanu wiedzy. Wciąż bowiem nie znamy i nie potrafi my zaklasyfi kować wszystkich indywidualnych odczuć stanu złego samopoczucia, nawet o charakte- rze przetrwałym, w ramach rozpoznanych jednostek chorobowych. Mamy wtedy konfl ikt pomiędzy odczuciami pacjenta a formalnym ich uprawomocnieniem. W pewnym sensie takie przypadki znajdują wyjaśnienie w kontekście inte- rakcjonizmu symbolicznego. Przedmiotem zainteresowań reprezentantów tej koncepcji jest bowiem to, jak poszczególne jednostki interpretują świat spo- łeczny i jakie przypisują mu sensy, jakie są w związku z tym ich doświadczenia choroby własnej, jak reagują na wiadomość o niej, w jaki sposób udaje im się z nią pogodzić albo dlaczego tak się nie dzieje, jak choroba zmienia ich życie i jak wpływa na ich tożsamość. Przedmiotem analiz są tu zazwyczaj choroby przewlekłe, zmieniające rutynę dnia codziennego, wymagające dostosowania się do wymogów w tej sytuacji le- czenia rozciągniętego na lata. W wielu przypadkach mamy do czynienia z utratą kontroli nad własnym ciałem. Wymaga to wypracowania swoistych strategii radzenia sobie z chorobą każdego dnia, w sposób powtarzalny, ale w związku z tym wcale nie łatwiejszy. Sytuacja choroby przewlekłej stanowi wyzwanie nie tylko w sensie praktycznym – sprostania sytuacji, ale także perspektywy życiowej  – bycia z chorobą, poszukiwania alternatyw dla własnej przyszłości i wreszcie poczucia tożsamości. Tożsamość rodzi się w kontaktach z innymi; bu- dujemy ją na podstawie doświadczeń własnych, ale również konfrontowania się ze światem zewnętrznym. W sytuacji choroby przewlekłej zdarza się, że są one właśnie czynnikiem działającym negatywnie, są zagrożeniem. Chory musi się zmierzyć z samą chorobą, w tym z bólem, oraz z terapią, jej skutecznością, z co- dziennością i wynikającymi z choroby ograniczeniami oraz z własną biografi ą, czyli planowaniem i rekonstrukcją własnej narracji biografi cznej. Człowiek musi wpisywać chorobę w cykl własnego życia, wciąż na nowo i nieustannie uczyć się ją rozumieć i tłumaczyć – nie tylko sobie, ale i innym. Jest to możliwe, choć czę- sto bardzo trudne. Potrzeba wysiłku i kompetencji, aby umożliwić nadanie i/lub odzyskanie sensu życia, nawet wtedy, gdy choroba przewlekła dotyka człowieka u progu jego życia lub w wieku dziecięcym. B. Jachimczak, Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-892-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  Przewlekła choroba jako czynnik determinujący funkcjonowanie dziecka… Paradygmaty konstruowania modeli choroby przewlekłej W psychologii pediatrycznej można wyróżnić dwa paradygmaty konstruowa- nia modeli choroby8: adaptacyjno-kompetencyjny oraz wspólnych i swoistych cech rozwoju w sytuacji choroby. Władysława Pilecka określa je jako podejście kategorialne i niekategorialne9. Pierwszy paradygmat wyrasta z teorii stresu oraz systemowego ujęcia człowieka i jego środowiska. Choroba przewlekła postrzegana jest jako sytua- cja trudna, w której jednym z ważniejszych elementów roli człowieka jest przystosowanie się do sytuacji. Dotyczy ono nie tylko chorego, ale również jego bliższego i dalszego otoczenia. Zwolennicy paradygmatu adaptacyjno- -kompetencyjnego dążą w prowadzonych badaniach do ustalenia czynników wyznaczających adaptację oraz ich interakcji. Drugi paradygmat wyrasta z przekonania, że choroba, szczególnie przewlekła, modyfi kuje procesy roz- wojowe i aktualne zachowania dwojako: specyfi cznie i niespecyfi cznie. Nie- swoiste zmiany nie są związane z cechami samej choroby, a dotyczą samej sytuacji chorowania, czyli ujawniają je wszyscy chorzy, niezależnie od przy- czyny. Mogą dotyczyć deprywacji potrzeb, ogólnych trudności adaptacyjnych czy problemów emocjonalnych. Zmiany specyfi czne są natomiast ściśle po- wiązane z konkretną jednostką chorobową lub grupą chorób i będą wyróżniać osoby nimi dotknięte z populacji ogólnej, ale również z grona chorujących. Paradygmat ten budzi wiele kontrowersji, również w środowisku pedagogów specjalnych w Polsce. Janina Doroszewska, w latach 60. XX wieku, w swojej koncepcji psychologicznej choroby postawiła tezę o swoistości obrazów psy- chicznych choroby. Stała na stanowisku, że choroba przewlekła przeciąża nie tylko układ nerwowy, ale również deformuje prawidłowe funkcjonowanie jego procesów charakterystycznie dla danego rodzaju choroby. Opierając się na takim rozumieniu, J. Doroszewska stworzyła psychologiczne sylwetki dzieci z określoną chorobą lub należącą do danej grupy chorób10. Na przykład dzieci astmatyczne łączy, jej zdaniem, reprezentacja następujących cech: uczucio- wość, niepokój, nadmierna pobudliwość ruchowa, zmniejszona wytrzymałość fi zyczna i psychiczna. Rzadziej, ale częściej niż w populacji ogólnej, mamy tu do czynienia z: apatią, ospałością, brakiem zainteresowań, niechęcią do ak- tywności zarówno fi zycznej, jak i psychicznej. Z takim podejściem nie zgadzał się 8 K.L. Lemanek, Editorial: Research on Pediatric Chronic Illness: New Directions and Recurrent Con- founds, “Journal of Pediatric Psychology” 1994, No. 19. 9 W. Pilecka, Teoretyczne przesłanki projektowania pomocy psychologicznej dziecku przewlekle choremu [w:] B. Kaja (red.), Wspomaganie rozwoju. Psychostymulacja i psychokorekcja, t. 3, Wyd. Uczelniane „AB”, Bydgoszcz 2001, s. 60. 10 J. Doroszewska, Terapia wychowawcza, Ossolineum, Warszawa 1957. B. Jachimczak, Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-892-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Paradygmaty konstruowania modeli choroby przewlekłej  Aleksander Hulek11, który opowiadał się za koncepcją alternatywną do propozycji J. Doroszewskiej, wyrażoną w teorii wspólnych i swoistych cech osobowości ludzi chorych. Odrzucał on tezę, że określony rodzaj choroby wiąże się ze specyfi cznymi cechami osobowości. W jego przekonaniu stopień nasilenia objawów nie pozo- staje w prostym związku z obserwowanymi skutkami psychicznymi. Nie ma tu dodatniej zależności – im cięższy stan choroby, tym większe negatywne skutki psychiczne. Podobnego zdania była Aleksandra Maciarz12.Według niej osoby przewlekle chore ujawniają wszystkie te cechy i dyspozycje osobowości, które wykazują osoby zdrowe. Różny może być natomiast stopień nasilenia tych cech. Swoiste trudności i ograniczenia w rozwoju związane są z charakterem choroby i jej nasileniem, nie powodują jednak jakościowych zmian osobowości. Zazwyczaj są one konsekwencją negatywnych doświadczeń doznawanych w relacjach ze śro- dowiskiem społecznym. W przypadku paradygmatu wspólnych i swoistych cech rozwoju można mieć do czynienia z trudnościami natury metodologicznej w badaniach nad proble- matyką przewlekłej choroby. Akceptacja tezy o nieswoistości wpływu choroby przewlekłej na rozwój i zachowanie dziecka, a także na jego ekosystem, sprawia, że badana grupa nie musi, bądź nawet nie może, uwzględniać kryterium homo- geniczności. Z zasady będzie więc grupą heterogeniczną. Wszelkie analizy moż- na będzie zatem prowadzić raczej w założeniu metodologii interpretatywnej. Jeśli natomiast przyjmiemy paradygmat w jego wersji zakładającej swoistość wpływu choroby na rozwój i zachowanie dziecka, uzyskamy, co prawda, grupę homogeniczną, ale wyniki badań mogą niebezpiecznie przybliżać się ku stereo- typom w myśleniu o osobie z określoną chorobą, a w skrajnych przypadkach doprowadzić do stygmatyzowania i nieuzasadnionej patologizacji jej rozwoju. Mniej kontrowersji budzi pierwszy z opisywanych paradygmatów. Na jego podstawie powstało wiele modeli choroby, których zadaniem było wyjaśnianie zjawisk z nią związanych, wskazanie na pewne prawidłowości i zagrożenia dla funkcjonowania osoby chorej i jej najbliższego otoczenia. Integracyjny model choroby Ivana B. Plessa i Philipa Pinkertona Ivan Barry Pless i Philip Pinkerton13 opracowali swój model choroby w la- tach 70. XX wieku stanowiący punkt wyjścia projektowania strategii terapeu- 11 A. Hulek, Wspólne i swoiste zagadnienia w rewalidacji różnych grup osób z odchyleniami od normy [w:] A. Hulek (red.), Pedagogika rewalidacyjna, PWN, Warszawa 1977. 12 A. Maciarz, Psychoemocjonalne i wychowawcze problemy dzieci przewlekle chorych, Impuls, Kraków 1998. 13 I.B. Pless, P. Pinkerton, Chronic Childhood Disorders: Promoting Patterns of Adjustment, Year-Book Medical Publisher, Chicago 1975. B. Jachimczak, Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-892-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  Przewlekła choroba jako czynnik determinujący funkcjonowanie dziecka… tycznych w procesie leczenia. Odnosili się w nim nie tylko do problemów terapii medycznej, ale również do społecznych uwarunkowań procesu życia z chorobą. Jednym z kluczowych zagadnień, na których się skoncentrowali, były procesy adaptacyjne, ich uwarunkowania i czynniki związane nie tylko z personalizacją choroby, ale również jej socjalizacją. Autorzy wyszli z założenia, że adaptacja do sytuacji choroby przewlekłej powinna być rozpatrywana w kontekście trans- akcyjnego działania indywidualnych cech i czynników związanych z chorym i doświadczeniem choroby oraz jego środowiska. Stawiali tezę o istnieniu swo- istego, cybernetycznego obwodu obejmującego: postawy rodzicielskie, szersze czynniki społeczne, cechy samego dziecka i jego reakcję na chorobę. W obwodzie tym nieustannie dochodzi do wzajemnego warunkowania się wszystkich jego elementów. Owe interakcje mają charakter sprzężenia zwrotnego. Obecny stan funkcjonowania dziecka zmienia reakcje otoczenia; może również prowadzić do czasowych lub trwałych zmian postaw rodziców czy opiekunów. To z kolei może decydować o funkcjonowaniu chorego w przyszłości. Przystosowanie do choroby ma zatem, zdaniem Plessa i Pinkertona, charak- ter dynamiczny, jest procesem ciągłych zmian, z tym że funkcjonowanie w da- nym momencie odzwierciedla strukturalne efekty wcześniejszych doświadczeń. Pless i Pinkerton szczególne znaczenie w procesie adaptacji do sytuacji choroby przypisywali strukturze „ja” i stylowi radzenia sobie chorego. Zarówno struktura „ja”, jak i repertuar umiejętności radzenia sobie warunkowane są we- wnętrznymi właściwościami dziecka, w tym: temperamentem, poziomem inte- ligencji i cechami osobowościowymi. Niektóre z tych cech mogą mieć charakter wrodzony, inne mogą być warunkowane zmiennymi środowiskowymi, zwłasz- cza procesami interakcji i procesami poznawczymi, dzięki którym budowany jest obszar doświadczeń własnych, a także emocjonalnymi i duchowymi. W modelu integracyjnym mamy zatem tezę zależności jakości procesów ada- ptacyjnych, a także ich kierunku, począwszy od: cech samej choroby, reakcji na nią dziecka, członków rodziny, nauczycieli, rówieśników, lekarzy i innych osób znaczących. W modelu tym po raz pierwszy choroba została skonceptualizowa- na jako stresor, a etap przystosowania się do niej – jako długotrwały i dynamicz- ny proces, wychodzący daleko poza aspekty medycznych oddziaływań. Miała ona wielkie znaczenie dla wielu kolejnych rozwiązań teoretycznych i przede wszystkim praktycznych. Uświadomiła badaczom, że warunkiem skutecznego leczenia jest koncentracja na dużo większym polu niż organ, funkcja czy nawet osoba chorego. W podejściu tym wychodziło się nawet poza psychosomatyczną koncepcję choroby i zwracało się w kierunku ekologicznych teorii funkcjonowania i rozwoju człowieka, uwzględniając nie tylko społeczne czynniki mikro, ale i ma- kro. Jakość życia w chorobie w znacznej mierze zależy bowiem od społecznego odbioru tej choroby i procesu chorowania, od wcześniej opisywanych ról, które są przyznawane osobie chorej. Można uznać, że integracyjny model choroby mieści się w socjologicznej koncepcji choroby Talcotta Parsonsa. B. Jachimczak, Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-892-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Paradygmaty konstruowania modeli choroby przewlekłej  Model choroby jako kryzysu życiowego – Rudolf H. Moos i Vivien D. Tsu Model choroby przewlekłej jako stresu rozwinęli Rudolf H. Moos i Vivien D. Tsu14. W modelu tym centralne miejsce zajmuje poznawcza ocena znaczenia kryzysu, jakim jest choroba. Od tego zależy, zdaniem autorów, wyznaczenie zadań adaptacyjnych i dobór, a zwłaszcza dostosowanie do nich umiejętności zaradczych. To, jaka będzie ocena poznawcza sytuacji, zależy od trzech czynni- ków: cech chorującego, specyfi ki choroby oraz właściwości fi zycznego i socjo- kulturowego środowiska. Autorzy modelu wyodrębnili siedem kategorii zadań związanych z procesem adaptacji do sytuacji choroby. Trzy z nich są bezpośred- nio związane z chorobą, natomiast cztery pozostałe odnoszą się do wszelkich kryzysów życiowych, z którymi możemy się spotkać. W przedstawianej kon- cepcji istotne jest to, że zadania te dotyczą nie tylko osoby chorej, ale również jej rodziny i najbliższego środowiska. Od tego, jak sobie z nimi poradzą, będzie zależeć jakość ich życia. Wśród zadań związanych z chorobą wyróżnione zostały: zmaganie się z jej biologicznymi i psychologicznymi symptomami, zmaganie się ze stresem związanym z procesem leczenia i hospitalizacji, podejmowanie i utrzymywanie interakcji z personelem medycznym. Cztery pozostałe dotyczą: wewnętrznej równowagi w sytuacji kryzysu, obrazu siebie, więzi emocjonalnych i projekcji własnej przyszłości. W przypadku wewnętrznej równowagi emocjonalnej istot- ne jest to, by utrzymać kontrolę, szczególnie nad negatywnymi emocjami  – lękiem, gniewem, poczuciem wyobcowania czy izolacji. Priorytetem jest praca poznawcza nad realistyczną oceną sytuacji w kontekście poszukiwania punktów oparcia w kreowaniu nadziei i optymistycznych prognoz. Zadanie związane z budowaniem obrazu samego siebie ma na celu przede wszystkim wysiłek w two- rzeniu satysfakcjonującego wizerunku własnych możliwości i kompetencji. Jest to połączone z pracą nad stworzeniem wewnętrznych pokładów sił, koniecznych m.in. do rekonstrukcji celów życiowych stosownie do zmian w funkcjonowaniu związanych z kryzysem spowodowanym chorobą. Łączy się to bardzo często z kolejnym zadaniem, polegającym na utrzymaniu więzi z bliskimi. Sytuacja kryzysu alienuje dotkniętą nim osobę od otoczenia, tym bardziej jeśli pomyślnie radzimy sobie z zadaniem budowania obrazu siebie. Często odrzucamy pomoc bliskich, chcąc właśnie udowodnić, przede wszystkim sobie, że posiadamy siłę do walki z przeciwnościami. Nie zawsze również otoczenie ma kompetencje potrzebne do konstruktywnego wsparcia, czyli takiego, które uruchamia siły wewnętrzne jednostki, nie zaś uzależnia ją od działań pomocowych środowiska. W realizacji tego zadania – w największym chyba stopniu w porównaniu z inny- mi – aby osiągnąć sukces, musi dojść do kooperacji, wspólnoty celów, nierzadko 14 R.H. Moos, V.D. Tsu, Coping with Physical Illness, Plenum Medical Co, New York 1977. B. Jachimczak, Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-892-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  Przewlekła choroba jako czynnik determinujący funkcjonowanie dziecka… opierających się na analogii systemów wartości chorego i jego bliskich. W specy- fi cznej sytuacji choroby, kiedy chory jest zmuszony do odseparowania się od śro- dowiska, możemy mieć także do czynienia z trudnością utrzymania kontaktów z tym otoczeniem. Ostatnie w tej grupie zadanie dotyczy projektowania wła- snej przyszłości. Jest to zadanie trudne, nawet wtedy, gdy nie dotyczy sytuacji kryzysowej. W przypadku zaś jej nastąpienia stopień skomplikowania wzrasta. Musimy mieć świadomość hipotetyczności naszych planów, przy jednoczesnym dążeniu do ich jak największego uwiarygodnienia. Sprzeczność ta może tworzyć dodatkowy obszar utrudnień, wiążących się przede wszystkim z przewartościo- waniem podejścia do życia jako takiego, zaakceptowania go w jego apriorycznej zmienności. Zadania te mogą mieć różne znaczenie dla poszczególnych chorujących. Sku- teczność działania będzie jednak zawsze zależna od zasobów osobistych i środo- wiska życia człowieka. Mimo że koncepcja Moosa i Tsu wpisuje się w paradygmat adaptacyjno-kompetencyjny postrzegania choroby, to wywołała dyskusje wśród zwolenników paradygmatu wspólnych i swoistych cech choroby. Można przyjąć, za W. Pilecką, że […] swoiste zadania adaptacyjne są realizowane w zależności od charakterystycz- nych cech określonej choroby przewlekłej, podczas gdy zadania nieswoiste są takie same w każdej sytuacji choroby przewlekłej15. Tym, co stanowi osobiste zasoby człowieka, są umiejętności radzenia sobie, wyznaczające realizację zadań zarówno w sytuacji kryzysu, jak i zadań ogólno- adaptacyjnych. Moos i Tsu wyodrębnili cztery grupy umiejętności radzenia sobie. Pierw- szą strategią jest wypieranie lub pomniejszanie powagi sytuacji. Mamy tu do czynienia z mechanizmem obronnym, związanym z dążeniem do uwolnienia się od negatywnych emocji. Strategia druga to poszukiwanie informacji lub społecznego wsparcia. Poszukiwanie informacji związane jest z potrzebą – po pierwsze – wiedzy dotyczącej sytuacji, w której się znaleźliśmy, po drugie – racjo- nalizacji tej sytuacji. Wiedza może pomóc nam zredukować lęk, który zazwyczaj uniemożliwia nam działanie. Społeczne wsparcie natomiast może przybierać różne postaci, np. wsparcia poznawczego, emocjonalnego czy czynnościowego (funkcjonalnego). Trzecia strategia związana jest z własnymi zasobami umiejęt- ności rozwiązywania problemów, która zdobyta w sytuacjach niekryzysowych, jest bezcenna, gdy stajemy w obliczu sytuacji trudnej. Potraktowanie choroby jako sytuacji trudnej w przypadku strategii rozwiązywania problemów urucha- mia w nas mechanizm walki i współzawodnictwa. Wreszcie ostatnia strategia ra- dzenia sobie opiera się na umiejętności nadawania znaczeń temu, co nas spoty- ka. Bazuje ona na poczuciu naszej tożsamości i wartościach podstawowych. Jeśli 15 W. Pilecka, Teoretyczne przesłanki…, dz. cyt., s. 63. B. Jachimczak, Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-892-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Paradygmaty konstruowania modeli choroby przewlekłej  są one ukształtowane, i to w zakresie dającym nam poczucie bezpieczeństwa, możliwa jest ocena kryzysu jako wartości, z której można wynieść nową war- tość, lub też może stać się ona podstawą do zmiany w kierunku postrzeganym przez nas jako pozytywny. Adaptacja do sytuacji choroby jest zatem procesem skomplikowanym, wa- runkowanym wieloczynnikowo. Wśród najistotniejszych zmiennych dla tego procesu Moos i Tsu wymieniają: wiek, inteligencję, poziom emocjonalnego i poznawczego rozwoju, orientację fi lozofi czną, przekonania religijne, zasób do- świadczeń – określają je jako zmienne indywidualne i osobowościowe. Oprócz nich są jednak i zmienne środowiskowe, a wśród nich fi zyczne i społeczno- -kulturowe. Zarówno jedne, jak i drugie mogą wzmacniać sytuację kryzysową lub ułatwić przebieg procesów adaptacyjnych. Model choroby przewlekłej jako ryzyka i plastyczności Model ten, podobnie jak dwa wcześniejsze, związany jest z traktowaniem choroby jako stresora. W perspektywie wyników badań dotyczących uwarun- kowań zdrowia psychicznego człowieka skoncentrowano się na analizie dwóch obszarów: plastyczności zachowania oraz podatności na zranienia. Czynniki odpowiedzialne za podatność na zranienia nazwano czynnikami ryzyka trudno- ści psychologicznego przystosowania, drugie – odpowiedzialne za plastyczność działania – chroniącymi lub ułatwiającymi adaptację. Michael Rutter16 twierdzi, że stres towarzyszył, towarzyszy i będzie towarzyszył wszystkim ważnym wyda- rzeniom życiowym. Aby nie zbanalizować owej relacji, konieczne jest uświado- mienie sobie tego, czy istnieją jakieś prawidłowości związane np. z określonymi cechami zdarzeń, do jakiego typu zaburzeń dochodzi najczęściej i wreszcie jakie procesy i mechanizmy prowadzą do owych zaburzeń. Stresu nie da się wyelimi- nować z ludzkiego życia, w związku z tym należy nauczyć się sposobów postępo- wania, które pozwolą skutecznie radzić sobie z nim. Doświadczenia pozytywne wyniesione z takich starć mogą konstruktywnie modyfi kować zachowania za- radcze człowieka, porażki natomiast są zagrożeniem dla zdrowia psychicznego. Potwierdzeniem prawdziwości tej tezy jest stan zdrowia psychicznego dzieci przewlekle chorych, które mimo zmagania się z sytuacją bez wątpienia streso- wą nie ujawniają żadnych psychicznych zaburzeń. Rutter wnioskuje z tego, że skuteczniej ukształtujemy odporność psychiczną dziecka przez doświadczenie sytuacji trudnych niż ich unikanie lub wyręczanie. Zdaniem badacza, istnieje wiele sposobów radzenia sobie z przeciwnościami w życiu, niekoniecznie muszą one opierać się na racjonalizacji, gdyż mają być skutecznymi mechanizmami 16 M. Rutter, Stress, Coping, Development: Some Issues and Some Questions [w:] N. Garmezy, M. Rutter (eds.), Stress, Coping, Development in Children, Mcgraw-Hill, New York 1983. B. Jachimczak, Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-892-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  Przewlekła choroba jako czynnik determinujący funkcjonowanie dziecka… wykorzystywanymi przez dziecko. Jednym z nich może być dystans fi zyczny i emocjonalny do zdarzenia. Jest to swoista próba separacji od problemu. Nawet w przypadku choroby przewlekłej nie ma konieczności ciągłego myślenia o niej czy organizowania wokół niej życia. Z wieloma chorobami da się w miarę nor- malnie funkcjonować, wykonywać większość codziennych obowiązków, uczyć się i pracować. Taka separacja bywa nawet konieczna, by przez nastawienie na inne zadania i osiąganie w tym obszarze sukcesów budować poczucie własnej siły. Innym przykładem sposobu radzenia sobie ze stresem jest modyfi kacja spostrzegania zagrażającej sytuacji. Uzależniona jest ona od wcześniejszych doświadczeń i w ich wyniku – istniejącego nastawienia do świata. Jeśli jest ono pozytywne, optymistyczne, łatwiej będzie zastosować tę strategię niż w sytuacji przeciwnej. W każdym jednak przypadku, niezależnie od tego, jaka strategia zachowań wobec stresu zostanie przez dziecko uruchomiona, jeden element jest niezmienny i konieczny – relacja z rodziną i otoczeniem. Jeśli nasycona jest miłością, bliskością i wsparciem, stanowi podstawę rozwoju konstruktywnych sposobów indywidualnego już zmagania się z chorobą przewlekłą, czyli uczenia się życia z nią. Transakcyjny model stresu i radzenia sobie z nim Model ten wpisuje się w nurt teorii ekologiczno-systemowych i – podobnie jak model interakcyjny – odnosi się do transakcyjnego wpływu, jaki zachodzi pomiędzy osobą chorą a jej najbliższym otoczeniem. Twórcami tego modelu są badacze amerykańscy z Duke University Medical Center: Robert J. Th ompson, Karen M. Gil, Daniel J. Burbach, Barbara R. Keith i Th omas R. Kinney17. Ich zda- niem, konsekwencje choroby są funkcją transakcji procesów biologicznych, roz- wojowych i psychologicznych. Uwarunkowania procesu adaptacyjnego zostały tu ujęte w postaci dwóch czynników podstawowych i dwóch pośredniczących. Do podstawowych zaliczane są cechy samej choroby oraz wskaźniki demografi czne, wśród których wymieniane są: wiek, płeć, status ekonomiczny i społeczno- -kulturowy dziecka. Czynniki pośredniczące zaś to procesy adaptacyjne matki i chorego dziecka. Przystosowanie matki uwarunkowane jest jej strukturami poznawczymi, m.in. oceną sytuacji stresowej, oczekiwaniami w stosunku do niej i sposobami radzenia sobie z trudnościami życiowymi. Autorzy podkreślają również znaczenie stylu funkcjonowania rodziny. Inaczej będzie adaptowała się do sytuacji choroby dziecka matka w rodzinie wspierającej się niż w konfl iktowej czy preferującej styl kontrolujący. Prawdopodobnie z łatwiejszą adaptacją moż- na liczyć się w pierwszym przypadku, z utrudnieniami – w dwóch pozostałych. 17 R.J. Th ompson, K.M. Gil, D.J. Burbach, B.R. Keith, T.R. Kinney, Psychological Adjustment of Mothers of Children and Adolescents with Sickle Cell Disease: Th e Role of Stress, Coping Methods and Family Func- tioning, “Journal of Pediatric Psychology” 1993, No. 18(5), s. 549–559. B. Jachimczak, Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-892-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Pojęcie choroby przewlekłej. Skala zjawiska wśród dzieci  Przebieg adaptacji dziecka chorego będą modyfi kować: jego samoocena, umiej- scowienie poczucia kontroli, strategie zaradcze, jego ocena sytuacji stresowej oraz percepcja wsparcia społecznego, na które może ono liczyć. Badacze stwierdzili, że transakcyjne ujęcie wpływu zmiennych indywidualnych i środowiskowych na psy- chospołeczne przystosowanie się chorych dzieci dowiodło, iż zmienne te wspólnie odpowiadają za 40–60 wewnętrznych i zewnętrznych objawów nieprawidłowego funkcjonowania. Analiza znaczenia poszczególnych czynników związanych z sytu- acją choroby ujawniła, że właściwości samej choroby wyjaśniają ok. 4 zaburzeń w funkcjonowaniu społecznym dziecka. Ta sama cecha odpowiedzialna jest za 17 nieprawidłowości w obszarze emocjonalnym dzieci przewlekle chorych zdaniem ich matek, ale tylko 3 zdaniem dzieci. Wskaźniki demografi czne odpowiadają je- dynie za 6–8 zaburzeń procesu adaptacji w relacjach zarówno matek, jak i dzieci. 16–33 zaburzeń adaptacyjnych tłumaczonych jest przez matki lękiem związa- nym z sytuacją choroby. Czynnik ten w ogóle nie został uwzględniony w opiniach chorych dzieci. Wszystkie zmienne modelu transakcyjnego odpowiadają w 30 za nieprawidłowy przebieg procesów przystosowawczych w obserwacjach dzieci i w 45–49 , gdy analizowane były wypowiedzi matek18. Pojęcie choroby przewlekłej. Skala zjawiska wśród dzieci Na początku XX wieku najczęściej spotykane były choroby zakaźne o ostrym i szybkim przebiegu, często prowadzące do zgonów, np. tyfus, ciężkie grypy, gruźlica. W połowie XX stulecia na plan pierwszy jako przyczyny zgonów wysuwały się choroby przewlekłe układu krążenia, choroby nowotworowe, udary mózgu, a także wypadki19. Zmiany te implikowały wzrost roli psychologii w rozwiązywa- niu problemów zdrowotnych, ponieważ w chorobach chronicznych w porówna- niu z zakaźnymi czynniki psychospołeczne mają znacznie poważniejszy udział20. Rozpatrując problemy zdrowia i choroby, trzeba mieć na uwadze fakt, że […] człowiek jest organizmem bio-psycho-społecznym, odbierającym, przechowują- cym, przetwarzającym, tworzącym i przekazującym informacje oraz przypisującym im znaczenie, co z kolei wywołuje reakcje emocjonalne. Te ostatnie dzięki swym behawioralnym korelatom mogą wpływać na wszelkie funkcje społeczne, zarówno w zdrowiu, jak i w chorobie. Zdrowie i choroba to mniej lub bardziej arbitralnie 18 W badaniu uczestniczyło 78 matek dzieci w wieku 7–17 lat. 19 M. Sokołowska, Socjologia medycyny, Wyd. PZWL, Warszawa 1986. 20 I. Heszen-Niejodek, K. Wrześniewski, Udział psychologii w rozwiązywaniu problemów zdrowia so- matycznego [w:] J. Strelau (red.), Psychologia, t. 3: Jednostka w społeczeństwie i elementy psychologii stosowanej, GWP, Gdańsk 2000, s. 444. B. Jachimczak, Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-892-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  Przewlekła choroba jako czynnik determinujący funkcjonowanie dziecka… zdefi niowane stany organizmu, współdeterminowane przez czynniki psychologiczne, społeczne i biologiczne i zawsze mające aspekty bio-psycho-społeczne. Badanie, za- pobieganie, rozpoznawanie i leczenie chorób winno brać pod uwagę wkład wszystkich trzech klas czynników z uwzględnieniem ich dynamiki. Etiologia jest z zasady wielo- czynnikowa, jednakże względny udział każdej z klas czynników przyczynowych zmie- nia się w zależności od rodzaju choroby i od właściwości osoby, i niektóre z nich są ko- nieczne, inne zaś odgrywają tylko rolę wspierającą. Optymalna opieka nad pacjentem wymaga uwzględnienia w praktyce klinicznej wszystkich powyższych postulatów21. W 1984 roku Światowa Organizacja Zdrowia zdefi niowała zdrowie jako pełny dobrostan fi zyczny, psychiczny i społeczny. Defi nicja ta miała wielu kry- tyków, gdyż samo słowo „dobrostan” było dość niejednoznaczne. W szerszym ujęciu zdrowie rozumiane jest jako […] poddająca się zmianom zdolność człowieka zarówno do osiągania pełni własnych fi zycznych, psychicznych i społecznych możliwości, jak i reagowania na wyzwania środowiska22. Dla Janusza Reykowskiego23 choroba jest sytuacją trudną, stresową, w wy- niku czego psychika człowieka narażona jest na nadmierne obciążenie. Stres, szczególnie długotrwały, może spowodować zmiany w psychicznym funkcjono- waniu, utrudnić zdolność efektywnej samoregulacji stosunków z otoczeniem, czyli utrudnić adaptację. Zazwyczaj również choroba przyczynia się do obniże- nia samooceny i poczucia własnej wartości. Chorobie somatycznej często towarzyszą ból, cierpienie, jest ona odbierana także jako sygnał zmian w organizmie. Wiążą się z tym obciążenie psychiczne i niemożność pełnienia pewnych ról społecznych. Powoduje ona znaczną i nie- pomyślną zmianę w życiu człowieka. Dzięki jednak leczeniu stan chorego jest często ustabilizowany, chociaż zdarzają się okresy pogorszenia. Potrzebna jest wtedy zmiana terapii. Reakcjami emocjonalnymi wobec powyższej sytuacji są lęk, niepokój i poczucie zagrożenia, stąd sposoby radzenia sobie ze stresem spowodo- wanym chorobą są ukierunkowane głównie na opanowanie lęku. Irena Heszen- -Niejodek wymienia wśród nich: reakcje zaprzeczania, przystosowania i ekspre- sji. Zaprzeczenie chorobie to swoista reakcja obronna. Reakcja zaprzeczenia powstaje wskutek interakcji procesów poznawczych i emocjonalnych, zapobiegając pełnemu uświadomieniu leżącego u jej podstaw kom- ponentu poznawczego, nie dopuszcza do lęku. Nie mając świadomości choroby lub jej konsekwencji, chory nie angażuje się w działania na rzecz odzyskania zdrowia24. 21 I. Heszen-Niejodek, K. Wrześniewski, Udział psychologii…, dz. cyt., s. 444. 22 Z. Słońska, M. Misiurna, Promocja zdrowia. Słownik podstawowych terminów, Agencja Promo-Lider, Warszawa 1993, s. 68. 23 J. Reykowski, Osobowość a trwały stres [w:] H. Larkowa (red.), Problemy psychologiczne w rehabilitacji inwalidów, Wyd. PZWL, Warszawa 1974. 24 I. Heszen-Niejodek, K. Wrześniewski, Udział psychologii…, dz. cyt., s. 520. B. Jachimczak, Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-892-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Pojęcie choroby przewlekłej. Skala zjawiska wśród dzieci  Innym mechanizmem, który może być wykorzystany w sytuacji choroby, jest próba przystosowania się. Przystosowanie do zagrożenia następuje na trzech etapach, takich jak: rozumienie znaczenia zaistniałego zdarzenia i przewarto- ściowanie dotychczasowego życia, uzyskanie częściowej kontroli nad chorobą oraz dążenie do odzyskania poczucia własnej wartości. I wreszcie ekspresja, która traktowana jest jako sposób radzenia sobie z cho- robą. Zachowanie nasycone ekspresją może pojawić się automatycznie lub mieć charakter zorganizowanej czynności25. W badaniach z obszaru psychologii pediatrycznej udowodniono związek między sposobem przeżywania choroby dziecka przez rodzinę a jego stanem psychicznym i ogólnozdrowotnym. Psychologowie opisali szereg różnych stra- tegii pomocy rodzinie dziecka chorego. Podstawową formą pozostaje jednak pomoc dziecku w radzeniu sobie ze stresem wynikającym z obecności choroby, z bólem czy z ograniczeniem sprawności26. Zofi a Sękowska defi niuje sytuację choroby w życiu człowieka podobnie jak J. Reykowski27. Choroba to stresor, który obciąża wydolność organizmu, wpły- wa ujemnie na stan psychiczny człowieka. Gdy stres ma charakter długotrwały, a z takim mamy do czynienia w przypadku choroby przewlekłej, może dojść do zachwiania równowagi psychofi zycznej. Dlatego też, zdaniem autorki, sytuacja choroby przewlekłej wymaga terapii, szczególnie zaś terapii wychowawczej, nastawionej na ukształtowanie postaw, dzięki którym możliwe będzie prze- ciwstawienie się jej negatywnym skutkom. Dziecko chore narażone jest na frustrację, również z tego powodu, że zablokowana została możliwość zaspo- kojenia jego podstawowych potrzeb – zarówno fi zjologicznych, jak i psychicz- nych. To z kolei może prowadzić do zachowań nieprawidłowych, zaburzonych. Sękowska wskazuje na podejmowane przez dziecko próby dostosowania się do sytuacji choroby. Wśród strategii pozytywnych wymienia: racjonalizację, kom- pensację i transformację, do negatywnych natomiast zalicza: agresję, ucieczkę, rezygnację i regresję28. Zbigniew Skorny29 postrzega chorobę przewlekłą głównie w kategorii depry- wacji potrzeb, co – jego zdaniem – ma niekorzystny wpływ na psychikę dziecka. Mówiąc o deprywacji, autor ma na myśli jej różne wymiary. Jednym z nich jest deprywacja społeczna, do której dochodzi w sytuacji izolacji szpitalnej czy sana- toryjnej. Dziecko zostaje wówczas odseparowane od naturalnego środowiska ro- dzinnego, rówieśniczego – dającego poczucie bezpieczeństwa. W nowej sytuacji zmuszone jest do podejmowania wysiłku nawiązywania interakcji raczej wymu- 25 Tamże. 26 M. Kościelska, Psychologia kliniczna dziecka [w:] J. Strelau (red.), Psychologia, t. 3, dz. cyt., s. 632. 27 Z. Sękowska, Pedagogika w lecznictwie, Wyd. PZWL, Warszawa 1976. 28 Tamże, s. 238–240. 29 Z. Skorny, Rewalidacja dzieci chorych i niepełnosprawnych fi zycznie a uczestnictwo w działaniu, „Szkoła Specjalna” 1986, nr 1. B. Jachimczak, Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych, Kraków 2011; ISBN: 978-83-7587-892-9, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011  Przewlekła choroba jako czynnik determinujący funkcjonowanie dziecka… szonych i związanych z ograniczonym kręgiem ich potencjalnych podmiotów. Innym rodzajem deprywacji jest ta o charakterze czynnościowym. Wiąże się ona głównie z brakiem możliwości podejmowania swobodnej aktywności. Dziecko zostaje wykluczone z szeregu działań typowych dla jego wieku i potrzeb. Trzeci rodzaj deprywacji, o której pisze Z. Skorny, to deprywacja sensoryczna, odczy- tywana jako ubóstwo wrażeń i bodźców wynikających z przymusu dłuższego przebywania pacjenta w szpitalu. Dziecko pozbawione jest możliwości swobod- nego i naturalnego kontaktu z nieintencjonalnie oddziałującymi bodźcami ze świata przyrody, środowiska zewnętrznego, bliższego i dalszego otoczenia, któ- re konstytuują zakres wiedzy i doświadczeń człowieka. Długotrwała deprywacja owych potrzeb może deformować rozwój zarówno osobowości, jak i psychiki, skutkując ukształtowaniem się nierealistycznej wizji świata. W defi nicjach tych punktem wspólnym jest fakt możliwego zakłócenia procesu uczenia się dziecka. Aspekt ten podkreśla również Jadwiga Ślenzak30, wskazując, że długotrwała choroba może zakłócać realizację charakterystycznej dla dziecka w okresie obowiązku szkolnego roli ucznia. Choroba przewlekła narusza równo- wagę nerwową dziecka, może stanowić utrudnienie w koniecznych procesach kon- centracji na zadaniu i jego realizacji. U dzieci przewlekle chorych mamy, częściej
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Dydaktyczne i pozadydaktyczne uwarunkowania efektów nauczania indywidualnego dzieci przewlekle chorych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: