Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00458 007089 14657760 na godz. na dobę w sumie
Dynastia Piastów Mazowieckich. Studia nad dziejami politycznymi Mazowsza, intytulacją i genealogią książąt. - ebook/pdf
Dynastia Piastów Mazowieckich. Studia nad dziejami politycznymi Mazowsza, intytulacją i genealogią książąt. - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 737
Wydawca: Avalon Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7730-999-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

W 2012 r. mija 486 rocznica wygaśnięcia w linii męskiej Piastów mazowieckich. 10 III 1526 r. w Warszawie zmarł w wieku 24 lat Janusz III, syn Konrada III Rudego, ostatni książę piastowski, władający ziemią czeską, warszawską, ciechanowską, zakroczymską, wiską, wyszogrodzką, nurską, łomżyńską i różańską. Od połowy XIII w. do 1526 r. na Mazowszu książęcym panowało wielu przedstawicieli tej gałęzi Piastów, potomków Konrada I Mazowieckiego. Wśród książąt było wielu wyróżniających się władców, m.in.: Siemowit III Trojdenowic, jego synowie Janusz I i Siemowit IV oraz prawnuk Bolesław IV. Niektórzy z nich pretendowali do objęcia tronu w Polsce. Ważną rolę w kontaktach z sąsiadami odegrały córki książąt mazowieckich, zwłaszcza Cymbarka Siemowitówna, matka cesarza Fryderyka III Habsburga. Opracowanie poświęcone dynastii Piastów mazowieckich (poł. XIII-1526 r.) stanowi ważny wkład w badania dotyczące dziejów politycznych Mazowsza i podziałów terytorialnych tej dzielnicy. Omawia również szczegółowo zagadnienia dotyczące imiennictwa i tytulatury książąt oraz prezentuje najnowsze ustalenia dotyczące genealogii Piastów mazowieckich. Cennym dopełnieniem pracy jest aneks źródłowy, który zawiera edycję różnych dokumentów i rękopisów, dotyczących dziejów dynastii i działalności książąt mazowieckich.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Spis treści Dynastia Piastów mazowieckich 1 2 Spis treści Spis treści J a nu s z G r a b ow s k i 3 Dynastia Piastów mazowieckich Studia nad dziejami politycznymi Mazowsza, intytulacją i genealogią książąt ava l o n 4 Archiwum Główne Akt Dawnych ul. Długa 7, 00–263 Warszawa http://www.agad.archiwa.gov.pl e–mail: sekretariat@agad.gov.pl Spis treści Wydanie publikacji dofinansowane przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych Recenzenci Dr hab. Sobiesław Szybkowski Prof. dr hab. Jan Tęgowski Skład i opracowanie typograficzne Zakład Usługowy PRIM Redakcja Izabella Rdzanek Korekta Piotr Szerzyński Projekt okładki i stron tytułowych Sławomir Onyszko Na okładce Portret Konrada III Rudego, księcia mazowieckiego, połowa XVI w., Polska, olej, płótno, 93 × 77,50 cm, Muzeum Pałac w Wilanowie, Warszawa Copyright by Archiwum Główne Akt Dawnych Wydawnictwo Avalon Janusz Grabowski, Kraków 2012 Archiwum Główne Akt Dawnych ISBN 978-83-7730-999-5 Wydawnictwo AVALON ISBN 978-83-7730-066-4 Z a m ó w i e n i a p r z y j m u j e Wydawnictwo AVALON T. Janowski Sp. j. ul. Fiołkowa 4/13; 31-457 Kraków tel. +48 606 750 749 zamowienia@wydawnictwoAVALON.pl Spis treści 5 Parentibus optimis carissimisque Zophiae et Josepho Grabowskim 6 Spis treści Spis treści 7 SPIS STREŚCI Wprowadzenie ........................................................................................... 11 Cel i zakres pracy ................................................................................... 12 Stan badań .............................................................................................. 14 Baza źródłowa ........................................................................................ 22 Rozdział I. Dzieje polityczne Mazowsza (połowa XIII w.–1526 r.) ..... 33 Dzieje Mazowsza w latach 1248–1381 ................................................ 35 Dzieje Mazowsza Zachodniego w latach 1381–1462 ....................... 99 Dzieje Mazowsza Wschodniego w latach 1381–1471 ..................... 142 Dzieje Mazowsza w latach 1471–1526 .............................................. 176 Rozdział II. Intytulacja książąt mazowieckich (XIII–XVI w.) ............ 213 Stan badań nad intytulacją ................................................................ 214 Treść intytulacji .................................................................................... 222 Imię wystawcy ..................................................................................... 225 Imiennictwo Piastów mazowieckich ................................................ 226 Tytuły, określenia i epitety władców mazowieckich...................... 248 Formuła Dei gracia ............................................................................... 265 Tytulatura książąt mazowieckich (XIII–XVI w.) .............................. 268 Tytulatura książąt mazowieckich w latach 1248–1381 ............... 268 Siemowit I .................................................................................... 268 Perejasława ................................................................................... 270 Konrad II....................................................................................... 271 Bolesław II .................................................................................... 272 Siemowit II ................................................................................... 275 Trojden I ........................................................................................ 278 Wacław .......................................................................................... 280 Bolesław III ................................................................................... 282 Bolesław Jerzy II .......................................................................... 284 Kazimierz I ................................................................................... 286 Siemowit III .................................................................................. 288 Henryk .......................................................................................... 297 Tytulatura książąt Mazowsza Zachodniego w latach 1374/81–1462 ................................................................................ 298 Siemowit IV.................................................................................. 298 Synowie niedzielni Siemowita IV ............................................ 319 8 Spis treści Aleksandra, żona Siemowita IV ................................................ 320 Siemowit V ................................................................................... 321 Aleksander ................................................................................... 326 Kazimierz II .................................................................................. 328 Trojden II ...................................................................................... 331 Włodzisław I ................................................................................ 331 Anna, żona Włodzisława I ......................................................... 336 Siemowit VI i Włodzisław II ...................................................... 338 Siemowit VI.................................................................................. 340 Włodzisław II ............................................................................... 341 Katarzyna, córka Siemowita IV, żona Michała Bolesława .... 342 Tytulatura książąt Mazowsza Wschodniego w latach 1374–1526 ...................................................................................... 345 Janusz I ......................................................................................... 345 Janusz, syn Janusza I .................................................................. 354 Bolesław, syn Janusza I .............................................................. 355 Bolesław IV .................................................................................. 356 Anna, żona Bolesława Januszowica ......................................... 359 Barbara, żona Bolesława IV ....................................................... 361 Tytulatura niedzielnych synów Bolesława IV ........................ 363 Konrad III Rudy .......................................................................... 366 Kazimierz III ................................................................................ 370 Bolesław V .................................................................................... 374 Janusz II ........................................................................................ 379 Anna, żona Konrada III .............................................................. 382 Stanisław i Janusz III .................................................................. 384 Stanisław Konradowic................................................................ 385 Janusz III ....................................................................................... 386 Anna, córka Konada III .............................................................. 387 Tytulatura książęca a lista świadków ................................................ 391 Tytulatura mazowiecka na dokumentach i na pieczęciach królewskich ...................................................................................... 402 Podsumowanie ..................................................................................... 408 Rozdział III. Genealogia Piastów Mazowieckich ................................ 413 Uzupełnienia i rozważania na marginesie Rodowodu Piastów mazowieckich Kazimierza Jasińskiego ............................................ 415 Stan badań do 1997 r. ...................................................................... 415 Wkład Kazimierza Jasińskiego w badania nad genealogią Piastów mazowieckich ............................................................... 418 Stan badań po 1997 r. ...................................................................... 422 Podstawa źródłowa i konstrukcja opracowania ........................ 424 Spis treści 9 Rodowód pierwszych Piastów. Uwagi i uzupełnienia .................. 431 Kazimierz II (Sprawiedliwy).......................................................... 431 Rodowód Piastów małopolskich i kujawskich ............................... 432 Konrad I ............................................................................................ 432 Bolesław I .......................................................................................... 433 Rodowód Piastów mazowieckich ..................................................... 435 Konrad II ........................................................................................... 435 Siemowit II ....................................................................................... 435 Trojden I ............................................................................................ 437 Wacław .............................................................................................. 438 Bolesław III ....................................................................................... 441 Bolesław Jerzy II .............................................................................. 442 Siemowit III ...................................................................................... 443 Kazimierz I ....................................................................................... 444 Janusz I Stary ................................................................................... 444 Siemowit IV ...................................................................................... 450 N. syn Siemowita III [Stanisław Siemowit] ................................. 451 Henryk .............................................................................................. 453 Janusz Januszowic ........................................................................... 454 Bolesław Januszowic ....................................................................... 456 Konrad Januszowic ......................................................................... 461 Siemowit V ....................................................................................... 462 Jadwiga ............................................................................................. 464 Eufemia ............................................................................................. 465 Kazimierz II ...................................................................................... 466 Włodzisław I .................................................................................... 467 Maria ................................................................................................. 470 Katarzyna ......................................................................................... 473 Małgorzata ........................................................................................ 474 Włodzisław II ................................................................................... 476 Konrad, syn Bolesława Januszowica ............................................ 477 Bolesław IV ....................................................................................... 477 Janusz Bolesławowic [I] .................................................................. 479 Konrad III Rudy ............................................................................... 479 Kazimierz III ..................................................................................... 487 Bolesław V ........................................................................................ 488 Janusz II ............................................................................................ 493 Stanisław ........................................................................................... 493 N. (Wojciech?), syn Konrada III Rudego ..................................... 495 Hieronim (Jarosz) ............................................................................ 496 N. (córka Konrada III?) ................................................................... 501 Zofia ................................................................................................... 501 Anna .................................................................................................. 502 10 Spis treści Stanisław ........................................................................................... 506 Janusz III ........................................................................................... 507 Sylwetki Piastów mazowieckich ....................................................... 509 Aneksy Aneks I. Wykaz dokumentów i zapisek źródłowych .................... 533 Aneks II. Katalog tytulatury książąt mazowieckich (poł. XIII w.–1526 r.) ......................................................................... 591 Aneks III. Tytulatura na dokumentach książąt mazowieckich i w legendzie na pieczęciach większych ..................................... 603 Aneks IV. Związki małżeńskie Piastów i Piastówien mazowieckich z rodami europejskimi.................................................................... 605 Aneks V. Daty zgonu oraz miejsca pochówków Piastów mazowieckich .................................................................................. 607 Aneks VI. Spis chronologiczny władców mazowieckich z uwzględnieniem ich władztwa terytorialnego ....................... 613 Wykaz skrótów ......................................................................................... 619 Bibliografia ................................................................................................ 623 Summary ................................................................................................... 667 Indeks osób i miejscowości .................................................................... 671 Tablice genealogiczne .............................................................................. 721 Spis tablic ................................................................................................... 722 Spis ilustracji ............................................................................................. 733 Wprowadzenie Książęta mazowieccy pochodzą z krwi królów Polski i z tobą także 11 są związani bliskim węzłem pokrewieństwa, znakomici zarówno dzięki ziemiom i posiadłościom, jak i licznemu wojsku. Możesz się chlubić ich posłuszeństwem i lenną zależnością, bo niewielu królów na świecie ma tak potężnych i znakomitych książąt-wasali Zbigniew Oleśnicki, bp krakowski do króla Kazimierza Jagiellończyka, Roczniki Jana Długosza WPROWADZENIE W 2011 r. minęła 485 rocznica od wygaśnięcia w linii męskiej Piastów mazowieckich. W nocy z 9 na 10 III 1526 r. w Warszawie (w czasie trwającego wówczas sejmu mazowieckiego) zmarł w wie- ku 23 lat Janusz III Konradowic, ostatni książę piastowski, władają- cy ziemią czerską, warszawską, ciechanowską, zakroczymską, wy- szogrodzką, wiską, nurską, różańską i łomżyńską. Współczesna zapi- ska Łukasza Noskowskiego, profesora uniwersytetu krakowskiego, określiła go jako ultimus iam ducum Mazovie de antiqua progenie Regum Poloniae P i j a s t h, que fuit domus diuterne dominacionis1. Uroczysty po- grzeb księcia odbył się pod koniec sierpnia z udziałem króla polskie- go Zygmunta I w warszawskiej kolegiacie pw. Męczeństwa św. Jana Chrzciciela, gdzie został Janusz III pogrzebany. Był to ostatni pochó- wek piastowski w tym mieście. Po śmierci Janusza III, przez kilka mie- sięcy sprawowała władzę w dzielnicy jego siostra, księżniczka Anna Konradówna, która po przyjeździe króla do Warszawy i objęcia przez monarchę w posiadanie Księstwa Mazowieckiego otrzymała stosow- ne zaopatrzenie. Jej krótkotrwałe rządy po śmierci brata Janusza oraz późniejsza, prawie dziesięcioletnia, obecność w Warszawie i w dobrach stanowiących zaopatrzenie w ziemi czerskiej i liwskiej, podtrzymywały tradycję miejscowej dynastii. Następował jednak powolny proces inte- gracji Mazowsza z Polską, zapoczątkowany już w 1462 r. inkorporacją ziemi rawskiej i gostynińskiej do Korony. Od połowy XIII w. (początek rządów Siemowita I) do 1526 r. (śmierć Janusza III) na Mazowszu ksią- żęcym panowało wielu przedstawicieli tej gałęzi Piastów, potomków Konrada I Mazowieckiego. Wśród książąt znajdujemy wielu wyróż- niających się władców, m.in.: Siemowita III Trojdenowica, jego synów Janusza I i Siemowita IV oraz prawnuka Bolesława IV, a także synów tego ostatniego księcia: Konrada III Rudego i Janusza II. Niektórzy 1 L. Birkenmajer, Zapiski historyczne wśród dawnych almanachów Biblioteki Jagiellońskiej II. Zapiski Łukasza Noskowskiego, KH t. 17, 1903, s. 416. Książę zmarł o świcie z piątku na sobotę przed niedzielą Laetare. 12 Wprowadzenie z książąt mazowieckich byli nawet kandydatami do tronu w Polsce, jak Siemowit IV i Bolesław IV. Ważną rolę w kontaktach z Rusią i piastow- skim Śląskiem odegrały córki książąt mazowieckich, wydawane za mąż za tamtejszych dynastów. Książęta mazowieccy byli również skoligaceni z Giedyminowiczami, Przemyślidami, Habsburgami, Romanowiczami, Wettinami i Gryfitami. Wśród córek Piastów mazowieckich szczególną rolę odegrała Cymbarka (córka Siemowita IV), matka cesarza Fryderyka III z albertyńskiej linii Habsburgów. Natomiast Anna (córka księcia Wacława), która poślubiła Henryka V Żelaznego, była matką Jadwigi żagańskiej, ostatniej żony Kazimierza Wielkiego. Cel i zakres pracy Dynastia Piastów mazowieckich jest od bardzo dawna przedmio- tem zainteresowania polskiej historiografii. Jednak dopiero w XIX w. rozpoczęto na większą skalę prowadzić studia historyczne na pod- stawie zachowanych materiałów archiwalnych i bibliotecznych. Do dzisiaj powstało wiele prac naukowych i opracowań popularnonau- kowych, szkiców historycznych, esejów i przyczynków poświęconych dziejom tej dynastii. Życiorysy wielu Piastów mazowieckich znalazły się w słownikach, leksykonach i wydawnictwach encyklopedycznych. Niektórym dynastom mazowieckim poświęcono nawet oddzielne pu- blikacje, jednak dotychczas żaden z książąt mazowieckich nie doczekał obszernej, naukowej biografii. Także najnowsza synteza Mazowsza do 1526 r. nie wyczerpuje całej problematyki dotyczącej dynastii Piastów mazowieckich. Celem niniejszej pracy jest omówienie ważnych zagadnień doty- czących dynastii Piastów mazowieckich z uwzględniem dziejów po- litycznych tej dzielnicy, od połowy XIII w. do inkorporacji do Korony w 1526 r. Praca składa się z trzech rozdziałów prezentujących wyniki badań nad trzema odrębnymi tematami badawczymi. W pierwszym przedstawiono dzieje polityczne Księstwa Mazowieckiego zwracając szczególną uwagę na problematykę podzia- łów dzielnicy i kwestie związane z rządami opiekuńczymi sprawowa- nymi na Mazowszu, najczęściej przez matki po śmierci władcy, ale rów- nież braci i babki nad niepełnoletnimi książętami. Do regencji w imie- niu małoletniego potomstwa dochodziło również w okresie trwania stosunku lennego Mazowsza z Koroną. Jednak ingerencja króla polskie- go jako pana lennego (suzerena) ograniczała się tylko do kontroli nad sposobem wykonywania i długością trwania rządów opiekuńczych. O wyborze tutora decydowała rada książęca, która wraz z regentką sprawowała rządy w dzielnicy. Nie znamy przypadku ingerencji króla Wprowadzenie 13 przy ustanawianiu regencji (m.in. po śmierci Janusza I, Bolesława IV, Włodzisława I, Konrada III), gdyż interwencja Zygmunta I w XVI w. nie dotyczyła ustanowienia opieki Anny Radziwiłłówny nad synami po śmierci Konrada III, lecz sporów między księżną Anną a podda- nymi w związku z przedłużającą się jej regencją, pomimo osiągnięcia przez synów lat sprawnych. Drugim ważnym problemem poruszonym w pierwszej części rozprawy są zagadnienia dotyczące podziałów po- litycznych Mazowsza. Pomimo ustaleń Adama Wolffa, najwybitniej- szego znawcy średniowiecznych źródeł do dziejów Mazowsza, ciągle w wielu publikacjach (naukowych i popularnonaukowych) spotykamy się z nieprecyzyjnymi określeniami podziałów Mazowsza. Dotyczy to zwłaszcza XV w., w którym dzielnica ta przeżywała swój największy okres rozdrobnienia. Drugi rozdział obejmuje zagadnienia z zakresu dyplomatyki i hi- storii politycznej Mazowsza, gdyż dotyczy szczegółowej analizy inty- tulacji, zwłaszcza tytulatury książęcej. Na dokumentach i pieczęciach Piastów mazowieckich (poł. XIII w.–1526 r.) spotykamy, oprócz tytula- tury ogólnomazowieckiej i ruskiej, 30 różnych tytułów partykularnych, w tym także tytuły pretensyjne (roszczeniowe) nawiązujące do ziem inkorporowanym do Korony Polskiej w XV w. W rozdziale tym omó- wiono wszystkie określenia i epitety, które spotykamy na dokumen- tach książęcych oraz imiennictwo Piastów mazowieckich. Następnie zbadano tytulaturę książąt i księżnych mazowieckich od poł. XIII w. do 1526 r. oraz omówiono relacje między kolejnością tytułów występują- cych w intytulacji dokumentów a porządkiem urzędników na liście świadków, zwłaszcza w odniesieniu do najwyższych rangą dostojni- ków. Przedmiotem oddzielnej analizy jest tytulatura mazowiecka i płoc- ka na dokumentach i pieczęciach królów polskich (XIV-XVIII w.). Trzeci rozdział został poświęcony genealogii książąt mazowiec- kich. Są to uwagi, korekty i uzupełnienia do wydanego pośmiertnie Rodowodu Piastów mazowieckich Kazimierza Jasińskiego oraz moje roz- ważania na temat przedstawicieli tej dynastii. Obejmują one zagad- nienia z dziedziny onomastyki i tematyki sepulkralnej, a także kwe- stie związane m.in. z mariażami książąt i księżniczek mazowieckich czy wizerunków Piastów w opinii współczesnych. Rozdział zawiera wprowadzenie, w którym omówiono stan badań (zwłaszcza najnowsze prace powstałe po 1997 r.), dorobek Kazimierza Jasińskiego w zakresie genealogii Piastów oraz bazę źródłową. Było to konieczne, gdyż autor Rodowodu nie zdążył przygotować wstępu do swego dzieła. Następnie przedstawiono uzupełnienia i korekty do biogramów Piastów opraco- wanych przez Kazimierza Jasińskiego. W sumie dotyczą one prawie 40 biogramów, głównie Piastów mazowieckich. Do niniejszego rozdzia- łu odnoszą się również 2 aneksy zamieszczone na końcu pracy. 14 Wprowadzenie Przygotowana rozprawa zawiera 6 aneksów. Pierwszy z nich – źró- dłowy – to edycja różnych dokumentów i rękopisów w większości do- tychczas niepublikowanych, lub wydanych bez krytycznego aparatu naukowego. Są to m.in. dokumenty dotyczące podziałów terytorial- nych, oprawy wiana i poręczenia posagu oraz dyplomy odnoszące się do różnych czynności prawnych książąt, m.in. przywilejów i potwier- dzenia dokumentów dla miast mazowieckich (zwłaszcza Warszawy), dóbr rycerskich itp. W aneksie zamieszczono również zachowane przekazy źródłowe na temat nieślubnego potomstwa Piastów mazo- wieckich. Kolejne dwa aneksy to Katalog tytulatury książąt mazowieckich (poł. XIII–1526 r.) i Tytulatura na dokumentach książąt mazowieckich i w le- gendzie na pieczęciach większych. Trzy ostatnie aneksy są zatytułowane Związki małżeńskie Piastów i Piastówien mazowieckich z rodami europejskimi; Data zgonu oraz miejsca pochówków Piastów mazowieckich; Spis chronologicz- ny Piastów mazowieckich z uwzględnieniem ich władztwa terytorialnego. Pracę uzupełniają wykaz zastosowanych skrótów, bibliografia, streszczenie w języku angielskim, indeks osób i miejscowości, tablice genealogiczne oraz spis ilustracji. Stan badań Dzieje polityczne Księstwa Mazowieckiego w okresie wyznaczo- nym ramami chronologicznymi niniejszej rozprawy były przedmiotem licznych studiów i opracowań. Ukazała się również synteza obejmu- jąca dzieje tej dzielnicy do 1526 r. Pierwsze jej wydanie pod redakcją Aleksandra Gieysztora i Henryka Samsonowicza ukazało się w 1994 r.2 Po 12 latach wznowiono wydanie dziejów Mazowsza do 1526 r. Nowa edycja pod redakcją H. Samsonowicza została wzbogacona wkładem innych badaczy3; zawiera m.in. cenny rozdział (szkic archeologiczny) poświęcony Mazowszu we wcześniejszym średniowieczu pióra Marka Dulinicza. W porównaniu do pierwszego wydania, za sprawą Ewy Suchodolskiej, Anny Supruniuk i Kazimierza Pacuskiego, poszerzono i uzupełniono niektóre rozdziały. Jednak wypada żałować, że niektóre fragmenty pracy nie zostały zaktualizowane w porównaniu z pierw- szym wydaniem. Niemniej jest to cenna, acz nierównej wartości, syn- teza Mazowsza. Ważniejsze problemy dotyczące dziejów politycznych Mazowsza do 1526 r. zostały omówione w pracy Marka K. Barańskiego poświęconej dynastii Piastów4. 2 Dzieje Mazowsza do 1526 r., red. A. Gieysztor, H. Samsonowicz, Warszawa 1994; zob. rec. z tej pracy: K. Jasiński, Zap. Hist., t. 61, 1996, z. 2–3, s. 87–92; J. Grabowski, PH, t. 89, 1998, z. 1, s. 160–169. 3 Dzieje Mazowsza, t. 1, red. H. Samsonowicz, Pułtusk 2006. 4 M. K. Barański, Dynastia Piastów w Polsce, Warszawa 2005, s. 324–327, 348–351, 464–466, 500–501, 566–577. Wprowadzenie 15 Z obowiązku drobiazgowego przeglądu źródeł i literatury zwal- nia mnie fakt, że doczekaliśmy się w ostatnim czasie kilku szczegóło- wych opracowań na ten temat. Zwłaszcza mam tu na myśli obszer- ny przegląd źródeł do dziejów książęcego Mazowsza w opracowaniu Pacuskiego5. W I poł. XIX w. wydano pionierskie prace dotyczące dziejów Mazowsza oraz miast mazowieckich pióra Wincentego Hipolita Gawareckiego i Aleksandra Wejnerta. Pierwszy z autorów (absolwent Szkoły Prawa i Administracji w Warszawie, prokurator i prezes try- bunału w Płocku)6 opublikował w latach 1821–1845 prace poświęco- ną dziejom m.in. Płocka, Łowicza, Warki oraz ziemi wyszogrodzkiej7. Natomiast Aleksander Wejnert (także z wykształcenia jurysta, pra- cownik m.in. Archiwum Miasta Warszawy oraz Biblioteki Branickich) opublikował w latach 1848–1858 r. pracę pt. Starożytności warszawskie, poświęconą zabytkom miasta Starej i Nowej Warszawy oraz jurydy- kom warszawskim8. Warto w tym miejscu wspomnieć jeszcze o publi- kacjach Tymoteusza Hipolita Kownackiego (archiwisty i bibliotekarza rodziny Potockich), poświęconych dziejom Mazowsza. Chociaż pra- ce Kownackiego cechowała bezkrytyczna analiza źródeł, jednak udo- stępnił wiele dokumentów i statutów książąt mazowieckich, zwłaszcza z XV w.9 W 1858 r. wyszła spod pióra Felicjana Kozłowskiego pierw- sza monografia Mazowsza w okresie książęcym pt. Dzieje Mazowsza za panowania książąt10. Była to popularna synteza, jednak oparta na ob- szernym materiale źródłowym, zgromadzonym do Kodeksu dyploma- tycznego przez Leona Rzyszczewskiego, Antoniego Muczkowskiego 5 K. Pacuski, Przegląd źródeł, w: Dzieje Mazowsza, t. 1, s. 19–42. 6 Wincenty Hipolit Gawarecki (1788–1852) był nie tylko prawnikiem, historykiem regionalistą i edytorem źródeł, ale także dramatopisarzem; zob. na jego temat: A. Maciesza, W. H. Gawarecki, historyk regionalny Mazowsza, „Życie Mazowsza”, t. 5, Płock 1939, s. 2–9; M. Żywczyński, Gawarecki Wincenty Hipolit (1788–1852), historyk, PSB, t. 8, 1948–1958, s. 312–313; Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 4: Oświecenie, Warszawa 1966, s. 464–465. 7 W. H. Gawarecki, Opis topograficzny ziemi wyszogrodzkiej na teraz w obwodzie i wo- jewództwie płockim, Warszawa 1824; tenże, Pamiętnik historyczny Płocki, t. 1–2, Warszawa 1828–1830; tenże, Pamiątki historyczne Łowicza, Warszawa 1844; tenże, Opis miasta Warki nad Pilicą położonego, Warszawa 1845. 8 A. Wejnert, Starożytności warszawskie, t. 1–6, Warszawa 1848–1858. 9 T. H. Kownacki zamieścił m.in. w „Pamiętniku Warszawskim” (t. 16–17, 1820; t. 21, 1821) przyczynki na temat dziejów Mazowsza oraz w tłumaczeniu pol- skim wybrane statuty i przywileje książąt mazowieckich). Na jego temat zob. A. Birkenmajerówna, Kownacki Tymoteusz Hipolit Symforian h. Suchekomnaty (1761– 1854), technolog i historyk górnictwa, wydawca i tłumacz kronik średniowiecznych, ar- chiwista, bibliotekarz, PSB, t. 14, 1968–1969, s. 584–587. 10 F. A. Kozłowski, Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858. 16 Wprowadzenie i Juliana Bartoszewicza11. W pracy Kozłowskiego zamieszczono również rozprawkę Kornela (syna autora) pt. Czersk historycznie i statystycznie opisany12. Z innych dziewiętnastowiecznych autorów, podejmujących m.in. tematykę inkorporacji Mazowsza, należy wymienić Stanisława Lisowskiego13 oraz Stanisława Lukasa. Cenny jest zwłaszcza artykuł tego ostatniego badacza (przedwcześnie zmarłego ucznia Ksawerego Liskego) na temat przyłączenia Mazowsza do Korony Polskiej14. Natomiast w 1880 r. ukazała się praca Karola Dunina poświęcona źró- dłom dawnego prawa mazowieckiego oraz zagadnieniom z dziedziny prawa publicznego, prywatnego, karnego oraz postępowania sądo- wego15. Wraz z udostępnianiem większej liczby dokumentów szerszemu kręgowi odbiorców, zaczęły powstawać kolejne opracowania na te- mat dziejów politycznych Mazowsza. Ukazały się cenne publikacje Władysława Semkowicza16, Marcelego Handelsmana17 i Władysława Smoleńskiego18 dotyczące polityki wewnętrznej książąt, m.in. stosun- ku do rycerstwa. W tym miejscu należy wymienić Genealogię Piastów Oswalda Balzera19, która oprócz wielkiego wkładu w badania m.in. nad dynastią mazowiecką zawiera wiele ustaleń z zakresu historii po- litycznej Mazowsza i podziałów terytorialnych tej dzielnicy. W okre- sie dwudziestolecia (1918–1939) nastąpiło dalsze ożywienie badań nad dziejami politycznymi Mazowsza. Ukazały się wartościowe dy- sertacje pióra Adama Wolffa20 i Jadwigi Karwasińskiej21, pracowników 11 Monografia F. Kozłowskiego została surowo oceniona w recenzji J. Bartoszewicza, „Biblioteka Warszawska”, t. 1, 1860, s. 664–695. 12 K. Kozłowski, Czersk historycznie i statystycznie opisany, w: F. A. Kozłowski, Dzieje 13 S. Lisowski, Przyłączenie Mazowsza do Korony, „Album Literackie”, t. 1, 1848, Mazowsza, s. 421–571. s. 1–28. 14 S. Lukas, Przyłączenie Mazowsza do Korony Polskiej, „Przewodnik Naukowy i Literacki”, t. 3, 1875, s. 767–771, 844–872. 15 K. Dunin, Dawne mazowieckie prawo, Warszawa 1880. 16 Mazowieckie przywileje rodowe z XIV i XV w., wyd. W. Semkowicz, AKP, t. 11, 1909– 1913, s. 361–191. 17 M. Handelsman, Przywileje rodowe mazowieckie. Kilka uwag krytycznych, MH, t. 7, 1914. nr 3–4, s. 41–51, nr 5–6, s. 89–95. 18 W. Smoleński, Szkice z dziejów szlachty mazowieckiej, Kraków 1909. 19 O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895. 20 A. Wolff, Nieznany dokument Ziemowita Trojdenowica dla klasztoru w Czerwińsku, KH, t. 42, 1928, s. 67–69; tenże, Metryka Mazowiecka. Układ pierwotny. Sposób reje- stracji, Warszawa 1929; tenże, Mazowieckie zapiski herbowe XV i XVI wieku, Kraków 1937. J. Karwasińska, Sąsiedztwo kujawsko-krzyżackie 1235–1343, Warszawa 1927; Szpital św. Ducha w Warszawie. Dzieje fundacji Anny Bolesławowej księżny mazowieckiej po- 21 Wprowadzenie 17 Archiwum Głównego. Analizą dokumentów dotyczących stosun- ków wewnętrznych na Mazowszu i relacjami Piastów mazowieckich z Koroną Polską oraz sąsiadami zajmowali się w swoich pracach m.in.: Henryk Paszkiewicz22, Ewa Maleczyńska23, Bronisław Włodarski24. Z innych badaczy z tego okresu należy wymienić m.in. Antoniego Juliana Nowowiejskiego (autora monografii o dziejach Płocka)25, Zygmunta Lasockiego26, Przemysława Dąbkowskiego27 oraz Kazimierza Tymienieckiego28 i Józefa Rafacza29, których prace zostały oparte w du- żej części na niezachowanym obecnie materiale źródłowym z ksiąg są- dowych mazowieckich przechowywanych w przedwojennym zasobie AGAD; zbiory te uległy zagładzie w 1944 r.30 W pierwszych latach po II wojnie dzieje Mazowsza nie były przed- miotem ożywionych badań historyków. Jednak w tym okresie ukazał czątkowe (1444–1544), Warszawa 1938. 22 H. Paszkiewicz, W sprawie zhołdowania Mazowsza przez Kazimierza Wielkiego, PH, t. 24, 1924, s. 1–14; tenże, Polityka ruska Kazimierza Wielkiego, Warszawa 1925; tenże, Z dziejów Podlasia w XIV wieku, KH, t. 42, 1928, s. 229–245; tenże, Z życia politycznego Mazowsza w XIII wieku (Rządy Ziemowita Konradowica, w: Księga ku czci Oskara Haleckiego, Warszawa 1935; tenże, Bolesław (zm. 1340), ostatni książę Rusi halicko-włodzimierskiej, PSB, t. 2, 1936, s. 270–271. 23 E. Maleczyńska, Książęce lenno mazowieckie, Lwów 1929. 24 B. Włodarski, Wołyń pod rządami Rurykowiczów i Bolesława Jerzego Trojdenowicza, „Rocznik Wołyński”, t. 3, 1934, s. 105–148; tenże, Rola Konrada Mazowieckiego w sto- sunkach polsko-ruskich, Lwów 1936. 25 A. J. Nowowiejski, Płock. Monografia historyczna, wyd. 2, Płock 1930. 26 Z. Lasocki, Szkice z życia szlachty zawkrzeńskiej w XV i XVI wieku, MH, t. 10, 1931, s. 241–250, 265–269; t. 11, s. 5–12, 50–57, 79–89; tenże, Dołęga czy do Łęga, Cieszyn 1932. 27 P. Dąbkowski, Przewóz wodny. Studium z historii prawa polskiego, RAU whf, seria 2, t. 32, 1914, s. 196–301. 29 28 K. Tymieniecki, Łowiectwo na Mazowszu w w. XV, PH, t. 20, 1916, z. 1, s. 44–59; tenże, Wolność kmieca na Mazowszu w XV w., Poznań 1921; tenże, Procesy twórcze społeczeństwa polskiego w wiekach średnich, Warszawa 1921; tenże, Sądownictwo w sprawach kmiecych a ustalenie się stanów na Mazowszu pod koniec wieków średnich, Poznań 1922. J. Rafacz, Zranienie w prawie mazowieckim późnego średniowiecza, Lwów 1931; tenże, Regale bartne na Mazowszu w późnym średniowieczu, Lwów 1938. 30 Na ten temat zob. A. Wolff, Akta partykularne przedrozbiorowe Archiwum Głównego 1381–1835, w: Straty archiwów i bibliotek warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źró- deł historycznych, t. 1 Archiwum Główne Akt Dawnych, red. A. Stebelski, Warszawa 1957, s. 175–221. W wyniku świadomego podpalenia przez okupacyjne wojska niemieckie spłonęły doszczętnie, m.in. księgi ziemskie: czerskie (od 1405 r.), gró- jeckie (od 1407 r.), liwskie (od 1445 r.), łomżyńskie (od 1419), mławskie (od 1413), nurskie (od 1438 r.), ostrołęckie (od 1455 r.), szreńskie (od 1418 r.), wąsoskie (od 1471 r.), zambrowskie (od 1434 r.), zawkrzeńskie (od 1418 r.) i inne. 18 Wprowadzenie się wartościowy artykuł Władysława Sobocińskiego, poświęcony hi- storii rządów opiekuńczych w Polsce piastowskiej, gdzie omówiono m.in. zagadnienie rządów regencyjnych (matek i babek): Perejasławy Siemowitowej, Anny Bolkowej, Barbary Aleksandrówny i Anny Konradowej31. W późniejszym okresie ważne są prace wspomniane- go już Bronisława Włodarskiego na temat stosunków Mazowsza z są- siadami, zwłaszcza z Rusią i zakonem krzyżackim32. Także w latach sześćdziesiątych wydano kolejne prace, które wniosły wiele nowego do naszej wiedzy na temat średniowiecznego Mazowsza. Były to m.in. dysertacje Bogdana Sobola33 i Stanisława Russockiego na temat sej- mu i sejmików oraz prawa ziemskiego na Mazowszu34. Spod pióra tego ostatniego badacza wyszły również publikacje poświęcone m.in. statutom książąt mazowieckich35, lokacji miast36 i innym problemom Mazowsza37. Natomiast Jerzy Senkowski opublikował (opartą na sze- rokiej kwerendzie źródłowej) rozprawę poświęconą skarbowości ksią- żęcego Mazowsza do 1526 r.38 W tej dekadzie ukazała się również praca Wolffa (odtworzona tylko częściowo po spaleniu rękopisu w czasie II wojny) poświęcona urzędni- kom mazowieckim z lat 1370–1526. Publikacja ta zawiera cenny do dzi- siaj materiał na temat kwalifikacji i uposażenia urzędników mazowiec- kich (wraz z wykazem urzędników ziemskich) oraz tablicę podziałów 31 W. Sobociński, Historia rządów opiekuńczych w Polsce, Czas. Praw. Hist., t. 2, 1949, s. 227–351. 37 Tenże, Parlamentaryzm udzielnego Mazowsza, PH, t. 60, 1969, z. 2, s. 390–402; ten- że, Spory o średniowieczne Mazowsze, Rocz. Maz., t. 4, 1972, s. 217–255; tenże, Państwowość książęcego Mazowsza XIII-XV w., w: Polska w okresie rozdrobnienia feu- dalnego, red. H. Łowmiański, Wrocław 1973, s. 71–97. J. Senkowski, Skarbowość Mazowsza od końca XIV wieku do 1526 roku, Warszawa 1965. 38 32 B. Włodarski, Między Polską, Litwą a Zakonem Krzyżackim. (Sylwetka Wacława Płockiego), Zap. Hist., t. 16, 1950, s. 5–21; tenże, Polska i Ruś 1194–1340, Warszawa 1968. 33 B. Sobol, Sejm i sejmiki ziemskie na Mazowszu książęcym, Warszawa 1968. Z wcze- śniejszych prac tego badacza należy wymienić m.in.: tenże, Ostatnie statuty ma- zowieckie 1525 i 1526, PH, t. 49, 1958, z. 2, s. 278–295; tenże, Zarys podstawowych zmian podziałów terytorialnych i administracyjnych w dziejach Mazowsza, „Ziemia Mazowiecka”, 1959, nr 4, s. 7–17. 34 S. Russocki, Formy władania ziemią w prawie ziemskim Mazowsza. (Koniec XIV – połowa XVI wieku), Warszawa 1961; tenże, Nadania ziemi „ad servicia communia” a obowiązek służby wojskowej na Mazowszu w XIV w., w: Miscellanea iuridica, t. 1, 1961, s. 111–119. 35 Tenże, Z badań nad statutami książąt mazowieckich z XIV i XV w., Czas. Praw. Hist., 36 Tenże, Etapy lokacji miejskich na Mazowszu w XIV-XV w., PH, t. 55, 1964, z. 2, s. 189– t. 8, 1956, z. 2, s. 227–252. 195. Wprowadzenie 19 Mazowsza39. Dziełem tego badacza oraz Anny Borkiewicz–Celińskiej jest Słownik historyczno-geograficzny ziemi wyszogrodzkiej, opracowany na podstawie bogatych materiałów źródłowych40. Natomiast w opracowa- niu tej ostatniej badaczki został wydany Słownik historyczno-geograficzny województwa płockiego w średniowieczu41. Kolejnym badaczem (po Wolffie), którego publikacje wniosły wiele wartościowych ustaleń do dziejów książęcego Mazowsza (w tym rów- nież wiedzy na temat podziałów terytorialnych) jest Kazimierz Pacuski. Cenne są zwłaszcza jego opracowania dotyczące dziejów politycznych Mazowsza42 oraz studia poświęcone możnowładztwu i rycerstwu tej dzielnicy43. Jeżeli chodzi o prace innych badaczy, to wymienię niektóre publikacje selektywnie, gdyż szczegółowy wykaz wykorzystanej lite- ratury znajduje się w zamieszczonej bibliografii. Są to opracowania dotyczące stosunków mazowiecko-krzy- żackich pióra Wiesława Sieradzana44, Elżbiety Kowalczyk45, Marka 39 A. Wolff, Studia nad urzędnikami mazowieckimi 1370–1526, Wrocław 1962. Z innych opracowań tego autora przydatnych do badań nad dziejami Mazowsza do 1526 r. zob. m.in.: tenże, Uwagi w sprawie osadnictwa Równiny Praskiej w w. XI-XVI, KHKM, t. 3, 1955, z. 2, s. 375–402; tenże, Nazwy miejscowe na Mazowszu, cz. 1, „Onomastyka”, t. 1, 1955, s. 60; cz. 2, tamże, t. 2, 1956, s. 69–94; tenże, Mazowieckie nazwy terenowe, cz. 1, tamże, t. 14, 1969, s. 74–80; cz. 2, tamże, t. 23, 1977, s. 25–38; tenże, Warszawa jako stolica Mazowsza, RW, t. 7, 1966, s. 75–79; tenże, Najstarsze zapisane polskie zdanie księcia mazowieckiego, „ Język Polski”, t. 49, 1969, s. 136–137; tenże, Źródła do dziejów zamku warszawskiego z lat 1313–1549, RW, t. 15, 1979, s. 7–83; A. Wolff, E. Rzetelska- Feleszko, Mazowieckie nazwy terenowe do końca XVI wieku, Warszawa 1982. 40 Słownik historyczno-geograficzny ziemi wyszogrodzkiej w średniowieczu, oprac. A. Borkiewicz-Celińka, A. Wolff, Wrocław 1971. 41 Słownik historyczno-geograficzny województwa płockiego w średniowieczu, oprac. A. Borkiewicz-Celińska, z. 1–4, Wrocław-Warszawa 1980–2000. 42 K. Pacuski, Mazowsze wobec walk o władzę w Polsce na przełomie XIII/XIV w., KH, t. 85, 1978, z. 3, s. 587–604; tenże, Ziemia gostynińska od XIII w. do 1462 r. na tle dziejów Mazowsza płockiego i rawskiego, w: Dzieje Gostynina i ziemi gostynińskiej, red. M. Chudzyński, Warszawa 1990, s. 67–155. 43 Tenże, O rodzie Gozdawów na Mazowszu w XIV-XV wieku i jego tradycji, w: Kultura średniowieczna i staropolska, Warszawa 1991, s. 655–665; tenże, O rodzie Wężyków na Mazowszu w XIV-XV wieku, w: Venerabiles, nobiles et honesti, Toruń 1997, s. 213–224; tenże, Możnowładztwo i rycerstwo ziemi gostynińskiej w XIV i XV wieku. Studium z dziejów osadnictwa i elity władzy na Mazowszu średniowiecznym, Warszawa 2009. 44 W. Sieradzan, Spory graniczne między Mazowszem a zakonem krzyżackim w XIV i pierwszej połowie XV w., KMW, 1996, nr 3, s. 347–367; tenże, Sąsiedztwo mazo- wiecko-krzyżackie w okresie przemian politycznych w Europie Środkowo-Wschodniej w latach 1411–1466, Toruń 1999; tenże, Miasta mazowieckie w źródłach krzyżackich XIV i XV w., Rocz. Maz., t. 13, 2001, s. 55–67. 45 E. Kowalczyk, Dzieje granicy mazowiecko-krzyżackiej (Między Drwęcą a Pisą), Warszawa 2003. 20 Wprowadzenie Radocha46.  Problematykę stosunków Mazowsza z  Litwą badali m.in. Grzegorz Błaszczyk47, Jan Tęgowski48, Sobiesław Szybkowski49 Agnieszka Teterycz-Puzio50. Relacjami lenna mazowieckiego z Koroną zajmowali się K. Pacuski51, Aleksander Swieżawski52, Piotr Węcowski53, Jan Tęgowski54, Mariusz Weber, a także autor rozprawy55. Ważne do poznania dziejów Mazowsza są prace o elicie możnowładczej i ry- cerskiej Anny Supruniuk56, Małgorzaty Wilskiej57 oraz wymienio- nego już K. Pacuskiego. Wkład w poznanie dziejów Mazowsza we wcześniejszych średniowieczu mają Marek Dulinicz58 i Jan Tyszkie- 46 M. Radoch, Zarys działalności polityczno-dyplomatycznej książąt mazowieckich wobec państwa krzyżackiego w Prusach w latach 1385–1407, Olsztyn 1997. 48 47 Błaszczyk G., Dzieje stosunków polsko-litewskich od czasów najdawniejszych do współ- czesnych, t. 1, Trudne początki, Poznań 1998; tenże, Dzieje stosunków polsko-litew- skich. Od Krewa do Lublina, t. 2, Poznań 2007. J. Tęgowski, Polityczne aspekty małżeństwa księżniczki mazowieckiej Katarzyny Siemowitówny z Michałuszkiem synem Zygmunta Kiejstutowicza, „Genealogia. Studia i materiały historyczne”, t. 13, 2001, s. 39–48. 49 S. Szybkowski, Przynależność terytorialna ziemi drohickiej i powiatu goniądzkiego w końcu XIV i na początku XV w., w: Hortus Imaginum. Studia historyczne dedyko- wane pamięci profesora Stanisława Mielczarskiego, red. A. Paner, A. Kłonczyński, K. M. Kowalski, Gdańsk 2005, s. 225–238. 50 A. Teterycz-Puzio, Książeta mazowieccy wobec państwa litewskiego w XIII wieku – walka czy współpraca?, Zap. Hist., t. 75, 2010, z. 1, s. 7–27. 51 K. Pacuski, Dwa dokumenty książąt mazowieckich rzekomo z 1444, w: Homines et societas. Czasy Piastów i Jagiellonów. Studia historyczne ofiarowane Antoniemu Gąsiorowskiemu w sześćdziesiątą piątą rocznicę urodzin, Poznań 1997, s. 485–496. 52 A. Swieżawski, Rawskie księstwo Piastów Mazowieckich 1313–1462. Dzieje politycz- ne, w: tenże, Mazowsze i Ruś Czerwona w średniowieczu. Wybór pism, Częstochowa 1997, s. 189–327; tenże, Wcielenie ziemi rawskiej, gostynińskiej i sochaczewskiej do Korony (1462), tamże, s. 7–16. 53 P. Węcowski, Mazowsze w Koronie. Propaganda i legitymizacja władzy Kazimierza 54 55 Jagiellończyka na Mazowszu, Kraków 2004. J. Tęgowski J., Sprawa ruska w stosunkach Siemowita IV z Władysławem Jagiełłą, w: „Prace Naukowe WSP w Częstochowie”, „Zeszyty Historyczne”, 1994, z. 2, s. 115–127. J. Grabowski, Między Polską, Luksemburgami, Litwą a zakonem krzyżackim. Uwagi nad zhołdowaniem Mazowsza przez Kazimierza Wielkiego, w: Europa Środkowa i Wschodnia w polityce Piastów, Toruń 1997, s. 121–138. 56 A. Supruniuk, Otoczenie księcia mazowieckiego Siemowita IV (1374–1426), Warszawa 1998; taż, Mazowsze Siemowitów (1341–1442), Warszawa 2010. 57 M. Wilska, Mazowieckie środowisko dworskie Janusza I. Studium społeczne, Warszawa 1977 (mps pracy doktorskiej); taż, Objazdy księcia Janusza Starszego: Struktura władzy i środowisko dworskie na Mazowszu, w: Społeczeństwo Polski śre- dniowiecznej, red. S. K. Kuczyński, t. 2, 1982, s. 160–187. 58 M. Dulinicz, Mazowsze we wczesnym średniowieczu (do końca X w.), w: Dzieje Mazowsza, t. 1, s. 67–107. Wprowadzenie 21 wicz59. Natomiast w zakresie dziejów politycznych i gospodarczych, procesów osadniczych, lokacji miast i wsi na Mazowszu oraz zie- mi bełskiej (lenno książąt w latach 1388–1462) ważne są prace m.in. H. Samsonowicza60, A. Supruniuk61, A. Swieżawskiego62, Aleksandra Gieysztora63, Andrzeja Janeczka64, Ewy Suchodolskiej65, Jerzego Wiśniewskiego66, Tomasza Jaszczołta67, A. Borkiewicz-Celinskiej68, Krzysztofa Brześkiewicza69, Teresy Kiersnowskiej70, Marty Piber71, Agnieszki Teterycz-Puzio72. Przydatne choć nie pozbawione błędów są opracowania Czesława Brodzickiego73 i Jana Piętki74. Dziejom kościo- 59 J. Tyszkiewicz, Mazowsze północno-wschodnie we wczesnym średniowieczu, Warszawa 1974; tenże, Mazowsze we wcześniejszym średniowieczu (połowa VI-połowa X w.), w: Dzieje Mazowsza do 1526 r., s. 69–84. 60 H. Samsonowicz, Piastowskie Mazowsze a Królestwo Polskie w XIII-XIV w., w: Piastowie w dziejach Polski, red. R. Heck, Warszawa 1975, s. 115–134; tenże (razem z A. Supruniuk), Dzieje polityczne (połowa XIV-początek XVI w.) w: Dzieje Mazowsza, t. 1, s. 257–338; tenże, Gospodarka i społeczeństwo (XIII-początek XVI w.), w: tamże, s. 339–393. 61 A. Supruniuk, Rządy Siemowita IV na Kujawach Brzeskich w latach 1383–1398, Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie, t. 15, 2001, s. 39–64; taż (razem z H. Samsonowiczem), Dzieje polityczne (połowa XIV-początek XVI w.) w: Dzieje Mazowsza , t. 1, s. 257–338. 62 A. Swieżawski, Administracja, gospodarka i skarbowość Księstwa Rawskiego, Częstochowa 1991. 66 63 A. Gieysztor, Trzy stulecia najdawniejszego Mazowsza (połowa X – połowa XIII w.), w: Dzieje Mazowsza, t. 1, s. 109–160. 64 A. Janeczek, Osadnictwo pogranicza polsko-ruskiego, Warszawa 1993. 65 E. Suchodolska, Dzieje polityczne (połowa XII-połowa XIV w.), w: Dzieje Mazowsza, t. 1, s. 213–256. J. Wiśniewski, Dzieje osadnictwa w powiecie grajewskim do połowy XVI w., w: Studia i materiały do dziejów powiatu grajewskiego, red. M. Gnatowski i H. Majewski, t. 1, Warszawa 1975, s. 9–139; tenże, Początki i rozwój osadnictwa w ziemi łomżyńskiej w końcu XIV i XV w., „Studia Łomżyńskie”, t. 1, Warszawa 1989, s. 19–105. 67 T. Jaszczołt, Napływ rycerstwa do północnej części ziemi liwskiej w XV i początkach XVI wieku (parafie Korytnica i Pniewnik), „Zeszyty Korytnickie”, t. 4, 2011, s. 143–172. 68 A. Borkiewicz-Celińska, Osadnictwo ziemi ciechanowskiej w XV w. (1370–1526), Wrocław 1970; taż, Osadnictwo Zawkrza w okresie książęcym, w: Studia i materiały do dziejów ziemi zawkrzeńskiej, red. J. Antoniewicz, Warszawa 1971, s. 37–78. 69 K. Brześkiewicz, Struktura terytorialna Mazowsza książęcego i jego stosunek do Korony, „Zeszyty Naukowe Fili UW w Białymstoku”, z. 52, Administracja i ekonomia, t. 12, 1986, Dział PR-Prace Prawnicze, s. 7–70. 70 T. Kiersnowska, Czersk w XIII i XIV wieku. Ośrodek władzy książęcej na południowym Mazowszu, Warszawa 1986. 71 M. Piber, Służew średniowieczny, Warszawa 2001. 72 A. Teterycz-Puzio, „Zapóźnione Mazowsze”? Kilka uwag o rozwoju Mazowsza do końca XIII w., w: Kaci, święci, templariusze, red. B. Śliwiński, Malbork 2008, s. 531–560. 73 C. Brodzicki, Początki osadnictwa Wizny i ziemi wiskiej na tle wydarzeń historycznych w tym regionie Polski (do 1526 roku), Warszawa 1994. J. Piętka, Mazowiecka elita feudalna późnego średniowiecza, Warszawa 1975. 74 22 Wprowadzenie ła na Mazowszu są poświęcone opracowania Tadeusza Żebrowskiego zamieszczone w syntezie tej dzielnicy pod red. H. Samsonowicza75. Natomiast niektórzy biskupi płoccy doczekali się osobnych monogra- fii, m.in. pióra Waldemara Graczyka76, Piotra Chojnackiego77, Leszka Zygnera78. Na temat kapituł katedralnych i kolegiackich oraz środo- wiska kanoników ukazały się m.in. prace Andrzeja Radzimińskiego79, Wojciecha Góralskiego80, Ludwika Królika81 . Ostatnio zostały wydane dwie wartościowe prace: Marka Stawskiego, dotycząca opactwa kano- ników regularnych w Czerwińsku82 oraz Anny Saliny na temat poli- tyki książąt mazowieckich wobec władz Kościoła od początku XIV w. do 1526 r.83 Dalsze omówienie literatury oraz bazy źródłowej (w tym m.in. źró- deł kościelnych, roczników i kronik) znajduje się we wstępach do kolej- nych części rozprawy, zwłaszcza do rozdziału III pracy, który dotyczy genealogii Piastów mazowieckich. Baza źródłowa Niniejsza dysertacja powstała na podstawie długoletniej kwerendy (przygotowywanej równocześnie do pracy o kancelariach książęcych w latach 1381–1526) zachowanych źródeł, tak archiwalnych, jak i wy- danych drukiem. Podstawową bazę źródłową stanowią zbiory przecho- wywane w Archiwum Głównym Akt Dawnych. W zbiorach, zespołach i kolekcjach tego najstarszego polskiego archiwum znajduje się duża ilość dokumentów (wystawionych przez książąt zarówno w charak- 75 T. Żebrowski, Kościół (X-XIII w.), w: Dzieje Mazowsza, t. 1, s. 161–195; tenże, Kościół (XIV-początek XVI w.), tamże, s. 447–487. 76 W. Graczyk, Paweł Giżycki. Biskup płocki (1439–1463), Płock 1999. 77 P. Chojnacki, Biskup płocki Paweł Giżycki (1439–1463) i jego działalność. Z biografi- styki polskiego średniowiecza, red. M. Koczerska, „Fasciculi Historici Nowi”, t. 4, 2001, s. 87–190. 78 L. Zygner, Jakub z Kurdwanowa herbu Syrokomla (1396–1425). Działalność ko- ścielna, polityczna i gospodarcza, Toruń 1999, mpis, Bibl. UMK w Toruniu. 79 A. Radzimiński, Prałaci i kanonicy kapituły katedralnej płockiej w XIV i I poł. XV w. Studium propozograficzne, t. 1–2, Toruń 1991–1993; tenże, Duchowieństwo kapituł katedralnych w Polsce XIV i XV w. na tle porównawczym. Studium nad rekrutacją i dro- gami awansu, Toruń 1995. 80 W. Góralski, Kapituła katedralna w Płocku XII-XVI w. Studium z dziejów organizacji prawnej kapituł polskich, Płock 1979. 81 L. Królik, Kapituła kolegiacka w Warszawie do końca XVIII wieku, Warszawa 1990. 82 M. Stawski, Opactwo czerwińskie w średniowieczu, Warszawa 2007. 83 A. Salina, Polityka książąt mazowieckich wobec władz Kościoła od początku XIV wieku do 1526 roku, Poznań 2011. Wprowadzenie 23 terze publicznym, jak i prywatnym) i zapisek źródłowych do dzie- jów Mazowsza i panującej tam dynastii. Najcenniejsze z nich pocho- dzą z Archiwum Koronnego Krakowskiego (m.in. z działu: Masoviae, Palatinus Masoviae, Palatinatus Plocensis, Palatinaus Ravensis) w skład którego weszły ocalałe fragmenty archiwum książąt mazowieckich. Przedmiotem analizy źródeł były przechowywane w AGAD dokumen- ty dotyczące stosunku prawnego Mazowsza do Korony oraz dyplo- my wystawione dla miast i mieszczan mazowieckich (zwłaszcza Starej i Nowej Warszawy), a także dla urzędników, rycerzy, wójtów, sołtysów, młynarzy oraz instytucji kościelnych: dla biskupstwa płockiego i po- znańskiego, klasztorów (w Czerwińsku, Płocku, Sulejowie, Warszawie) oraz kościołów. Oprócz zbioru dokumentów pergaminowych i papie- rowych szczegółowa kwerenda została przeprowadzona w aktach Metryki Książęcej (zachowało się 19 ksiąg, które obejmują z przerwa- mi okres od 1414 do 1526 r.)84 oraz w Metryce Koronnej, Archiwum Skarbu Koronnego, Księgach Kanclerskich, w aktach miejskich Starej i Nowej Warszawy, Variach Oddziału I. Przejrzano również najstar- sze księgi sądowe ziemskie i grodzkie mazowieckiego (z XV-XVII w.), m.in. błońskie, płockie, różańskie, tarczyńskie, warszawskie, wyszo- grodzkie, zakroczymskie. Kwerendą objęto (selektywnie) archiwalia prywatne ze zbiorów AGAD, m.in. Archiwum Radziwiłłów, Archiwum Publiczne Potockich, Archiwum Komierowskich, Wielopolskich z Obór. Natomiast szczegółowo przejrzano Zbiór Ignacego Kapicy Milewskiego (Kapicjana), zwłaszcza wypisy z niezachowanych ksiąg: łomżyńskich, ostrołęckich, wąsowskich, wiskich, zambrowskich. Kwerendę przeprowadzono również w innych archiwach, biblio- tekach warszawskich, m.in. w Archiwum Państwowym, Archiwum Archidiecezjalnym, Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Wykorzystano również zbiory znajdujące się m.in. w Zamku Królewskim w Warszawie, Ośrodku Dokumentacji Zabytków Warszawy, Muzeum Historycznym miasta Warszawy, Instytucie Historii PAN. Obficie ko- rzystano ze zbiorów Biblioteki Narodowej (z działu rękopisów oraz mikrofilmów). W BN w dziale rękopisów przechowywane są cenne kopiariusze dokumentów opactwa czerwińskiego85. Dzięki zgromadzo- nym w BN mikrofilmom wykorzystano zbiory rękopisów m.in. z archi- 84 Zachowane księgi Metryki Mazowieckiej i Koronnej należą do podstawowych i najcenniejszych źródeł wykorzystanych przy pisaniu niniejszej pracy. 85 Warszawa, Biblioteka Narodowa: BOZ 70 (kopiarz klasztorny z końca XV w.). Kopiarze dokumentów z archiwum klasztoru w Czerwińsku przechowywane w Bibliotece Ordynacji Krasińskich weszły po II wojnie do zbiorów Cymeliów Biblioteki Narodowej. Natomiast dokumenty pergaminowe zostały przekaza- ne do AGAD. 24 Wprowadzenie wów i bibliotek w Krakowie, Płocku, Poznaniu, Kórniku, Wrocławiu. Kwerendę przeprowadzono również w zbiorach Archiwum Polskiej Akademii Nauk, gdzie przechowywana jest m.in. spuścizna Adama Wolffa. W Płockim Archiwum Diecezjalnym znajdują się dokumenty orygi- nalne i sporządzony przez Władysława Mąkowskiego tzw. Kodeks dy- plomatyczny norbertanek płockich, zawierający odpisy z obecnie znisz- czonych dokumentów. Natomiast w Archiwach Archidiecezjalnych w Gnieźnie i Poznaniu przechowywane są dokumenty oryginalne i ko- pie z kopiarzy, inwentarzy i ksiąg konsystorskich. W Czerwińsku nad Wisłą w zbiorach Zakładu Salezjańskiego znajduje się cenny dla badań nad genealogią Piastów mazowieckich Liber mortuorum opactwa kano- ników regularnych w Czerwińsku. Jeżeli chodzi o zbiory znajdujące się w Krakowie, to dokumen- ty oryginalne i kopie z badanego przez nas okresu znajdują się w Archiwum Kapituły Metropolitalnej, Archiwum Polskiej Prowincji oo. Dominikanów, Archiwum Prowincji oo. Bernardynów i Archiwum Państwowym (odział na Wawelu). Cenne do badań nad dziejami Mazowsza są zgromadzone w bibliotekach krakowskich (Bibliotece Czartoryskich i Bibliotece Jagiellońskiej) dokumenty pergaminowe, rękopisy, kopiariusze i odpisy z oryginalnych dokumentów. W zasobie Archiwum Państwowego w Gdańsku znajdują się listy książąt mazowieckich adresowane do władz miasta Gdańska (burmi- strza i rajców), zwłaszcza w sprawach dotyczących handlu drewnem. Jest to bardzo cenna korespondencja, gdyż (jak wykazały badania Sobiesława Szybkowskiego) zbiór gdański jest drugim pod względem liczby, po zbiorze listów władców mazowieckich do Krzyżaków, prze- chowywanym obecnie w Berlinie86. Natomiast w Bibliotece PAN w Kórniku znajdują się oryginalne dyplomy87 oraz odpisy dokumentów w kopiariuszach. Szczególnie cenna jest księga kancelaryjna Siemowita V, przechowywana w zbio- rze rękopisów średniowiecznych tej biblioteki. W Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu są dyplomy oryginal- ne i materiały zgromadzone w Tekach Balzera (zebrane przez tego uczonego z nieistniejących już dziś ksiąg sądowych mazowieckich). Oryginalne dokumenty i wypisy z niezachowanych ksiąg sądowych 86 Chciałbym serdecznie podziękować prof. S. Szybkowskiemu za możliwość zapo- znania się z jego artykułem złożonym do druku pt. Listy książąt mazowieckich do gdańskiej rady miejskiej (do końca wojny trzynastoletniej). 87 Na temat dyplomów, które trafiły z Archiwum Koronnego do Biblioteki Kórnickiej, zob. Z. Spieralski, Dokumenty Archiwum Koronnego Krakowskiego w Bibliotece Kórnickiej, cz. 2, „Pamiętnik Biblioteki Kórnickiej”, 1982, z. 19. Wprowadzenie 25 znajdują się zbiorach poznańskich: Bibliotece Raczyńskich (doku- menty) i Poznańskim Odziałe Archiwum PAN (Spuścizna Kazimierza Tymienieckiego). Wykorzystano również zbiory przechowywane w archiwach i bi- bliotekach zagranicznych m.in. w Berlinie, Budapeszcie, Innsbrucku, Pradze, Trydencie. Szczególnie cenna jest spuścizna przechowywana w Geheime Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz w Berlinie, zawie- rająca m.in. oryginalne dokumenty, listy, regestry oraz księgi rachun- kowe88. Przechodząc do omówienia edycji źródłowych należy wspomnieć, że do XIX w. wydano niewiele dokumentów mazowieckich. Pierwszymi edytorami w XIX stuleciu byli już wspomniani W. H. Gawarecki oraz T. H. Kownacki. Na uwagę zasługuje publikacja Kazimierza Stronczyńskiego, który w 1839 r. ogłosił drukiem wiele ważnych do dziejów Mazowsza dokumentów książęcych89. W 1856 r. Zygmunt Antoni Helcel wydał starodawne pomniki prawa polskiego zawiera- jące m.in. statuty książąt mazowieckich z XIV-XV w.90 Natomiast pierw- szy regionalny zbiór dokumentów dotyczących Mazowsza ukazał się dopiero w 1863 r., opracowany przez Jana Tadeusza Lubomirskiego91. W 1870 r. ukazał się Herbarz Ignacego Kapicy Milewskiego opracowany w oparciu o zbiór odpisów z ksiąg sądowych, m.in. łomżyńskich, wi- skich, zambrowskich92. Znalazły się w nim liczne informacje na temat przywilejów książęcych z doby późnego średniowiecza. Wydawnictwo to jest cenne ze względu na fakt, że księgi sądowe z obszaru północ- no-wschodniego Mazowsza uległy zagładzie podczas ostatniej wojny. W 1880 r. Gustaw i Jan Zielińscy opublikowali wiele cennych dyplo- mów z okresu średniowiecza do dziejów wsi Zielona za Zawkrzu93. Natomiast kilkanaście dyplomów, głównie dla ziemi sochaczewskiej i wiskiej (XV–XVI w.) zostało wydanych w 1888 r. w Archiwum ksią- żąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie94 . Kolejny dyplomatariusz, 88 Zbiory GSA przejrzano za pośrednictwem mikrofilmów znajdujących się w AP Toruniu oraz w AGAD. 89 Wzory pism dawnych, cz. 1, 2, wyd. K. Stronczyński, Warszawa 1839. 90 Starodawne prawa polskiego pomniki, wyd. A. Z. Helcel, Warszawa 1856. 91 Kodeks dyplomatyczny Księstwa Mazowieckiego, wyd. J. T. Lubomirski, Warszawa 1863. Kraków 1870. 92 Herbarz Ignacego Kapicy Milewskiego (dopełnienie Niesieckiego), wyd. Z. Gloger, 93 Wiadomość historyczna o rodzie Świnków oraz rodowód pochodzącej od nich rodziny Zielińskich herbu Świnka, zebrane przez G. i J. Zielińskich, cz. 1, Toruń 1880, dodatek źródłowy, s. 111–239). 94 Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie, wyd. Z. L. Radzimiński, B. Gorczak, t. 2, Lwów 1888. 26 Wprowadzenie obejmujący tylko materiał do 1247 r. wydał Jan Karol Kochanowski w 1919 r.95 Surowa ocena tej publikacji przez Władysława Semkowicza96 spowodowała, że wydawca zaprzestał pracy nad dalszymi tomami ko- deksu. Kochanowski powierzył później zgromadzony materiał swemu uczniowi A. Wolffowi, który kontynuował pracę. Niestety, cały przy- gotowany obszerny materiał zebrany przez Wolffa (w tym wypisy z nieistniejących już ksiąg sądowych mazowieckich) uległ zagładzie w 1944 r.97 Duże znaczenie dla poszerzenia bazy źródłowej dla badań nad średniowiecznym Mazowszem i panującą dynastią miały doko- nania Bolesława Ulanowskiego98 . Wydał on dokumenty mazowieckie z XIII-XIV w.99 oraz regesty dotyczące kapituły warszawskiej św. Jana Chrzciciela, pochodzącej z fundacji książęcej100. W 1914 r. ówczesny dyrektor Archiwum Głównego w Warszawie, Teodor Wierzbowski, wydał przywileje miasta Starej Warszawy do 1772 r.101 W tej cennej publikacji zamieszczono wiele dokumentów książąt mazowieckich dla Warszawy z lat 1376–1526, co zaowocowało pogłębieniem badań nad polityką książąt w stosunku do mieszkań- ców Starej Warszawy, stolicy Piastów Mazowsza Wschodniego. Duże znaczenie dla badań nad dziejami Mazowsza miało wydanie przez 95 Zbiór ogólny przywilejów i spominków mazowieckich. Codex Diplomaticus et commemo- rationum Masoviae generalis, t. 1, wyd. J. K. Kochanowski, Warszawa 1919. Ważne jest również wcześniejsze opracowanie tego autora pt. Próby ujęcia hermeneutycz- nego pojęć o „ziemi” i „obyczaju”, „księciu” i „przywileju” w świetle praktyki sądowej na Mazowszu u schyłku wieków średnich, w: „Sprawozdanie z posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego”, t. 8, 1915, s. 15–46. 96 W. Semkowicz, rec., KH, t. 37, 1923, s. 134–166. 97 W tym samym czasie uległa również zagładzie bardzo wartościowa pra- ca A. Wolffa, dotycząca spisu urzędników mazowieckich z lat 1370–1526. Opracowanie to (liczące ponad 800 stron) oparte było w dużym stopniu na znisz- czonych obecnie archiwaliach z terenu Mazowsza; zob. na ten temat J. Grabowski, Adam Wolff – archiwista Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie (1924–1954) i jego wkład w badania mediewistyczne w Polsce, Miscellanea, t. 18, 2012, s. 215. 98 B. Ulanowski, O dacie przywileju Bolesława mazowieckiego rzekomo z r. 1278 wyda- nego dla klasztoru w Jeżowie, RAU whf, t. 17, Kraków 1883. 99 Dokumenty kujawskie i mazowieckie przeważnie z XIII wieku, wyd. B. Ulanowski, AKH, t. 4, Kraków 1888; zob. rec. F. Pappée, KH, t. 3, 1889, s. 307–314. F. Pappée opublikował również dokumenty książąt mazowieckich zob. Zabytki przeszłości miasta Bełza, „Przewodnik Naukowy i Literacki”, t. 12, 1884, z. 3, s. 209–217. 100 Acta Ecclesiae Collegiatae Varsoviensis, wyd. B. Ulanowski, AKP, t. 6, 1897–1926, s. 1–34. 101 Przywileje królewskiego stołecznego miasta Starej Warszawy 1376–1772, wyd. T. Wierzbowski, Warszawa 1913. Autor ten wydał również Matricularum Regni Poloniae summaria, t. 1–4, Warszawa 1905–1917, gdzie znalazło się wiele regestów dokumentów książąt mazowieckich. Wprowadzenie 27 Aleksandra Włodarskiego dwóch najstarszych ksiąg metryki mazo- wieckiej powadzonej dla księstwa czersko-warszawskiego nr 333 z lat 1417[1425]–1429102 oraz nr 334 z lat 1429–1433103. Wcześniej, bo w latach 1879–1920, wydano drukiem najstarsze księgi sądowe mazowieckie: czerską ziemską z lat 1404–1425 opublikował J. T. Lubomirski104; płoń- ską ziemską z lat 1400–1417 – Marceli Handelsman105, natomiast za- kroczymskie ziemskie z lat 1423–1427 i 1424–1437 Antoni Rybarski106 i Kazimierz Tymieniecki107. Przed II wojną opublikowano również pew- ną liczbę pojedynczych dokumentów książęcych i regestów108. Po II wojnie światowej Władysław Kuraszkiewicz i A. Wolff ogłosili drukiem Zapiski i roty polskie XV-XVI w. z ksiąg sądowych ziemi warszaw- skiej109. Wolff opublikował również regesty zniszczonych dokumentów Biblioteki Krasińskich, w tym ok. 110 regestów dokumentów mazo- wieckich sprzed 1526 r.110. W 1959, Jerzy Senkowski wydał księgę skar- bową księcia Janusza II z lat 1477–1490111 (Metryka Mazowiecka nr 7), zawierającą wiele cennych zapisek nie tylko
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Dynastia Piastów Mazowieckich. Studia nad dziejami politycznymi Mazowsza, intytulacją i genealogią książąt.
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: