Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00092 006554 18458065 na godz. na dobę w sumie
Dyrektywa koordynująca procedury udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi. Komentarz. Wydanie 1 - ebook/pdf
Dyrektywa koordynująca procedury udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi. Komentarz. Wydanie 1 - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 239
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-278-0616-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> gospodarcze i handlowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Przedmiotem niniejszego opracowania jest dyrektywa 2004/18/WE, która ma na celu urzeczywistnienie swobody prowadzenia działalności gospodarczej, swobodnego przepływu towarów i świadczenia usług w dziedzinie zamówień publicznych na dostawy, usługi i roboty budowlane udzielanych w państwach członkowskich Unii Europejskiej, z zastrzeżeniem wyjątków wskazanych w przepisach.

Zawarte w niej unormowania znajdują zastosowanie do zamówień publicznych, których szacunkowa wartość jest równa z góry wyznaczonym przez Komisję Europejską progom lub je przekracza. Dyrektywa 2004/18/WE została ukształtowana na podstawie kryterium podmiotowego, toteż czynnikiem warunkującym poddanie zamówienia publicznego pod dyspozycję jej przepisów jest podmiot, który go udziela.

Regulacje dyrektywy omówione zostały w odniesieniu do przepisów prawa krajowego oraz poglądów doktryny. Aby jeszcze dokładniej zaprezentować praktykę ich stosowania, przywołano orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Opracowanie adresowane jest do praktyków zajmujących się zamówieniami publicznymi: radców prawnych i adwokatów, a także osób chcących poszerzyć swoją wiedzę w zakresie uprawnień i obowiązków nakładanych na zamawiających oraz uczestników postępowań przetargowych bezpośrednio przez prawo unijne. Ze względu na przystępny i przejrzysty sposób prowadzenia rozważań publikacja może być przydatna także aplikantom radcowskim i adwokackim.

Michał Jaskólski – partner w kancelarii prawnej, ekspert Business Centre Club ds. Prawa, konsultuje projekty ustaw i rozporządzeń z zakresu zamówień publicznych z ramienia organizacji pracodawców. Reprezentował Klientów lub był ich konsultantem w sprawach największych polskich przetargów, takich jak inwestycje drogowe czy program informatyzacji województwa mazowieckiego.

Martyna Banajska – pracownik kancelarii prawnej, członkini zespołu ds. zamówień publicznych. Jej specjalizacją jest prawo nieruchomości i prawo budowlane. Współpracowała w obsłudze klientów realizujących inwestycje w województwie mazowieckim.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

KOMENTARZ Dyrektywa koordynująca procedury udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi Michał Jaskólski Martyna Banajska WYDANIE 1 Warszawa 2014 Spis treści Spis treści Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Dyrektywa 2004/18/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi (Dz.Urz. UE 2004 L 134/114 ze zm.) . . . . 15 TYTUŁ I. Defi nicje i zasady ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 TYTUŁ II. Reguły dotyczące zamówień publicznych . . . . . . . . . . . . . . . 61 Rozdział I. Przepisy ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 Rozdział II. Zakres obowiązywania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 Sekcja 1. Progi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 Sekcja 2. Sytuacje szczególne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 Sekcja 3. Zamówienia objęte wyłączeniem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 Sekcja 4. Przepisy szczególne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 Rozdział III. Przepisy dotyczące zamówień publicznych na usługi . . . . . . 88 Rozdział IV. Zasady szczególne dotyczące specyfi kacji i dokumentów zamówienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 Rozdział V. Procedury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 Rozdział VI. Reguły dotyczące ogłaszania i przejrzystości . . . . . . . . . . . . . 139 Sekcja 1. Publikacja ogłoszeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 Sekcja 2. Terminy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 Sekcja 3. Treść i sposób przesyłania informacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 Sekcja 4. Komunikacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 Sekcja 5. Sprawozdania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 Rozdział VII. Przeprowadzenie procedury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 Sekcja 1. Przepisy ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 Sekcja 2. Kryteria kwalifi kacji podmiotowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170 Sekcja 3. Udzielanie zamówienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 5 Spis treści TYTUŁ III. Reguły dotyczące koncesji na roboty budowlane . . . . . . . . 205 Rozdział I. Zasady dotyczące koncesji na roboty budowlane . . . . . . . . . . . 205 Rozdział II. Zasady dotyczące zamówień udzielanych przez koncesjonariuszy będących instytucjami zamawiającymi . . . . 212 Rozdział III. Zasady mające zastosowanie do zamówień udzielanych przez koncesjonariuszy, którzy nie są instytucjami zamawiającymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212 TYTUŁ IV. Reguły dotyczące konkursów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 TYTUŁ V. Obowiązki statystyczne, uprawnienia wykonawcze oraz przepisy końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 Bibliografi a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 Wykaz skrótów – dyrektywa 2004/17/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 31 marca 2004 r. koordynująca procedu- ry udzielania zamówień przez podmioty działające w sektorach gospodarki wodnej, energetyki, transportu i usług pocztowych (Dz.Urz. UE 2004 L 134/1 ze zm.) – dyrektywa 2004/18/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 31 marca 2004 r. w sprawie koordynacji pro- cedur udzielania zamówień publicznych na roboty bu- dowlane, dostawy i usługi (Dz.Urz. UE 2004 L 134/114 ze zm.) – dyrektywa Parlamentu UE i Rady 2009/81/WE z 13 lip- ca 2009 r. w sprawie koordynacji procedur udzielania niektórych zamówień na roboty budowlane, dostawy i usługi przez instytucje lub podmioty zamawiające w dziedzinach obronności i bezpieczeństwa i zmienia- jąca dyrektywy 2004/17/WE i 2004/18/WE – Dziennik Ustaw – Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej (Wspólnot Euro- pejskich) – Europejski Trybunał Sprawiedliwości (obecnie Trybu- nał Sprawiedliwości Unii Europejskiej) – Serwis Prawniczy LexisNexis Polska – ustawa z 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówień publicz- nych (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 907 ze zm.) – Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz.Urz. UE 2010 C 83/47 ze zm.) – Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej – Traktat o Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz.Urz. UE 2010 C 83/1 ze zm.) – ustawa z 5 sierpnia 2010 r. o ochronie informacji nie- jawnych (Dz.U. Nr 182, poz. 1228 ze zm.) 7 Wykaz skrótów Wykaz skrótów dyrektywa 2004/17/WE (dyrektywa sektorowa) dyrektywa 2004/18/WE (dyrektywa klasyczna) dyrektywa 2009/81/WE (dyrektywa obronnościowa) Dz.U. Dz.Urz. UE (WE) ETS Lexis.pl p.z.p. TFUE TSUE TUE u.o.i.n. Wstęp Wstęp Wstęp Michał Jaskólski, Martyna Banajska Istnienie wspólnego rynku, którego gwarancję ma stanowić wyrażona w art. 26 TFUE zasada swobody przepływu kapitału, osób, towarów i usług, jest jednym z podstawowych założeń dotyczących funkcjono- wania Unii Europejskiej. Mając na uwadze powyższe, może dziwić fakt, że żaden z przyjętych dotychczas traktatów, począwszy od traktatu ustanawiającego Euro- pejską Wspólnotę Gospodarczą z 1957 r. poprzez traktat z Maastricht powołujący Unię Europejską aż do reformującego ją traktatu lizboń- skiego, nie zawierał regulacji dotyczącej rynku zamówień publicznych. Tym samym, pomimo znaczącego udziału w gospodarce, pozostawały one poza regulacją unijną, podlegały krajowym reżimom prawnym. Ponadto odbywając się na terytorium danego państwa członkowskie- go, zamówienia publiczne dotyczyły jedynie podmiotów mających siedzibę na jego terytorium, jednocześnie pozostając zamknięte na konkurencję z zewnątrz. Istniejący stan rzeczy zasadnie został uznany za stanowiący barierę pozataryfową w handlu pomiędzy państwami członkowskimi [zob. Komisja Europejska, Biała Księga dotycząca wdra- żania Jednolitego Rynku, COM(85) 310, w: Z. Raczkiewicz, W drodze do jednolitego rynku zamówień publicznych, „Prawo Zamówień Publicz- nych” 2009, nr 4]. Spowodowało to uruchomienie mechanizmu legi- slacyjnego mającego na celu, zgodnie z art. 114 i nast. TFUE (dawnym artykułem 94 TWE), „zbliżenie przepisów ustawowych, wykonaw- czych i administracyjnych Państw Członkowskich, które mają bezpo- średni wpływ na ustanowienie lub funkcjonowanie wspólnego rynku” w obszarze dotyczącym zamówień publicznych. 9 Wstęp Pierwsze dyrektywy [dyrektywa Komisji 70/32/EWG z 17 grudnia 1969 r. dotycząca dostaw dla organów państwowych, samorządowych i innych instytucji publicznych, Dz.Urz. UE 1970 L 13/1) i uchylona obecnie dyrektywa 71/304/EWG z 26 lipca 1971 r. dotycząca zniesie- nia ograniczeń w świadczeniu usług w zakresie udzielania zamówień na roboty budowlane oraz udzielania zamówień na roboty budowlane wykonawcom działającym za pośrednictwem przedstawicielstw lub oddziałów (Dz.Urz. UE 1971 L 185/1)] regulujące procedury udziela- nia zamówień publicznych w Unii Europejskiej charakteryzowały się ogólnością postanowień i wyłączeniem spod ich stosowania sektorów gospodarki wodnej, energetyki, transportu i telekomunikacji. Poddane były szerokiej fali krytyki i określane mianem „[...] hybrydowego zbio- ru przepisów dotyczących zamówień publicznych [...] w niewłaściwy sposób transponowanego do krajowych porządków prawnych i w rze- czywistości podtrzymującego istniejący protekcjonizm i uprzywilejo- wanie przy zamówieniach publicznych w państwach członkowskich” (Ch. Bovis, EU Procurement Law, London and New York 1997, s. 11, w: Z. Raczkiewicz, W drodze do jednolitego rynku zamówień publicz- nych, „Prawo Zamówień Publicznych” 2009, nr 4). Oczywiste było, że sektory wodny, energetyki, transportu oraz tele- komunikacji, ze względu na swój charakter, doniosłość, a także wiele przyczyn politycznych, ekonomicznych i prawnych, wskazanych cho- ciażby w preambule obecnie obowiązującej w tym zakresie dyrektywy 2004/17/WE, nie mogą pozostać poza regulacją unijną. Pierwszy przejaw działalności ustawodawcy tym zakresie stanowiła dyrektywa 88/301/EWG dotyczącą konkurencji na rynkach urządzeń i wyposażenia służącego do świadczenia usług telekomunikacyjnych (Dz.Urz. WE 1988 L 131/73 ze zm.). Następnie w 1990 r. została przy- jęta dyrektywa 90/531/EWG (Dz.Urz. WE L 1990 297/1) koordynu- jąca procedury udzielania zamówień publicznych przez jednostki działające w sektorach wodnym, energetyki, transportu i telekomu- nikacji. W 1992 r. zakres przedmiotowy regulacji unijnych w przed- miocie udzielania zamówień publicznych objął także zamówienia na usługi (dyrektywa Rady 92/50/EWG z 18 czerwca 1992 r. odnoszą- ca się do koordynacji udzielania zamówień publicznych na usługi, 10 Michał Jaskólski, Martyna Banajska Wstęp Dz.Urz. WE 1992 L 209/1 ze zm.). W związku z powyższym, na mocy dyrektywy 93/38/EWG z 14 czerwca 1993 r. koordynującej procedury udzielania zamówień publicznych przez podmioty działające w sekto- rach wyłączonych spod dyspozycji dyrektyw klasycznych, regulacja dotycząca zamówień sektorowych w Unii Europejskiej została uzu- pełniona odpowiednimi postanowieniami rozszerzającymi jej zakres przedmiotowy na zamówienia na usługi (Dz.Urz. WE L 1993 199/84 ze zm.). Wyżej wymieniony akt wspólnotowy został nowelizowany na mocy postanowień dyrektywy 98/4/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz.Urz. WE 1998 L 101/1). Z kolei zmiany w treści jej załącz- ników dotyczących form publikacji ogłoszeń o wszczęciu postępowań w przedmiocie udzielenia zamówienia publicznego zostały wpro- wadzone za sprawą dyrektywy Komisji 2001/78/WE z 13 września 2001 r. (Dz.Urz. WE 2001 L 285/1). Obecnie prawo unijne w przedmiocie udzielania zamówień publicz- nych obejmuje nie tylko procedury udzielania zamówień publicznych, lecz także regulacje prawne normujące postępowanie w sprawie roz- patrywania środków odwoławczych, tj.: – dyrektywę Parlamentu UE i Rady 2004/18/WE z 31 marca 2004 r. w sprawie koordynacji procedury udzielania zamówień na roboty budowlane, usługi i dostawy zwaną dyrektywą klasyczną, – dyrektywę Parlamentu UE i Rady 2004/17/WE z 31 marca 2004 r. koordynującą procedury udzielania zamówień publicznych przez podmioty działające w sektorach gospodarki wodnej, energetyki, transportu i usług pocztowych, zwaną dyrektywą sektorową, – dyrektywę Parlamentu UE i Rady 2009/81/WE z 13 lipca 2009 r. w sprawie koordynacji procedur udzielania niektórych zamówień na roboty budowlane, dostawy i usługi przez instytucje lub podmioty za- mawiające w dziedzinach obronności i bezpieczeństwa i zmieniającą dyrektywy 2004/17/WE i 2004/18/WE (Dz.Urz. UE 2009 L 216/76 ze zm.), zwaną dyrektywą obronnościową, – dyrektywę Rady 89/665/EEC z 21 grudnia 1989 r. koordynującą przepisy i regulacje administracyjne, dotyczące stosowania procedur odwoławczych w udzielaniu zamówień publicznych na dostawy i ro- boty budowlane (Dz.Urz. WE 1989 L 395/33 ze zm.) oraz 11 Wstęp – dyrektywę Rady 92/13/EEC z 25 lutego 1992 r. koordynującą prze- pisy i regulacje administracyjne dotyczące stosowania zasad Wspól- noty w zakresie procedur udzielania zamówień przez podmioty działające w sektorach gospodarki wodnej, energetyki, transportu i telekomunikacji, odnoszącą się do naruszeń w zakresie zamówień sektorowych (Dz.Urz. WE 1992 L 76/14 ze zm.). Będąca przedmiotem niniejszego opracowania dyrektywa 2004/18/WE w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi, zwana dyrektywą klasyczną ma charakter ogólny. Reguluje wszystkie zamówienia z zakresu dostaw, usług, robót publicznych oraz koncesji na roboty budowlane, zawierane między instytucjami zamawiającymi, z wyjątkiem sektorów wyraźnie w niej wskazanych, dla których ze względu na ich specyfi kę i charakter przewidziane zostały odrębne procedury określone m.in. w tzw. dyrek- tywie sektorowej 2004/17/WE. Wspomniane sektory działalności wyłą- czone spod regulacji dyrektywy 2004/18/WE dotyczą kolejno działań podejmowanych na rynkach gazu, energii cieplnej oraz energii elek- trycznej, gospodarki wodnej, usług transportowych, usług pocztowych, a ponadto poszukiwania i wydobycia ropy naftowej, gazu, węgla oraz innych paliw stałych, a także portów i portów lotniczych. Odrębnym regulacjom podlegają ponadto zamówienia opatrzone klauzulą tajne, dotyczące podstawowych interesów państwa, zamówienia z zakresu obronności i bezpieczeństwa (dyrektywa 2009/81/WE) oraz udziela- ne na podstawie procedur międzynarodowych lub praw wyłącznych. Zgodnie z aktualnym brzmieniem przepisów dyrektywy spod jej dyspo- zycji zostały wyłączone także instytucje zamawiające usługi, takie jak nabycie lub dzierżawa istniejących budynków, produkcja programów stacji nadawczych oraz usługi arbitrażowe i pojednawcze. W zakresie instrumentów fi nansowych natomiast – ich kupno, sprzedaż oraz usługi świadczone przez banki centralne. W tym katalogu zamówień wyłączo- nych spod dyrektywy klasycznej są również usługi badawcze i rozwojo- we, które nie należą wyłącznie do instytucji zamawiającej lub które nie są w pełni przez nią fi nansowane. Dyrektywa 2004/18/WE została ukształtowana na podstawie kryte- rium podmiotowego. Tym samym czynnikiem warunkującym podda- 12 Michał Jaskólski, Martyna Banajska Wstęp nie zamówienia publicznego pod dyspozycję jej przepisów jest podmiot, który go udziela, a nie – jak w przypadku dyrektywy 2004/17/WE – charakter działalności, której ono dotyczy. Należy podkreślić, że zawarte w dyrektywie unormowania znajdują zastosowanie do za- mówień publicznych, których szacunkowa wartość jest równa z góry wyznaczonym przez Komisję Europejską progom lub je przekracza. Zgodnie z treścią preambuły dyrektywa klasyczna ma za cel urze- czywistnienie swobody prowadzenia działalności gospodarczej, swo- bodnego przepływu towarów i świadczenia usług w dziedzinie zamó- wień publicznych na dostawy, usługi i roboty budowlane udzielanych w państwach członkowskich Unii Europejskiej. DYREKTYWA 2004/18/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi (Dz.Urz. UE 2004 L 134/114 ze zm.) Dyrektywa w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień... Dyrektywa w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień... PARLAMENT EUROPEJSKI i RADA UNII EUROPEJSKIEJ, uwzględniając Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, w szczególności jego art. 47 ust. 2 oraz art. 55 i 95, uwzględniając wniosek Komisji, uwzględniając opinię Komitetu Ekonomiczno -Społecznego, uwzględniając opinię Komitetu Regionów, stanowiąc zgodnie z procedurą określoną w art. 251 Traktatu w świetle wspólnego projektu przyjętego przez Komitet Pojed- nawczy w dniu 9 grudnia 2003 r., a także mając na uwadze, co następuje: (1) Z uwagi na wprowadzanie kolejnych zmian do dyrektyw Rady: 92/50/EWG z dnia 18 czerwca 1992 r. odnoszącej się do koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na usługi, 93/36/EWG 15 Dyrektywa w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień... z dnia 14 czerwca 1993 r. koordynującej procedury udzielania za- mówień publicznych na dostawy oraz 93/37/EWG z dnia 14 czerwca 1993 r. dotyczącej koordynacji procedur udzielania zamówień pu- blicznych na roboty budowlane, które są niezbędne do spełnienia postulatów uproszczenia i unowocześnienia, zgłaszanych zarówno przez instytucje zamawiające, jak i wykonawców w odpowiedzi na Zieloną Księgę przyjętą przez Komisję dnia 27 listopada 1996 r., dy- rektywy powinny zostać zmodyfi kowane w celu zapewnienia ich przejrzystości. Niniejsza dyrektywa oparta jest na orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości, w szczególności na orzecznictwie do- tyczącym kryteriów udzielania zamówień, wyjaśniającym możli- wości zaspokajania przez instytucje zamawiające potrzeb zainte- resowanych odbiorców publicznych, w tym w zakresie aspektów ochrony środowiska lub aspektów społecznych, pod warunkiem, że kryteria takie są związane z przedmiotem zamówienia, nie przyznają instytucji zamawiającej nieograniczonej swobody wybo- ru, są wyraźnie określone i zgodne z fundamentalnymi zasadami, o których mowa w motywie 2. (2) Udzielanie zamówień, na które w Państwach Członkowskich zawarte zostały umowy w imieniu państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub innych podmiotów prawa publicznego, podlega poszanowaniu zasad Traktatu, a w szczególności zasady swobody przepływu towarów, swobody przedsiębiorczości oraz swobody świadczenia usług, a także zasad, które się z nich wywodzą, ta- kich jak: zasada równego traktowania, zasada niedyskryminacji, zasada wzajemnej uznawalności, zasada proporcjonalności oraz zasada przejrzystości. Niemniej jednak w przypadku zamówień publicznych powyżej pewnej wartości wskazane jest opracowanie wspólnotowych przepisów koordynujących krajowe procedury udzielania takich zamówień, które będą oparte na tych zasadach w sposób umożliwiający ich skuteczne wdrożenie oraz zapewnia- jący otwarcie zamówień publicznych na konkurencję. Wspomnia- ne przepisy służące koordynacji powinny być zatem interpreto- wane zgodnie z wymienionymi powyżej regułami i zasadami oraz innymi regułami Traktatu. 16
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Dyrektywa koordynująca procedury udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi. Komentarz. Wydanie 1
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: