Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00313 020201 17743664 na godz. na dobę w sumie
Dyskursy o emocjach - pedagogika i codzienność szkolna - ebook/pdf
Dyskursy o emocjach - pedagogika i codzienność szkolna - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 468
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-226-3612-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook (-25%), audiobook).

Problematyka pracy w najszerszym rozumieniu dotyczy emocji i ich znaczenia w wychowaniu, dlatego adresowana jest do praktyków i teoretyków zainteresowanych edukacją, a szczególnie tym, co dzieje się na styku wychowania i kultury emocji. Każdą wspólnotę charakteryzuje ton emocjonalny, który jest kulturowym przejawem jej funkcjonowania. Nie inaczej jest w przypadku szkoły, która niewątpliwie jest miejscem doświadczania emocji – toczy się w niej życie codzienne, a uczestnicząc w tkance społecznej, przeżywamy, wyrażamy i tłumimy emocje.  

Współcześnie rośnie zainteresowanie emocjami w pedagogice i jednocześnie odczuwamy zmiany kultury emocjonalnej, których źródło tkwi między innymi w przemianach więzi w rodzinie i inwazyjności mediów. W książce opisano symptomy jednoczesnego ocieplania (zdziczenia) i chłodzenia (komercjalizacji) kultury w ogóle oraz podjęto próbę opisu kultury emocjonalnej szkoły, zwłaszcza tego jakie emocje i ich kulturowe skrypty ujawniają się oraz kształtują codzienność klasy szkolnej.  

W książce zaprezentowano modele teoretyczne i skonstruowane na ich podstawie narzędzia do badania klimatu emocjonalnego klasy (Kwestionariusz Klimat Emocjonalny- Uczeń) oraz pracy emocjonalnej nauczyciela (Kwestionariusz Praca Emocjonalna Nauczyciel). W części badawczej autor podejmuje próbę wskazania i opisania tych czasoprzestrzeni życia w szkole, w których uczniowie i nauczyciele doświadczają i wyrażają emocje, między innymi po to by odpowiedzieć na pytanie jaka jest kultura emocjonalna szkoły, która ujawnia się w klimacie codziennych interakcji.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Dyskursy o emocjach – pedagogika i codzienność szkolna Irena Przybylska Dyskursy o emocjach – pedagogika i codzienność szkolna Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Katowice 2018 Redaktor serii: Pedagogika Ewa Wysocka Recenzent: Beata Przyborowska Moim najbliższym – mężowi Sebastianowi i dzieciom: Julii i Maurycemu. Spis treści Wprowadzenie � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � Rozdział 1 Dyskursy o emocjach – pedagogiczne inspiracje                      1�1� Historia, filozofia i historiozofia o emocjach � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 1�2� Antropologia – kulturowe koncepcje emocji � 1�3� Emocje konstruktywne i konstruowane – dyskurs psychologiczny � 1�4� Emocje w socjologii – socjologia emocji � 1�5� Podsumowanie współczesnych dyskursów o emocjach� Przesłanki do badań pedagogicznych � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 9 17 20 28 33 40 49 Rozdział 2 Kultura emocjonalna – kultura emocji                           2�1� Kultura i emocje – próby konceptualizacji kultury emocjonalnej � 2�2� Kultura emocjonalna w koncepcjach socjologicznych � 2�3� Kultura emocjonalna – kompetencja – wychowanie � 2�4� Kultura emocjonalna – między indywidualizmem a kolektywizmem� 2�5� Przemiany kultury emocjonalnej – implikacje dla wychowania � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 2�5�1� Podgrzewanie emocjonalności � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 2�5�2� Chłodzenie emocjonalności � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 2�6� Podsumowanie � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 61 67 73 80 88 95 100 108 119 Rozdział 3 Klimat emocjonalny klasy – „powierzchnia” kultury emocjonalnej             123 Przestrzenie implicite i explicite kultury emocjonalnej – wprowadzenie 3�1� Emocje a codzienność szkoły � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 3�2� Klimat emocjonalny – „powierzchnia” kultury emocjonalnej � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 3�2�1� Klimat klasy – peregrynacje teoretyczne i badawcze � 3�2�2� Klimat emocjonalny klasy – modele teoretyczne i badawcze � � � � � � � � � � 3�2�3� Klimat emocjonalny klasy – proksymalne i dystalne uwarunkowania � � � � � � 3�2�4� Model własny klimatu emocjonalnego klasy � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 3�3� Praca emocjonalna nauczyciela – pomiędzy regułami a troską � � � � � � � � � � � � 3�4� Edukacja – kształcenie – wychowanie a wsparcie rozwoju kompetencji emocjonalnej uczniów � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 3�4�1� Wychowanie emocjonalne w ideologii transmisji kulturowej � � � � � � � � � � 3�4�2� Wychowanie emocjonalne w ideologii romantycznej � � � � � � � � � � � � � � 3�4�3� Wychowanie emocjonalne w ideologii progresywnej � 3�4�4� Statusy wychowania emocjonalnego – podsumowanie � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 125 128 135 136 145 152 158 166 186 193 197 202 207 Rozdział 4 Metodologiczne podstawy badań własnych                       4�1� Badania emocji – doświadczenia, dylematy i możliwości � � � � � � � � � � � � � � � 4�2� Założenia problematyki badawczej � 4�3� Problemy badawcze, zmienne i wskaźniki � 4�4� Metody badawcze i procedura badań � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 4�4�1� Obserwacja jakościowa � 4�4�2� Wywiad swobodny ukierunkowany z nauczycielem � 4�4�3� Wywiad fokusowy z uczniami � 4�4�4� Metody sondażowe i szacowania � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 4�5� Dobór próby badawczej i organizacja badań � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 4�6� Charakterystyka terenu badań i próby badawczej � � � � � � � � � � � � � � � � � � �  217 219 223 232 235 236 238 239 240 245 247 Rozdział 5 Emocje w codzienności życia szkoły – empiryczne egzemplifikacje            249 5� 1� Klimat emocjonalny klasy szkolnej w perspektywie badań empirycznych � � � � � � � 5�1�1� Klimat emocjonalny klasy w percepcji uczniów – analiza ilościowa � � � � � � � 5�1�2� Klimat emocjonalny – ilustracje empiryczne � 5�1�3� Klimat emocjonalny klasy – podsumowanie � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 5�2� Praca emocjonalna nauczyciela w badaniach � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 5�2�1� Praca emocjonalna a klimat emocjonalny klasy � 5�2�2� Praca emocjonalna w narracjach nauczycieli � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 5�3� Praca płytka i głęboka nauczyciela – podsumowanie � � � � � � � � � � � � � � � � � Podsumowanie i wnioski z przeprowadzonych badań                  Empiryczne „wzory” kultury, klimatu i pracy emocjonalnej nauczyciela – wnioski z badań � Zakończenie i wskazania do dalszych badań � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � Załączniki   Bibliografia  Summary               Zusammenfassung                                                                                                                                          252 252 265 294 297 297 309 376  387 389 408  423  435  463  465 Wprowadzenie Każdą wspólnotę charakteryzuje ton emocjonalny, który jest kulturowym przeja- wem jej funkcjonowania1. Nie inaczej jest w przypadku szkoły, która niewątpliwie jest miejscem doświadczania emocji – toczy się w niej życie codzienne, a uczest- nicząc w tkance społecznej, przeżywamy, wyrażamy i tłumimy emocje. Kulturę emocjonalną szkoły można jednak rozpatrywać w kategorii „braku” – wypierania, tłumienia i zaprzeczania emocjom w imię realizacji zaplanowanych celów i zasad, usankcjonowanych dokumentami oraz tradycją. Susan Boler metaforycznie opisuje szkolną filozofię emocji jako ich „nieobecną obecność” (absent presence of emotion) 2, a ta sytuacja była podstawowym impulsem do rozpoczęcia przeze mnie badań w tym obszarze. Drugim powodem jest tendencja do banalizowania emocji w edukacji – ograniczania ich znaczenia do dobrego samopoczucia, miłej atmosfery, empatycz- nego i „serdecznego” nauczyciela 3. Jakkolwiek ważne są te kategorie, emocje w szko- le to coś znacznie więcej niż miła atmosfera, gdyż poza sferą osobistego doznawania mają one znaczenie adaptacyjne, biorą udział w procesach uczenia się, rozwiązy- wania problemów, wpływają na funkcjonowanie w grupie społecznej. Współczesne docenianie indywidualizmu i subiektywności „świata przeżywanego” zmienia status emocji. Nauka odkrywa je na nowo jako stany uprzywilejowane, do których dążymy i odwołujemy się, oraz jako środek wyrazu, deklaracja tego, co czujemy. W prze- szłości utożsamiane z naturą, a obecnie coraz częściej z kulturą, emocje stają się przedmiotem refleksji pedagogicznej, a nie tylko obszarem codziennych zmagań 4. 2 Zwrot ten jest własnym tłumaczeniem zwrotu absent presence użytego w  książce: M. Boler: 1 G. Bateson: Naven. Stanford, Stanford University Press, 1958, s. 2. Źródło: https://books. google.pl/books?id=Gla_jPkN9nEC printsec=frontcover hl=pl#v=onepage q f=false [dostęp: 01.09.2016]. Feeling power. Emotion and education. Nowy Jork–Londyn, Routledge, 1999, s. 3. 3 Nawiązuję tutaj do tradycji „erosa pedagogicznego”, którą rekonstruuje Krzysztof Maliszewski. K. Maliszewski: Ciemne iskry. Problem aktualizacji pedagogiki kultury. Toruń, Wydawnictwo Adam Marszałek, 2013, s. 197. J. Straczuk. Warszawa, Wydawnictwo UW i NCK, 2012, s. 71. 4 J. Leavitt: Znaczenie i uczucie w antropologii emocji. W: Emocje w kulturze. Red. M. Rajtar, 9 Dyskursy o emocjach – pedagogika i codzienność szkolna Badania wymiarów emocjonalnych uczenia się i wychowania mają już pewną tra- dycję, aczkolwiek nigdy nie mieściły się w głównym nurcie badań pedagogicznych. W Polsce Stanisław Szuman zwracał uwagę na specyfikę atmosfery psychicznej panującej w placówkach wychowawczych, Jan Władysław Dawid przypisywał miłości dusz ludzkich zasadnicze znaczenie w pracy nauczyciela 5, nieco później Władysław P. Zaczyński propagował ideę uczenia przez przeżywanie 6. Jednak dopiero pojawianie się w nauce nowoczesnych dyskursów emocji, rozwój socjo- logii emocji i badań psychologicznych zainspirowały badaczy edukacyjnych do analizowania zjawisk, które przeważnie były domeną badań psychologicznych. Badania obejmujące na tyle przełomowe, co kontrowersyjne koncepcje inteligencji emocjonalnej i kompetencji emocjonalnych coraz częściej odnajdują swoją konty- nuację pedagogiczną. W dyskursie naukowym i potocznym mówi się o inteligent- nym kierowaniu emocjami, wiedzy emocjonalnej i zdolnościach emocjonalnych, podkreślając tym samym znaczenie emocji i ich związek z myśleniem oraz dzia- łaniem 7. Jednocześnie rośnie zainteresowanie emocjami w pedagogice i edukacji. Bada się emocje w codzienności życia szkoły (m.in. Maria Dudzikowa), uczeniu się (np. Iwona Grzegorzewska), działaniach twórczych (m.in. Beata Przyborowska, Krzysztof J. Szmidt), bada się także kompetencje emocjonalne nauczycieli (m.in. Joanna Madalińska-Michalak, Renata Góralska, Katarzyna Szorc, Irena Przybylska). Jednak to, co tak oczywiste, naturalne i immanentnie związane z osobą, w praktyce szkolnej często jest marginalizowane, rzadko też stanowi obszar przygotowania pedagogicznego nauczycieli, których wiedza o emocjach zazwyczaj jest potoczna, a kompetencje emocjonalne nie zawsze „wystarczające” do wymagającej pracy z emocjami własnymi i uczniów. Przyjmuję za Barbarą Rosenwein, że szkoła jest wspólnotą emocjonalną, gdyż ma wypracowany „system uczuć” określający, co jest wartościowe, a co szkodliwe we wspólnocie i dla niej 8. W kulturze szkoły można odnaleźć jawne i ukryte założenia dotyczące emocji, ich doświadczania i znaczenia. Stanowią one rdzeń kultury emo- cjonalnej. Odwołując się do teorii dramaturgicznej Ervinga Goffmana 9, koncepcji 5 Osobowość nauczyciela. Rozprawy J.W. Dawida, Z. Mysłakowskiego, S. Szumana, M. Kreutza, S. Ba- 6 W. P. Zaczyński: Uczenie przez przeżywanie. Warszawa, WSiP, 1990. 7 Por. Natura emocji: podstawowe zagadnienia. P. Ekman, R. J. Davidson. Tłum. B. Wojciszke. leya. Opracowanie i wstęp: W. Okoń. Warszawa, PZWiS, 1959. Gdańsk, GWP, 1999. 8 J. Plamper: The History of Emotions: An Interview with William Reddy, Barbara Rosenwein, and Peter Stearns, History and Theory, 2010, nr 49, s. 253. Tłum. J. Wysmułek, Źródło: https://zwrotemocjo- nalny.wordpress.com/ [dostęp: 15.09.2016]. Warszawa, Aletheia, 2000. 9 E. Goffman: Człowiek w  teatrze życia codziennego. Tłum. H. Datner-Śpiewak, P. Śpiewak. 10 Wprowadzenie kulturowej Arlie Russell Hochschild 10 i Stevena Gordona 11, można opisać kulturę emocjonalną jako zbiór reguł, przepisów emocjonalnego pełnienia ról i zachowa- nia w określonych sytuacjach. Zgodnie z koncepcją semiotyczną kultury Clifforda Geertza można potraktować kulturę emocjonalną jako sieć znaczeń nadawanych emocjom, zakodowanych w tekstach kultury (języku, symbolach, wytworach), także w zwyczajach, rytuałach, strukturze i codzienności życia szkolnego 12. Wzoru emo- cjonalnego uczymy się w kontakcie z kulturą, która porządkuje amorficzne z natury doświadczenia emocjonalne – w rodzinie, w szkole, w grupie rówieśniczej, w kon- takcie z przekazami kultury. Szczególną rolę w utrwalaniu modeli kultury pełnią mechanizmy kontroli społecznej 13. W szkole można zidentyfikować mechanizmy kontroli społecznej, takie jak np. rytuały przejścia (podkreślające odmienność zasad życia szkolnego i pozaszkolnego 14), zasady zakazujące ekspresji emocji lub ją ogra- niczające, preferowanie metod pracy nieangażujących emocjonalnie (ograniczanie metod aktywizujących, twórczej ekspresji, pracy zespołowej), bezosobowego stylu kierowania klasą czy w końcu manipulowanie emocjami (bywa, że negatywnymi), aby utrzymać dyscyplinę i motywować do nauki. Znacznie rzadziej szkoła w swoich edukacyjnych i codziennych praktykach odwołuje się do adaptacyjnego potencjału emocji, zbyt rzadko podejmuje się działania na rzecz rozwoju kompetencji emo- cjonalnej, a przecież jak pisze Bogusław Śliwerski: „Szkoły nie można pozbawić funkcji wychowawczej tak samo, jak każdej innej instytucji, w której spotykają się ze sobą formalnie lub nieformalnie przedstawiciele różnych generacji, profesjonalni wychowawcy z dziećmi i młodzieżą – nawet gdyby ktoś powziął taką decyzję, to i tak nie mógłby jej urzeczywistnić w praktyce, gdyż – czy tego chcemy, czy nie – i tak wychowujemy lub zaprzeczamy sensowi tego procesu” 15. Czy tego chcemy, czy nie, także w szkole doświadczamy emocji. Ujawniają się w tonie głosu, wyrazie twarzy, zachowaniach i postawach wobec innych, a także obowiązków. W przeszłości za najbardziej pożądane pedagogicznie uważano ich „okiełznanie”, stłumienie, aby podporządkować uczuciom wyższym, wartościom moralnym i społecznym. Nie- zwykle rzadko doceniano ich rolę w uczeniu się, zapamiętywaniu czy rozwiązywa- niu problemów. Nie kwestionując konieczności społecznej i intelektualnej „obróbki” 10 A. Russell Hochschild: Zarządzanie emocjami. Komercjalizacja ludzkich uczuć. Tłum. J. Ko- 11 S. Gordon: Social structural effects on emotions. W: Research agendas in the sociology of emotions. nieczny. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009. Red. T. D. Kemper. Nowy Jork, Wydawnictwo Uniwersytetu Stanowego, 1990. 12 C. Geertz: Interpretacja kultur. Tłum. M. Piechaczek. Kraków, Wydawnictwo UJ, 2005. 13 Ibidem, s. 97. 14 R. Collins: Interaction ritual chains. Princeton, University Press, 2004. 15 B. Śliwerski: Program wychowawczy szkoły. Warszawa, WSiP, 2001, s. 12. 11 Dyskursy o emocjach – pedagogika i codzienność szkolna dynamiki emocjonalnej, a wręcz ją eksponując, współczesne dyskursy o emocjach w psychologii, socjologii i antropologii zmieniają ich ontologiczny status. Już nie są przeciwieństwem zdrowego rozsądku, moralności i postawy prospołecznej, gdy – zgodnie z zaleceniem Arystotelesa – nie tylko czujemy, ale i wiemy, kiedy, gdzie i jak je wyrażać 16. Edukacja emocjonalna nie jest już alternatywą pedagogiczną, kwestią większej wrażliwości wychowawcy, a staje się koniecznością w czasach inwazyjności mediów i dramatycznych zmian w kulturze emocjonalnej. Rozwój transdyscyplinarnej wiedzy o emocjach, a także otwarcie praktyki edukacyjnej na wszechstronnie aktywizujące metody pracy wychowawczej oraz dydaktycznej, znacznie ułatwiają zadanie wprowadzania w kulturę emocjonalną. Kluczową rolę w tym procesie odgrywa nauczyciel, który własną postawą i kompetencjami emo- cjonalnymi reprezentuje kulturę emocjonalną szkoły 17 i w jej ramach podejmuje pracę emocjonalną, która umożliwia funkcjonowanie zgodnie z regułami kultury emocjonalnej 18. Dyskursy o emocjach w naukach o edukacji stają się możliwe dzięki epistemo- logicznym i metodologicznym przesunięciom w dziedzinach nauk społecznych i humanistycznych. Aby badać emocje w szkole – co jest głównym zamiarem koncepcyjnym i badawczym tej pracy – niezbędne jest myślenie o nich w per- spektywie transdyscyplinarnej. Nowe możliwości stwarza również postulowana w metodologii triangulacja badań i wreszcie rozwój wiedzy na temat procesów emocjonalnych oraz ich indywidualnego i społecznego znaczenia. W podjętym projekcie główne kategorie badawcze to kultura, klimat, praca i kompetencje, któ- rych dopełnieniem jest kategoria emocji. Za ich pomocą podjęłam próbę opisania, wyjaśnienia i zinterpretowania praktyki edukacyjnej w perspektywie środowiska klasy szkolnej i pracy nauczyciela. Szczególnie interesowały mnie odczucia i per- cepcja klimatu emocjonalnego klasy przez uczniów, praca nauczycieli z emocjami własnymi oraz uczniów, a także rozpoznanie, jaka jest kultura emocjonalna szkoły, to znaczy jakie znaczenia są nadawane emocjom w sytuacjach szkolnych oraz jakie obowiązują w niej reguły wyrażania emocji. Zarówno na etapie konceptualizacji i opracowania teoretycznego modelu badanych zjawisk oraz już w opisie i interpre- tacji przyjmowałam perspektywę pedagogiczną: odnoszenia się do wychowanka, budowania relacji wychowawczej i tworzenia przestrzeni sprzyjających uczeniu 16 Arystoteles: Etyka nikomachejska. Tłum. D. Gromska. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe 17 C. Saarni: Społeczny kontekst rozwoju emocjonalnego. W: Psychologia emocji. Red. M. Lewis, PWN, 2017, s. 53–54. J. M. Haviland-Jones. Przekł. J. Radzicki, J. Suchecki. Gdańsk, GWP, 2005, s. 395–351. nieczny. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009. 18 A. Russell Hochschild: Zarządzanie emocjami. Komercjalizacja ludzkich uczuć. Tłum. J. Ko- 12 Wprowadzenie się oraz wychowaniu. Zastanawiałam się, czy to, jak uczniowie postrzegają klimat, postawy i relacje z nauczycielem, a przede wszystkim jakich emocji doświadczają, sprzyja ich samopoczuciu i rozwojowi emocjonalnemu. Przyjmując, że emocje są intersubiektywne i dyskursywne, należy zdawać sobie sprawę, że każdy ich opis jest cząstkowy, niepełny i obciążony przed założe- niami: „Badając emocje, musimy uwzględnić ostrzeżenia neostrukturalistów, że słowa to jedynie sposoby kategoryzacji, które nie reprezentują »rzeczywistych« bytów” 19. Tutaj trzeba wyraźnie zaznaczyć: użyte słowa i dokonane rozróżnienia oraz interpretacja tych słów i rozróżnień informuje o wartościach wyznawanych przez piszącego. Aby kierować emocjami, trzeba je nazwać. Pomimo niewystar- czalności słów i metodologii wobec złożoności przedmiotu badań jestem przeko- nana o ważności podejmowanych problemów i konieczności eksploracji pól, które stopniowo otwierały się w trakcie badań. Uważam, że badanie kultury i klimatu emocjonalnego należy do palących problemów pedagogicznych 20 i powinno być rozwijane także po to, by sprzeciwiać się ignorowaniu tego, co uczeń i nauczyciel czują oraz jak postrzegają siebie. W pierwszym etapie badań opracowano teoretyczne modele klimatu i pracy emocjonalnej nauczyciela, w drugim podjęto próby ich empirycznej weryfikacji. Na konceptualizację przedmiotu badań bez wątpienia miały wpływ moje doświad- czenia zawodowe związane z pracą nauczyciela w szkole podstawowej oraz liceum ogólnokształcącym oraz pracą z przyszłymi i aktualnymi nauczycielami kształ- cącymi lub dokształcającymi się na studiach uniwersyteckich. Właściwie moje pedagogiczne peregrynacje po obszarach nietypowych dla pedagogiki rozpoczęły się od zainteresowania inteligencją emocjonalną i kreatywnością. Prowadzone warsztaty kreatywności, innowacyjności i inteligencji emocjonalnej, rozmowy z nauczycielami, obserwacja praktyki szkolnej i krytyczne myślenie o przygotowa- niu zawodowym nauczycieli stopniowo prowadziły do poszerzania pola badawczego i zainspirowały mnie do podjęcia tematu najpierw kompetencji emocjonalnych nauczyciela, a następnie klimatu i finalnie – kultury emocjonalnej szkoły oraz pracy emocjonalnej nauczyciela zgodnie z dyskutowanym w całej pracy założeniem, iż emocje są warunkiem sine qua non wszelkich działań pedagogicznych. W rozdziale pierwszym Dyskursy o emocjach – pedagogiczne inspiracje podjęto próbę opisania istoty i znaczenia emocji w planie teoretycznym filozofii, antropolo- gii, socjologii oraz psychologii. Każdy podrozdział zawiera pedagogiczne odczytania 19 C. Barr-Zisowitz: „Smutek” – Czy istnieje takie zjawisko. W: Psychologia emocji. Red. M. Lewis, J. M. Haviland-Jones. Tłum M. Kacmajor i inni. Gdańsk, GWP, 2005, s. 775. KNP PAN. Redaktorkami serii są Maria Dudzikowa i Henryka Kwiatkowska. 20 Nawiązuję do tytułu serii wydawniczej „Palące Problemy Edukacji i Pedagogiki” pod patronatem 13 Dyskursy o emocjach – pedagogika i codzienność szkolna dyskursów, czyli wskazanie implikacji pedagogicznych: zarówno uzasadnień dla analizy teoretycznej, jak i działań w praktyce. Osią, wokół której prowadzone są rozważania, jest dyskursywność i kulturowe uczenie się emocji. W rozdziale drugim Kultura emocjonalna – kultura emocji ramę teoretyczną sta- nowią koncepcje kultury emocjonalnej Stevena Gordona i Arlie Russell Hochschild. Chcąc jednak nadać tytułowej kategorii szerszą perspektywę teoretyczno-metodolo- giczną, wpisałam analizy w semiotyczne koncepcje kultury m.in. Clifforda Geertza. W rozdziale tym poszukuję punktów stycznych pomiędzy głównymi kategoriami analitycznymi – emocjami i kulturą oraz wskazuję na symptomy inwazyjności kultury, która pogłębia przesunięcie socjalizacyjne w zakresie uczenia się emo- cjonalnego. Opisywane przemiany są charakteryzowane w wymiarach skrajnych przez „ocieplanie” i „ochładzanie” kultury emocjonalnej, które zaburzają proces dojrzewania i społecznego uczenia się emocji. Jedną z zasadniczych konkluzji jest teza, iż rosnący analfabetyzm emocjonalny – bezradność w wyrażaniu, kon- trolowaniu i komunikowaniu emocji zmusza do „przemyślenia” kultury edukacji w perspektywie dynamicznej i relacyjnej emocji. W kolejnej części, w rozdziale trzecim: Klimat emocjonalny klasy – „powierzchnia” kultury emocjonalnej rozważania zostały przeniesione na grunt kultury szkoły i jej codzienności, w której odnajduję, nazywam i interpretuję znaczenie emocji, a także kategorii pochodnych: kultury emocjonalnej, kompetencji emocjonalnych coraz pracy emocjonalnej nauczyciela. Są to pojęcia, które mogą być narzędziem kon- ceptualizującym szeroką kategorię środowiska szkolnego. Zakładam, iż w kulturze szkoły można odnaleźć jawne i ukryte założenia dotyczące emocji i ich znaczenia w codzienności. Uczniowie w kontakcie ze znaczeniami i zasadami, doświadczając klimatu emocjonalnego, wchodzą w kulturę emocjonalną. Jest to rozdział szcze- gólnie ważny dla mnie jako pedagoga, ponieważ zostają w nim wskazane obszary myślenia i działania na rzecz rozwoju kompetencji do uczestniczenia w kulturze emocjonalnej. Argumentuję tezę, iż emocje poza dziedziną oddziaływań wycho- wawczych (cechy relacji) są przede wszystkim elementem istotnościowym, ontolo- gicznie wpisanym w wychowanie. Bez odwołania do sfery przeżyć i pedagogicznej troski o ich rozwój nie można mówić w ogóle o wychowaniu. W ostatniej części rozdziału Wychowanie emocjonalne w szkole nie podejmuję kwestii prakseologii, aczkolwiek poruszone zagadnienia mogą stanowić punkt wyjścia do dyskusji nad konstruowaniem programów wychowawczych. Wprowadzam pojęcia „eduka- cja”, „wychowanie” i „kształcenie emocjonalne”, które zostały wywiedzione ze schematu pojęć pedagogicznych oraz zrekonstruowane w ideologii romantycznej, adaptacyjnej i progresywno-krytycznej. W pracy nie uniknęłam myślenia norma- tywnego. Próby ominięcia sformułowań typu „nauczyciel powinien…”, „w szkole 14 Wprowadzenie nie powinno się…” nie powiodły się. Wybrzmiewa w nich osobiste przekonanie o wadze poruszanych zagadnień, które próbuję umocować w wiedzy o emocjach i rozwoju człowieka oraz prawidłowościach pedagogicznych. Bez tego, moim zdaniem, wszelkie zalecenia co do rozwoju kompetencji emocjonalnej czy też inteligencji emocjonalnej w szkole mogą być traktowane jako nadużycie. Rozdział czwarty Metodologiczne podstawy badań własnych wprowadza w meto- dologię zaprojektowanych badań w paradygmacie triangulacji. Uzasadniam ilościo- wo-jakościową strategię badania i analizowania danych. Biorąc jednak pod uwagę złożoność ontologiczną i epistemologiczną badanych kategorii, podejmuję w tym rozdziale także kwestie trudności w badaniu zjawisk emocjonalnych, wątpliwości dotyczące przedmiotu i metod badania emocji w ogóle. Emocje w rozumieniu subiektywnych przeżyć i konstruowanych dyskursów nie poddają się procedurom mierzenia i standaryzowania, dlatego nadają badaniom rzeczywistości szkolnej szerszy, jeszcze bardziej „miękki” wymiar jakościowy. W rozdziale zaprezentowałam konstrukcje i wartości psychometryczne dwóch narzędzi badawczych: Kwestio- nariusza Klimat Emocjonalny – Uczeń oraz Kwestionariusza Praca Emocjonalna Nauczyciela. Narzędzia te zastosowano w etapie ilościowym badań, natomiast wywiady fokusowe z uczniami, jakościowe z nauczycielami oraz obserwacja jako- ściowa lekcji „zagęściły” opis klimatu i pracy emocjonalnej w etapie jakościowym. Rozdział piąty Emocje w codzienności szkoły – empiryczne egzemplifikacje to prezentacja wyników badań. Układ podrozdziałów wyznaczony jest postawionymi pytaniami badawczymi, a te założeniem, iż klimat emocjonalny jest „powierzchnią” kultury emocjonalnej klasy (szkoły). Praca emocjonalna nauczyciela jest odpo- wiedzią na reguły – skrypty ramowania, wyrażania i kontrolowania emocji – i ma związek z klimatem emocjonalnym klasy. Analiza ilościowa zebranych danych jest wprowadzeniem do jakościowej analizy i interpretacji. Podrozdział Empiryczne „wzory” kultury, klimatu i pracy emocjonalnej nauczyciela – wnioski z badań ma charakter podsumowujący, integruje analizy z wcześniejszych tak, aby odpowie- dzieć na pytanie, jaka jest kultura emocjonalna w badanych szkołach. Pracę zamyka zakończenie wraz z tezami do dalszych dyskusji oraz wskazaniem kolejnych pól badawczych. Pragnę w tym miejscu gorąco podziękować recenzent pracy Pani prof. dr hab. Beacie Przyborowskiej, której bezcenne uwagi, sugestie i wskazówki przyczyniły się do nadania dysertacji jej ostatecznego charakteru. 15 Irena Przybylska Discourses on emotions – pedagogy and everyday school life Summary The theme of the present work constitutes, in the broadest sense, the emotions and their importance in everyday school reality. In the book, I attempt a reading of academic discourses which concern emotions and an indication of their importance for pedagogical thinking and action. The educational discourse is constructed by, above all, the concept of emotions as an important factor for growth and educa- tion and the concept of assistance in the development of emotional competence of students. Assuming cultural definitions of emotions, I argue that in school as a social space and institution, emotions are not only a result of interpersonal processes, obligations and expectations but are also ontologically grafted into the process of upbringing and should be a studied discipline of educational influences in its own right. The framework for theoretical discussion is constituted by the category of emotional culture, defined as a collection of rules which direct behaviours and the expression of emotions, as well as the meanings given to emotions in a particular socio-cultural context. The semantic field outlined by this category turned out to be sufficiently generative to limit the object of empirical research to the emotional climate of a classroom and the emotional work of the teacher, where according to the theoretical assumptions, the emotional culture becomes apparent. The emotional climate has been conceptualized as a permanent or transitory availa- bility of certain categories of emotions, which is socially established in emotional conventions. The emotional work of the teacher means undertaking actions as a response to the rules of emotional culture and with the purpose of maintaining self-presentation and emotional climate conductive to the performance of tasks expected of the teacher’s role. In such an understanding, emotional work has not only a psychological meaning, but also a pedagogical one. On the basis of heuristic models of emotional climate and work, the research tools have been constructed: The Questionnaire Emotional Climate – Student, and the Questionnaire Emotional Work – Teacher. The accuracy and the cohe- sion of both have been confirmed statistically. Due to the nature of the researched 463 Summary facts and pedagogical phenomena and the purpose of research, which, apart from a description also involve an attempt at an understanding and interpretation of the importance of emotions in a classroom environment, the empirical proce- dure employed triangulation. On the basis of the research results, among others, a relation between the teacher’s emotional work and the emotional climate of the classroom was verified. The description of the studied variables was “condensed” with a layer of subjective impressions, teachers’ and students’ convictions and obser- vations gathered in the researched classrooms. Emotional experience of students in classrooms was described, and, on the basis of interviews with teachers, areas where they undertake emotional work were characterized. The book’s narrative remains open, as the undertaken concepts revealed many research fields which inspire further study and discussion. Moreover, the acquired results indicate the key areas for the redefinition of professional training of teachers, where the discourses on emotions are almost entirely absent. Irena Przybylska Diskurse über Emotionen – Pädagogik und Schulalltag Zusammenfassung Die Abhandlung betrifft im weitesten Verständnis Emotionen und deren Bedeutung für Schulalltag. Die Verfasserin ist bemüht, wissenschaftliche Diskurse über Emotionen zu erraten und auf deren Nachwirkungen für pädagogische Praxis hinzuweisen. Der Bildungs- diskurs wird vor allem durch die Idee der Emotionen als eines wichtigen Entwicklungs- und Bildungsfaktors und die Idee der Hilfe bei Entfaltung der emotionalen Fähigkeiten der Schüler gestaltet. In Anlehnung an die im Kulturbereich geltenden Definitionen der Emotionen argumentiert die Verfasserin folgendermaßen: in der Schule als einer Sozial- einrichtung sind Emotionen nicht nur Folge der interpersonalen Prozesse, Pflichten und Erwartungen, sondern passen ontologisch in den Erziehungsprozess hinein und sollten als ein gleichberechtigtes Gebiet der pädagogischen Maßnahmen betrachtet werden. Theoretischen Rahmen der vorliegenden Überlegungen bildet die Kategorie – emo- tionale Kultur, verstanden als eine Sammlung von den über Erfahren und Auslösen von Emotionen entscheidenden Regeln, und die den Emotionen in einem bestimmten Kontext gegebenen Bedeutungen. Das mit dieser Kategorie abgesteckte semantische Feld erwies sich als derart generativ, dass man sich entschieden hat, sich in empirischen Untersuchungen auf emotionales Klima der Schulklasse und emotionale Arbeit des Lehrers, in denen sich der Theorie zufolge emotionale Kultur manifestiert, zu beschränken. Emotionales Klima wurde hier aufgefasst als ständige oder zeitweilige Verfügbarkeit von bestimmten Kate- gorien der Emotionen, welche gesellschaftlich in emotionalen Konventionen vereinbart wird. Emotionale Arbeit des Lehrers dagegen bedeutet, dass der bestimmte Maßnahmen trifft, um die Regeln der emotionalen Kultur zu beachten und das seine Lehreraufgaben zu begünstigende emotionale Klima zu bewahren. In dem Sinne hat emotionale Arbeit außer psychologischer auch eine pädagogische Bedeutung. Aufgrund heuristischer Modelle des emotionalen Klimas und der emotionalen Arbeit wurden folgende Forschungswerkzeuge: Fragebogen Emotionales Klima – Schüler und Fragebogen Emotionale Arbeit – Lehrer entwickelt. Treffsicherheit und Kohärenz der Positionen von beiden Fragebogen wurden statistisch bestätigt. In Anbetracht der Natur der zu untersuchten Fakten und pädagogischen Phänomene und des Forschungsziels, das neben der Charakteristik von Emotionen deren Bedeutung in der Schulklasse ist, wurde 465 Zusammenfassung in empirischer Prozedur die Forschungsstrategie – Triangulation angewandt. Dank den erzielten Forschungsergebnissen konnte man unter anderem die Beziehung zwischen der emotionalen Arbeit des Lehrers und dem emotionalen Klima der Schulklasse beurtei- len. Die Beschreibung der Variablen wurde erweitert um subjektive Empfindungen und Gesinnung der Schüler und des Lehrers als auch die in den untersuchten Schulklassen gemachten Beobachtungen. Die Verfasserin schildert emotionale Erfahrungen der Schüler in der Schulklasse und anhand der Interviews mit den Lehrern charakterisiert sie Bereiche, in denen diese die Arbeit mit Emotionen aufnehmen. Die in dem Buch aufgegriffenen Themen bleiben offen, denn es gibt noch viele For- schungsgebiete, die zu weiteren Forschungen und Diskussion inspirieren können. Darüber hinaus deuten die Forschungsergebnisse auf solche Gebiete der Berufsbildung der Lehrer hin, die neudefiniert werden sollten, da es dort eigentlich fast keine Diskurse über Emo- tionen gibt. Redakcja i Korekta: Magdalena Bieniek Projekt okładki: Mariusz Bieniek Projekt typograficzny i Łamanie: Mariusz Bieniek Copyright © 2018 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-226-3611-4 (wersja drukowana) ISBN 978-83-226-3612-1 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e-mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Ark. druk. 29,25. Ark. wyd. 32,5. Papier offset, kl. III, 90 g Cena 34 zł (+VAT) Druk i oprawa: Volumina.pl Daniel Krzanowski ul. Księcia Witolda 7–9, 71-063 Szczecin
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Dyskursy o emocjach - pedagogika i codzienność szkolna
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: