Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00340 005265 12756530 na godz. na dobę w sumie
Dylematy zarządzania kryzysowego w Rzeczypospolitej Polskiej - ebook/pdf
Dylematy zarządzania kryzysowego w Rzeczypospolitej Polskiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 324
Wydawca: Wyższa Szkoła Humanitas Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3656-8237-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> podręczniki
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).
Współczesne zagrożenia bezpieczeństwa charakteryzują się nieprzewidywalnością, gwałtownością, wielowymiarowością, zmiennością, nieokreślonością oraz wzajemnym przenikaniem się i dotyczą prawie wszystkich dziedzin funkcjonowania społeczeństwa. Konsekwencją tych zagrożeń może być utrata życia, zdrowia, posiadanych dóbr materialnych, destabilizacja rozwoju politycznego, gospodarczego czy utrata warunków do swobodnego bytu, rozwoju. Mogą one wystąpić w różnym terenie, o trudnym do określenia zasięgu, intensywności, czasie występowania i nieprzewidywalnych skutkach. Dlatego też przeciwdziałanie tym zagrożeniom i ograniczanie potencjalnych strat wymaga bezpośredniego udziału organów władzy, użycia interdyscyplinarnych sił i środków, jakie posiada państwo, co m.in. jest przyczyną powstania i dynamicznego rozwoju zarządzania kryzysowego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wstęp Współczesne zagrożenia bezpieczeństwa charakteryzują się nieprzewidywalnością, gwałtownością, wielowymiarowością, zmiennością, nie określonością oraz wzajemnym przenikaniem się i  dotyczą prawie wszystkich dziedzin funkcjonowania społeczeństwa. Konsekwencją tych zagrożeń może być utrata życia, zdrowia, posiadanych dóbr material- nych, destabilizacja rozwoju politycz nego, gospodarczego czy utrata warunków do swobod- nego bytu, rozwoju. Mogą one wystąpić w różnym terenie, o trudnym do określenia zasięgu, intensywności, czasie występowania i nieprzewidywalnych skutkach. Dlatego też przeciw- działanie tym zagrożeniom i  ograniczanie potencjalnych strat wymaga bezpośredniego udziału organów władzy, użycia interdyscyplinarnych sił i środków, jakie posiada państwo, co m.in. jest przyczyną powstania i dynamicznego rozwoju zarządzania kryzysowego. Zarządzanie kryzysowe w  Polsce polega na zapobie ganiu sytuacjom kryzysowym będącym konsekwencją zagrożeń, przygotowaniu do przejmowania nad nimi kontroli w drodze zaplanowanych działań, reagowaniu w przypadku ich wystąpienia oraz usuwa- niu ich skutków. Istotą zarządzania kryzysowego jest nie tylko reagowanie w momencie pojawienia się sytuacji kryzysowej, ale co istotne – podejmowanie działań, których celem jest niedopuszczenie do powstania tej sytuacji oraz działania mające na celu przywróce- nie stanu sprzed sytuacji kryzysowej. Zarządzanie kryzysowe umożliwia ochronę zdrowia i życia ludzi oraz mienia i środowiska naturalnego. Dotyczy również przeciwdziałania ta- kim zagrożeniom, które mogą wywołać sytuację kryzysową destabilizującą funkcjonowa- nie organów państwa czy życie społeczeństwa. Do zagrożeń w zarządzaniu kryzysowym w literaturze problemu zazwyczaj zalicza się zagrożenia naturalne, cywilizacyjne, wyni- kające z zachowań społecznych, a także ataki terrorystyczne. W celu zapewnienia sku- tecznego przeciwdziałania tym zagrożeniom, maksymalnego ograniczenia strat ludzkich, mienia i środowiska naturalnego za pomocą możliwych do użycia sił i środków w Polsce zorganizowano system zarządzania kryzysowego. Jest to system wieloszczeblowy i wieloelementowy obejmujący wszystkie szczeble ad- ministracji rządowej i samorządowej, posiadający strukturę organizacyjną umożliwiającą realizację zadań dotyczących ochrony zdrowia i życia ludzi oraz mienia i środowiska na- turalnego. Został on zintegrowany z systemami kryzysowymi NATO i UE. System ten jest stosunkowo nowym elementem w dziedzinie bezpieczeństwa, dynamicznie rozwijającym się, podlegającym zmianom i doskonaleniu w trakcie swojego funkcjonowania i co jest niezwykle istotne – nie do końca zdefiniowanym. Dlatego niezwykle ważne jest prowa- dzenie badań na rzecz wy pracowania założeń doskonalenia tego systemu. System ten składa się z elementów zarządzających na poziomie krajowym, wojewódz- kim, powiatowym i gminnym oraz przyporządkowanych im elementów wykonawczych. Elementy zarządzające na każdym poziomie systemu tworzą organy administracji pu- blicznej, w skład których wchodzą decydent (Rada Ministrów, wojewoda, starosta, wójt), zespoły zarządzania kryzysowego o charakterze ekspercko-doradczym oraz centra zarzą- dzania kryzysowego pełniące całodobowe dyżury. Ich zasadniczym zadaniem jest zapew- nienie ciągłości podejmowania decyzji w obszarach zapobiegania powstawaniu zagrożeń, monitorowania tych zagrożeń, reagowania na powstałą sytuację kryzysową oraz usuwanie skutków tej sytuacji. Natomiast elementy wykonawcze odpowiadają za niesienie natych- miastowej pomocy osobom po szkodowanych i oczekującym na wsparcie w sytuacji za- grożenia, awarii, katastrofy czy kataklizmu, ograniczanie strat ludzkich, mienia i środo- wiska naturalnego oraz usuwanie skutków sytuacji kryzysowej. W skład tych elementów wchodzą w zależności od poziomu systemu specjalistyczne służby, straże, wyodrębnione inspekcje i organizacje pozarządowe oraz społeczeństwo. System zarządzania kryzysowe- go głównie obejmuje1: identyfikację zagrożeń kryzysowych poprzez stworzenie katalogu możliwych zagrożeń, dokonanie oceny ryzyka, określenie negatywnych skutków dla ludzi, mienia i środowiska naturalnego oraz infrastruktury krytycznej, określenie katalogu przedsięwzięć strukturalno-organizacyjnych i funkcjonal- nych mających na celu przygotowanie administracji rządowej i samorządowej oraz zaso- bów państwa do skutecznego reagowania na powstałe zagrożenia, − określenie procedur postępowania w przypadku powstania sytuacji kryzysowej, przygotowanie i utrzymanie zasobów (siły i środki) do wykorzystania w sytu- określenie zasad współdziałania zaangażowanych podmiotów podczas reagowa- acjach kryzysowych, nia kryzysowego. 8 − − − − Skuteczność systemu zarządzania kryzysowego zależy od wielu czynników, ale do głównych możemy zaliczyć: właściwe uregulowania prawne, efektywne rozwiązania strukturalne i powiązania organizacyjne, stosowne uprawnienia kompetencyjne kluczo- wych osób funkcyjnych systemu, właściwe planowanie tworzące plany zarządzania kry- zysowego zawierające siły i środki możliwe do użycia w sytuacji kryzysowej, procedury działania, sposoby rozwiązywania hipotetycznych sytuacji kryzysowych, a także zasady koordynacji działań oraz organizacji współdziałania czy monitoring zapewniający termi- nowe, pełne i wiarygodne informacje o zagrożeniach. Ponadto ważne jest systematyczne szkolenie kadr kierowniczych systemu i koordynowanie wszystkich jego elementów oraz trafne i terminowe podejmowanie optymalnych decyzji. Systemu zarządzania kryzysowego nie można zorganizować raz na zawsze. Wymaga on systematycznego doskonalenia wynikającego z badań i analiz związanych ze wspo- mnianą nieprzewidywalnością i zmiennością potencjalnych zagrożeń, rozwojem techno- logicznym, zmianami aktów prawnych, z wniosków z funkcjonowania systemu podczas zaistniałych sytuacji kryzysowych oraz ćwiczeń i szkoleń podsystemu kierowania i pod- miotów wykonawczych. Ważnym źródłem doskonalenia systemu zarządzania kryzyso- 1 G. Sobolewski (kier. nauk.), Model zarządzania przepływem informacji w sytuacjach kryzysowych, Akade- mia Obrony Narodowej, Warszawa 2013, s. 7. Dylematy zarządzania kryzysowego w Rzeczypospolitej Polskiej 9 wego jest również korzystanie z doświadczeń państw, które już takie systemy zbudowa- ły, używają je dla zapewnienia bezpieczeństwa swoich obywateli i również wprowadzają niezbędne innowacje. Ponieważ system zarządzania kryzysowego w Polsce współpracuje z systemami kryzysowymi NATO i UE, które są systematycznie doskonalone, należy rów- nież analizować systemy tych organizacji i w celu zapewnienia kompatybilności dostoso- wywać krajowy system do natowskich i unijnych rozwiązań. Stwierdzone podczas pro- wadzonych badań niedoskonałości systemu, m.in. w podstawach prawnych jego funkcjo- nowania, strukturze organizacyjnej w aspekcie podmiotów wykonawczych, organizacji współdziałania i koordynacji działań, przyjętych procedurach i zasadach działania, mogą stanowić inspirację do doskonalenia systemu zarządzania kryzysowego w Polsce. Jak zauważa Jacek Pawłowski, przeciwdziałanie wszystkim potencjalnym zagroże- niom bezpieczeństwa państwa wymaga posiadania zintegrowanego systemu bezpieczeń- stwa narodowego, gwarantującego szybkie i  sprawne działanie w  każdych warunkach oraz w reakcji na wszelkiego typu zagro żenia i kryzysy2. Waldemar Kitler jest zdania, że ustanowienie zintegrowanego systemu bezpieczeństwa narodowego w Polsce doprowadzi do uporządkowania plątani ny działań organizacyjnych i aktów prawnych regulujących kwestie bezpieczeństwa narodowego3. Elementem takiego systemu powinien być udosko- nalony system zarządzania kryzysowego. Należy więc doskonalić system zarządzania kryzysowego w  Polsce, ponieważ od sprawności jego struktur, możliwości sprostania wyzwaniom i zagrożeniom, umiejętno- ści wykorzy stania szans będzie zależeć rozwój, suwerenny byt oraz bezpieczeństwo oby- wateli. Należy skoncentrować się na doskonaleniu systemu, który byłby w stanie sprostać zarówno tym istniejącym, jak i (przede wszystkim) tym nowo pojawiającym się wyzwa- niom. Akcentuje się potrzebę posiadania uniwersalnego systemu, który byłby zdolny do reagowania na większość zagrożeń występujących zarówno w narodowym, jak i między- narodowym środowisku bezpieczeństwa i to we wszystkich stanach funkcjonowania pań- stwa. W konsekwencji należy zastosować nowe, kompleksowe podejście do organizacji systemu zarządzania kryzysowego w RP, dając jednocze śnie możliwość większego wy- korzystania zasobów, co prowadzi do usprawnienia działalności państwa w kwestii bez- pieczeństwa. Można tego dokonać m.in. poprzez modyfikację funkcjonujących struktur organizacyjnych oraz rozwiązań prawnych. Bezpieczeństwo państwa powinno opierać się na systemie zarządzania bezpieczeństwem narodo wym, w tym na jego części – systemie zarządzania kryzysowego. Jednym z głównym celów funkcjonującego systemu zarządza- nia kryzysowego w Polsce powinno być zagwarantowanie ciągłości podejmowania decyzji wraz z ich koordynacją, niezależnie od rodzaju zagrożenia i okoliczności funkcjonowania państwa (stan pokoju, kryzysu i wojny)4. Efektywność i spójność takiego systemu wyrażać się będzie synergią wysiłków poszczególnych organów, instytucji i służb państwowych 2 J. Pawłowski, Zarys teorii sytemu bezpieczeństwa państwa, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2013, s. 9. 3 W. Kitler, Bezpieczeństwo narodowe RP. Podstawowe kategorie, uwarunkowania, system, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2011, s. 269. 4 G. Sobolewski (red.), Organizacja i funkcjonowanie centrum zarządzania kryzysowego, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2011, s. 33. Wstęp 10 odpowiedzialnych za bezpieczeństwo państwa. O sprawności zarządzania kryzysowego podczas prowadzonych działań we współczesnych uwarunkowaniach decydują przede wszystkim istniejące struktury organizacyjno-funkcjonalne, stosowane procedury za- rządzania i wykorzystanie technicznych środków wspomagania reagowania na zaistniałe sytuacje kryzysowe. Obniżenie ryzyka związanego z możliwością wystąpienia zagrożeń i powstaniem sytuacji kryzysowej oraz wytworzenie sprawnych mechanizmów przejmo- wania nad nimi kontroli w drodze racjonalnie zaplanowanych działań, a tym samym za- pewnienia bezpieczeństwa wymaga posiadania przez państwo sprawnego systemu zarzą- dzania kryzysowego – jako integralnej części bezpieczeństwa narodowego. Dotychczaso- wa wiedza oraz wyniki badań z obszaru zarządzania kryzysowego po zwalają zauważyć, że funkcjonujący system zarządzania kryzysowego oraz wymagania, które stawiane są przed nim, powodują, iż do jego sprawnego funkcjonowania istotne jest5: − określenie jednolitej struktury zespołów zarządzania kryzysowego na poszcze- gólnych poziomach administracji; − opracowanie jednolitych procedur postępowania w każdej z faz zarządzania kry- zysowego dla poszczególnych podmiotów systemu zarządzania kryzysowego z rozróżnie- niem zakresu zadań, obowiązków i uprawnień w zależności od szczebla; − wyposażenie wszystkich podmiotów systemu w jednolity i zintegrowany sprzęt oraz oprogramowanie wspomagające funkcjonowanie tych zespołów; − integracja już wykorzystywanych bądź planowanych do wykorzystania systemów teleinformatycznych w zakresie: − − • • unifikacji interfejsów aplikacji; przetwarzanych różnego rodzaju danych, tj. pochodzących z monitoringu, da- nych historycznych czy prognozowanych, danych geograficznych, zestawień i podsumo- wań, obiegu dokumentów i innych; integracja wymiany danych pomiędzy systemami teleinformatycznymi funkcjo- nującymi bądź planowanymi do wykorzystania w poszczególnych zespołach zarządzania kryzysowego; zaplanowanie systemu szkoleń z zakresu obowiązków, procedur oraz zadań obo- wiązujących poszczególne podmioty systemu zarządzania kryzysowego, a także szkoleń po- zwalających na umiejętne wykorzystanie już wdrożonych systemów teleinformatycznych. Kluczowym elementem doskonalenia zarządzania kryzysowego są badania naukowe prowadzone w zakresie bezpieczeństwa oraz wykorzystanie wyników tych badań w prak- tycznym doskonaleniu funkcjonowania systemu zarządzania kryzysowego. Efektywny i  funkcjonalny system zarządzania kryzysowego może być zbudowany i  doskonalony w oparciu o rezultaty badań naukowych, a nie na podstawie przyjmowanych doktryn czy implementowanych zachodnich wzorców, nieprzystających do polskiej rzeczywistości, po- nieważ tym, co wyróżnia badania naukowe, są kryteria naukowości, do których zalicza się6: 5 G. Sobolewski (kier. nauk.), Model zarządzania przepływem…, s. 12-13. 6 M. Pelc, Elementy metodologii badań naukowych, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2012, s. 8. Dylematy zarządzania kryzysowego w Rzeczypospolitej Polskiej 11 − zgodność postępowania badawczego z metodami naukowymi, a to oznacza, że postępowanie badawcze musi zapewnić racjonalny dobór, układ i metodolo giczną po- prawność czynności badawczych, język, pozwalający ściśle i jednoznacznie formułować wyniki prac badaw czych, − gwarantujący ich sprawdzalność i konfrontację z istniejącymi poglądami, − uznanie za naukowe tylko takich twierdzeń, które mają dostateczne uzasad nienie, pozwalające przyjąć je za pewne lub o wystarczająco wysokim stopniu prawdopodobieństwa, − wewnętrzną niesprzeczność między twierdzeniami i ich uporządkowanie w na- ukowe systemy, − krytycyzm wobec formułowanych tez, postawa ustawicznego sprawdzania, kory- gowania, rewidowania i rozbudowy istniejących systemów wiedzy, − twórczy charakter rezultatów prac naukowych włączanych do istniejącego dorob- ku w danej dziedzinie (twórczy, tzn. że uzyskane rezultaty są nowe, innowacyjne i cenne). Jak słusznie zauważa Czesław Cempel, „badania naukowe są wartościowe wówczas, gdy wnoszą liczący się wkład do stanu wiedzy i umiejętności ludzkich”7, a więc konse- kwentnie można stwierdzić, że badania dotyczące zarządzania kryzysowego powinny wnosić również swój wkład w doskonalenie funkcjonowania systemu zarządzania kry- zysowego. Ponadto badania naukowe wyróżniają się celami dla jakich są prowadzone: po znawczym oraz praktycznym (utylitarnym). Cel poznawczy polega na tym, że bada- nia prowadzi się po to, aby zbudować teorię, która wyjaśnia realne procesy zachodzące w rzeczywi stości, a cel praktyczny występuje wówczas, gdy istniejącą wiedzę wykorzystuje się do wprowadzania zmian w obszarze praktyki8. Jednocześnie jak twierdzi Kazimierz Ajdukiewicz, „nauka wy rosła z potrzeby życia praktycznego, stąd swą wiedzą powinna być przydat na do zaspokajania potrzeb człowieka”9. Tak więc można skonstatować, że wyniki badań naukowych powinny być wykorzystane w prak tyce. Można zauważyć, że implementacja dorobku badań naukowych w obszarze zarządza- nia kryzysowego do praktycznych rozwiązań w systemie zarządzania kryzysowego budzi wątpliwości. Łączenie wyników badań naukowych powinno być nierozłączne z  prak- tycznymi rozwiązaniami stosowanymi w  zarządzaniu kryzysowym. Wyniki badań na- ukowych w ramach cyklu badawczego powinny być implementowane do praktycznych rozwiązań, następnie weryfikowane podczas ćwiczeń i sytuacji kryzysowych, poprawiane i powtórnie wdrażane. Jednocześnie w ramach prowadzonych badań do zespołów ba- dawczych powinni być włączani eksperci, praktycy z ich doświadczeniem, wiedzą i prak- tycznymi umiejętnościami, natomiast naukowcy powinni uczestniczyć w prowadzonych treningach oraz ćwiczeniach z zakresu zarządzania kryzysowego. Ważne są również kon- ferencje, seminaria i warsztaty, w których powinni uczestniczyć zarówno naukowcy, jak i praktycy. 7 C. Cempel, Nowoczesne zagadnienia metodologii i filozofii badań, Politechnika Poznań ska, Poznań 2002, rozdział 2. 8 M. Pelc, Elementy metodologii…, s. 15. 9 K. Ajdukiewicz, Język i poznanie, t. 1, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1985, s. 315. Wstęp 12 Badania naukowe dotyczące zarządzania kryzysowego powinny być związane z fazami zapobiegania, przygoto wania, reagowania, odbudowy i powinny obejmować m.in. takie obszary problemowe, jak: wyzwania i zagrożenia, rozwiązania prawne, struktury organi- zacyjne systemu, planowanie, proces podejmowania decyzji, organizację współdziałania, koordynacja działań, organizacja i prowadzenie szkolenia, zbieranie i wymiana doświad- czeń, konsekwencje zaniedbań i zaniechań, zachowania ludzi w sytuacjach kryzysowych, możliwości ograniczania skutków sytuacji kryzysowych czy zakres kompetencji i odpo- wiedzialności osób funkcyjnych. Zweryfikowane wyniki badań naukowych powinny być wykorzystane przez władze ustawodaw cze, administrację rządową i samorządową, ele- menty systemu zarządzania kryzysowego i podmioty wykonawcze oraz uczelnie i  szkoły. Problematyka dotycząca zarządzania kryzysowego dostrzegana jest w  środowisku naukowców i ekspertów. Co prawda nie ma jednolitości już w sferze definiowania pod- stawowych pojęć literatury przedmiotu, jak: kryzys, sytuacja kryzysowa, zagrożenie sys- tem zarządzania kryzysowego. „Praktycznie nie ustają dyskusje o zakresie zadań, struktur i  przedmiocie działań sytemu zarządzania kryzysowego w  Polsce. Część zwolenników traktuje zarządzanie kryzysowe i jego system jako antidotum na zagrożenia z katalogu klęsk żywiołowych, których skutki zagrażają życiu lub zdrowiu znacznej liczbie ludzi, mieniu lub środowisku, a pomoc i ochrona mogą być skutecznie podjęte tylko przy za- stosowaniu nadzwyczajnych środków. Istnieje duże grono zwolenników interpretowania zarządzania kryzysowego bardzo szeroko – jako zarządzania bezpieczeństwem narodo- wym (systemem bezpieczeństwa narodowego) w sytuacjach kryzysowych”10. Jeszcze inni traktują zarządzanie kryzysowe węziej – jako realizację zadań ochrony ludności. Wydaje się, że zarządzanie kryzysowe powinno być postrzegane jako zarządzanie pod presją, rozwiązujące różnego rodzaju sytuacje kryzysowe i przywracające stabilność funk- cjonowania społeczności, organizacji, państwa czy grupy państw. Jego celem powinno być niedopuszczenie do powstania sytuacji kryzysowej poprzez działania prewencyjne i przy- gotowawcze systemu zarządzania kryzysowego do działania, a w wypadku jej pojawienia się skuteczne reagowanie minimalizujące jej negatywny wpływ na podmiot bezpieczeń- stwa. Takie podejście pozwala interpretować zarządzanie kryzysowe jako ob szar przeciw- działania wszystkim kryzysom, nie tylko o charakterze niemilitarnym, ale również poli- tyczno-militarnym z użyciem wszystkich będących w dyspozycji państwa sił i środków. Symptomy takiego podejścia mają miejsce również w polskim systemie zarządzania kry- zysowego, o czym świadczy realizacja zadań stałego dyżuru w ramach gotowości obronnej państwa oraz nowelizacja Ustawy z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym z 2009 roku, poprzez dodanie art. 7 ust. 4 zobowiązującego Prezesa Rady Ministrów do określenia, w drodze zarządzenia, wykazu przedsięwzięć i procedur systemu zarządzania kryzysowego z uwzględnieniem zobowiązań wynikających z członkostwa w NATO oraz organów odpowiedzialnych za ich uruchamianie. 10 G. Sobolewski, D. Majchrzak, Z. Sobejko, Uwarunkowania organizacji i  funkcjonowania systemu zarządzania kryzysowego RP, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2014, s. 68. Dylematy zarządzania kryzysowego w Rzeczypospolitej Polskiej 13 Powyższa sytuacja w obszarze zarządzania kryzysowego choć na pozór uporządko- wana i ujęta w ramy prawne, które nie zawsze odpowiadają rozwiązaniom praktycznym, budzi wątpliwości i refleksje dotyczące stanu funkcjonowania systemu zarządzania kry- zysowego w Polsce. Autor swoje zainteresowania badawcze dotyczące teorii i praktyki za- rządzania kryzysowego prowadził w latach 2011–2015, w trzech blokach tematycznych, z którymi związane są odrębne publikacje. Czwarty blok tematyczny w ramach prowa- dzonych badań dotyczył wybranych aspektów teoretycznych i praktycznych przygotowa- nia i przeprowadzenia gry decyzyjnej w zakresie zarządzania kryzysowego. Prowadzone badania w ramach pierwszego bloku tematycznego skoncentrowały się na całościowej analizie i syntezie problematyki zarządzania kryzysowego. Przeprowadzono analizę głównych pojęć z obszaru zarządzania kryzysowego, scharakteryzowano zagroże- nia oraz zaproponowano ich typologię wraz z zagadnieniami dotyczącymi monitorowa- nia. Ponadto przedstawiono główne kwestie dotyczące systemu zarządzania kryzysowego na obszarze kraju, które zawierają możliwości uporządkowania procesu zarządzania kry- zysowego. Całość problematyki zarządzania kryzysowego osadzona została w głównym i aktualnym nurcie teorii zarządzania w Polsce na początku XXI wieku. Wyniki badań i rozważań przedstawiono monografii Zarządzanie kryzysowe w teorii i praktyce. Pojęcia – zagrożenia – system, część 1. Natomiast w monografii Zarządzanie kryzysowe w teorii i praktyce. Podmioty wykonawcze, część 2 przedstawiono analizę udziału w zarządzaniu kryzysowym: służb specjalnych, syste- mów ratowniczych i powiadamiania ratunkowego, podmiotów ratowniczych i pozarządo- wych organizacji o charakterze ratowniczym, podmiotów interwencyjnych i kontrolno-wspo- magających oraz Sił Zbrojnych RP. Analizę kompetencji, zadań, struktur organizacyjnych, zakresu udziału w zarządzaniu kryzysowym poszczególnych podmiotów czy funkcjonalności systemów zarządzania kryzysowego tych podmiotów przeprowadzono na podstawie obowią- zujących aktów normatywnych, dokumentów wewnętrznych poszczególnych podmiotów, li- teratury naukowej przedmiotu oraz funkcjonujących rozwiązań praktycznych. W ramach prowadzonych badań analizowano zarówno teoretyczne, jak i praktyczne aspekty współdziałania i  koordynacji w  zarządzaniu kryzysowym. Przedstawiono zarys teorii współdziałania i koordynacji oraz próbę implementacji wybranych elementów teorii do praktycznych rozwiązań w systemie zarządzania kryzysowego. Dokonano również ana- lizy prawnych podstaw współdziałania i koordynacji działań podmiotów uczestniczących w  rozwiązywaniu sytuacji kryzysowej. Ponadto analizowano dwustronne relacje współ- działania wybranych podmiotów wykonawczych. Wyniki badań i rozważań przedstawiono monografii Zarządzanie kryzysowe w teorii i praktyce. Relacje współdziałania, koordynacja działań, część 3. Jednocześnie na podstawie wniosków z badań prowadzonych w ramach trzech po- wyższych bloków tematycznych skonstatowano, że skuteczność zarządzania kryzysowe- go zależy od wielu różnych czynników, a jednym podstawowych jest trafne i terminowe podejmowanie optymalnych decyzji. Jest to o tyle istotne, że w zarządzaniu kryzysowym decyzje są podejmowane podczas sytuacji kryzysowej charakteryzującej się m.in. zasko- Wstęp 14 czeniem, eskala cją zagrożenia, presją czasu, niewystarczającą ilością oraz niepewnością informacji czy nieprzewidywalnością. Dlatego kolejnym obszarem badań zarówno w zna- czeniu poznawczym, jak i praktycznym była problematyka podejmowania decyzji w za- rządzaniu kryzysowym, a zwłaszcza doskonalenia kadr kierowniczych systemu za pomocą wykorzystania gier decyzyjnych, których wyniki zawarto w monografii Organizacja gier decyzyjnych w zakresie zarządzania kryzysowego. W prowadzonych badaniach analizowa- no wybrane aspekty teoretyczne i praktyczne przygotowania i przeprowadzenia gry decy- zyjnej w zakresie zarządzania kryzysowego. Dokonano m.in. analizy planowania w syste- mie, procesu podejmowania decyzji w sytuacji kryzysowej i teoretycznych podstaw gier decyzyjnych w kontekście zarządzania kryzysowego. Wypracowano przykładowy wariant założenia do gry decyzyjnej, który oparto na realnych uwarunkowaniach, oraz wariant gry decyzyjnej nt. „Działanie Powiatowego Zespołu Zarządzania Kryzysowego w sytuacji powodzi i skażenia substancjami ropopochodnymi”. Wyniki badań wnoszą istotny wkład w doskonalenie procesu szkolenia kadr kierowniczych systemu zarządzania kryzysowego i synchronizowanie wszystkich jego elementów, a ponadto nowatorsko ujmują proble- matykę dotyczącą przygotowania studentów w zakresie podejmowania decyzji w sytuacji kryzysowej. Wkład ten odnosi się tak do sfery poznawczej, jak i utylitarnej. Na podstawie wniosków z dotychczas prowadzonych badań w ramach powyższych bloków tematycznych oraz z inspiracji prowadzonych dyskusji dotyczących doskonale- nia systemu zarządzania kryzysowego, powstała potrzeba przeprowadzenia badań w celu identyfikacji mocnych i słabych stron systemu zarządzania kryzysowego w Polsce, oceny doświadczeń wybranych państw oraz NATO i UE w obszarze zarządzania kryzysowego oraz wypracowania pragmatycznych rozwiązań umożliwiających doskonalenie systemu zarządzania kryzysowego w Polsce. W tym celu dokonano krytycznej analizy literatury przedmiotu, która była prowadzona w aspekcie: − podstaw teoretycznych zarządzania kryzysowego, − przedmiotu (treści) zarządzania kryzysowego i jego usytuowania w systemie bez- pieczeństwa narodowego, sowego. stanu systemu zarządzania kryzysowego w Polsce, − − doświadczeń wybranych państw oraz NATO i UE w obszarze zarządzania kryzy- W obszarze pierwszym analizy literatury problemu występuje wiele pozycji, a do głów- nych zaliczono: R. Zięba, O tożsamości nauk o bezpieczeństwie, „Zeszyty Naukowe Akademii Obrony Narodowej” 2012, nr 1(86); J. Gryz, W. Kitler (red.), System reagowania kryzysowe- go, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2007; R.W. Griffin, Podstawy zarządzania organizacjami, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998; H. Koontz, C. O’Donnel, Zasady zarządza- nia, PWN, Warszawa 1969; J.A.F. Stoner, R.F. Freeman, D.R. Gilbert Jr, Kierowanie, PWN, Warszawa 1999; P.F. Drucker, Skuteczne zarządzanie, PWN, Warszawa 1994; P. Sienkiewicz, P. Górny, Analiza systemowa sytuacji kryzysowych, AON, Warszawa 2001; W. Lidwa, W. Krzeszowski, W. Więcek, Zarządzanie w sytuacjach kryzysowych, Akademia Obrony Naro- dowej, Warszawa 2011; G. Sobolewski, Zagrożenia kryzysowe, AON, Warszawa 2011, a tak- Dylematy zarządzania kryzysowego w Rzeczypospolitej Polskiej 15 że: A. Czupryński, Czynniki zjawiska kryzysogennego na obszarze kraju, „Problemy Ochrony Granic”, Biuletyn CSSG nr 31, Kętrzyn 2005. W analizowanych pozycjach literatury szeroko przedstawiono i zdefiniowano pojęcia „bezpieczeństwo”, „zagrożenie”, „kryzys”, „sytuacja kryzysowa”, „zarządzanie kryzysowe”. Zaprezentowano, ale w ograniczonym zakresie, relacje pomiędzy definiowanymi pojęcia- mi. W literaturze problemu przedstawiono również kryteria i klasyfikacje bezpieczeństwa, zagrożeń oraz kryzysu. Podkreślić należy, że w sposób zróżnicowany definiowano poszcze- gólne pojęcia, niektórzy autorzy w swoich poglądach zawężali niekiedy ich znaczenie do wąskich sektorowych potrzeb, a inni traktowali je szeroko – poprzez pryzmat aktualnego środowiska bezpieczeństwa. Jednocześnie można stwierdzić, że w analizowanej literaturze wyodrębniono najważniejsze kryte ria klasyfikacji bezpieczeństwa, zagrożeń oraz kryzysu i funkcjonujące ich klasyfikacje. Na podkreślenie zasługuje niekwestionowany podział bez- pieczeństwa zaproponowany przez Ryszarda Ziębę – według pięciu pięć kryteriów anali- tycznych: podmiotowe, przedmiotowe, przestrzenne, czasowe oraz sposobu organizowania. Natomiast Witold Lidwa i Grzegorz Sobolewski proponują typologię zagrożeń mogących doprowadzić do powstania sytuacji kryzysowych. Podsumowując, należy stwierdzić, że po- ziom, zakres treści poszczególnych pojęć prezentowany w analizowanej literaturze przed- miotu zasadniczo nie wymaga rozwijania tego obszaru i stanowi wystarczającą podstawę do prowadzenia dalszych badań, ale celowe wydaje się uporządkowanie aparatu pojęciowe- go, doprecyzowanie relacji i powiązań pomiędzy poszczególnymi pojęciami. Jednocześnie z perspektywy zarządzania kryzysowego celowe wydaje się wyodrębnienie najważniejszych kryte riów klasyfikacji zagrożeń oraz typologii tych zagrożeń w zarządzaniu kryzysowym. Drugi obszar analizy krytycznej literatury przedmiotu dotyczył głównie następują- cych pozycji: J. Pawłowski, Zarys teorii sytemu bezpieczeństwa państwa, AON, Warsza- wa 2013; W. Kitler, Bezpieczeństwo narodowe RP. Podstawowe kategorie. Uwarunkowa- nia. System, AON, Warszawa 2011; W. Kitler, Organizacja bezpieczeństwa narodowego RP – zasadnicze wnioski z diagnozy obecnego stanu rzeczy, [w:] W. Kitler, K. Drabik, I. Szostek (red.), System Bezpieczeństwa Narodowego – wybrane problemy, AON, Warsza- wa 2014; T. Kośmider, Podstawy projektowania kierowania bezpieczeństwem w państwie, AON, Warszawa 2015; G. Sobolewski, Zarządzanie kryzysowe w systemie bezpieczeństwa narodowego [w:] G. Sobolewski, D. Majchrzak (red.), Wybrane zagadnienia zarządzania kryzysowego, AON, Warszawa 2012; D. Majchrzak, Znaczenie systemu zarządzania kry- zysowego w kształtowaniu bezpieczeństwa narodowego, [w:] G. Sobolewski, D. Majchrzak (red.), Zarządzanie kryzysowe w systemie bezpieczeństwa narodowego, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2011. Istotne również były strategie, takie jak: Strategia bezpieczeń- stwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej oraz Strategia rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 2022. Prezentowane pozycje charakteryzują usytuowanie zarządzania kryzysowego w systemie bezpieczeństwa narodowego oraz wskazują na konieczność i pewne kierunki budowy w Pol- sce zintegrowanego systemu zarządzania kryzysowego. Jacek Pawłowski w opracowaniu Zarys teorii sytemu bezpieczeństwa państwa dogłębnie przedstawia, jakie misje, cele i zadania powi- Wstęp 16 nien realizować System Bezpieczeństwa Narodowego RP we wszystkich stanach funkcjonowa- nia państwa, co stanowi niezbędne podstawy do określenia usytuowania zarządzania kryzyso- wego w systemie. Natomiast Waldemar Kitler w swoich pracach prezentuje całościową analizę bezpieczeństwa narodowego z uwzględnieniem uwarunkowań i aspektów prawnych, funkcji państwa w dziedzinie bezpieczeństwa narodowego, kompetencji i obowiązków podmiotów decyzyjnych oraz wykonawczych, a  ponadto problematykę zarządzania kryzysowego jako specyficznego rodzaju kierowanie bezpieczeństwem narodowym. Jednocześnie przedstawia diagnozę istniejącego stanu w dziedzinie organizacji bezpieczeństwa narodowego RP. Grze- gorz Sobolewski i Dariusz Majchrzak w swoich opracowaniach identyfikują treści za rządzania kryzysowego w ob szarze bezpieczeństwa narodowego, analizują integralność i efektywność systemu zarządzania kryzysowego jako elementu systemu bez pieczeństwa narodowego oraz formułują możliwe kierunki rozwoju zarządzania kryzysowego, również w kontekście inte- gracji z systemem bezpieczeństwa narodowego. Natomiast w Strategii rozwoju systemu bez- pieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 2022 określono kierunki i sposoby rozwoju zintegrowanego systemu bezpieczeństwa narodowego w  horyzoncie czasowym do 2022 r. Z wyników analizy krytycznej literatury wynika, że istnieją obszary w ramach szerszej integra- cji systemu zarządzania kryzysowego z systemem kierowania bezpieczeństwem narodowym, wymagające dalszego prowadzenia badań, a zwłaszcza dotyczące: utworzenia zintegrowanej struktury organizacyjnej podsystemu kierowania bezpieczeństwem narodowym, systemu pla- nowania w obszarze bezpieczeństwa na poziomie regionalnym i lokalnym, czy doskonalenia systemu szkolenia z zakresu bezpieczeństwa. Trzeci obszar analizy krytycznej literatury przedmiotu dotyczył stanu systemu zarzą- dzania kryzysowego w Polsce. Analizie zostały poddane m.in. następujące pozycje litera- tury: G. Sobolewski, D. Majchrzak, Z. Sobejko (red.), Organy administracji publicznej i in- stytucje w zarządzaniu kryzysowym, AON, Warszawa 2016; W. Lidwa (red.), Zarządzanie kryzysowe: podręcznik, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2015; D. Majchrzak, G. Sobolewski, J. Stempień, Obszary współdziałania i synchronizacja działań głównych pod- miotów wykonawczych systemu zarządzania kryzysowego, AON, Warszawa 2014; W. Kitler (red.), Planowanie cywilne w zarządzaniu kryzysowym, AON, Warszawa 2011; A. Glen, Koncepcja szkolenia elementów systemu zarządzania kryzysowego, AON, Warszawa 2014; W. Lidwa, W. Krzeszowski, W. Więcek, P. Kamiński, Ochrona infrastruktury krytycznej, AON, Warszawa 2012; D. Majchrzak, M. Osypowicz, Siły Zbrojne RP w międzynarodo- wym systemie zarządzania kryzysowego, AON, Warszawa 2016. W analizie uwzględniono również Ustawę z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym (Dz.U. 2007, nr 89, poz. 590, z późn. zm.), Krajowy Plan Zarządzania Kryzysowego, Rządowe Centrum Bez- pieczeństwa, Warszawa 2013 oraz Narodowy Program Ochrony Infrastruktury Krytycznej, przyjęty uchwałą Rady Ministrów nr 210/2015 z dnia 2 listopada 2015 r. W wymienionych pozycjach literatury w sposób dostatecznie szeroki przedstawiono: podstawy prawne zarządzania kryzysowego, fazy i zasady zarządzania kryzysowego, struk- turę systemu zarządzania kryzysowego w Polsce, ratownictwo w systemie zarządzania kry- zysowego, ochronę infrastruktury krytycznej, funkcjonowanie oraz rolę mediów w zarzą- Dylematy zarządzania kryzysowego w Rzeczypospolitej Polskiej 17 dzaniu kryzysowym, koordynację i  synchronizację działań podmiotów wykonawczych, szkolenie elementów systemu zarządzania kryzysowego, organizację i funkcjonowanie cen- trów zarządzania kryzysowego czy udział Sił Zbrojnych RP w systemie zarządzania kryzyso- wego. Niektóre aspekty analizy stanu systemu zarządzania kryzysowego zawierają również kierunki ich rozwoju i doskonalenia. W uporządkowanie powyższej problematyki znaczący wkład wnieśli naukowcy z AON: Grzegorz Sobolewski, Dariusz Majchrzak, Witold Lidwa, Andrzej Glen. Na podkreślenie zasługują rozważania zespołu autorów zaprezentowane w opracowaniu Planowanie cywilne w zarządzaniu kryzysowym pod redakcją Waldemara Kitlera, dotyczące prawnych aspektów i organizacji planowania cywilnego w Polsce oraz charakterystyki planu zarządzania kryzysowego. Tak przedstawiona w literaturze proble- matyka stanu systemu zarządzania kryzysowego nie wymaga dalszych badań pod kątem powyższych obszarów. Natomiast celowa wydaje się analiza wybranych elementów systemu zarządzania kryzysowego, zwłaszcza dotyczących szerszej integracji systemu zarządzania kryzysowego z  systemem kierowania bezpieczeństwem narodowym, zmian w  szkoleniu w ramach systemu i edukacji społeczeństwa oraz innych kierunków zmian systemu zarzą- dzania kryzysowego w kontekście doskonalenia tego systemu. Czwarty i ostatni obszar analizy krytycznej literatury przedmiotu dotyczył doświadczeń wybranych państw oraz NATO i UE w obszarze zarządzania kryzysowego. Analizowano głównie następujące pozycje: G. Sobolewski, D. Majchrzak, J. Solarz (red.), Podmioty wyko- nawcze w zarządzaniu kryzysowym, AON, Warszawa 2014; G. Sobolewski, D. Majchrzak, Z. Sobejko, Uwarunkowania organizacji i  funkcjonowania systemu zarządzania kryzyso- wego RP, AON, Warszawa 2014; P. Mickiewicz, System bezpieczeństwa narodowego w roz- wiązaniach ustrojowych wybranych państw, Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej, Wrocław 2012; A. Ciupiński, System reagowania kryzysowego Unii Europejskiej po Traktacie Lizbońskim, AON, Warszawa 2015; M. Marszałek, Ewolucja systemu zarządzania kryzysowego NATO, [w:] T. Kośmider (red.), Polityczno-wojskowe implikacje członkostwa Polski w NATO z perspektywy 15-lecia obecności w strukturach Sojuszu, AON, Warszawa 2014. Równie przydatnymi były dokumenty źródłowe, takie jak regulaminy NATO oraz traktaty, rozporządzenia i decyzje UE, m.in.: MC 133/3, NATO’s Operational Planning Sys- tem; Traktat o Unii Europejskiej, wersja skonsolidowana, Dz. Urz. UE, C 115/15; Traktat o funkcjonowaniu UE, wersja skonsolidowana, Dz. Urz. UE seria C 326 , Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) NR 230/2014 z dnia 11 marca 2014 r. ustanawiające Instrument na rzecz przyczyniania się do Stabilności i Pokoju, Dz. Urz. UE nr Dz.U. L 77 z 15.3.2014; Decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1313/2013/EU z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności. W wymienionych pozycjach literatury przedstawiono zagadnienia dotyczące podstaw prawnych z zakresu zarządzania kryzysowego poszczególnych państw, rozwiązania doty- czące struktur organizacyjnych systemu zarządzania kryzysowego, planowania w zakresie zarządzania kryzysowego, zasady reagowania kryzysowego oraz zasady użycia sił zbrojnych do wsparcia władz cywilnych podczas sytuacji kryzysowych. Ważnymi źródłami wiedzy o zarządzaniu kryzysowym były dokumenty źródłowe NATO i UE, których treści analizo- Wstęp 18 wano i wykorzystywano w interesie procesu badawczego, zwłaszcza dotyczące politycznych i wojskowych narzędzi w celu opanowywania rozwijających się kryzysów, podsystemów wczesnego ostrzegania, instrumenty i  mechanizmy zarządzania kryzysowego oraz pro- cedury i sposoby wymiany informacji w sytuacjach kryzysowych pomiędzy instytucjami NATO i UE oraz państwami członkowskimi. Podkreślić należy, że problematyka doświad- czeń wybranych państw oraz NATO i UE w obszarze zarządzania kryzysowego jest w li- teraturze problemu w sposób dostatecznie szeroki przedstawiona. Fakty naukowe zawar- te w analizowanej literaturze jednoznacznie wskazują, że poszczególne państwa posiadają systemy zarządzania kryzysowego dostosowane do przeciwdziałania zarówno zagrożeniom zewnętrznym, jak i wewnętrznym. Są to systemy wielopoziomowe, oparte na strukturach administracji publicznej, realizujące zadania zgodnie z fazami zarządzania kryzysowego. W tych systemach szczególną wagę przywiązuje się m.in. do planowania cywilnego, ochro- ny infrastruktury krytycznej, udziału ochotników i organizacji ochot niczych w reagowa- niu kryzysowym, ich edukacji czy współpracy cywilno-wojskowej. Dlatego też w ramach doskonalenia systemu zarządzania kryzysowego należy korzystać z  doświadczeń innych państw. Ponadto ponieważ Polska uczestniczy w  międzynarodowych operacjach prowa- dzonych przez NATO i UE związanych z zagrożeniami wewnętrznymi oraz zewnętrznymi, celowa wydaje się analiza systemów kryzysowych, procedur, instrumentów i mechanizmów prawnych tych organizacji w kontekście kompatybilności systemu zarządzania kryzysowe- go w Polsce z systemami kryzysowymi NATO i UE. Należy podkreślić, że problematyka dotycząca zarządzania kryzysowego jest niezwykle obszerna, a ponadto połączona z problematyką dotyczącą bezpieczeństwa narodowego, ale w granicach stosunkowo nieostrych, co utrudnia powstawanie efektu synergii. Dlatego też niezbędne okazało się dookreślenie przedmiotu badań. Przyjęto, że przedmiotem badań, których wyniki przedstawiono w niniejszej pracy, będą określone elementy systemu zarzą- dzania kryzysowego w Polsce, systemu bezpieczeństwa narodowego i relacje między nimi oraz zarządzanie kryzysowe w wybranych państwach oraz NATO i UE. Celem głównym badań była diagnoza określonych elementów systemu zarządzania kryzysowego oraz przedstawienie systemowych rozwiązań w zakresie doskonalenia funk- cjonowania systemu zarządzania kryzysowego w Polsce. Rezultatem badań jest wniesie- nie fragmentu wiedzy teoretycznej oraz użytecznych rozwiązań i mechanizmów do prak- tycznego funkcjonowania systemu zarządzania kryzysowego. Tak przyjęty cel badań zde- terminował strukturę pracy, która obejmuje interpretację kluczowych pojęć dla obszaru zarządzania kryzysowego, określenie miejsca i roli zarządzania kryzysowego w systemie bezpieczeństwa narodowego, diagnozę systemu zarządzania kryzysowego w Polsce, ocenę doświadczeń wybranych państw oraz NATO i UE w obszarze zarządzania kryzysowego oraz opracowanie koncepcji doskonalenia systemu zarządzania kryzysowego w Polsce. Jednocześnie osiągnięcie celu głównego wymagało określenia celów poznawczych oraz praktycznego. Do celów poznawczych zaliczono: − ustalenie zakresu znaczenia podstawowych pojęć dla obszaru zarządzania kryzy- sowego oraz określenie relacji i zależności ich łączących, Dylematy zarządzania kryzysowego w Rzeczypospolitej Polskiej 19 − określenie miejsca i roli zarządzania kryzysowego w systemie bezpieczeństwa na- zbadanie aktualnego stanu wybranych elementów systemu zarządzania kryzyso- zbadanie doświadczeń wybranych państw oraz NATO i UE w obszarze zarządza- rodowego, − − wego w Polsce, nia kryzysowego. Natomiast w ramach celu praktycznego założono opracowanie koncepcji doskonalenia systemu zarządzania kryzysowego zawierającej obszary integracji systemu zarządzania kry- zysowego z systemem kierowania bezpieczeństwem narodowym i sposób ich osiągnięcia, usprawnienie systemu szkolenia i edukacji społeczeństwa w obszarze zarządzania kryzyso- wego oraz wypracowanie pożądanych kierunków zmian w zarządzaniu kryzysowym. Główny problem badawczy wynikający z przyjętego toku badań wstępnych sformu- łowano w postaci następującego pytania: Jakie niedostatki i mankamenty posiada system zarządzania kryzysowego w Polsce i jakie są pożądane kierunki doskonalenia tego systemu, aby skutecznie zapewniał bezpie- czeństwo ludzi, mienia, infrastruktury krytycznej i środowiska? W związku ze złożonością głównego problemu badawczego, jak również w aspekcie wniosków z dotychczas przeprowadzonych badań oraz na podstawie wstępnej analizy li- teratury przedmiotu badań sformułowano następujące problemy szczegółowe: 1. Jak należy rozumieć pojęcia: bezpieczeństwo, zagrożenie, kryzys, sytuacja kryzy- sowa, zarządzanie kryzysowe oraz jakie relacje i zależności występują między nimi? 2. Jaka jest rola i miejsce zarządzania kryzysowego w systemie bezpieczeństwa na- rodowego oraz jakie są możliwe obszary integracji systemu zarządzania kryzysowego z systemem kierowania bezpieczeństwem narodowym? 3. Jak jest zorganizowany i jak funkcjonuje system zarządzania kryzysowego w Pol- sce w aspekcie ochrony ludności, ochrony infrastruktury krytycznej, podsystemu wyko- nawczego oraz organizacji współdziałania i koordynacji działań? Jakie doświadczenia i wnioski z funkcjonowania systemu zarządzania kryzyso- wego wybranych państw oraz systemów kryzysowych NATO i UE należałoby implemen- tować w polskim systemie? 4. 5. Jakie rozwiązania należy przyjąć w celu doskonalenia systemu zarządzania kryzy- sowego w Polsce, aby poprawić jego skuteczność w zapewnieniu bezpieczeństwa państwa i społeczeństwa w sytuacjach kryzysowych? Na podstawie studiów literatury problemu, analizy wyników badań opublikowa- nych prac naukowo-badawczych, wniosków z dotychczas przeprowadzonych badań oraz doświad czeń autora zdobytych w czasie służby w resorcie obrony narodowej, w tym wy- nikających z doświadczeń uzyskanych podczas tworzenia systemu zarządzania kryzyso- wego resortu obrony narodowej, organizacji i uczestnictwa w ćwiczeniach zarządzania kryzysowego oraz powodzi w 2010 roku, czy pracy w strukturach NATO w aspekcie zin- tegrowania systemu zarządzania kryzysowego z natowskim systemem – sformułowano i przyjęto następujące hipotezy badawcze: Wstęp 20 1. W literaturze przedmiotu funkcjonują różne, niejednoznaczne interpretacje pod- stawowych pojęć, definicji czy ich wzajemnych relacji dotyczących obszaru zarządzania kryzysowego. Niektóre pojęcia są definiowane na wiele sposobów a ich użycie jest nad- używane w stosunku do znaczenia. W samej sferze definiowania poszczególnych pojęć można spotkać luki, nieścisłości, a nawet sprzeczności. Co jest również istotne – znacze- nie pojęć również ewoluuje w czasie. Istnieje więc potrzeba ich doprecyzowania. Upo- rządkowanie aparatu pojęciowego stworzy podstawy do dalszych badań dotyczących do- skonalenia systemu zarządzania kryzysowego. 2. Założono, że obecny stan organizacji systemu zarządzania kryzysowego w Polsce nie zapewnia stosownego poziomu spójności i integracji z systemem kierowania bezpie- czeństwem narodowym, a więc nie wywołuje pełnego efektu synergii, dlatego też należy ten system doskonalić poprzez implementację określonych rozwiązań, ukierunkowanych na integrację systemu zarządzania kryzysowego z systemem kierowania bezpieczeństwem narodowym. 3. Stwierdzono, że obecne rozwiązania organizacyjno-prawne oraz praktyczny spo- sób realizacji zadań zarządzania kryzysowego budzą wątpliwości w aspekcie: ochrony lud- ności we wszystkich stanach funkcjonowania państwa, rozproszonych podstaw prawnych dotyczących ochrony infrastruktury krytycznej, podmiotów wykonawczych zarządzania kryzysowego oraz zasad i procedur realizacji zadań zarządzania kryzysowego w powyż- szych obszarach. Doskonalenie wymienionych obszarów pozwoli na poprawę skuteczno- ści systemu zarządzania kryzysowego w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa państwa i społeczeństwa w sytuacjach kryzysowych. 4. Założono również, że system zarządzania kryzysowego może być doskonalony z wykorzystaniem doświadczeń innych państw, w których organizacja zarządzania kryzy- sowego jest podobna do polskich rozwiązań w zakresie: struktur organizacyjnych, prze- znaczenia systemu, zasad działania, systemu planowania kryzysowego oraz zasad użycia sił zbrojnych do wsparcia władz cywilnych podczas sytuacji kryzysowych. Jednocześnie w związku z globalnym charakterem współczesnych zagrożeń oraz uczestnictwem Polski w realizacji przedsięwzięć dotyczących reagowania kryzysowego w NATO i UE przyję- to, że system zarządzania kryzysowego w Polsce powinien być doskonalony w zakresie zintegrowania ze strukturami zarządzania kryzysowego tych organizacji, co w przypadku powstania sytuacji kryzysowej na terenie naszego kraju umożliwi efektywniejsze wsparcie państw UE i NATO w rozwiązaniu tej sytuacji. 5. Przyjęto, że ramach doskonalenia systemu zarządzania kryzysowego w  Polsce zmiany powinny dotyczyć m.in. szerszej integracji systemu zarządzania kryzysowego z systemem kierowania bezpieczeństwem narodowym, szkolenia w obszarze zarządzania kryzysowego i edukacji społeczeństwa oraz innych pożądanych zmian. Powyższe zmia- ny powinny poprawić skuteczność tego systemu w zapewnieniu bezpieczeństwa państwa i społeczeństwa w sytuacjach kryzysowych. Rozwiązanie problemów badawczych oraz weryfikację przyjętych hipotez osiągnięto w toku procesu badawczego, który był procesom złożonym, wieloetapowym i rozłożo- Dylematy zarządzania kryzysowego w Rzeczypospolitej Polskiej 21 nym w czasie. W procesie badawczym, w którym można wyróżnić trzy zasadnicze etapy, zastosowane były zarówno teoretyczne metody badań, jak i empiryczne. W etapie pierwszym prowadzono badania teoretyczne, których celem było poznanie podstaw teorii problemu oraz dorobku polskich naukowców i praktyków w dziedzinie za- rządzania kryzysowego. Badania realizowano przez studiowanie literatury, ale istotne też były akty prawne i dokumenty normatywne oraz dokumenty wewnętrzne poszczególnych podmiotów. Najszerzej w tym etapie badań stosowano: analizę jako podstawową metodę badawczą stosowano głównie do badania litera- tury problemu oraz dokumentów normatywno-prawnych dotyczących systemu zarządza- nia kryzysowego, jego struktury organizacyjnej, organizacji funkcjonowania, procedur działania w celu identyfikacji aktualnego stanu wiedzy i określenia niedoskonałości tego systemu, a jednocześnie analiza, po strzegana jako operacja myślowa, była wykorzystywa- na do roz dzielania przedmiotu badań na części, szczególne cechy i zjawiska, − − abstrahowanie, które umożliwiło usunięcie z  obszaru badań obiektów analiz mało istotnych dla prowadzonych badań, umożliwiając wyodrębnienie istotnych faktów, zjawisk i procesów umożliwiających rozwiązanie założonych problemów, a w dalszych etapach badań sformułowanie wnio sków, − porównanie rozumiane jako wyszukiwanie cech podobieństw i różnic w bada- nych obiektach, poprzez odniesienie do innego obiektu, było szczególnie pomocne w wy- dobywaniu podobieństw i odmienności w rozwiązaniach z zakresu zarządzania kryzy- sowego wybranych państw, w  których badano struktury organizacyjne, przeznaczenie i funkcjonowanie systemu zarządzania kryzysowego, zasady działania, planowanie kry- zysowe oraz zasady użycia sił zbrojnych do wsparcia władz cywilnych podczas sytuacji kryzysowych w systemach zarządzania kryzysowego USA, RFN i Wielkiej Brytanii, Badano również rozwiązania praktyczne funkcjonujące w systemie zarządzania kryzy- sowego. Badania te realizowano za pomocą metody obserwacji bezpośredniej, uczestniczą- cej. Metodę obserwacji stosowano podczas służby w Sztabie Generalnym WP, gdzie autor był organizatorem i uczestnikiem ćwiczeń z zakresu zarządzania kryzysowego CMX/CME, których celem było sprawdzanie struktur, procedur i mechanizmów zarządzania kryzysowe- go NATO i UE, współpracy cywilno-wojskowej oraz interakcji między instytucjami NATO i UE a państwami członkowskimi. Obserwacja prowadzona podczas tych ćwiczeń pozwo- liła na identyfikację i  określenie czynników warunkujących funkcjonowanie wybranych elementów systemu zarządzania kryzysowego w Polsce. Natomiast podczas służby w struk- turach NATO autor w ramach planowania obronnego NATO zajmował się również cywil- nym planowaniem kryzysowym. Obserwacja prowadzona podczas całokształtu planowania i koordynacji przedsięwzięć cywilnego planowania kryzysowego pomiędzy Sojuszniczym Dowództwem Transformacyjnym a Sztabem Generalnym WP i strukturami MON pozwo- liła identyfikować niedostatki opracowania planów udostępniania niezbędnych krajowych zasobów, takich jak: środki transportu, infrastruktura medyczna, łączność, specjalistyczne siły i środki do walki z klęskami żywiołowymi i katastrofami technicznymi – do operacji realizowanych przez NATO. Jednocześnie jako komendant Centrum Przygotowań do Misji Wstęp 22 Zagranicznych w Kielcach autor uczestniczył w Powodzi 2010 w województwie świętokrzy- skim, kiedy obserwacja pozwoliła na ocenę procedury wnioskowania, zgodnie z Ustawą z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym o użycie Sił Zbrojnych RP w sytuacji powodzi. Należy podkreślić, że naukowe przedsięwzięcia były okazją do wymiany myśli, poglądów, doświadczeń oraz konsultacji na tematy związane z zarządzaniem kryzysowym. Przedmiotowa wymiana myśli, poglądów, doświadczeń oraz konsultacje realizowane były z doświadczonymi oficerami innych armii oraz pracownikami komórek organizacyjnych zarządzania kryzysowego różnych poziomów systemu w Polsce. W końcowej części tego etapu określono przedmiot badań, cel główny badań oraz cele poznawcze i cel praktyczny, sformułowano główny problem badawczy oraz problemy szcze- gółowe, a ponadto sformułowano i przyjęto hipotezy badawcze. Etap drugi obejmował prowadzenie badań właściwych i sprowadził się do weryfikacji przy- jętych założeń poprzez przeprowadzenie badań oraz opracowanie materiałów zebranych w ich toku. Dobór metod badawczych uzależniony był od możliwości zbadania przyjętych problemów badawczych oraz weryfikacji przyjętych hipotez. Do weryfikacji problemów badawczych oraz hipotez zastosowano liczne i zróżnico wane metody badawcze, odpowiadające charakterowi roz- wiązywanych problemów. Najszerzej w toku badań drugiego etapu stosowano: − uogólnienie, które w procesie badawczym posłużyło do łączenia faktów, zjawisk, procesów na zasadzie stwier dzenia ich podobieństwa, a przez to pozwoliło na formuło- wanie zasad dotyczących funkcjonowania systemu zarządzania kryzysowego, procedur zarządzania kryzysowego, koordynacji działań, organizacji współdziałania, a także umoż- liwiło wypracowanie wniosków dotyczących doskonalenia tego systemu, − wnioskowanie, rozumiane jako proces myślowy polegający na dochodzenia do prawdy na podstawie szeregu innych prawd wykorzystane było m.in. do poszukiwania rozwiązań w badanych systemach zarządzania kryzysowego wybranych państw, które mo- głyby być implementowane do rozwiązań w krajowym systemie. Specyfika obszaru badań wskazywała na stosowanie takiego wnioskowania, w którym prawdziwość przesłanek nie przesądzała o prawdziwości wniosku i dlatego stosowano głównie wnioskowanie zawodne. Do weryfikacji hipotez badawczych w  ramach prowadzonych badań zastosowano również metodę badawczą, wywiad ekspercki, w którym udział wzięli eksperci z Rządo- wego Centrum Bezpieczeństwa, Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz komórek zarządzania kryzysowego różnych poziomów systemu zarządzania kryzysowego w Polsce. Dobór ekspertów spośród osób, które posiadają wiedzę i doświadczenie prak- tyczne, gwarantował rzeczowe i rzetelne odpowiedzi. Celem przeprowadzonych badań było uzyskanie informacji na temat szerszej integracji systemu zarządzania kryzysowego z systemem kierowania bezpieczeństwem narodowym, szkolenia w obszarze zarządza- nia kryzysowego i edukacji społeczeństwa, opracowania i wdrożenia jednolitego, infor- matycznego systemu wspomagającego procesy organizacyjne, planistyczne i decyzyjne, usprawnienia organizacji współpracy i koordynacji działań w zarządzaniu kryzysowym oraz skrócenia czasu reakcji Sił Zbrojnych RP na nagłe zagrożenia w ramach systemu zarządzania kryzysowego. Dzięki przedmiotowej metodzie uzyskano informacje zarówno Dylematy zarządzania kryzysowego w Rzeczypospolitej Polskiej 23 potwierdzające przypuszczenia autora, jak również wnoszące nowe treści do posiadanego stanu wiedzy w aspekcie doskonalenia systemu zarządzania kryzysowego. Jednocześnie częściowe wyniki uzyskane w trakcie prowadzonych badań były przed- stawiane na bieżąco podczas konfe rencji naukowych, zarówno krajowych, jak i między- narodowych. Ponadto uzyskane wyniki w trakcie realizacji drugiego etapu prezentowano w publika cjach książkowych oraz innych mających na celu popularyzację wiedzy, a także włączano do prac badawczych. W etapie trzecim, końcowym procedury badawczej, na podstawie uzyskanych wyników badań zostały sformułowane wnioski oraz zostało dokonane pisemne opracowanie wyników badań. Opracowano koncepcję doskonalenia systemu zarządzania kryzysowego w  Polsce, w ramach której zaproponowano rozwiązania dotyczące zwiększenia spójności i integracji systemu zarządzania kryzysowego z  systemem kierowania bezpieczeństwem narodowym, doskonalenia szkolenie kadr kierowniczych systemu i zgrywania wszystkich jego elementów, oraz zostały zaproponowane inne pożądane kierunki zmian w zarządzaniu kryzysowym. Wyniki przeprowadzonych badań usystematyzowano i zaprezentowano w pięciu ko lejnych rozdziałach, natomiast w zakończeniu autor ustosunkował się do założeń poczynionych we wstępie. Rozdziały obejmują swym zakresem opisanie fragmentu rzeczywistości dotyczące- go określonej problematyki zarządzania kryzysowego, z przedstawieniem stanu faktycznego, zdefiniowaniem sytuacji problemowej oraz wyciągnięciem odpowiednich wniosków. W rozdziale pierwszym dokonano analizy terminolo gicznej podstawowych pojęć z zakre- su zarządzania kryzysowego. Ze względu na różnorodne podejście ekspertów i teoretyków do poszczególnych pojęć konieczne było uporządkowanie pojęć i definicji w badanym obszarze. Przedstawiono teoretyczne treści, istotę oraz rozumienie takich pojęć jak bezpieczeństwo, za- grożenie, kryzys, sytuacja kryzysowa, zarządzanie kryzysowe oraz relacje i powiązania pomię- dzy nimi. Ponadto przedstawiono kryteria i klasyfikacje bezpieczeństwa, zagrożeń oraz kry- zysu. Na podstawie wyodrębnionych kryte riów klasyfikacji zaproponowano podział na grupy zagrożeń w obszarze zarządzania kryzysowego. Natomiast w rozdziale drugim na podstawie przeprowadzonych badań zaprezento- wano organizację, funkcjonowanie systemu bezpieczeństwa narodowego i systemu za- rządzania kryzysowego. Jednocześnie analizowano miejsce, rolę oraz funkcję zarządzania kryzysowego w  bezpieczeństwie narodowym Takie podejście pozwoliło na zdefiniowanie obszarów możliwych do szerszej integracji systemu zarządzania kryzysowego z systemem kierowania bezpieczeństwem narodowym oraz określenie sposobów tej integracji. W  rozdziale trzecim zawarto uogólnione wyniki badań dotyczące analizy ochro- ny ludności i ochrony infrastruktury krytycznej w systemie zarządzania kryzysowego, problematyki podmiotów wykonawczych w  systemie oraz organizacji współdziałania i koordynacji działań w zarządzaniu kryzysowym. Przedstawiono również wybrane za- łożenia oraz proces powstawania i ewolucję systemu zarządzania kryzysowego. Istot nym elementem rozdziału jest wykazanie niedostatków i mankamentów systemu na podstawie wyników przeprowadzonych badań. Wnioski z przedstawionej analizy były podstawą do opracowania koncepcji doskonalenia systemu zarządzania kryzysowego. Wstęp 24 Rozdział czwarty prezentuje wyniki analizy systemów zarządzania kryzysowego wy- branych państw, co doprowadziło do pewnych wniosków i uogólnień, jakie elementy do- świadczeń tych państw można implementować w ramach doskonalenia krajowego syste- mu. Ponadto w rozdziale zawarto problematykę systemowych rozwiązań dotyczących wy- miany informacji, podej mowania decyzji, procedur oraz instrumentów i mechanizmów zarządzania kryzysowego w NATO i UE, w kontekście doskonalenia integracji krajowego systemu z systemami kryzysowymi tych organizacji. Ostatni rozdział zawiera wyniki badań dotyczące rozwiązania problemu głównego pracy – koncepcji poprawy i doskonalenia systemu zarządzania kryzysowego. Główną myślą sformułowanych systemowych rozwiązań jest doskonalenie zdolności i  skutecz- ności działań systemu zarządzania kryzysowego w zapewnieniu reagowania na obecne i przyszłe zagrożenia bezpieczeństwa w celu zapewnienia bezpieczeństwa ludzi, mienia, infrastruktury krytycznej i środowiska. Każdy z rozdziałów jest zwieńczony wnioskami, co ułatwiło opis wyników procesu badawczego na poszczególnych etapach weryfikowania hipo tez oraz pomagało w usyste- matyzowaniu rozwiązań problemów badawczych, stano wiących podstawę do sformuło- wania wniosków końcowych. Bibliografię podzielono na: opracowania zwarte, artykuły, przepisy prawa, inne oraz strony internetowe. W bibliografii, obok publikacji, które przytaczano w opracowaniu, zawarto również te, które stanowiły źródło wiedzy merytorycznej i metodologicznej do- tyczącej pracy. Jednocześnie na zakończenie autor kieruje do recenzentów tego opracowania szcze- gólne wyra zy podziękowania. To ich cenne merytoryczne wskazówki wpłynęły na jego ostateczny kształt. Dylematy zarządzania kryzysowego w Rzeczypospolitej Polskiej
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Dylematy zarządzania kryzysowego w Rzeczypospolitej Polskiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: