Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00232 007801 10476849 na godz. na dobę w sumie
Dyskurs oświeceniowy - ebook/pdf
Dyskurs oświeceniowy - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 336
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 97883-242-1476-1 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> praktyczna edukacja, samodoskonalenie, motywacja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Prezentowana książka przedstawia myśl filozoficzną ks. Antoniego Jakuba Wiśniewskiego SchP (1718-1774).

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Tomasz Piekot DYSKURS POLSKICH WIADOMOŚCI PRASOWYCH universitas DYSKURS POLSKICH WIADOMOŚCI PRASOWYCH Tomasz Piekot DYSKURS POLSKICH WIADOMOŚCI PRASOWYCH Kraków Książka powstała w ramach współpracy Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Wrocławskiego i TAiWPN UNIVERSITAS © Copyright by Tomasz Piekot and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2006 ISBN 97883-242-1476-1 TAiWPN UNIVERSITAS Redakcja Jolanta Stal Projekt okładki i stron tytułowych Sepielak www.universitas.com.pl Rodzicom Spis treści Podziękowania. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 9 wSTęP.. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 11 Przedmiot.badań.. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 13 Cele.pracy . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 14 Metodologia.. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 15 Materiał.i.metody.. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 16 Układ.pracy. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 20 1 ..PrzedMioT.badań.. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 23 Podstawowe.pojęcia:.tekst,.styl,.gatunek,.dyskurs. . .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 23 Superstruktury,.makrostruktury.i.strategie.dyskursu. .. .. .. .. .. .. .. .. ... 33 wiadomości.dziennikarskie.jako.dyskurs . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 38 2 ..HiSToria.i.STan.badań. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 49 Perspektywa.genologiczna . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 51 Perspektywa.stylistyczna. . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 55 Perspektywa.strukturalna. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 60 Perspektywa.tematyczna. . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 64 Perspektywa.aksjologiczna . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 67 3 ..norMa.gaTUnkowa.wiadoMośCi.a.wSPółCzeSne. ProCeSy.koMUnikaCyjne.. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 78 Tradycyjna.koncepcja.tekstów.informacyjnych. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 79 wiadomości.–.gatunek.rozmyty.czy.autonomiczny.dyskurs?. .  .  . . 91 Proces.komunikowania.w.mediach.informacyjnych . .  .  .  .  .  .  .  .  . . 100 wnioski.końcowe.. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 108  Spis treści 4 ..wiadoMośCi.PraSowe.jako.Przekaz.. wizUalno-werbalny. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 110 Fotografia.jako.komponent.wiadomości. . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 113 obraz.a.tekst . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 117 wizualna.ogranizacja.pierwszej.strony . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 135 wizualność.wiadomości.telewizyjnych. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 149 wizualizacja.jako.strategia.dyskursu. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 152 wnioski.końcowe.. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 161 5 ..STrUkTUra.wiadoMośCi. . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 163 wiadomość.jako.odwrócona.piramida . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 164 w.stronę.kategorii.formalnych. . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 176 antropocentryzm.struktury.wiadomości . . ... .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 184 wnioski.końcowe.. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 205 6 ..ekSPanSja.PrywaTnośCi.. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 208 dwa.punkty.widzenia.. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 208 Prywatność,.oralność,.potoczność.. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 225 wnioski.końcowe.. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 242 7 ..dwie.Próby.weryFikaCji. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 247 Pierwszy.test.empiryczny . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 249 drugi.test.empiryczny.. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 259 wnioski.końcowe.. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 280 zakońCzenie. .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 282 Podsumowanie. . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 282 kilka.wniosków.interpratacyjnych . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 285 bibliograFia. . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 289 indekS.nazwiSk. . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . . 331 Podziękowania niniejsza.książka.nie.powstałaby.bez.wsparcia.i.pomocy.kilku. osób,.którym.chciałbym.w.tym.miejscu.podziękować . Przede.wszystkim.dziękuję.prof ..janowi.Miodkowi.za.pomoc. przy.określeniu.najważniejszych.założeń.tej.pracy ..dziękuję.także. prof ..irenie.kamińskiej-Szmaj.i.prof ..Stanisławowi.bąbie.za.cenne. wskazówki.i.sugestie.poprawek,.które.pozwoliły.tę.książkę.udo- skonalić .. osobne. słowa. podziękowań. należą. się. elżbiecie. Filip- czuk.–.za.przyjaźń.i.prawdziwe.dyskusje,.a.także.dr.Monice.zaś- ko-zielińskiej.za.wsparcie.w.pierwszej,.najtrudniejszej.fazie.badań. oraz.dr ..robertowi.kapłonowi.za.podjęcie.trudu.wyjaśnienia.mi. kwestii.statystycznych . Szczególną. wdzięczność. winien. jestem. mojej. żonie. joannie,. która.w.trudnych.chwilach.dodawała.mi.otuchy.i.energii ..dzięku- ję.jej.za.cierpliwość.i.poświęcenie,.bez.których.tej.książki.nie.mógł- bym.napisać . . Wstęp z.punktu.widzenia.humanistyki.wielkim.nieszczęściem.współ- czesności.jest.zapewne.szybki.postęp.techniki,.który.zmienia.obli- cze.międzyludzkiej.komunikacji ..zmiana.ta.–.mówiąc.przewrot- nie.–.polega.na.tym,.że.przestajemy.się.porozumiewać,.a.zaczyna- my. wymieniać. informacje .. Żyjemy. od. siebie. zbyt. daleko,. bo. globalna.wioska.jest.za.duża,.by.nas.do.siebie.zbliżyć,.do.tego.ży- jemy. w. milczeniu,. bo. odkąd. zmieniliśmy. domowe. ogniska. na. świecące.ekrany,.nie.musimy.już.ze.sobą.rozmawiać ..Czy.oznacza. to. zmierzch. komunikacji. bezpośredniej?. Czy. zwykła,. codzienna. konwersacja.ustąpi.miejsca.rozmowom.„na.telefon”,.chatom,.mai- lom.i.esemesom?.Tak.się.zapewne.nie.stanie,.choć.nie.sposób.nie. zauważyć.pewnych.niepokojących.objawów ..Skoro.bowiem.prze- ciętny.człowiek.spędza.codziennie.od.4.do.8.godzin.przed.telewi- zorem.i.tyle.samo.przed.komputerem,.to.rodzi.się.pytanie,.ile.cza- su.mu.pozostaje.na.życie.społeczne .. Samotność.polega.na.braku.styczności.z.„innym”,.którego.za- stąpił.interfejs ..Marshall.Mcluhan.powiedział,.że.media.są.prze- dłużeniem.naszych.zmysłów.–.dzięki.nim.możemy,.nie.wychodząc. z.domu,.poznać.cały.świat ..oznacza.to.jednak,.że.media.pozba- wiają.nas.kontaktu.ze.światem.i.z.człowiekiem,.proponując.w.za- mian. kontakt. z. nimi. samymi .. Stają. się. przez. to. pełnoprawnym. uczestnikiem.naszego.życia.i,.co.ważniejsze,.substytutem.człowie- ka.–.partnera.w.komunikacji . oznacza.to.jeszcze,.że.środki.masowego.przekazu.zyskały.pod- miotowość ..i.jeśli.rzeczywiście.traktujemy.je.jak.innego.człowieka. 12 Wstęp (zob .. reeves,. nass. 2000),. to. kryzys. stosunków. międzyludzkich. może. być. faktem .. zagrożona. jest. zwłaszcza. komunikacja. twarzą. w.twarz,.którą.niedługo.zastąpi.układ.człowiek.–.medium.(media) .. wydaje.się,.że.opisane.wyżej.zjawisko.może.doprowadzić.do. naruszenia. tradycyjnego. modelu. komunikacji. społecznej .. dzieje. się.tak,.ponieważ.współczesne.media,.rywalizując.z.innymi.źró- dłami.wiedzy.o.świecie.i.konkurując.między.sobą,.muszą.spełniać. wszystkie.potrzeby.człowieka,.a.przez.to.wcielają.się.w.różne.spo- łeczne. role. (autorytetu,. nauczyciela,. doradcy,. przyjaciela. itp .) .. z.tego.powodu.mieszają.się.w.mediach.wszelkie.tradycyjne.formy. komunikacji,.a.wszystkie.przekazy.zlewają.się.w.jeden.homoge- niczny. i. nieprzerwany. strumień. informacji .. zaburzeniu. ulegają. zwłaszcza. dotychczas. wyraźne. różnice. między. komunikacją. ofi- cjalną.i.nieoficjalną.(prywatną) .. Co.prawda.opisane.wyżej.zjawiska.i.procesy.mają.charakter. globalny,.to.jednak.w.polskim.kontekście.kulturowym.nabierają. dodatkowego. znaczenia .. Trzeba. bowiem. pamiętać,. że. zmiany. ustrojowe. doprowadziły. w. Polsce. do. poważnych. transformacji. społeczno-kulturowych .. intensywnym. przeobrażeniom. uległa. zwłaszcza. komunikacja. publiczna,. w. której. media. przestały. być. narzędziem.partyjnej.propagandy,.a.stały.się.nośnikiem.różnych. wzorów.zachowań.i.wartości ..od.tego.momentu.rozpoczęło.się. spontaniczne.i.dość.chaotyczne.„odrabianie.strat”.wynikających. z.półwiecznej.totalitarnej.izolacji .. globalizacja.komunikacji.społecznej.sprawiła,.że.w.ciągu.kil- ku.lat.polskie.media.musiały.przejść.gwałtowną.i.nienaturalną. rewolucję,.której.w.mediach.zachodnich.odpowiadały.stopnio- we.i.naturalne.zmiany.ewolucyjne ..niestety,.zdaniem.wielu.ba- daczy.ta.przyspieszona.i.niekontrolowana.transformacja.polskiej. komunikacji.publicznej.nie.przyniosła.dobrych.efektów ..najbar- dziej. krytyczne. opinie. podkreślają. ekspansję. komunikacyjnej. swobody,.niefrasobliwość.czy.wręcz.bylejakość.polszczyzny,.roz- chwianie.norm.i.upadek.obyczajów,.a.także.wskazują.na.dosad- ność.i.ekspresywność.języka.publicznego.oraz.jego.agresywność. i.wulgarność .. Przedmiot badań 13 niniejsza. praca. zawiera. próbę. wyjaśnienia. wielu. opisanych. wyżej.zjawisk ..Moim.głównym.celem.było.spojrzenie.na.polskie. media.z.perspektywy.ogólnych.zmian.dostrzeżonych.w.komuni- kacji.masowej.po.roku.1989,.ale.też.odniesienie.ich.do.globalnych. zjawisk.obecnych.we.współczesnej.kulturze.i.w.komunikacji ..Cho- dziło. zwłaszcza. o. rozpatrzenie. przywołanej. na. początku. opinii. mówiącej.o.upodmiotowieniu.mediów,.które.w.codziennym.ży- ciu.zaczynają.zastępować.człowieka,.co.z.kolei.prowadzi.do.za- cierania.się.różnić.między.wszelkimi.formami,.treściami,.a.nawet. sposobami.komunikacji ..najczęściej.mówi.się.przy.tym,.że.owa. homogenizacja. dotyczy. zwłaszcza. typów. tekstów. (czyli. gatun- ków. dziennikarskich),. a. także. dwóch. najważniejszych. odmian. polszczyzny:.oficjalnej.i.nieoficjalnej ..oba.zjawiska.–.to.znaczy. rozmywanie.się.cech.gatunkowych.i.przenikanie.się.elementów. komunikacji.publicznej.i.prywatnej.–.były.dla.mnie.problemami. najistotniejszymi . Przedmiot badań Podstawą.tak.pomyślanej.pracy.miała.być.analiza.konkretnych. tekstów ..Chodziło.mi.przy.tym.o.znalezienie.tekstów.gatunkowo. jednorodnych,.które.nie.ulegałyby.przejściowym.modom.i.które.. najsilniej.opierałyby.się.wspomnianym.tendencjom ..Uznałem,.że. najlepiej.warunek.ten.spełniają.wiadomości.dziennikarskie1,.któ- rym.przypisuje.się.przecież.gatunkową.stabilność.i.niezmienność. oraz.–.co.równie.istotne.–.które.zaliczane.są.do.wypowiedzi.obiek- tywnych,.powiadamiających,.pozbawionych.wartościowania,.eks- presji.i.wszelkich.przejawów.nieoficjalności ..i.właśnie.teksty.in- formacyjne.stały.się.przedmiotem.szczegółowych.badań . 1.wydaje.się,.że.termin.wiadomości dziennikarskie jest.określeniem.precyzyj- niejszym.od.nazwy.gatunkowej.wiadomości prasowe ..dotyczy.on.wszystkich.ty- pów. wiadomości,. to. znaczy. przekazów. prasowych,. radiowych,. telewizyjnych. i. internetowych .. w. polskim. medioznawstwie. nazwę. tę. stosuje. T .. goban-klas. (2000a:.200–201) ..w.niniejszej.pracy.wyrażenie.wiadomości prasowe.odnosi.się. tylko.do.tekstów.opublikowanych.w.prasie . 14 Wstęp wybór.ten.podyktowały.jeszcze.inne.względy ..Trzeba.przecież. pamiętać,.że.wiadomości.dziennikarskie.nie.są.zwykłymi.przeka- zami.medialnymi ..informacje.o.najnowszych.wydarzeniach.docie- rają.do.nas.z.różnych.źródeł.kilkanaście.razy.w.ciągu.dnia,.są.za- tem.wypowiedziami.ogólnodostępnymi,.znanymi,.systematycznie. powtarzanymi.i.dzięki.temu.–.być.może.najważniejszymi.współ- czesnymi.tekstami.masowymi ..Można.nawet.przyjąć,.że.dla.dzi- siejszego. człowieka. media. informacyjne. są. podstawowym. źró- dłem.wiedzy.o.świecie,.ponieważ.zawierają.–.tak.jak.kiedyś.mito- logia,.religia.i.literatura.–.spójny.obraz.rzeczywistości,.który.jest. mniej.lub.bardziej.dyskretnie.upowszechniany . w.tym.sensie.wiadomości.dziennikarskie.można.traktować.jak. dyskurs,.który.ma.–.z.jednej.strony.–.wiele.cech.wspólnych.z.całą. komunikacją.w.mediach,.jednak.z.drugiej.strony.–.wiele.cech.od- rębnych. i. niepowtarzalnych .. ów. dyskurs. polskich. wiadomości. dziennikarskich.będzie.zatem.głównym.przedmiotem.tej.pracy . Cele PraCy zasadnicze.cele.tej.pracy.można.ująć.w.trzech.planach:.syn- chronicznym,.diachronicznym.i.metodologicznym .. .Po.pierwsze.–.praca.ta.jest.pomyślana.jako.monografia.współ- czesnych. wiadomości. dziennikarskich .. wszystkie. poszukiwania. w.tym.zakresie.były.skierowane.na.charakterystykę.różnych.aspek- tów.tego.typu.tekstów ..Tekst.jest.przy.tym.rozumiany.dynamicznie. jako.coś.w.rodzaju.śladu.czy.zapisu.realnie.istniejącego.zdarzenia. komunikacyjnego. (czyli. dyskursu). i. pod. tym. względem. ujęcie. to. jest. bliskie. definicji. zaproponowanej. przez. annę. duszak. (1998) .. Szczegółowe.analizy.powinny.zatem.wykazać,.w.jaki.sposób.opisa- ne.na.wstępie.tendencje.i.ogólne.procesy.modelujące.komunikację. publiczną.wpływają.na.organizację.poszczególnych.poziomów.dys- kursu.wiadomości ..Perspektywa.ta.pozwoli.określić.genologiczny. status.wiadomości,.ich.strukturę.formalną,.cechy.stylistyczne,.ale. także.mechanizmy.poznawcze.warunkujące.proces.scalania.wiedzy. i.przekazywania.jej.odbiorcy . metodologia 15 . Po. drugie. –. w. opisywanych. badaniach. uwzględniono. też. perspektywę.diachroniczną,.która.zapewnia.uchwycenie.dowol- nego.gatunku.w.jego.dynamice.i.zmienności,.przy.czym.w.wypad- ku.wiadomości.zadanie.to.jest.równie.trudne,.co.inspirujące ..Trze- ba. bowiem. pamiętać,. że. prawie. cała. literatura. poświęcona. pol- skim. wiadomościom. powstała. przed. rokiem. 1989. i,. co. chyba. ważniejsze,.dotyczyła.przekazów.publikowanych.w.dobie.Prl-u .. wiadomości.z.tamtego.okresu.były.zideologizowane.i.podporząd- kowane.doktrynie.partyjnej,.choć.–.paradoksalnie.–.towarzyszył. im,.upowszechniany.również.w.pracach.naukowych.i.podręczni- kach.dziennikarstwa,.mit.obiektywizmu,.neutralności.i.bezstron- ności ..w.świetle.tego.faktu.konieczne.wydało.się.skonfrontowa- nie.owego.wyidealizowanego.obrazu.mediów.i.tekstów.informa- cyjnych.z.dzisiejszą.praktyką.dziennikarską . .Po.trzecie.–.konieczne.wydawało.się.także.rozstrzygnięcie. ważnych.problemów.metodologicznych ..wzięły.się.one.stąd,.że. w.polskim.językoznawstwie.dyskurs.nie.jest.pojęciem.o.ugrunto- wanej.pozycji ..właściwie.oprócz.opracowania.a ..duszak.(1998). i.przekładu.pracy.pod.redakcją.T ..van.dijka.(2001).brakuje.w.Pol- sce. monografii. tego. zagadnienia,. a. tym. bardziej. szczegółowych. analiz.empirycznych ..istotne.dla.planowanych.badań.wydawało. się.tym.samym.przygotowanie.odpowiednich.narzędzi,.które.mo- głyby. zostać. wykorzystane. do. analizy. dyskursu. wiadomości. czy. każdego.innego.dyskursu . metodologia nietrudno.się.domyślić,.że.w.największym.stopniu.teoretycz- ną.podstawę.takich.badań.określiła.współczesna.lingwistyka.teks- tualna,.dla.której.właśnie.dyskurs.stał.się.najważniejszym.przed- miotem.zainteresowania.(zob ..duszak.1998) ..Metodologiczne.ra- my.tej.pracy.są.jednak.w.dużym.stopniu.eklektyczne,.przy.czym. łączenie.perspektyw.nie.jest.wadą.proponowanego.tu.podejścia .. różne. metodologie. pozwalają. bowiem. ujrzeć. przedmiot. badań. w.całej.jego.złożoności.i.opisać.go.z.różnych.punktów.widzenia .. 16 Wstęp Teoretyczno-metodologiczne. podstawy. tej. pracy. wyznaczy- ły.zatem.–.poza.wspomnianą.już.lingwistyką.tekstu.i.dyskursu. –.także.inne.dyscypliny.czy.nurty.badawcze ..Przede.wszystkim. warto.tu.wspomnieć.o.analizie.dyskursu.(discourse analysis.i.cri- tical discourse analysis),.na.gruncie.której.powstały.najważniej- sze.prace.teoretyczne.i.empiryczne.(zob ..T ..van.dijk,.r ..Fowler,. r ..Scollon,.g ..kress,.n ..Fairclough),.a.także.o.lingwistyce.ko- gnitywnej,.która.dostarczyła.wielu.pojęć.niezbędnych.do.anali- zy.dyskursu.(zob ..konceptualizacja, rama interpretacyjna,.sche- mat,.skrypt,.punkt.widzenia.itp .) ..nie.bez.wpływu.na.prezento- wane.w.tej.pracy.badania.pozostały.także.lingwistyka.kulturowa. i.antropologiczna,.a.zwłaszcza.wyłaniające.się.z.prac.j ..bartmiń- skiego. i. j .. anusiewicza. koncepcje. stylu. i. obrazu. świata .. Przy- wołaną.teorię.należy.uzupełnić.jeszcze.pracami.dotyczącymi.ko- munikacji.w.mediach,.które.powstały.na.gruncie.współczesnego. medioznawstwa.–.tak.jak.dyscyplinę.tę.rozumie.T ..goban-klas. (2000b) . materiał i metody Materiał,. który. był. podstawą. niniejszej. pracy,. to. dość. ob- szerny. korpus. wiadomości. prasowych. pochodzących. z. trzech. lat.(2000,.20001,.2002),.uzupełniony.niewielkim.próbami.po- równawczymi.z.Trybuny Ludu (styczeń–luty.1975.i.styczeń–lu- ty.1985) .. dobór.materiału.wyznaczyły.następujące.kryteria: 1).wiadomości. powinny. pochodzić. z. gazet. cieszących. się.. dużą.popularnością.i.różniących.się.profilem.ideologicz- nym.(politycznym) ..w.momencie.rozpoczęcia.badań.naj- pełniej.warunek.ten.spełniały.tzw ..ogólnopolskie.dzienni- ki.opiniotwórcze,.czyli:.Życie, Gazeta Wyborcza i.Rzecz- pospolita . 2).wiadomości.powinny.zostać.wybrane.losowo ..w.tym.wy- padku.podstawą.źródłową.były.wydania.ukazujące.się.co. drugi.dzień.bez.sobót.i.niedziel,.czyli.wszystkie.poniedział- materiał i metody 17 kowe,. środowe. i. piątkowe. numery. Życia,. Gazety. Wybor- czej.i.Rzeczpospolitej2 . 3).Poszukiwanie. wiadomości. zostało. ograniczone. do. pierw- szej. strony. gazety .. zasada. ta. przede. wszystkim. znacznie. uprościła.samą.procedurę.gromadzenia.tekstów,.jednak.jej. zastosowanie.uzasadniały.też.inne.czynniki ..Można.miano- wicie.przyjąć,.że.pierwsza.strona.gazety.jest.najbardziej.na- turalnym.kontekstem,.w.którym.wiadomość.może.się.poja- wić .. Prototypowe. teksty. informacyjne,. czyli. newsy. rozu- miane.jako.przekazy.dotyczące.najważniejszych.w.danym. dniu.wydarzeń,.pojawiają.się.właśnie.na.pierwszej.stronie,. gdzie. tworzą. ciąg. relacji. zhierarchizowanych. i. wzajemnie. powiązanych .. Czołówki. gazet. są. zresztą. tradycyjnie. zare- zerwowane.dla.tekstów.informacyjnych . ostatecznie.zatem.na.podstawę.materiałową.złożyło.się.około. 1300. pierwszych. stron. z. trzech. wspomnianych. dzienników,. co. w.sumie.dało.korpus.liczący.ponad.5000.tekstów.zidentyfikowa- nych.jako.wiadomości ..zbiór.ten,.w.zależności.od.konkretnego. celu.badawczego,.poddany.został.kilku.analizom.przeprowadzo- nym.według.różnych.metod . a n a l i z a .t e k s t u a l n a ..Metoda.ta.polegała.na.szczegóło- wym.opisie.wielu.aspektów.wiadomości.(w.pierwszej.kolejności. dotyczyła.ona.najważniejszych.newsów) ..konieczne.przy.tym.sta- ło.się.połączenie.narzędzi.semiotycznych.i.tekstologicznych,.po- nieważ.większość.badanych.przekazów.składała.się.z.wzajemnie. powiązanych.elementów.wizualnych.i.werbalnych ..było.to.istotne. zwłaszcza.przy.rekonstrukcji.formalnej.i.semantycznej.struktury. dyskursu,. ponieważ. oddziaływanie. sensów. tworzonych. ikonicz- nie.i.werbalnie.prowadziło.do.powstania.globalnego.sensu.wiado- mości ..wielu.pomocnych.sugestii.na.ten.temat.dostarczyły.zwłasz- cza.prace.rolanda.barthes’a,.johna.Fiske’a.i.guntera.kressa . 2.wykluczenie.sobót.i.niedziel.było.podyktowane.tym,.że.weekendowe.nu- mery.dzienników.mają.o.wiele.bardziej.swobodny.czy.rozrywkowy.charakter.niż. wydania.z.dni.roboczych ..Fakt.ten.mógł.w.znacznej.mierze.wpływać.na.formę. i.treść.wiadomości.prasowych .. 1 Wstęp Szczegółowa. analiza. wiadomości. była. zazwyczaj. procesem. złożonym .. rozpoczynało. ją. wydzielenie. wszystkich. komponen- tów. strukturalnych. (segmentacja. i. delimitacja),. ze. szczególnym. uwzględnieniem.miejsc.strategicznych.(np ..część.nagłówkowa,.lid,. zdjęcie) ..dalsze.etapy.analizy.polegały.na.odtworzeniu.strategii,. za.pomocą.których.nadawca.„podpowiada”.odbiorcy.ostateczne. odczytanie.przekazu ..analizę.kończyło.określenie.sensu.globalne- go,.który.przedstawiany.był.w.formie.jednozdaniowego.streszcze- nia.zawierającego.(jeśli.było.to.możliwe).odpowiedzi.na.klasycz- ne.lasswellowskie.pytania:.kto? co? gdzie? kiedy? jak?.i.dlaczego?. Taka.wyczerpująca.i.systematyczna.analiza.korpusu.była.niezbęd- na.do.wykrycia.ogólnych.mechanizmów.scalających.i.porządkują- cych.wiedzę.w.dyskursie.wiadomości . M e t o d y . s t a t y s t y c z n e .. Część. materiału. poddana. zo- stała. także. badaniom. ilościowym,. które. w. tradycyjnym. praso- znawstwie.były.podstawą.wielu.opracowań ..Trzeba.tu.jednak.za- strzec,.że.uzyskanie.danych.statystycznych.nie.było.najważniej- szym.celem.planowanych.poszukiwań ..analizy.ilościowe.nie.są. też. w. tej. pracy. traktowane. jako. wystarczające,. a. tym. bardziej. jedyne. narzędzie. potwierdzające. obiektywne. istnienie. jakiegoś. faktu ..natomiast.tych.kilka.badań.statystycznych.było.w.tej.pra- cy.koniecznym.uzupełnieniem.analiz.jakościowych ..Część.z.nich. była.swego.rodzaju.testem.empirycznym,.który.w.odniesieniu.do. niewielkiej.próby.tekstów.miał.zweryfikować.kilka.ważnych.hi- potez.powstałych.w.wyniku.ogólnych.obserwacji ..Uzyskane.da- ne.statystyczne.miały.tym.samym.wykazać.lub.wykluczyć.istnie- nie.w.newsach.kilku.ważnych.dla.całej.komunikacji.publicznej. tendencji. i. zjawisk .. Testy. empiryczne. były. zatem. czymś. w. ro- dzaju.próby.falsyfikacji.przedstawianej.niżej.wizji.współczesnych. wiadomości . oto.wykaz.wszystkich.wykorzystanych.w.tej.pracy.badań.em- pirycznych.i.ich.celów: 1).a n a l i z a .p o z y c j i,.w . k t ó r y c h . g a z e t y . p u b l i k u- j ą .n a j w a ż n i e j s z e .w i a d o m o ś c i.(rozdział.4).–.pod- stawą.były.pierwsze.strony.z.Życia,.GW.i.Rzplitej.z.lat.2001–. 2002 . materiał i metody 19 2).a n a l i z a .a t r y b u c j i .t e k s t ó w (sposobów.podpisywa- nia.wiadomości).(rozdział.5).–.podstawą.było.10.kolejnych. pierwszych.stron.Życia,.GW,.Rzplitej.ze.stycznia.2001(ra- zem. 131. wiadomości) .. Próba. porównawcza. to. 10.pierw- szych.stron.z.TL.ze.stycznia.1975.i.1985 . 3).a n a l i z a . a t r y b u c j i . w . t e k ś c i e (sposobów.przypisy- wania.autorstwa.cytatom).(rozdział.5).–.podstawą.był.kor- pus.współczesny.(zob ..punkt.2);.próba.porównawcza.po- chodziła.z.TL.(10.pierwszych.stron,.styczeń.1985) . 4).a n a l i z a . l e k s y k a l n y c h . i . s k ł a d n i o w y c h . w ł a- ś c i w o ś c i . n e w s ó w (rozdział.7).–.podstawą.były.dwie. dziesięcioelementowe. próby. losowe. z. GW. i. Rzplitej. (sty- czeń–kwiecień. 2002);. dane. opracowano. za. pomocą. pro- gramu.Corcondance.(v ..2 .0 .0) . a n a l i z a . t r e ś c i . (c o n t e n t a n a l y s i s) . osobną.uwagę. należy. tu. poświęcić. ostatniej. metodzie. statystycznej .. Podstawą. tych.badań.był.jeden.z.najważniejszych.sposobów.określania.zawar- tości.lub.treści.przekazów.medialnych ..była.to.tzw ..analiza zawar- tości.(szczegółowe.informacje.dotyczące.historii.tej.metody.i.naj- ważniejszych.prac.z.tego.zakresu.podane.zostały.w.rozdziale.2) .. analiza. treści. newsów. (rozdział. 7). dotyczyła. materiału. po- chodzącego.z.pierwszego.kwartału.2002.roku.(styczeń–kwiecień);. były.to.wiadomości.prasowe.opublikowane.w.Życiu,.GW.i.Rzpli- tej.(zarówno.teksty,.jak.i.zdjęcia) ..Celem.tych.badań.była.rekon- strukcja.obrazu.świata.zawartego.w.newsach,.a.zwłaszcza.takich. jego.składników,.jak.przestrzeń,.wydarzenia.i.ludzie ..opisywana. metoda. nie. polegała. jednak. na. obliczeniu. wszystkich. wyrazów. (pojęć),. które. pojawiły. się. we. wszystkich. tekstach. i. wiązały. się. z.przestrzenią,.wydarzeniami.i.człowiekiem ..jednostką.miary.był. w.tym.wypadku.sens.globalny,.czyli.ogólny.temat.całego.przeka- zu ..Taki.sposób.analizy.wydawał.się.bardziej.przejrzysty.i.lepiej. dostosowany. do. gatunkowej. specyfiki. wiadomości .. warto. bo- wiem.pamiętać,.że.w.newsach.temat.globalny.jest.wyraźnie.zwer- balizowany,.to.znaczy.nadawca.streszcza.go.na.początku.przekazu. (w.nagłówku,.w.lidzie,.w.podtytułach) ..i.właśnie.owe.odautorskie. 20 Wstęp streszczenia.sensu.globalnego.stały.się.podstawą.analizy.treści.wia- domości ..Przykładowo,.jeśli.w.tytule.jakiejś.wiadomości.pojawił. się. minister X,. to. osoba. ta,. zdaniem. autora,. była. równocześnie. głównym.tematem.przekazu ..jeśli.zaś.w.tytule.lub.w.lidzie.nie.wy- mieniono.żadnych.osób,.to.znaczyło,.że.żaden.człowiek.nie.był.te- matem.takiej.wiadomości.(najczęściej.była.nim.wtedy.instytucja) . Układ PraCy Praca.niniejsza.składa.się.z.siedmiu.rozdziałów .. w.pierwszym.opisane.zostały.najważniejsze.obszary.zaintere- sowań,.które.są.jednocześnie.kluczowymi.pojęciami.z.zakresu.lin- gwistyki.tekstualnej ..Są.to.takie.pojęcia,.jak:.tekst,.styl,.gatunek. i.dyskurs ..w.tym.miejscu.dokładnie.omówiony.został.sam.przed- miot.badań,.czyli.dyskurs.wiadomości.dziennikarskich,.oraz.naj- ważniejsze.poziomy.jego.analizy.(ikonosfera,.struktura.formalna,. struktura.semantyczna,.narracja,.obraz.świata.itp .) . rozdział.drugi.zawiera.dość.obszerną.charakterystykę.historii. i.stanu.badań,.których.przedmiotem.były.wiadomości.dziennikar- skie .. Uwzględniono. w. nim. zarówno. opracowania. polskie,. jak. i.prace.obcojęzyczne,.przy.czym.całość.podporządkowano.pięciu. perspektywom. badawczym,. które. w. literaturze. przedmiotowej. uwidaczniają.się.najwyraźniej ..Są.to.perspektywy:.genologiczna,. stylistyczna,.strukturalna,.tematyczna.i.aksjologiczna . w.trzecim.rozdziale.omówione.zostały.najważniejsze.zagad- nienia.genologiczne ..rozpoczyna.go.krytyczna.analiza.tradycyjnej. koncepcji.tekstów.informacyjnych.i.próba.rekonstrukcji.wyłania- jącego.się.z.niej.wzorca.wiadomości ..w.dalszej.części.rozdziału. wzorzec.ten.został.skonfrontowany.z.dzisiejszą.praktyką.dzienni- karską ..w.tym.miejscu.omówione.też.zostały.najważniejsze.zagad- nienia.związane.z.genologicznym.statusem.współczesnych.wiado- mości.(np ..intertekstualność,.wielogatunkowość,.wielostylowość. i. intersemiotyczność) .. Fragment. ten. kończy. propozycja. modelu. dyskursu.wiadomości.(czyli.modelu.komunikacji.w.mediach.in- formacyjnych) . Układ pracy 21 rozdział.czwarty.przynosi.próbę.oglądu.wiadomości.dzienni- karskich. jako. przekazów. wizualno-werbalnych,. w. których. kod. wizualny.pełni.istotną.funkcję.w.procesie.komunikacji ..omówio- ne. w. nim. zostały. zwłaszcza. takie. problemy,. jak. rola. fotografii. w.procesie.konceptualizacji.rzeczywistości,.jej.udział.w.konstru- owaniu. znaczeń. globalnych,. interakcje. tekstu. i. obrazu .. analizie. poddano.także.wizualny.charakter.mechanizmów.porządkujących. wiadomości.na.pierwszej.stronie.oraz.wyznaczone.za.ich.pomocą. ścieżki.lektury . rozdział.piąty.poświęcony.jest.strukturze.wiadomości ..omó- wiona. w. nim. została. kompozycja. newsów,. a. także. zagadnienia. związane.z.formalną.strukturą.dyskursu ..w.tej.części.pracy.szcze- gólne.miejsce.zajmuje.analiza.dwóch.kategorii.formalnych,.które. po.roku.1989.zaczęły.odgrywać.ważną.rolę.w.mediach.informa- cyjnych ..Chodzi.tu.o.takie.elementy.strukturalne,.jak:.cytaty,.przy- toczenia. i. poglądy. różnych. osób,. oraz. o. sposób. przypisywania. tekstom.atrybucji.(autorstwa) . rozdział.szósty.to.najważniejsza.część.niniejszej.pracy ..została. w.nim.sformułowana.pewna.ogólna.hipoteza.dotycząca.kierunku. rozwoju.współczesnych.wiadomości.dziennikarskich.i.najważniej- szych.zmian,.które.zaszły.w.nich.po.roku.1989 ..w.uproszczeniu. można. powiedzieć,. że. zjawiska. te. miałyby. polegać. na. ekspansji. prywatnych.wzorów.komunikacji ..w.rozdziale.tym.zostały.szcze- gółowo. omówione. najważniejsze. elementy. owej. koncepcji,. to. znaczy. kategoria. podmiotowego. punktu. widzenia. oraz. pojęcia. prywatności,.oralności.i.potoczności . w.rozdziale.siódmym.znalazły.się.próby.empirycznej.weryfi- kacji. opisanej. wcześniej. hipotezy .. Celem. obu. omówionych. tam. analiz.było.ustalenie,.czy.dostrzeżone.wcześniej.procesy.i.tenden- cje.typowe.dla.dyskursu.wiadomości.są.wykrywalne.na.poziomie. stosunkowo.niewielkiej.próby.losowo.wybranych.tekstów ..refe- rowane.w.tej.części.pracy.badania.miały.przede.wszystkim.charak- ter.ilościowy . ostatnia.część.pracy.(zakończenie).zawiera.krótkie.podsumo- wanie.najważniejszych.ustaleń.dotyczących.dyskursu.wiadomości,. a.także.kilka.wniosków.o.charakterze.interpretacyjnym . 22 Wstęp Całość.kończy.bibliografia,.z.której.wyodrębniono.dwie.czę- ści ..Pierwsza.zawiera.wykaz.polskiej.i.obcojęzycznej.literatury.po- święconej.wiadomościom ..Podstawą.tego.opracowania.jest.uzupeł- niona.przeze.mnie.bibliografia.autorstwa.T ..van.dijka.(1999)3 .. druga.część.bibliografii.zawiera.literaturę.cytowaną.oraz.naj- ważniejsze. publikacje. z. zakresu. badań. nad. komunikacją. w. me- diach,.a.także.prace.z.kręgu.lingwistyki.tekstualnej,.teorii.mediów. i.kultury.popularnej . 3. Praca. Teuna. van. dijka. została. tu. wykorzystana. za. jego. zgodą. (e-mail. z.11.lutego.2002.roku) . 1 Przedmiot badań PodStaWoWe PoJĘCia: tekSt, Styl, gatUNek, dySkUrS świat.współczesnych.przekazów.medialnych.jest.dość.niewy- godnym.obszarem.badawczym ..dzieje.się.tak,.ponieważ.wypowie- dzi.radiowe,.prasowe,.telewizyjne,.a.zwłaszcza.internetowe.tracą. swą.wyrazistość ..Potwierdzają.to.powszechne.wśród.znawców.tej. problematyki.sądy.o.homogeniczności.mediów,.wyrażane.najczę- ściej.w.postaci.mniej.lub.bardziej.wartościujących.metafor.typu. m e d i a . t o . t y g i e l . lub. p r z e k a z y . m e d i a l n e . t o . p a p- k a,. m o z a i k a . czy. h a m b u r g e r1 .. wszystkie. one. –. jak. pisał.. Stanisław. gajda. (2000:. 20). –. „zwracają. uwagę. na. procesualne. współwystępowanie.różnorodnych.elementów,.na.ich.dynamicz- ne. spotkanie,. zderzanie. oraz. wręcz. chaotyczne. mieszanie. się” .. z.drugiej.strony.nadal.cieszy.się.akceptacją.przeniesiony.z.litera- turoznawstwa.tradycyjny.rodzajowy.podział.przekazów.medial- nych.na.teksty.informacyjne.i.publicystyczne,.rozszerzony.nawet. ostatnio.o.klasę.tekstów.rozrywkowych.(zob ..wilkoń.2002:.255–. 258) . owa.taksonomiczna.triada.(informacja.–.publicystyka.–.roz- rywka).jest.także.punktem.wyjścia.niniejszej.pracy,.choć.badania. empiryczne.powinny.pokazać,.czy.tę.tradycyjną.perspektywę.da. 1.zob ..S ..gajda.2000:.19–27 . 24 1. Przedmiot badań się.jeszcze.utrzymać ..oczywiście,.z.konieczności.analiza.dotyczy. tylko.przekazów.informacyjnych .. niniejsza. praca. ma. charakter. lingwistyczny,. co. oznacza,. że. w. centrum. zainteresowania. jest. przekaz. medialny. –. konkretny. produkt.komunikacji ..oczywiście,.kluczowym.zagadnieniem.tego. typu.badań.jest.pojęcie.tekstu.–.rozumiane.tutaj.w.sensie,.jaki.na- daje.mu.współczesna.lingwistyka.tekstu .. w.świetle.najnowszych.ustaleń.należy.odrzucić.statyczną.defi- nicję.tekstu.jako.gotowego.efektu.językowej.komunikacji ..istotne. novum.w.myśleniu.o.tekście.to.ujmowanie.go.w.kategoriach.pro- cesu ..Tekst.jest.zdarzeniem.komunikacyjnym,.jest.faktem.osadzo- nym.w.konkretnej.sytuacji.mówienia.lub.pisania ..Procesualność. tekstu.oznacza,.że.strumień.mowy.czy.zapis.grafemiczny.nabiera. sensu. dopiero. wobec. odbiorcy,. a. każda. konkretyzacja. przynosi. nowe.odczytanie,.które.zależy.zarówno.od.skuteczności.kodowa- nia.(aktywności.nadawcy).i.dekodowania.(aktywności.odbiorcy),. jak.i.od.czynników.pozatekstowych ..dla.współczesnej.analizy.teks- tu.oznacza.to.poważną.zmianę.perspektywy.badawczej ..Tradycyj- ne. kryteria. tekstowości,. ujmowane. dotąd. w. ramach. arystotele- sowskich. warunków. koniecznych. i. wystarczających,. popierane. najczęściej.analizą.gramatyczną,.nie.mogą.dostarczyć.odpowiedzi. na.pytanie,.co.jest.tekstem,.a.co.nim.nie.jest .. dzieje.się.tak,.ponieważ.tekst.jest.dziś.pojęciem.względnym .. Wszystko może być tekstem!.–.tak.skrajną.interpretację.umożliwia- ją. nowe,. stopniowalne. kategorie. byCia-TekSTeM,. jak bar- dziej.–.Mniej,.lePiej.–.gorzej.(duszak.1998:.32),.a.także. pojęcia.fortunności.tekstu,.anomalii.tekstowych,.tekstów.dewia- cyjnych czy rozmytych ..wydaje.się,.że.ta.relatywistyczna.koncep- cja. tekstu. jest. naturalną. konsekwencją. uwzględnienia. procesów. kognitywnych:. poznawanie. świata. jest. poszukiwaniem. i. tworze- niem.sensów2 ..każdy.element.rzeczywistości.jest.potencjalnym.zna- 2.w.przeszłości.proces.ten.miał.często.charakter.rytualny.i.magiczny.–.przy- kładem.niech.będą.zachowania.polegające.na.„czytaniu”.z.układów.chaotycz- nych,.np ..czytanie.z.gwiazd.czy.wróżenie.z.fusów . Podstawowe pojęcia: tekst, styl, gatunek, dyskurs 25 kiem.do.odczytania,.co.oznacza,.że.człowiek.z.założenia.traktuje. każdy.przekaz.jako.coś.sensownego,.czyli.po.prostu.jako.tekst . oczywiście,.współczesna.lingwistyka.nie.zrezygnowała.z.tra- dycyjnych.kategorii.tekstowych,.a.dresslerowskie.czy.gal’pieri- nowskie. wyznaczniki. uległy. jedynie. reinterpretacji .. koherencja,. delimitacja,.kohezja,.informacyjność.czy.intertekstualność.to.po. prostu.pewne.strategie.tekstowe ..i.tak.na.przykład.przekaz.o.wy- raźnych.wskaźnikach.początku.i.końca.będzie.tekstem.bardziej. niż.przekaz,.który.takiej.budowy.nie.posiada;.przekaz.koherentny. i.spójny.strukturalnie.będzie.łatwiej.interpretowalny.niż.przekaz. spójny.tylko.semantycznie.lub.tylko.strukturalnie.itp .. wprowadzone. tu. pojęcie. strategii. jest. centralnym. zagadnie- niem.analizy.tekstu ..w.jego.zakresie.mieszczą.się.nie.tylko.opisa- ne.wyżej.tradycyjne.wyznaczniki.tekstowości,.ale.także.wszelkie. podjęte.przez.nadawcę.próby.ukierunkowania.lektury;.chodzi.tu. zarówno. o. poziom. organizacji. językowej. i. kompozycyjnej. (po- wierzchniowa.struktura.tekstu),.jak.i.o.bazę.semantyczno-tema- tyczną.(struktura.głęboka;.relacja.temat – remat).czy.makrostruk- turę.–.w.terminologii.van.dijka.(1980) . Powtarzalność. i. konwencjonalizacja. tekstotwórczych. decyzji. nadawcy.pozwala.mówić.o.tekście.w.kategoriach.stylistyczno-ga- tunkowych .. zdaniem. jerzego. bartmińskiego. kwalifikacja. styli- styczno-gatunkowa.–.obok.kwalifikacji.tematyczno-rematycznej.–. jest. najistotniejszą. cechą. każdego. tekstu. (bartmiński. 1998:. 17) .. Przeświadczenie.to.wynika.z.dwóch.ważnych.założeń.współcze- snego.językoznawstwa:. 1). nie. ma. tekstów. stylistycznie. nienacechowanych. –. każda. wypowiedź.ma.jakiś.styl.lub.w.jakimś.stylu.funkcjonuje3 . 2). nie.ma.tekstów.pozbawionych.cech.gatunkowych.–.każda. wypowiedź.aktualizuje.jakieś.konwencje.gatunkowe . 3.To.rozróżnienie.wynika.z.niejednoznaczności.terminu.styl ..Można.go.ro- zumieć.jako.zbiór.najbardziej.charakterystycznych.(najczęściej.leksykalno-skła- dniowych).cech.tekstu.lub.też.jako.światopoglądową.ramę,.która.decyduje.o.spo- sobie. kodowania. i. dekodowania. wypowiedzi .. Pierwsze. podejście. reprezentuje. normatywną,.a.drugie.–.kulturowo-językową.koncepcję.stylu . 26 1. Przedmiot badań druga. hipoteza. wymaga. dodatkowego. wyjaśnienia .. Pogląd. o. gatunkowości. wszelkich. wypowiedzi. wiązać. należy. z. bachti- nowską.koncepcją.genrów mowy4 ..zdaniem.rosyjskiego.filozofa. człowiek. porozumiewa. się. właśnie. za. pomocą. gatunków,. a. nie. zdań ..genry.jednak.nie.należą.do.poziomu.parole.–.są.czymś.w.ro- dzaju.gotowych.schematów,.które.mamy.do.dyspozycji ..ich.wy- bór.z.jednej.strony.zależy.od.sytuacji.nadawczo-odbiorczej,.z.dru- giej.jednak.–.determinuje.stylistyczną,.tematyczną.i.kompozycyj- ną. strukturę. tekstu .. w. następstwie. poglądów. bachtina. analiza. stylistyczno-genologiczna.stała.się.drugim,.obok.opisu.wyznaczni- ków.tekstowości,.ważnym.narzędziem.lingwistyki.tekstu .. warto. zwrócić. uwagę. na. nierozerwalność. perspektyw. styli- stycznej. i. gatunkowej,. co. oznacza,. że. granica. pomiędzy. analizą. stylistyczną.a.gatunkową.jest.rozmyta ..dzieje.się.tak.–.warto.to. podkreślić. –. ponieważ. relację. styl – gatunek cechuje. wzajemna. motywacja ..oczywiste.jest,.że.wybór.gatunku.może.w.znacznym. stopniu.ograniczyć.wariantywność.stylistyczną,.a.z.drugiej.strony. wybór.stylu,.który.jest.przecież.określeniem.własnej.sytuacji.ko- munikatywnej5,. często. ogranicza. potencjalną. różnorodność. ga- tunkową ..dlatego.na.przykład.norma.gatunkowa.nekrologu.de- terminuje.bardzo.skonwencjonalizowaną.postać.stylistyczną.każ- dej.tekstowej.realizacji.(podniosłość,.emocjonalność.szyku.itp .),. a..z.drugiej.strony.–.reguły.komunikacji.w.stylu.urzędowym.po- zwalają.odbiorcy.na.wykorzystanie.dość.ograniczonego.zestawu. typów.tekstu.(podanie,.zażalenie,.odwołanie,.wezwanie.itp .) . Pojęcie.stylowości.nie.oznacza.jedynie.specyficznej.językowo- -retorycznej. organizacji. tekstu .. zgodnie. z. kulturową. koncepcją. 4.w.polskiej.literaturze.można.znaleźć.wiele.prac.dotyczących.wpływu.po- glądów.Michała.bachtina.na.współczesne.językoznawstwo,.czy.szerzej.–.huma- nistykę,. dlatego. w. tym. miejscu. decyduję. się. na. skrótowe. przedstawienie. jego. koncepcji.i.przytoczenie.stosownych.opracowań;.zob ..bachtin.(1986),.wilkoń. (2000),.zaśko-zielińska.(2002),.woźny.(1993).Żyłko.(1989,.1994),.wierzbicka. (1983) . 5.identyfikacja.własnej.sytuacji.to.wyjściowy.warunek.komunikacyjnej.for- tunności ..istotne.wydaje.się.zwłaszcza.rozpoznanie.typu.kontaktu,.co.umożliwi. nadawcy.przygotowanie.wypowiedzi.dostosowanej.do.sytuacji.podniosłej,.ofi- cjalnej,.neutralnej,.nieoficjalnej,.środowiskowej,.rodzinnej.lub.intymnej . Podstawowe pojęcia: tekst, styl, gatunek, dyskurs 27 stylu6. każda. wypowiedź. wpisuje. się. w. jakąś. ramę. światopoglą- dową,. która. zostawia. wyraźny. ślad. na. tekście. i. która. determi- nuje.intencje.komunikatywne,.typ.racjonalności,.postawę.wobec. świata.i.jego.utrwalony.obraz,.postawę.ontologiczna.i.system.ak- sjologiczny. (bartmiński. 1998:. 17) .. Pojęcie. gatunkowości. tekstu. pozwala.zaś.myśleć.o.nim.w.kategoriach.cech.typowych.i.kon- wencjonalnych .. analiza. genologiczna. powinna. zatem. doprowa- dzić.do.wyznaczenia.i.opisania.tych.wszystkich.czynników,.które. decydują.o.jego.typologicznej.autonomii.i.które.ułatwiają.odbior-. cy.jego.identyfikację.i.interpretację ..zdaniem.aleksandra.wilko- nia.(2002:.199).chodziłoby.o.ustalenie.funkcji.wypowiedzi,.o.cha- rakterystykę.związku.z.konsytuacją.oraz.opis.istotnych.właściwo- ści.strukturalnych,.kompozycyjnych.i.semantyczno-tematycznych,. stylistycznych,.a.także.o.wyznaczenie.związków.międzygatunko- wych .. wydaje. się,. że. zwieńczeniem. takiego. opisu. powinna. być. ocena.stopnia.realizacji.konwencji.gatunkowych.czy.–.mówiąc.do- kładniej. –. ocena. stopnia. realizacji. prototypu,. która. w. praktyce. przesądza.o.zrozumieniu.treści.i.udanej.jej.interpretacji .. analiza.efektów.prototypowych.powiązała.badania.tekstolo- giczne.z.teoriami.kognitywistów ..Stało.się.tak.za.sprawą.opraco- wanej.przez.eleanor.rosch.i.george’a.lakoffa.teorii.prototypów7,. według.której.gatunek.tekstu.(typ,.genre).nie.jest.idealnym.wzor- cem.(czyli.zbiorem.normatywnych.konwencji.gatunkowych.i.prze- pisem.na.tekst.doskonały),.lecz.prototypem.–.zbiorem.cech.mode- lowych.i.najbardziej.typowych,.najłatwiej.i.najszybciej.rozpozna- walnych.przez.odbiorców.(tzw ..cechy.centralne) ..z.drugiej.strony. –.pojęcie.prototypu.uwzględnia.też.istnienie.cech.peryferyjnych,. które.w.danym.momencie.są.dla.gatunku.mniej.istotne,.a.dla.od- biorcy.–.bardziej.rozmyte.i.słabiej.rozpoznawalne ..Uwzględnienie. w.koncepcji.gatunku.peryferii.pozwala.mówić.o.tekstach.niepro- 6.o.problemach.związanych.z.definiowaniem.stylu.i.jego.językowo-kulturo- wej.koncepcji.pisał.j ..bartmiński.(1992a) . 7.bardziej. szczegółowe. omówienie. prototypowej. koncepcji. teksu. znaleźć. można.w.książce.a ..duszak.(1998).oraz.w.pracach.e ..Miczki.(2000).i.b ..witosz. (2001) . 2 1. Przedmiot badań totypowych,.nieostrych.czy.rozmytych.(duszak.1998:.35).–.czyli. realizacjach.odbiegających.od.egzemplarzy.najbardziej.typowych. i. przewidywalnych .. istotnym. osiągnięciem. teorii. prototypu. jest. także.taksonomizacja.tekstów.za.pomocą.wittgensteinowskiej.ka- tegorii.podobieństwa rodzinnego8.(wittgenstein.1972) ..na.następ- nej.stronie.(rys ..1).przedstawiono.model.obrazujący.przyjętą.w.tej. pracy.koncepcję.gatunku ..jądro.prototypu.to.wiązka.cech.central- nych.[] ..ich.uwzględnienie.przez.nadawcę.w.procesie.tworzenia. tekstu. ułatwi. odbiorcy. identyfikację. tego. komunikatu. z. właści- wym.gatunkiem ..Pozycję.peryferyjną.w.modelu.prototypu.zajmu- ją. cechy. marginalne. [x],. które. w. tekście. nie. pełnią. funkcji. wy- odrębniającej .. Peryferie. są. najczęściej. przestrzenią. rozmytą,. ela- styczną,.dynamiczną.i.otwartą.(witosz.2001:.74),.co.oznacza,.że. rozpoznanie.wszystkich.cech.tekstu.jest.utrudnione ..Przykładowo. –.tekst.a.jest.typową.realizacją.gatunku,.ponieważ.zawiera.jedno- znaczne.sygnały.przynależności.gatunkowej.(wszystkie.cechy.cen- tralne),.natomiast.tekst.b.jest.mniej.prototypowy.(a.zatem.i.mniej. fortunny),.ponieważ.jedna.z.cech.centralnych.nie.została.w.nim. uwzględniona ..elementy.centralne,.wspólne.obu.tekstom,.świad- czą.o.ich.rodzinnym.podobieństwie ..wykrycie.zaś.cech.peryferyj- nych.pozwala.mówić.o.ich.strukturalnej.odrębności ..na.przedsta- wionym.niżej.modelu.tekst.C.jest.przykładem.egzemplarza.roz- mytego.(nieprototypowego),.ponieważ.występują.w.nim.jedynie. cechy. marginalne .. brak. punktów. stycznych. z. jądrem. prototypu. sprawia,.że.komunikat.ten.można.uznawać.za.tekst.rozmyty.lub. nawet.za.realizację.innego.gatunku . Przedstawiona.obok.prototypowa.koncepcja.gatunku.wywo- łuje.poważne.konsekwencje ..oczywiste.jest,.że.w.czasie.lektury. kluczem.do.typologicznego.oswojenia.wypowiedzi.jest.rozpozna- nie.kategorii.centralnych ..jądro.nie.tworzy.przy.tym.układu.hie- rarchicznego,.a.liczba.cech.może.być.nieograniczona ..jednorazo- wość.i.subiektywność.procesu.odbioru.oznacza.jednak,.że.rozpo- znanie. gatunku. nie. ma. charakteru. kanonicznego,. a. w. pewnych. 8.Szerzej.na.ten.temat.pisał.j ..r ..Taylor.(2001) . Podstawowe pojęcia: tekst, styl, gatunek, dyskurs 29 Rys. 1. Prototypowy model gatunku i jego trzech odmiennych aktualizacji. Teksty A i B w różnym stopniu realizują cechy centralne i peryferyjne, tekst C jest przykła- dem egzemplarza rozmytego (nieprototypowego). sytuacjach.teksty.mogą.być.odczytywane.na.różne.sposoby9 ..za- zwyczaj. przyjmuje. się. jednak,. że. identyfikacja. wartości. central- nych.jest.równoznaczna.z.aktem.określenia.typu.tekstu,.czyli.z.je- go.gatunkową.kategoryzacją .. warto. przy. tym. pamiętać,. że. współczesna. genologia. lingwi- styczna. poszerzyła. listę. wyznaczników. gatunkowych,. składają- cych.się.na.jądro.prototypu.(witosz.2001:.76) ..Prototypowe.mo- delowanie.tekstu.dotyczy.bowiem.wielu.jego.poziomów:.struktu- ralnego,. funkcjonalnego,. semantyczno-tematycznego,. stylowego. (bartmiński.1998),.a.ostatnio.także.aksjologicznego.i.emocjonal- nego ..Uogólniając,.można.jednak.powtórzyć.za.anną.duszak,.że. każdy.typowy.egzemplarz.dowolnego.gatunku.powinien.spełniać. następujące.warunki:.mieć.jakąś.formę.(linearność,.kompozycja. itp .),.być.o.czymś.(koherencja),.być.po.coś.(intencja,.funkcja),.in- formować.i.pasować.do.sytuacji ..Tylko.wtedy.będzie.akceptowal- ny.i.możliwy.do.zinterpretowania.(duszak.1998:.35) . 9.Przykładów.takich.równorzędnych.odczytań.dostarcza.literatura ..Mowa.tu. chociażby.o.Boskim Juliuszu j ..bocheńskiego,.o.Imperium.r ..kapuścińskiego.czy. o.Narkotykach.witkacego.–.gatunkową.wieloznaczność.i.polimorficzność.tych. dzieł.omawia.g ..grochowski.(2000);.zob ..też.b ..witosz.(2001:.74) . 30 1. Przedmiot badań Przedstawione.wyżej.trzy.kluczowe.pojęcia.lingwistyki.tekstu- alanej,.tzn ..tekst.–.styl.–.gatunek,.wytyczają.kierunek.wszelkich. badań.empirycznych ..zawsze.punktem.wyjścia.takich.analiz.po- winien. być. w. miarę. obszerny. korpus. konkretnych. wypowiedzi,. a. ich. celem. –. wieloaspektowy. (strukturalny,. semantyczny,. styli- styczny.i.gatunkowy).opis.zebranych.tekstów.i.–.w.konsekwencji. –.rekonstrukcja.abstrakcyjnego.i.modelowego.wzorca–prototypu .. To.dość.oczywiste.ukierunkowanie.badań.empirycznych.przyspa- rza.jednak.wielu.trudności ..Trzeba.bowiem.pamiętać,.że.wydzie- lone.poziomy.są.tylko.pewnym.konstruktem.myślowym ..w.rze- czywistości.tekst.nie.przypomina.wielopoziomowej.budowli,.któ- rą.można.analizować.piętro.po.piętrze ..niestety,.większość.prac. empirycznych.wyraźnie.oddziela.analizę.stylistyczną,.semantycz- ną.i.gatunkową,.mimo.że.w.każdym.tekście.te.trzy.wymiary.są.ze. sobą.nierozerwalnie.związane ..dobrym.przykładem.tej.współza- leżności. jest. semantyczny. charakter. składni. (wartościowanie. in- formacji.w.tekście.zmienia.się.przecież.w.zależności.od.użycia.rze- czownika,. zaimka. lub. anafory. zerowej. w. zdaniu) .. Podobnie. se- mantyczny. charakter. ma. większość. rozwiązań. typograficznych. (por ..znaczenie.kroju,.koloru.i.rozmiaru.czcionki.w.prasie) .. warto. się. przy. tym. zastanowić,. czy. skoncentrowana. na. za- gadnieniach. stylistyczno-gatunkowych. analiza. testu. wyczerpuje. wszystkie.istotne.dla.współczesnych.badań.lingwistycznych.pro- blemy ..wydaje.się,.że.nie,.ponieważ.takie.podejście.nie.uwzględ- nia.jednej.dość.istotniej.kwestii ..Chodzi.mianowicie.o.pytanie,.co. tekst.(jako.gotowa.wypowiedź.i.jako.gatunek).czyni.między.ludź- mi ..Taką.perspektywę.narzuca.zresztą.sama.definicja.tekstu.jako. zdarzenia. komunikacyjnego. –. definicja. uwzględniająca. przecież. jego.międzyludzki,.interakcyjny.i.społeczny.charakter ..w.tym.sen- sie.tekst.jest.zapisem.aktu.działania.za.pomocą.języka.(globalnego. aktu.mowy),.a.jednocześnie.istotnym.ogniwem.łączącym.częścio- wo.różne.światy.uczestników.komunikacji .. dla. badań. empirycznych. oznacza. to. konieczność. uwzględ- nienia.jeszcze.jednego,.pragmatycznego.poziomu.komunikacji;. istotna.staje.się.także.potrzeba.spójnego.i.równoczesnego.opisu. tak.różnych.zjawisk.tekstowych.i.pozatekstowych,.jak.organiza- Podstawowe pojęcia: tekst, styl, gatunek, dyskurs 31 cja. językowa. (styl),. kompozycja,. spójność. semantyczna,. wy- znaczniki.gatunkowe,.sytuacja.komunikatywna,.intencje,.fortun- ność.komunikatu,.implikatury.konwersacyjne,.kontekst.społecz- ny.oraz.kulturowy.itp ..oczywiście,.założenie.tak.wszechstronnych. badań. nie. mieściło. się. w. ramach. stylistyczno-genologicznego. modelu.opisu.tekstów,.wobec.czego.konieczne.stało.się.znalezie- nie.wspólnego.gruntu.–.nowej.przestrzeni.badawczej,.która.po- zwoliłaby.wypracować.jednolite.podstawy.teoretyczne.i.narzę- dzia.empiryczne ..z.punktu.widzenia.Saussure’owskiej.opozycji. lange.–.parole.chodziłoby.o.znalezienie.ogniwa.pośredniego.mię- dzy. światem. konkretnych. wypowiedzi. a. abstrakcyjnym. syste- mem.czy.o.wykrycie.poziomu,.który.uwzględniałby.całość.zja- wisk.komunikacyjnych . Takie.syntetyczne.ujęcie.procesów.komunikacyjnych.zapewnia. pojęcie.dyskursu.–.ponadtekstowej.kategorii.łączącej.świat.teks- tów.ze.światem.uczestników.komunikacji ..każdy.przekaz.jest.teks- tem. kultury. –. twierdzą. współcześni. teoretycy. tego. problemu10. –. jest.komunikatem.wymodelowanym.na.podstawie.rzeczywistości,. która.tworzy.jego.ramy.(zob ..labocha.1996:.49) ..analiza.tekstów. (dyskursów). pozwala. odkryć. obraz. tej. rzeczywistości. oraz. idee,. światopoglądy,.wartości,.które.wpływają.na.ludzkie.działania.ko- munikacyjne ..orientacja.w.świecie.dyskursów.jest.przy.tym.waż- nym.elementem.naszej.kompetencji.komunikacyjnej .. niestety,.mimo.że.analiza.dyskursu.jest.już.praktycznie.odręb- ną.dyscypliną.naukową,.w.Polsce,.paradoksalnie,.ciągle.nie.cieszy. się.ona.zbyt.wielkim.uznaniem ..wynika.to.z.tradycyjnego.umiesz- czania. dyskursu. w. ramach. komunikacji. mówionej11 .. zazwyczaj. argumentów. potwierdzających. to. ujęcie. dostarcza. koncepcja. e ..benveniste’a.(1966),.który.wyróżnił.dwa.poziomy.wypowiedzi. nazwane.historią i.dyskursem ..Teksty,.w.których.dominuje.histo- ria,.to.przekazy.pisane.–.obiektywne.i.nienarracyjne,.wykluczają- 10.Pojęcie.tekst kultury.omawia.M ..Fleischer.(1994) .. 11.zob ..dyskurs.–.‘rozmowa,.przemowa,.dyskusja’,.w:.Słownik języka pol- skiego PWN,.red ..M ..Szymczak . 32 1. Przedmiot badań ce.jakąkolwiek.perspektywę.nadawczą.(por ..labocha.1996:.51) .. Teksty. zdominowane. przez. dyskurs. zaś. to. wypowiedzi. mówio- ne,. osadzone. w. konkretnej. sytuacji. komunikatywnej .. Ujawniają. się.w.nich.cechy.nadawcy.i.odbiorcy.oraz.wyznaczniki.konsytu- acji.(ja.–.Ty.–.Tutaj.–.Teraz),.uobecnia.się.w.nich.także.subiektyw- na.perspektywa.narratora . najnowsze. ustalenia. lingwistyki. tekstualnej. (ducrot. 1991,. Maingainou.1993,.van.dijk.2001,.duszak.1998,.bartmiński.1998). dowodzą.jednak,.że.nie.ma.tekstów.niedyskursywnych.i.że.każda. wypowiedź.(mówiona.czy.pisana).zawiera.jakąś.–.mniej.lub.bar- dziej.widoczną.–.perspektywę.nadawcy ..dotyczy.to.nawet.tekstów. historycznych,. które. zgodnie. z. teorią. benveniste’a. należałoby. uznać.za.przezroczyste.i.niedyskursywne ..Potwierdzają.to.analizy. white’a.(2000),.który.udowadniał,.że.także.narracja.historyczna. jest.dyskursywna12 .. Hayden.white.–.wychodząc.od.badań.empirycznych.–.udo- wodnił,.że.teksty.historyczne.są.nieobiektywne,.ponieważ.wyja- śnianie.przeszłości.jest.usensowianiem.zdarzeń.w.ramach.pewnej. narracyjnej.całości,.w.której.zamiast.prawdy.dominuje.sugestyw- ność.i.wewnętrzna.koherencja.(grochowski.2001:.201) ..autorzy. tekstów.historycznych.wykorzystują.zatem.różne.schematy.narra- cyjne.(romansowy,.tragiczny,.komiczny.lub.satyryczny),.umożli- wiające. sensowną. selekcję,. kombinację. i. interpretację. izolowa- nych.faktów.historycznych ..white’owska.koncepcja.zrelatywizo- wała. pojęcie. naukowości. tekstów. historycznych. i. właściwie. zdegradowała.je.do.poziomu.prozy.fabularnej .. dla. potrzeb. niniejszej. pracy. przyjmuję. za. janiną. labochą. (1996:.52),.że.dyskursywność.jest.kategorią.stopniowalną,.moż- liwą.do.odtworzenia.we.wszystkich.tekstach.mówionych.i.pisa- nych .. rekonstrukcja. dyskursu. prowadzi. do. sformułowania. hi- potezy.na.temat.strategii.nadawczo-odbiorczych,.co.jest.możli- we.dzięki.analizie.struktury.i.semantyki.tekstów.oraz.czynników. 12.w.podobnym.tonie.o.retoryczności.historii.pisali.także.r ..barthes.(1984). i.M ..Foucault.(1977), za:.grochowski.(2001:.198) ..
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Dyskurs oświeceniowy
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: