Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00495 032952 17269886 na godz. na dobę w sumie
Dynamika transgresji twórczych. Studia przypadków pedagogów - ebook/pdf
Dynamika transgresji twórczych. Studia przypadków pedagogów - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 188
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-761-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> pedagogika akademicka
Porównaj ceny (książka, ebook (-23%), audiobook).

Przedmiotem refleksji teoretycznej oraz badań empirycznych w prezentowanej pracy jest kategoria twórczych transgresji. Słowo „transgresja”, wprowadzone do psychologii przez Józefa Kozieleckiego (1987), odnosi się do takich działań, których nadrzędnym celem jest przekraczanie granic możliwości człowieka, istniejących zarówno w świadomości wewnętrznej, jak i w otaczającej rzeczywistości. Określenie transgresji jako twórczych zawęża obszar tych badań do czynności konstruktywnych, stanowiących źródło rozwoju osobistego, zawodowego oraz działań nowych i cennych w ujęciu społecznym.

Ze Wstępu

Przedstawiony w pracy projekt badań jakościowych jest niezwykle wartościowy i oryginalny. Istnieje potrzeba podejmowania tego typu eksploracji ze względu na znaczenie tej problematyki dla rozwoju człowieka i planowania możliwych form jego wsparcia w procesach edukacyjnych, a także niedosyt analiz tego typu w polskiej literaturze naukowej.

Z recenzji prof. dr hab. Agaty Cudowskiej

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Aleksandra Chmielińska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu Katedra Edukacji Artystycznej i Pedagogiki Twórczości, Zakład Pedagogiki Twórczości 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48 e-mail: chmielinska@op.pl RECENZENT Agata Cudowska REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Ewa Siwińska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/kisika1 Publikacja Dynamika transgresji twórczych. Studia przypadków pedagogów została dofinasowana w ramach dotacji Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego na zadania służące rozwojowi młodych naukowców i doktorantów © Copyright by Aleksandra Chmielińska, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07755.16.0.M Ark. wyd. 11,0; ark. druk. 11,75 ISBN 978-83-8088-760-2 e-ISBN 978-83-8088-761-9 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Mojej Mamie Spis treści Wstęp ............................................................................................................................................... 9 Rozdział 1. Transgresje – kluczowe pojęcia i koncepcje ......................................................... 13 1.1. Transcendentna natura życia w ujęciu Georga Simmla ..................................................14 1.1.1. „Jesteśmy skalami” – graniczny charakter ludzkiej egzystencji ................................ 15 1.1.2. „Transcendowanie siebie” – jako istota rozwoju ...........................................................16 1.1.3. Przekraczanie granic jako źródło przemian w kulturze .............................................. 19 1.1.4. Aprobata twórczych możliwości człowieka – podsumowanie .................................... 22 1.2. Transgresyjność natury ludzkiej w ujęciu Józefa Kozieleckiego ................................... 22 1.2.1. Działania transgresyjne jako główny przedmiot zainteresowań ................................. 23 1.2.2. Różnorodność transgresji ............................................................................................ 24 1.2.3. „Granica psychologiczna” jako pojęcie kluczowe paradygmatu ................................ 29 1.2.4. Problem transgresyjny jako dylemat twórczy ..............................................................31 1.3. Próba syntezy teorii wiodących ...................................................................................... 33 Rozdział 2. Sprawca transgresji w świetle literatury ............................................................... 37 2.1. Homo transgressivus jako sprawca przekraczania granic ............................................. 37 2.2. Transgresja przez szaleństwo – portret romantyczny .................................................... 42 2.3. Outsider jako wychodzący poza przeciętność ................................................................ 46 2.4. Transgresjonista jako odmieniec – biografie nietypowe kulturowo .............................. 49 2.5. Twórca jako osoba samorealizująca się .......................................................................... 50 2.6. Geniusz – portret umysłów niepospolitych .................................................................... 52 2.7. Beyonder – portret transgresyjny jako teoretyczny zespół cech ................................... 56 2.8. Rozmaite oblicza transgresyjności – podsumowanie ..................................................... 59 Rozdział 3. Założenia metodologiczne badań własnych ........................................................... 61 3.1. Przedmiot badań i ramy pojęciowe ................................................................................. 61 3.2. Problematyka badawcza .................................................................................................. 63 3.3. Metoda badań .................................................................................................................. 64 3.4. Osoby biorące udział w badaniu ..................................................................................... 65 3.5. Procedura badawcza i techniki zbierania danych ........................................................... 67 3.6. Przebieg badań ................................................................................................................ 71 3.7. Analiza materiału badawczego ....................................................................................... 72 Rozdział 4. Portrety transgresyjnych pedagogów – indywidualne sposoby przekracza- nia granic .............................................................................................................................. 75 4.1. Transgresjonista interakcyjny ......................................................................................... 77 4.2. Transgresjonista prognostyczny ..................................................................................... 90 4.3. Transgresjonista emancypacyjny .................................................................................. 100 4.4. Transgresjonista inkrementalny .....................................................................................112 4.5. Transgresjonista aksjologiczny ..................................................................................... 120 4.6. Przegląd strategii transgresyjnych ................................................................................ 128 Rozdział 5: Typy doświadczeń transgresyjnych ......................................................................139 5.1. Transgresja jako doświadczenie egzystencjalne – „Wyjście ze świata myślanego” .....141 5.2. Transgresja jako doświadczenie relacyjne – „Spotkanie w różnicy” .......................... 144 5.3. Transgresja jako doświadczanie generacyjne – „Kontynuacja Ja w przyszłych po- koleniach” ...................................................................................................................... 146 Rozdział 6: Dynamika transgresji twórczych– uogólnienia teoretyczne ..............................151 6.1. Transgresja jako spiralny proces (samo)uczenia się – prezentacja modelu ..................151 6.2. Transgresja jako zmiana jakościowa ............................................................................. 156 6.3. Transgresja – zespół cech czy proces? Podsumowanie i refleksje ...............................158 Bibliografia ..................................................................................................................................161 Spis tabel i rysunków ..................................................................................................................171 Aneks 1: Klasyfikacja VIA – sił i cnót charakteru w ujęciu Petersona i Seligmana (2004) ......173 Aneks 2: Skala Transgresji Ryszarda Studenskiego ....................................................................175 Aneks 3: Kwestionariusz VIA-IS (Values in Action – Inventory of Strenghts) ...........................177 Aneks 4: Lista dyspozycji do wywiadu ........................................................................................186 Wstęp Przedmiotem refleksji teoretycznej oraz badań empirycznych w prezentowa- nej pracy jest kategoria twórczych transgresji. Słowo „transgresja” wprowadzone do psychologii przez Józefa Kozieleckiego (1987) odnosi się do takich działań, których nadrzędnym celem jest przekraczanie granic możliwości człowieka, ist- niejących zarówno w świadomości wewnętrznej, jak i w otaczającej rzeczywisto- ści. Określenie transgresji jako działań twórczych zawęża obszar moich badań do czynności konstruktywnych, stanowiących źródło rozwoju osobistego, zawodo- wego oraz dokonań nowych i cennych w ujęciu społecznym. Tematyka transgresji została podjęta w kontekście pedagogiki i edukacji. Książka ta jest efektem wielogodzinnych rozmów z profesjonalnymi nauczycie- lami i pedagogami, którzy w swoich działaniach zawodowych wychodzą poza znane, powszechnie przyjęte schematy i rozwiązania systemowe na gruncie pol- skiej edukacji i nauk o wychowaniu. Wytyczają nowe szlaki i projektują odważne reformy pedagogiczne w mikro- i makroskali. W obszarze edukacji wartość takich działań często pozostaje niezauważona, nie przekracza terenu szkoły lub obszaru osobistych refleksji. Ja miałam szczę- ście rozmawiać z tymi pedagogami, którym odwaga i determinacja pozwoliły na realizację autorskich pomysłów i wcielenie transgresyjnych wizji do edukacji. Transgresje pedagogiczne w niniejszej pracy obejmują zarówno dokonania, które przetrwały próbę czasu, presję środowiska i chęć ściągnięcia ich do przeciętności oraz takie przykłady działań, które ze względu na wysoki współczynnik nowości i oryginalności nie przeszły przez proces konwencjonalizacji społecznej. Psychotransgresjonizm Józefa Kozieleckiego jest koncepcją bardzo pojemną i interesującą dla psychologów i pedagogów, stanowi jednak koncepcję stricte teoretyczną. Jak twierdzi Witold Dobrołowicz (2008: 23), można ją nazwać „fi- lozofią nowej psychologii”. Dlatego walorem niniejszej pracy jest zgromadze- nie materiału empirycznego w odniesieniu do danej grupy zawodowej, w danej dziedzinie i konfrontowanie teorii z rzeczywistością. W czasie przemian polskiej szkoły i edukacji przykłady transgresji pedagogicznych mogą dostarczyć warto- ściowych przykładów i dać powód do ciekawych refleksji. Podjęta w pracy próba opisu transgresyjnych postaw wobec nauczania i nauk pedagogicznych daje lep- szy obraz ludzi współtworzących świat edukacji oraz może dodawać odwagi do 10 Wstęp realizacji pomysłów innym pedagogom, pracującym twórczo w zaciszu własnej szkoły. Teorie i kompetencje nabywane w trakcie kształcenia pedagogicznego są istotne, nie mniej jednak ważna wydaje się styczność i konfrontacja z konkret- nymi przypadkami realizacji postulatów pedagogicznych i uczenie się od nich. W swoich badaniach odwołuję się do egalitarnego ujęcia twórczości trans- gresyjnej, zgodnie z którym nie będę badać transgresji tylko w odniesieniu do wybitnych twórców. Przyjmuję, że transgresja jest aktywnością psychologiczną naturalną dla każdego człowieka, choć nie u każdego przejawia się ona w jedna- kowym stopniu. Uzasadniając mój wybór, przytoczę słowa Józefa Kozieleckiego, który porusza zagadnienie pewnego braku w metodologii badania transgresji. Zauważa on, że: […] uczeni i praktycy […] zajmują się w zasadzie tylko transgresjami historycznymi, pomijając psychologiczne. W ten sposób zmniejszają różnorodność i dynamikę współ- czesnego społeczeństwa. Jednocześnie utwierdzają dyskryminacyjne przekonanie, że przekraczanie granic osiągnięć, że wychodzenie poza przyjęte normy postępowania to działania dostępne dla elit (Kozielecki, 2004: 59). W związku z powyższym, zamierzonym celem pracy jest teoretyczna i em- piryczna analiza natury transgresji oraz identyfikacja procesów pozwalających przekraczać zastane granice na gruncie edukacji i nauk pedagogicznych oraz w całokształcie życia pedagogów i nauczycieli. Praca składa się z sześciu rozdziałów. W dwóch pierwszych zaprezentowano kluczowe pojęcia i koncepcje wyznaczające ramy teoretyczne pracy, tj. ogólną charakterystykę transcendentnej natury ludzkiego życia w ujęciu Georga Sim- mla oraz założenia psychotransgresjonizmu Józefa Kozieleckiego. Następnie na tym tle zaprezentowałam różne podejścia i koncepcje charakteryzujące sprawcę transgresji, osoby wychodzące swoimi dokonaniami poza przeciętność. Kolej- ny III rozdział dotyczy metodologii i przebiegu podjętych badań. Ostatnie trzy rozdziały są relacją z przeprowadzonych studiów przypadków. W rozdziale IV zaprezentowałam wybrane portrety transgresyjnych pedagogów, ilustrujące od- mienne sposoby przekraczania granic, wyznaczone przez indywidualną dyna- mikę korzystania z własnych zasobów. Rozdział V stanowi próbę uogólnienia teoretycznego w postaci typologii doświadczeń transgresyjnych. W rozdziale VI, podsumowującym, przedstawiłam model transgresji w odniesieniu do roli, jaką ogrywa ona w biografii sprawcy. Mam nadzieję, że moja praca oraz wnioski z badań empirycznych wzbogacą wiedzę pedagogiczną i psychologiczną o nowe, ważne ustalenia dotyczące rozwoju osobistego i zawodowego, w zakresie do- świadczeń transgresyjnych osób. Wstęp *** 11 Badania były prowadzone w ramach rozprawy doktorskiej pod kierunkiem prof. Krzysztofa J. Szmidta i wpisywały się w działania Zakładu Pedagogiki Twórczości Uniwersytetu Łódzkiego. Szczególne podziękowania kieruję do Pana Profesora Krzysztofa J. Szmidta za nieocenioną pomoc w trakcie ostatnich sze- ściu lat, wsparcie merytoryczne i wszystkie inspirujące rozmowy. Wyrazy mojej wdzięczności składam przyjaciółce, dr Monice Modrzejew- skiej-Świgulskiej, za wyjątkową relację dającą odwagę i „przyzwolenia”. Dziękuję wszystkim narratorom za otwartość i chęć podzielenia się „swo- ją opowieścią”. Podziękowania kieruję także do recenzenta niniejszej publikacji, prof. Agaty Cudowskiej, za konstruktywne uwagi. Dziękuję mojemu partnerowi, Marcinowi, za towarzyszenie, pogodę ducha i spokój wtedy, gdy go tracę. Książkę dedykuję Mojej Mamie w podziękowaniu za to, czego mnie nauczyła. Rozdział 1 Transgresje – kluczowe pojęcia i koncepcje Rezygnacja z behawiorystycznego aksjomatu, zgodnie z którym człowiek jest sterowany przez środowisko, a najważniejsze procesy zachodzą w przestrze- ni prostych, jednokierunkowych reakcji – stanowi przełom w spostrzeganiu moż- liwości człowieka i jego rozwoju. W ujęciu psychologii tradycyjnej wyposażenie genetyczne oraz uczenie się społeczne wpływają na jakość życia poprzez determinowanie rodzaju doświad- czeń lub środowisk, których człowiek poszukuje, w odpowiedzi na zapotrzebowa- nie wynikające np. z typów osobowości czy temperamentu. A przecież pomimo tego, że człowiek przychodzi na świat w części wyposażony genetycznie, a na- stępnie ukształtowany w określonym kontekście rodzinnym, społecznym, histo- rycznym i kulturowym, nie wolno odmawiać mu wolnej woli i aktywnych wysił- ków, które podejmuje, aby wychodzić poza to, kim jest i co posiada. Mechanizmy osobowościowe są kształtowane również z udziałem doświadczeń życiowych. Je- żeli człowiek posiada świadomość tego, jakie środowisko ma na niego zły wpływ, może go unikać, zmieniać lub aktywnie zmieniać siebie w nim. To jest pozytywny wymiar wskazujący na jego samodzielność i świadomy udział w kierowaniu wła- snym życiem. Warto przytoczyć w tym miejscu zdanie wybitnego węgierskiego prozaika i eseisty Sandora Marai (1900–1989), według którego: Świat dzieje się także we mnie, nie tylko w czasie i przestrzeni. Ja też jestem prze- strzenią (Marai, 2016: 26). Istnieje więc obszerna przestrzeń do dyspozycji, w ramach której człowiek może wykraczać poza istniejący stan rzeczy, poza dotychczasowe granice osią- gnięć i doświadczeń. Samoświadomość człowieka określa wolną wolę, a w jej ob- rębie wolność życiowych wyborów. Człowiek nie tylko pragnie więc egzystować, ale także rozwijać się poprzez budowanie własnej autonomii oraz wzbogacanie kultury i cywilizacji, w której żyje. W tym ujęciu charakteryzuje się wewnątrz- sterownością, jest autonomicznym podmiotem, bytem sprawczym, aktorem na scenie życia, ale także jego aktywnym twórcą i współreżyserem. Wymienione powyżej założenia stanowią podstawowy sens transgresyjno- ści natury ludzkiej, będącej głównym tematem niniejszego rozdziału. W dalszej 14 części przytaczam dwa wybrane ujęcia teoretyczne. Część pierwsza to koncepcja transcendentnej natury ludzkiego życia Georga Simmla, która stanowi tło filozo- ficzne niniejszych rozważań i wprowadzenie do części drugiej, w której prezen- tuję założenia psychotransgresjonizmu w ujęciu Józefa Kozieleckiego, wyznacza- jące ramy teoretyczne moich badań1. Celem tego rozdziału jest przedstawienie w zarysie głównych twierdzeń obu autorów i próba syntezy ich myśli. Tym spo- sobem pragnę wprowadzić Czytelnika w określony sposób myślenia o człowieku jako istocie transgresyjnej oraz system podstawowych pojęć, które posłużyły mi do opisu dynamiki transgresji w części empirycznej książki. 1.1. Transcendentna natura życia w ujęciu Georga Simmla Przedmiotem rozważań tej części jest rozprawa o Transcendencji życia – koncepcja wyróżniająca się wśród twórczości niemieckiego myśliciela Georga Simmla (1858–1918), będąca rodzajem klamry filozoficznej spajającej całość jego dzieła pt. Filozofia życia – cztery rozdziały metafizyczne (2007). W pracy tej autor daje się poznać jako socjolog, ale także wnikliwy filozof kultury, wykorzy- stujący psychologię jako narzędzie refleksji nad życiem i człowiekiem. Studiując biografię i dorobek naukowy Simmla, rysuje się sylwetka człowieka niezwykle wszechstronnego, błyskotliwego, często zmieniającego kierunek swej refleksji teoretycznej i posiadającego niezwykle szerokie zainteresowania. W jego twór- czości można zaobserwować wiodące zamiłowanie do tematów skupiających się wokół idei form życia społecznego, m.in. centralnego pojęcia interakcji, anali- zy procesów wzajemnego oddziaływania pomiędzy jednostkami czy konfliktu między indywidualnością a formami kulturowymi. Obok głównej problematyki dokonuje także refleksji filozoficznej nad wieloma sprawami szczegółowymi, ta- kimi jak: moda2, pieniądz, sens życia i śmierci czy wolność jednostki (Simmel, 1975, 1997, 2006, 2007). Niniejszy rozdział nie stanowi próby ujęcia zmienności i ewolucji poglądów Simmla oraz jego dorobku, co czynią w sposób niezwy- kle staranny inni autorzy3. Jest prześledzeniem filozoficznych poglądów autora na naturę życia w odniesieniu do idei transcendencji, stanowiącej punkt wyjścia w moich rozważaniach. 1 Obie koncepcje szerzej zaprezentowałam w artykule pt. Przekraczanie granic jako istota twórczości w świetle koncepcji teoretycznych Simmla i Kozieleckiego, zamieszczonym w pracy zbiorowej pt. Człowiek w sytuacji granicznej. Filozoficzne, kulturowe i historyczne wymiary re- fleksji i jej implikacje pedagogiczne (2015), pod red. S. Jaronowskiej. 2 Zagadnienie mody i przekraczania granic w ujęciu tego autora szerzej opisałam w artykule pt. Moda – między konformizmem a przekraczaniem granic (w świetle koncepcji Georga Simmla), [w:] Bobrowicz, W., Kubinowski, D., Pakuła, Z. (red.), Moda w kulturze, sztuce i edukacji (2014). 3 Całościowego opracowania twórczości Simmla dokonali tacy autorzy, jak: Sławomir Ma- gala (1980), Jerzy Szacki (2007) czy Jan Szczepański (1969). Rozdział 1. Transgresje – kluczowe pojęcia i koncepcje 1.1. Transcendentna natura życia w ujęciu Georga Simmla 15 1.1.1. „Jesteśmy skalami” – graniczny charakter ludzkiej egzystencji Simmel (2007) uważa, że w danym momencie swojego życia człowiek znaj- duje się na określonym poziomie wiedzy i umiejętności oraz gotowości do pod- jęcia określonych ról i zachowań. Pozycję człowieka w świecie określa zatem fakt, że w każdym wymiarze swoich dyspozycji i zachowań przemieszcza się on nieustannie pomiędzy dwiema granicami, które wyznaczają […] formalną strukturę naszego bycia, wypełniającą się w swych różnorodnych pery- feriach, zajęciach, losach każdorazowo inną treścią. […] Każda treść życia, taka jak: uczucie, doświadczenie, działanie czy myśl, posiada określoną intensywność i barwę, określone kwantum i pozycję w pewnym porządku (ibidem: 15). W tym ujęciu człowiek jest skalą, której granice w różnych kierunkach sam wyznacza. Zajmując miejsce na tej skali jego egzystencja, przyjmuje określoną formę, którą wypełnia treść oraz wartość życia odczuwana w danej godzinie, na danym etapie rozwoju. Można powiedzieć, że życie człowieka to obszar zakre- ślony pomiędzy górną i dolną granicą jego możliwości. W takim ujęciu granica wydaje się być czymś niezbędnym w określeniu kondycji ludzkiej. Główny sens filozofii Simmla wyraża się jednak w przekonaniu, że człowiek nie zawiera się bez reszty w tych granicach, ponieważ, zdając sobie z nich sprawę, może sięgać po to co niedostępne i poszerzać granice swoich możliwości. Z jednej strony jest więc zdeterminowany, z drugiej posiada nieskończoną przestrzeń możliwości i swobodę doświadczania różnorodności (Simmel, 2007). Graniczny charakter ludzkiej egzystencji stanowi punkt wyjścia do najbar- dziej decydującego sensu życia. Simmel stwierdza, że: Istnienie granicy jako takiej jest konieczne, ale każda konkretna granica może za- razem zostać przekroczona, każde ustalenie przesunięte, każda bariera rozsadzona; akt przekroczenia ustanawia każdorazowo nową granicę (ibidem: 16). Wynika z tego, że żadna konkretna granica nie jest konieczną, gdyż z za- sady może być przesunięta, naruszona lub przekroczona. Stwierdzenie to napa- wa optymizmem, bo wskazuje na nieograniczoność człowieka, z drugiej strony świadczy jednak o tym, że pokonana granica nigdy nie jest tą ostateczną. Sam proces przekroczenia sprawia, że to, co wiemy i w co wierzymy, staje się coraz bardziej niepewne i problematyczne. Naturę człowieka można wyrazić poprzez paradoks: […] w każdym kierunku napotykamy granice, w żadnym nie jesteśmy ograniczeni (ibidem). Człowiek jest istotą graniczną, nieposiadającą zarazem granicy. Ta dwoistość natury ludzkiej jest wyznaczona przez:
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Dynamika transgresji twórczych. Studia przypadków pedagogów
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: