Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00061 005677 13431947 na godz. na dobę w sumie
Dyfuzja wiedzy w polskiej gospodarce. Ujęcie sektorowe - ebook/pdf
Dyfuzja wiedzy w polskiej gospodarce. Ujęcie sektorowe - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-858-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

Głównym celem monografii jest określenie wpływu zasobów wiedzy na wzrost efektywności polskiej gospodarki, ze szczególnym uwzględnieniem korzyści wynikających z procesów dyfuzji wiedzy. Analizowane procesy dyfuzji wiedzy obejmują zarówno procesy zachodzące wewnątrz gospodarki, jak i absorpcję wiedzy ze źródeł zewnętrznych.

W publikacji zaprezentowano badania nad źródłami wzrostu efektywności polskiej gospodarki. Zastosowane na szeroką skalę metody input-output pozwoliły na skonstruowanie narzędzia, za pomocą którego stało się możliwe określenie ścieżek dyfuzji krajowych zasobów wiedzy w polskiej gospodarce, przy założeniu, że proces ten odbywa się poprzez przepływy surowców i materiałów pochodzenia krajowego. Dzięki temu badaniu wskazano gałęzie gospodarki, które są głównymi dostarczycielami innowacji dla pozostałych gałęzi, a także te, które są głównymi beneficjentami tego procesu. Uwzględnienie krajowych i zagranicznych zasobów wiedzy w modelach objaśniających poziom i dynamikę łącznej produktywności czynników produkcji dla poszczególnych gałęzi polskiej gospodarki umożliwiło identyfikację źródeł wzrostu jej efektywności zarówno w długim, jak i krótkim okresie.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Iwona Świeczewska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Teorii i Analiz Systemów Ekonomicznych, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41 RECENZENT Elżbieta Mączyńska REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk OPRACOWANIE REDAKCYJNE Ewa Siwińska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/Wavebreakmedia © Copyright by Iwona Świeczewska, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07938.17.0.M Ark. wyd. 17,0; ark. druk. 15,875 ISBN 978-83-8088-857-9 e-ISBN 978-83-8088-858-6 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl Spis treści Wstęp Rozdział1 Wiedza, innowacje i ich dyfuzja 1.1. Wiedzaijejrodzaje.Cechywiedzy 1.2. Znaczeniewiedzywewspółczesnychgospodarkach–paradygmatgospodarki opartejnawiedzy 1.3. Wiedzaainnowacje.Klasyfikacjainnowacji 1.4. Dyfuzjawiedzyiinnowacji    1.5. Podsumowanieiwnioski 1.4.1. Typologiaprocesówdyfuzjiwiedzy 1.4.2. Dyfuzjainnowacji 1.4.3. Wybranemodeledyfuzjiwiedzy Rozdział2 Wiedza z perspektywy teorii wzrostu gospodarczego 2.1. Wiedzazperspektywyklasykówekonomii 2.2. TeoriainnowacjiJosephaA.Schumpetera 2.3. Wiedzawewspółczesnychteoriachwzrostugospodarczego   2.4. Barierydyfuzjiwiedzyiinnowacji,czylioniedoskonałościachteoriiendogenicznego 2.3.1. Wiedzaiinnowacjewujęciuneoklasycznym–modelwzrostuSolowa 2.3.2. Wiedzaiinnowacjewmodelachzendogenicznympostępemtechnicznym wzrostu 2.5. Podsumowanieiwnioski 9 17 18 23 27 33 33 37 41 45 47 48 52 53 54 58 63 67 6 Spistreści Rozdział3 Zasoby wiedzy w polskiej gospodarce w świetle danych statystycznych 3.1. Problemypomiaruzasobówwiedzywgospodarce 3.2. PozycjainnowacyjnaPolskiwrankingachmiędzynarodowych 3.3. Zasobywiedzywpolskiejgospodarcezperspektywymakroekonomicznej 3.4. Zasobywiedzyiinnowacyjnośćgospodarkinaszczeblugałęziowym   3.5. Podsumowanieiwnioski 3.4.1. Aktywnośćinnowacyjnaprzedsiębiorstwprzed2008r. 3.4.2. Aktywnośćinnowacyjnagałęzipolskiejgospodarkipo2007r. 4.2.1. Budowatablicprzepływówmiędzygałęziowychiichrodzaje 4.2.2. Podstawowerelacjewmodeluinput-output Rozdział4 Dyfuzja wiedzy i innowacji wewnątrz gospodarki – casus Polska 4.1. Wybranemetodypomiarudyfuzjiwiedzyiinnowacjinaszczeblugałęziowym 4.2. Podstawymodelowaniainput-output   4.3. Mnożnikikrajowychnakładównadziałalnośćbadawczo-rozwojową(B+R)    4.4. Macierzeprzepływuinnowacjidlapolskiejgospodarki 4.5. Klastryinnowacyjnewpolskiejgospodarce 4.5.1. MetodaminimalnegoprzepływuMFA   4.5.2. Klastryinnowacyjne–wynikianalizyilościowej 4.6. Podsumowanieiwnioski 4.3.1. KonstrukcjamnożnikaB+R 4.3.2. MnożnikiB+RdlaPolski 4.3.3. ŹródłazmianmnożnikówB+R–wynikidekompozycjistrukturalnej Rozdział5 Dyfuzja wiedzy i innowacji na szczeblu międzynarodowym w teorii i badaniach empirycznych 5.1. Metodyocenyefektywnościgospodarkiwkontekścieefektówpostęputechnicznego 5.2. Kanałydyfuzjiwiedzyiinnowacjizzagranicy      5.3. Znaczeniedyfuzjiwiedzyiinnowacjizzagranicydlawzrostuefektywności 5.2.1. Handelzagranicznywprocesiedyfuzjiwiedzy 5.2.2. Bezpośrednieinwestycjezagranicznejakoźródłowiedzydlagospodarki 5.2.3. Międzynarodoweprzepływypatentów 5.2.4. Migracjewykwalifikowanejsiłyroboczej 5.2.5. Znaczenietechnologiicyfrowychwprocesiedyfuzjiwiedzy gospodarkiijejsektorów 5.4. Podsumowanieiwnioski 69 71 74 77 92 93 97 107 109 110 112 113 116 119 119 121 125 130 133 135 138 140 143 144 148 149 151 153 154 155 157 174 Spistreści 7 Rozdział6 Rola wiedzy we wzroście efektywności sektorów polskiej gospodarki 177 6.1. Źródłazmianłącznejproduktywnościczynnikówprodukcjiwpolskiejgospodarce wświetledotychczasowychbadań 6.2. Dynamikaproduktywnościczynnikówprodukcjiwgałęziachpolskiejgospodarki 6.3. Specyfikacjamodelu 6.4. Źródławzrostułącznejproduktywnościczynnikówprodukcji–wynikiestymacji 6.5. Podsumowanieiwnioski Zakończenie DiffusionofknowledgeinthePolisheconomy.Asectoralapproach(Summary) Bibliografia Spistabelirysunków Aneks1. Wizualizacjewybranychklastrówinnowacyjnychwlatach2000,2005i2010 Aneks2. Dynamikawydajnościpracy,technicznegouzbrojeniapracyorazłącznej produktywnościczynnikówprodukcjiwedługsekcjiidziałówwlatach2005–2014 iwpodokresach Aneks3. SkrótyipełnenazwysekcjiidziałówwedługklasyfikacjiPKD2007 OdRedakcji 178 188 194 198 203 207 213 217 235 237 247 251 253 Wstęp Współcześnie wiedza postrzegana jest przez teoretyków i  praktyków gospo- darczych jako najważniejszy element gwarantujący osiągnięcie trwałego wzrostu gospodarczego. Pojęcia, takie jak „gospodarka oparta na wiedzy”, „gospodarka cy- frowa” czy „gospodarka informacyjna”, na stałe wpisały się w kanon pojęć współ- czesnej ekonomii. Choć w przeszłości wiedza stanowiła istotny czynnik rozwoju gospodarczego, będący kluczowym elementem ewolucji systemów gospodarczych, to jednak jej znaczenie w tym procesie nie było odpowiednio uwypuklone przez ówczesnych ekonomistów. Można znaleźć wiele dowodów na to, że zdolność go- spodarki do tworzenia własnych zasobów wiedzy, a także umiejętność absorpcji wiedzy ze źródeł zewnętrznych są fundamentem trwałego sukcesu gospodarczego. Zasoby wiedzy są bowiem warunkiem koniecznym do tworzenia, wdrażania i ko- mercjalizacji rozwiązań innowacyjnych, postrzeganych obecnie jako najważniej- szy czynnik kształtujący przewagi konkurencyjne gospodarek narodowych. Intensywne procesy globalizacji, jakie obserwujemy w ciągu ostatnich dwóch dekad, w  istotny sposób wpływają na  możliwości poszczególnych gospodarek w  zakresie tworzenia własnych zasobów wiedzy. Globalizacja oznacza przede wszystkim swobodny przepływ dóbr i  czynników produkcji. Swobodny dostęp do  nowoczesnych technologii i  rozwiązań innowacyjnych stanowi więc ważne źródło wiedzy dla  gospodarki. Oczywiście, sam dostęp do  nowych technologii nie gwarantuje sukcesu gospodarczego. Niezwykle ważna jest bowiem umiejęt- ność zastosowania tych technologii w aktualnych warunkach. Czynnikiem, który ułatwia ten proces, są odpowiednie zasoby kapitału ludzkiego, także stanowiące o zasobach wiedzy danej gospodarki. Pomiar zasobów wiedzy w gospodarce jest trudny, chociażby ze względu na wie- lowymiarowość i niejednoznaczność tego pojęcia. Choć współcześnie wiedza trak- towana jest jako najważniejszy czynnik produkcji, to jednak jej cechy odróżniają ją 10 Wstęp od pozostałych czynników, nazywanych dalej klasycznymi (z których najważniejsze to zasoby kapitału rzeczowego oraz zasoby pracy, które także ucieleśniają część zaso- bów wiedzy). Wiedza jest bowiem niematerialnym i niewyczerpywalnym dobrem, które nie ulega całkowitemu zużyciu (choć w pewnym stopniu ulega deprecjacji czy dezaktualizacji) i może być używana jednocześnie przez wiele podmiotów. Mamy więc do czynienia ze swego rodzaju procesem dyfuzji wiedzy w przestrzeni gospo- darczej. Wiedza może być zarówno przedmiotem transakcji handlowych (zakup praw, licencji, patentów), jak i może stanowić ogólnodostępny zasób, który swo- bodnie „krąży” w  określonej przestrzeni gospodarczej. Umiejętność korzystania z istniejących zasobów wiedzy, bez względu na sposób dostępu, jest wyznacznikiem funkcjonowania współczesnych gospodarek. Wiedza stanowi bowiem fundament procesów innowacyjnych, a  umiejętne zarządzanie wiedzą stanowi podstawowy warunek intensyfikacji i racjonalizacji działalności innowacyjnej. Traktowanie zasobów wiedzy jako jednego z czynników produkcji powoduje, że można mówić o relacjach między zasobami wiedzy a efektywnością gospodarki. Pojęcie efektywności jest podobnie szerokie i niejednoznaczne jak pojęcie wiedzy. Z perspektywy procesów produkcyjnych, będących podstawą funkcjonowania go- spodarki, efektywność oznacza możliwie najlepsze wykorzystanie posiadanych za- sobów. Jeśli więc efektywność mierzyć relacją uzyskanych efektów do poniesionych nakładów (jak się to często czyni), to gospodarkę można uznać za efektywną, gdy przy danych nakładach jest w stanie wytworzyć możliwie największy produkt bądź uzyskać określony efekt przy możliwie najmniejszych nakładach. Tak postrzegana efektywność może być więc utożsamiana z szeroko rozumianym postępem tech- nicznym. Jak zauważył Robert Solow (1967), „Gdy rozważymy postęp techniczny we  właściwy ekonomistom abstrakcyjny sposób, jest całkiem naturalne, że  wy- obrażamy sobie typowy wykres produkcji z  nakładami mierzonymi wzdłuż osi układu i zespołem krzywych jednakowego produktu o konwencjonalnym kształ- cie oraz twierdzimy, że przy postępie technicznym krzywe te przesuwają się w ten sposób, iż z danych nakładów może być wytworzona większa ilość produktu albo ten sam produkt może być wytworzony przy mniejszych nakładach”. W świetle powyższego, każdy wzrost strumienia produktu, który nie jest związany z  pro- cesem akumulacji kapitału rzeczowego i wzrostem nakładów pracy, jest efektem działania postępu technicznego. Jeśli wiedza jest kolejnym czynnikiem produkcji, to właśnie ona jest „odpowiedzialna” za postęp techniczny. Badania nad  znaczeniem wiedzy jako czynnika wzrostu współczesnych go- spodarek prowadzone są zarówno na gruncie teoretycznym, jak i empirycznym. Formalnym narzędziem stosowanym w badaniach teoretycznych prowadzonych w  tym obszarze są matematyczne modele wzrostu gospodarczego, rozwijane od lat 30. XX w. W pierwszych modelach wzrostu, powstających w ramach szkoły keynesowskiej, wzrost gospodarczy był funkcją akumulacji kapitału rzeczowego przy założeniu braku postępu technicznego. Postęp techniczny stał się istotną skła- dową neoklasycznych modeli wzrostu (np. modelu Solowa), ale wciąż traktowano Wstęp 11 go w sposób egzogeniczny (wiedza jako dobro publiczne dostępne bez ograniczeń dla wszystkich przedsiębiorców). I choć w kolejnych latach podejmowano próby endogenizacji postępu technicznego (model Kaldora, Arrowa, Uzawy, Shella oraz Nelsona i Phelpsa), to dopiero w ramach teorii endogenicznego wzrostu postęp techniczny jest traktowany jako efekt świadomych decyzji inwestycyjnych zacho- wujących się racjonalnie podmiotów gospodarczych. Istotne znaczenie w proce- sie generowania tego postępu przypisuje się więc skłonnościom poszczególnych gospodarek do inwestowania w sektory związane z „produkcją” wiedzy: głównie w sektor badań i rozwoju oraz sektor edukacji. Teoretyczne ramy sformułowane w teorii endogenicznego wzrostu stały się pod- stawą do podjęcia badań empirycznych nad źródłami długookresowego wzrostu współczesnych gospodarek. Dylematy, z którymi muszą mierzyć się autorzy tych badań, dotyczą wielu obszarów, z których najważniejsze to (1) sposoby pomiaru zasobów wiedzy w gospodarce, (2) uwzględnienie efektów związanych z procesa- mi dyfuzji wiedzy w obrębie gospodarki i między gospodarkami, (3) kwantyfika- cja znaczenia poszczególnych kanałów dyfuzji wiedzy w gospodarce, (4) metody ilościowego określenia roli poszczególnych elementów, składających się na zasoby wiedzy na dynamikę wzrostu gospodarczego. Istotnym wsparciem dla realizacji tych badań był (i wciąż jest) dynamiczny rozwój metod analizy ilościowej, nastę- pujący w ramach statystyki i ekonometrii. Badania te prowadzone były zarówno na  szczeblu makroekonomicznym (Coe, Helpman, 1995; Coe Helpman Hoff- maister, 1997, 2009; Xu, Wang, 1999; Keller, 2004; Zhu, Jeon, 2007; Woo, 2009, Wang, 2012; Ang, Madsen, 2013; Hyuk-Hwang i in., 2015), jak i na szczeblu gałę- ziowym1 (Verspagen, 1997; Braconier, Sjöhom, 1998; Frantzen, 2002; Lopez-Pue- yo, Bracenilla-Visus, Sanau, 2008; Sterlacchini, Francesco, 2011). Koncentrowa- ły się one głównie na kwantyfikacji zależności między wielkością zasobów wiedzy zgromadzonych w poszczególnych gospodarkach a wzrostem ich produktywności. Podobne badania prowadzono także dla polskiej gospodarki zarówno na szcze- blu makroekonomicznym (Welfe, red., 2001; 2009; Zienkowski, red., 2003), jak i na szczeblu sektorowym (Kubielas, 2009; Świeczewska, Tomaszewicz, 2011; Świe- czewska, 2009, 2013). Istotą tych badań było określenie roli czynników składa- jących  się na  szeroko rozumiane zasoby wiedzy we  wzroście efektywności pol- skiej gospodarki, mierzonej najczęściej poziomem i/lub tempem wzrostu łącznej produktywności czynników produkcji. W badaniach tych uwzględniano zarówno zasoby wiedzy tworzonej w polskiej gospodarce, jak również podejmowano próby oszacowania korzyści wynikających z dyfuzji wiedzy z zagranicy, z uwzględnie- niem różnych kanałów oddziaływania (import ogółem, import inwestycyjny, im- port produktów o różnym stopniu zaawansowania technologicznego, bezpośrednie 1 PojęciegałęziniemaodpowiednikawSystemieRachunkówNarodowych.Wniniejszejpracy będzieoznaczałopewienzbiórjednostekprowadzącychokreślonyrodzajdziałalności.Przy- kładowo,wkontekścieobowiązującejwPolsceklasyfikacjidziałalnościPKDpojęciegałęzi możeodnosićsiędosekcji,działuitd. 12 Wstęp inwestycje zagraniczne). Badania te uwzględniały zarówno okres funkcjonowania gospodarki centralnie planowanej, jak i gospodarki rynkowej. Część z nich obej- mowała także wczesne lata funkcjonowania Polski w strukturach Unii Europej- skiej. Wyniki tych badań wskazują, że istotne znaczenie dla utrzymania długo- okresowego tempa wzrostu polskiej gospodarki mają krajowe zasoby wiedzy oraz zasoby wiedzy pochodzące z zagranicy, choć efekt oddziaływania każdego z tych czynników jest różny w różnych okresach. W początkowych latach transformacji gospodarczej wzrost efektywności w znacznym stopniu wynikał z napływu wie- dzy i technologii z zagranicy, głównie poprzez import maszyn i urządzeń, ale tak- że za  sprawą bezpośrednich inwestycji zagranicznych. W  późniejszych latach (po 1995 r.) coraz silniej na wzrost efektywności polskiej gospodarki oddziaływały krajowe zasoby wiedzy. Istotne znaczenie w procesie długookresowego wzrostu gospodarczego miały także zasoby kapitału ludzkiego. Niniejsza praca wpisuje się w nurt badań nad rolą szeroko rozumianych za- sobów wiedzy w  procesie wzrostu gospodarczego. Głównym celem pracy jest określenie wpływu różnych czynników kształtujących zasoby wiedzy w polskiej gospodarce na wzrost jej efektywności, ze szczególnym uwzględnieniem korzyści wynikających z procesów dyfuzji wiedzy. Wspomniane procesy dyfuzji dotyczą zarówno dyfuzji wiedzy wewnątrz gospodarki, jak i procesów jej absorpcji ze źró- deł zewnętrznych. Analizą objęto lata 2005–2014, a zatem okres funkcjonowania Polski jako członka Unii Europejskiej. Realizacji tak sformułowanego celu głównego podporządkowano następujące cele szczegółowe: – wykazanie na  gruncie teoretycznym wielowymiarowości pojęcia wiedzy, wraz ze wskazaniem tych jej cech, które odróżniają ją od pozostałych czyn- ników produkcji; – charakterystykę roli wiedzy jako czynnika kształtującego zdolności gospodar- ki w zakresie szeroko rozumianej aktywności innowacyjnej, będącej wyznacz- nikiem pozycji konkurencyjnej danej gospodarki w gospodarce światowej; – systematyzację pojęć z zakresu dyfuzji wiedzy i innowacji, wraz ze wskaza- niem tych cech obydwu procesów, które na gruncie empirycznym umożli- wiają kwantyfikację efektów dyfuzji wiedzy w gospodarce; – przedstawienie roli wiedzy jako czynnika długookresowego wzrostu gospo- darczego, w kontekście analizy dorobku ekonomii matematycznej (modele wzrostu gospodarczego) wraz ze wskazaniem korzyści dla gospodarki wyni- kających z procesów dyfuzji wiedzy; – charakterystykę roli różnych czynników hamujących przebieg procesów dy- fuzji wiedzy w gospodarce; – dyskusję nad możliwościami empirycznego pomiaru zasobów wiedzy w go- spodarce, w świetle dostępnych danych statystycznych z obszaru nauki, tech- niki i działalności innowacyjnej; – określenie wielkości zasobów wiedzy w polskiej gospodarce oraz w poszcze- gólnych jej sektorach w oparciu o dostępne dane statystyczne z zakresu na- Wstęp 13 uki, techniki działalności innowacyjnej firm, aktywności gospodarki w ob- szarze ochrony własności intelektualnej oraz pozycji konkurencyjnej polskiej gospodarki w zakresie handlu wyrobami wysokiej techniki; – charakterystykę różnych metod pomiaru efektów dyfuzji wiedzy, wraz ze wskazaniem potencjalnych nośników wiedzy zarówno wewnątrz gospo- darki, jak i między gospodarkami; – przedstawienie, na gruncie literatury światowej, znaczenia poszczególnych czynników kształtujących kapitał wiedzy we wzroście efektywności proce- sów gospodarczych w krajach rozwiniętych i rozwijających się; – określenie roli szeroko rozumianego kapitału wiedzy we wzroście efektyw- ności procesów produkcyjnych w gałęziach polskiej gospodarki, z uwzględ- nieniem efektów długo- i krótkookresowych. Przeprowadzone badania empiryczne, których wyniki zawiera niniejsza mono- grafia, miały na celu weryfikację następujących hipotez badawczych. Hipoteza H1. Wraz z włączeniem Polski w struktury Unii Europejskiej wyraź- nie wzrosła aktywność podmiotów funkcjonujących w polskiej gospodarce w za- kresie szeroko rozumianej działalności innowacyjnej. Hipoteza H2. Krajowe podmioty gospodarcze w coraz większym stopniu anga- żują się w procesy innowacyjne, których jednym z elementów jest budowa trwałej sieci współpracy między firmami reprezentującymi różne sfery działalności, głów- nie wśród branż przemysłowych. Hipoteza H3. Dyfuzja krajowych zasobów wiedzy wewnątrz polskiej gospodar- ki w istotny sposób przyczynia się do wzrostu jej efektywności, chociaż efekty te są zróżnicowane gałęziowo. Hipoteza H4. Dyfuzja wiedzy z zagranicy jest istotnym czynnikiem wzrostu efektywności polskiej gospodarki, choć siła jego oddziaływania zależy od rodzaju prowadzonej działalności. Hipoteza H5. Siła oddziaływania procesów dyfuzji wiedzy z  zagranicy na wzrost efektywności sektorów polskiej gospodarki jest zróżnicowana w zależ- ności od przyjętych kanałów dyfuzji. Tak sformułowane cele i  hipotezy badawcze determinują teoretyczno-empi- ryczny charakter niniejszej monografii. Weryfikację hipotez badawczych prze- prowadzono z wykorzystaniem szerokiego spektrum metod ilościowych, głównie z obszaru analizy input-output (wyznaczanie i dekompozycja strukturalna mnoż- ników krajowych nakładów B+R, budowa macierzy przepływów innowacji w pol- skiej gospodarce, analiza ważności elementów tych macierzy przy zastosowaniu metody minimalnego przepływu) oraz ekonometrycznego modelowania danych przekrojowo-czasowych (w zakresie modeli statycznych i dynamicznych). Monografia składa się z sześciu rozdziałów. Pierwszy z nich ma charakter stricte teoretyczny. Zawiera on przegląd definicji dotyczących wiedzy jako głównego czyn- nika w procesie „produkcji” innowacji. Omówione zostały te cechy wiedzy, które odróżniają ją od innych czynników produkcji, określanych mianem klasycznych. Rolę wiedzy we współczesnych gospodarkach zarysowano w kontekście dyskusji 14 Wstęp nad paradygmatem gospodarki opartej na wiedzy. Przedstawiono także klasyfika- cję rodzajów wiedzy i innowacji według wybranych kryteriów. Omówiono typolo- gię procesów dyfuzji wiedzy i innowacji, dyskutowaną szeroko w literaturze, oraz wybrane modele dyfuzji wiedzy. Rozdział drugi zawiera rozważania na temat roli wiedzy i innowacji w procesie rozwoju gospodarczego, prowadzone na gruncie teorii ekonomii. Choć punktem wyjścia jest analiza poglądów klasyków ekonomii, to jednak szczególna uwaga kon- centruje się na analizie wniosków wynikających ze współczesnych modeli wzrostu gospodarczego. Obszernej dyskusji poddano dorobek Josepha A.  Schumpetera, uważanego za prekursora badań nad rolą innowacji w procesie rozwoju współcze- snych gospodarek. W przedstawionych rozważaniach istotny nacisk został poło- żony na znaczenie dyfuzji wiedzy i innowacji w procesie wzrostu gospodarczego. Zwrócono także uwagę na fakt występowania istotnych barier związanych z dyfu- zją wiedzy i innowacji między gospodarkami, nie w pełni ujętych w teorii endoge- nicznego wzrostu, a wpisujących się w nurt ekonomii instytucjonalnej. W rozdziale trzecim przedstawiono wyniki badań statystycznych, które są pod- stawą do określenia potencjału polskiej gospodarki i jej poszczególnych sektorów w  zakresie tworzenia i  komercjalizacji zasobów wiedzy. Analizy te opierają  się na  danych dotyczących szeroko rozumianej działalności badawczo-rozwojowej (B+R), działalności innowacyjnej, aktywności patentowej etc. Na podstawie prze- prowadzonych analiz możliwa była ilościowa ocena zasobów wiedzy w polskiej gospodarce. Scharakteryzowano także pozycję innowacyjną Polski na tle krajów Unii Europejskiej w  świetle aktualnych wskaźników innowacyjności przyjętych przez Komisję Europejską w celu monitorowania realizacji celów ujętych w Stra- tegii Europa 2020. Przedmiotem rozważań przedstawionych w rozdziale czwartym są możliwości zastosowania metod analizy input-output do badania procesów rozprzestrzenia- nia się wiedzy i innowacji między poszczególnymi gałęziami polskiej gospodarki. Przedstawione zostały ogólne założenia będące podstawą ilościowego określania korzyści dla poszczególnych gałęzi gospodarki wynikających z procesów dyfuzji wiedzy wewnątrz gospodarki. Jednocześnie wprowadzono uproszczoną takso- nomię rodzajów dyfuzji wiedzy i  innowacji w  gospodarce, mającą przełożenie na metody pomiaru efektów takiej dyfuzji. W dalszej części tego rozdziału przed- stawiono koncepcję mnożnika nakładów na B+R wraz z określeniem potencjal- nych przyczyn zmian wielkości tych mnożników w czasie, skwantyfikowanych za pomocą metod dekompozycji strukturalnej. Mnożniki nakładów na B+R sta- nowią podstawę do konstrukcji macierzy przepływu wiedzy i innowacji uciele- śnionych w produktach pośrednich dla polskiej gospodarki (w latach 2000, 2005 i 2010) – te zaś zostały zastosowane do zdefiniowania klastrów innowacyjnych w polskiej gospodarce, skupiających grupy gałęzi ściśle ze sobą kooperujących w procesie dyfuzji wiedzy. W  rozdziale piątym zdefiniowane zostały potencjalne kanały dyfuzji wiedzy z  zagranicy. Uwagę skupiono na  roli handlu zagranicznego, bezpośrednich in- Wstęp 15 westycjach zagranicznych, przepływach patentów i licencji między krajami oraz migracji wykwalifikowanej siły roboczej. Wymienione kanały dyfuzji wiedzy i innowacji z zagranicy uznawane są jako istotne dla wzrostu efektywności po- szczególnych gospodarek, co potwierdzają wyniki licznych badań empirycznych prowadzonych w tym obszarze. Wyniki tych badań zostały omówione w dalszej części tego rozdziału. Stanowią one podstawę do opracowania własnego narzę- dzia badawczego służącego weryfikacji hipotez dotyczących roli kapitału wiedzy we wzroście efektywności procesów produkcyjnych w gałęziach polskiej gospo- darki po 2004 r. Ostatni, szósty rozdział zawiera wyniki badań empirycznych dotyczących roli szeroko rozumianego kapitału wiedzy we wzroście łącznej produktywności czyn- ników produkcji w gałęziach polskiej gospodarki. Badania te opierają się na za- stosowaniu modeli ekonometrycznych, konstruowanych na  podstawie danych przekrojowo-czasowych, opisujących poziom i dynamikę łącznej produktywno- ści czynników produkcji w  polskiej gospodarce i  jej poszczególnych sektorach, z  uwzględnieniem relacji długookresowych i  krótkookresowych. W  badaniach uwzględnione zostały efekty dyfuzji krajowych zasobów wiedzy za pośrednictwem przepływów surowców i materiałów pochodzenia krajowego i wykorzystywanych na różnych etapach procesu produkcyjnego. Badano także wpływ dyfuzji wiedzy z zagranicy z uwzględnieniem różnych kanałów tego transferu, spośród których wyróżniony został import i bezpośrednie inwestycje zagraniczne. Podjęto również próbę uwzględnienia efektów tzw. swobodnego transferu wiedzy z najbardziej za- awansowanych technologicznie krajów świata. Monografia stanowi syntezę, ale  zarazem poszerzenie długoletnich badań nad źródłami postępu technicznego, prowadzonych w ramach prac nad długo- okresowym modelem wzrostu polskiej gospodarki W8D, skonstruowanym w ze- spole kierowanym przez prof. dr. hab. Władysława Welfe z Uniwersytetu Łódzkie- go, mojego Mistrza i Mentora. Doświadczenia w zakresie modelowania gospodarki narodowej z wykorzystaniem metod analizy input-output są efektem długoletniej pracy w zespole Katedry Teorii i Analiz Systemów Ekonomicznych, kierowanej przez prof. dr hab. Łucję Tomaszewicz. W czasie mojej pracy zawodowej zawsze spotykałam  się z  życzliwością i  ogromnym wsparciem ze  strony Pani Profesor, a także pozostałych członków zespołu. Jestem wdzięczna za wszelkie uwagi i su- gestie formułowane przez moich Kolegów z Katedry. Dziękuję także wszystkim uczestnikom spotkań naukowych organizowanych w ramach działalności Zespo- łu Modelowania Gospodarki Narodowej, funkcjonującego przy Katedrze Modeli i Prognoz Ekonometrycznych UŁ, kierowanego obecnie przez prof. dr. hab. Alek- sandra Welfe. Dziękuję także prof. dr. hab. Tomaszowi Tokarskiemu z Uniwersyte- tu Jagiellońskiego za przeprowadzenie mnie przez meandry skomplikowanych za- gadnień z zakresu ekonomii matematycznej. Podziękowania kieruję także do Pani Profesor Elżbiety Mączyńskiej za wnikliwą i konstruktywną recenzję. Uwagi i su- gestie w niej zawarte okazały się być niezwykle pomocne przy przygotowywaniu ostatecznej wersji monografii. 16 Wstęp *** Książka ta nie powstałaby, gdyby nie moja Rodzina. Dziękuję moim Rodzicom, którzy, mimo zawansowanego wieku, przejęli na siebie gros obowiązków domo- wych, mojemu Mężowi za  wsparcie na  każdym etapie mojej pracy zawodowej, a także moim Dzieciom, które, w całym tym okresie, wykazały się ponadprzecięt- ną cierpliwością... Rozdział1 Wiedza, innowacje i ich dyfuzja Zmiany, które występują we współczesnych gospodarkach, wskazują na ogrom- ną rolę wiedzy, innowacji i postępu technicznego w procesie ich rozwoju. Efekty ogromnego zainteresowania wiedzą i jej produktem – innowacjami – można upatry- wać chociażby w sukcesach gospodarek takich państw, jak Chiny, Korea Południowa czy niektóre gospodarki Ameryki Południowej, gdzie w niezwykle krótkim czasie osiągnęto wysoki poziom rozwoju gospodarczego. Kraje te, dzięki dostępowi do no- woczesnych technologii oraz odpowiedniej polityce proinnowacyjnej, weszły trwale na ścieżkę dynamicznego rozwoju i dorównały już, a w niektórych przypadkach na- wet przewyższyły, poziomowi gospodarczemu krajów do tej pory uważanych za po- tęgi w zakresie tworzenia i wykorzystania nowych technologii (Stany Zjednoczone, Japonia czy niektóre gospodarki Europy Zachodniej). Jednocześnie dokonujące się zmiany spowodowały pojawienie się niespotykanych do tej pory dysproporcji mię- dzy poziomem rozwoju gospodarczego poszczególnych krajów świata. Różnice te są widoczne nie tylko przy porównywaniu krajów rozwiniętych z rozwijającymi się, ale także istnieją w obrębie tej samej grupy krajów. Stało się więc jasne, że w obec- nych czasach sukces gospodarczy zależy zarówno od posiadania własnych zasobów wiedzy, ale także od możliwości ich szybkiej absorbcji i przekształcania w innowacje. Pełne zrozumienie roli wiedzy, technologii i  innowacji w  procesie rozwoju współczesnych gospodarek – gospodarek opartych na wiedzy – wymaga komplek- sowego zdefiniowanie tych pojęć z uwzględnieniem ich usytuowania w obszarze nauk społeczno-ekonomicznych. Tego właśnie dotyczą treści zawarte w tym roz- dziale. Przedstawione w nim zostały różne klasyfikacje wiedzy i innowacji. Podjęto także próbę klaryfikacji związków między wiedzą a innowacjami. Szeroko potrak- towane zostało także zjawisko przepływów wiedzy i innowacji w gospodarce wraz z odniesieniem do wybranych modeli opisujących oba te zjawiska. Rozważania przedstawione w niniejszym rozdziale wpisują się w dyskurs nad rozumieniem pa- radygmatu gospodarki opartej na wiedzy. 18 Dyfuzjawiedzywpolskiejgospodarce.Ujęciesektorowe 1.1. Wiedza i jej rodzaje. Cechy wiedzy Rozwój i funkcjonowanie współczesnych gospodarek w coraz większym stop- niu zdeterminowane jest zarówno posiadanymi przez te gospodarki zasobami wiedzy, jak i ich zdolnością do absorbcji wiedzy ze źródeł zewnętrznych. Wiedza stała się kluczowym czynnikiem produkcji, gdyż w coraz większym stopniu wypie- ra ona pierwotne czynniki produkcji: surowce, kapitał i pracę (Drucker, 1994: 32). Wzrost znaczenia wiedzy w procesie rozwoju współczesnych gospodarek jest wy- padkową wielu czynników, do których należą m.in.: postępujące procesy globali- zacji, rosnąca konkurencja produktowa i technologiczna, coraz krótsze cykle życia produktów, jak i coraz bardziej powszechny dostęp do nowoczesnych technologii informatycznych i telekomunikacyjnych (Dworak, 2012: 16). Choć termin „wiedza” jest powszechnie używany, jednak trudno jest podać jego jednoznaczną definicję, która uwzględniałaby możliwie wszystkie jego aspekty. Cytując za L. Zienkowskim definicję tego terminu zaczerpniętą z Nowej encyklope- dii PWN, wiedza w jej szerokim znaczeniu określa „wszelki zbiór informacji, po- glądów, wierzeń itp., którym przypisuje się wartości poznawcze i/lub praktyczne”, zaś w węższym znaczeniu to „ogół wiarygodnych informacji o rzeczywistości wraz z umiejętnością ich wykorzystania” (Zienkowski, red., 2003: 10). Obie zacytowane wyżej definicje wiedzy bazują na  zbiorze informacji jako czynniku koniecznym dla powstawania wiedzy. Pojęcia te nie są jednak tożsame, co wyraźnie zostało podkreślone przez D.  Tobina (1996). Wyraźnie rozróżniał on pojęcia, takie jak: „dane”, „informacje”, „wiedza” i „mądrość”, które w przedsta- wionym porządku tworzą tzw. piramidę wiedzy i mądrości (Kobyłko, Morawski, 2006: 20; Jashapara, 2006: 34; Dworak, 2012: 17). Najniższy poziom tej piramidy stanowią dane, które definiowane są jako najprostsze, wyrwane z kontekstu, nie- połączone ze sobą obiekty (fakty, obrazy, liczby itd.) dotyczące aktualnego stanu świata. Jeśli dane zostaną w określony sposób usystematyzowane i przedstawio- ne w konkretnym kontekście, tak aby na ich podstawie można było formułować wnioski, wówczas należy traktować je jako informacje. W takim znaczeniu infor- macje stanowią kolejny poziom piramidy wiedzy i mądrości. Wiedza, znajdują- ca się na wyższym poziomie piramidy, jest usystematyzowaną informacją, o okre- ślonej strukturze, pozyskaną w określonym celu lub dla pewnego zastosowania, wraz z umiejętnością jej interpretowania (Koźmiński, 2004: 94–95; Kasperkiewicz, 2010: 10). Z tej perspektywy w sposób jednoznaczny wynika, że wiedza jest zawsze związana z  konkretną osobą, jest dziełem jednostek i  reprezentuje ich przeko- nania dotyczące zależności przyczynowo-skutkowych (Probst, Raub, Romhardt, 2002: 35). Mądrość stanowiąca ostatni poziom wspomnianej piramidy jest wiedzą uzupełnioną o działanie, doświadczenie i intuicję. W ujęciu ekonomicznym wiedza zwykle jest traktowana zarówno jako pewien zasób informacji, które mogą być przetwarzane i wykorzystywane do podejmo- wania racjonalnych decyzji ekonomicznych, a więc jako pewien rodzaj aktywów, Rozdział1.Wiedza,innowacjeiichdyfuzja 19 które stanowią określone dobro ekonomiczne, mogące być prywatną własnością i tym samym przedmiotem obrotu rynkowego (Knowledge…, 2002: 12–13). Z per- spektywy organizacji1 zasoby wiedzy traktowane są jako jej aktywa intelektualne, będące sumą wiedzy posiadanej przez indywidualnych pracowników lub zespo- łów pracowników, które organizacja wykorzystuje w swych działaniach (Dolińska, 2010: 78). Tym samym, zasoby wiedzy stają się kolejnym czynnikiem produkcji. Wiedza, ze względu na posiadane przez nią cechy, różni się jednak zasadniczo od pozostałych czynników produkcji, zwanych dalej klasycznymi (wśród których wymienić należy m.in. zasoby pracy i zasoby kapitału rzeczowego). Cechy wiedzy są szeroko dyskutowane w literaturze przedmiotu (Cimoli, Constantino, 2000: 58; Galata, 2004: 50 i dalsze; Piech, Radosevic, 2006: 32; Majewska-Bator, 2010: 100 i dalsze; Dworak, 2012: 19–20; Tabaszewska, 2012: 20). To, co odróżnia wiedzę od klasycznych czynników produkcji, to: 1) jej niewyczerpalność, co oznacza, że mimo przekazywania zasobów wiedzy między podmiotami, zasoby te nie ulegają zmniejszeniu. Co więcej, w trak- cie procesów korzystania z zasobów wiedzy mogą one się zwiększać – im bowiem częściej jest ona używana, tym jej zasoby stają się bogatsze wskutek akumulacji; 2) symultaniczność – może być ona używana przez wiele podmiotów i osób, jak i w różnych miejscach jednocześnie, tym samym stanowiąc dobro niery- walizacyjne oraz 3) nieliniowość – ta sama wiedza stosowana przez różne podmioty może prze- łożyć się na inne efekty. Co więcej, posiadanie nawet dużych zasobów wie- dzy nie musi przełożyć się na korzyści wynikające z jej zastosowania. Wielu autorów wskazuje przy tym na dominację, jako kolejną cechę wiedzy, co oznacza, że staje się ona priorytetowym zasobem każdej organizacji, mającym strategiczne znaczenie dla jej funkcjonowania i osiągania przewag konkurencyj- nych (Dolińska, 2010: 84–85). Istotne jest zarazem, że zasoby wiedzy, w przeci- wieństwie do klasycznych czynników produkcji, nie ulegają całkowitemu zużyciu, choć jej fragmenty ulegają deprecjacji czy dezaktualizacji (chociażby ze względu na upływ czasu), a dodatkowe „jednostki” wiedzy wcale nie muszą oznaczać wzro- stu dostępnych zasobów wiedzy2. Kolejną cechą odróżniającą wiedzę od klasycz- nych czynników produkcji jest z jednej strony jej obfitość, z drugiej zaś ograniczo- na zdolność jednostek do jej wykorzystywania w procesie produkcyjnym. Wiig, de Hoog, Van der Spek (1997: 16) dokonali specyfikacji cech wiedzy, które odróż- niają ją od innych zasobów organizacji. Są nimi: – niematerialność i trudność pomiaru; 1 Organizacjajestrozumianatuszerokojako„zbiórelementówwewnętrznieuporządkowa- nych,powiązanychzesobąidziałającychwokreślonymotoczeniu”(Kisielnicki,2002:12). Elementami składowymi każdej organizacji są ludzie, cele i środki, pozostające ze sobą wewzajemnychrelacjach.Organizacjeprzypomocyludzirealizujązamierzonecele,wyko- rzystującprzytymokreśloneśrodki(ibidem:13). 2 Jedynienowawiedzamożeprzyczynićsiędowzrostuistniejącychzasobówwiedzy. 20 Dyfuzjawiedzywpolskiejgospodarce.Ujęciesektorowe – ulotność, która powoduje, że wiedza może zostać utracona w krótkim czasie; – ucieleśnienie w ludziach o określonej woli i uzasadnieniu; – brak „konsumowalności” w procesie jej wykorzystywania, często zasoby wie- dzy ulegają zwiększeniu w procesie jej wykorzystywania; – niemożność jej zakupienia na rynku w dowolnym czasie; – możliwość wykorzystania wiedzy w różnych procesach w tym samym czasie. W  literaturze przedmiotu występuje wiele klasyfikacji wiedzy ze  względu na różne kryteria podziału, co wynika z faktu, iż samo pojęcie wiedzy jest bar- dzo szerokie. Syntetyczny zestaw tych klasyfikacji zawiera tab. 1.1. Przedstawione w niej kryteria podziału wiedzy są przyjęte w sposób arbitralny. Starano się jednak, aby uwzględnić te, które są istotne dla realizacji celów badawczych (sformułowa- nych we wstępie do monografii), ale zarazem, aby wykazać złożoność tego pojęcia. Uwagi 4 Podział zapropono- wanyprzezB.A.Lund- walla i B. Johnsona (1994) Tabela 1.1.Klasyfikacjawiedzywedługwybranychkryteriów Kryterium podziału 1 Rodzaje wiedzy 2 Krótka charakterystyka 3 Kryteria ogólne Charakterprzeka- zywanych treści, sposobu prezen- tacji i możliwości jejpozyskiwania Know-what Wiedzaofaktach.Tenrodzajwiedzyjest bliski temu, co zwykle określa się mia- neminformacji.Tentypwiedzyfunkcjo- nujewpostaciliczb,zestawieńraportów, cooznacza,żełatwomożebyćprzekazy- wanyinnymużytkownikom Know-how Odnosisiędoumiejętnościlubzdolności do wykonania określonych zadań. Naj- częściejzwiązanajestzdanąorganizacją (przedsiębiorstwem, jednostką badaw- czą lub zespołem badawczym), jednak może się rozprzestrzeniać w ramach współpracymiędzyorganizacjami Know-why Wiedza naukowa o zasadach i prawach natury. Proces produkcji/reprodukcji tegorodzajuwiedzyodbywasięnajczę- ściej w wyspecjalizowanych organiza- cjach: laboratoriach, jednostkach ba- dawczych, uniwersytetach itd. Wiedza tanajczęściejjestpublikowanawformie artykułów,raportów,opracowań,paten- tów i udostępniana potencjalnym użyt- kownikom bezpośrednio lub pośrednio wformiebazdanychiplatformwymiany myśli naukowo-technicznej. Postrzega- na często jako najważniejszy „nakład” w procesie generowania postępu tech- nicznego
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Dyfuzja wiedzy w polskiej gospodarce. Ujęcie sektorowe
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: