Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00179 005991 12598148 na godz. na dobę w sumie
Działalność instytucji wydawniczych na rzecz oświaty i edukacji w XIX i początkach XX wieku - ebook/pdf
Działalność instytucji wydawniczych na rzecz oświaty i edukacji w XIX i początkach XX wieku - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 318
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9693-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook (-18%), audiobook).
Książka poświęcona jest instytucjom wydawniczym, których działalność w znaczący sposób wspierała funkcjonowanie rodzimej oświaty i edukacji w XIX i pierwszych latach XX w. Zawiera ona treści dotyczące inicjatyw edytorskich w tej dziedzinie podejmowanych na ziemiach polskich. W części zatytułowanej „Wkład w realizację idei oświatowych” znalazły się zagadnienia dotyczące: wydawców profesjonalnych w Królestwie Polskim i ich stanowiska wobec programów upowszechniania i popularyzacji wiedzy, kontekstów edukacyjnych działalności wydawniczej polskiej socjalnej demokracji w Galicji, udziału oficyny wydawniczej Karola Miarki (młodszego) w rozwoju ruchu polskiego na Górnym Śląsku, aktywności wydawnictwa M. Arcta. W drugiej części, „Wspomaganie kształcenia i udział w doskonaleniu pracy szkoły”, skoncentrowano się na kwestiach: wkładu krakowskich oficyn wydawniczych w rozwój staropolskiej literatury pedagogicznej, problematyki pedagogicznej jako obszaru zainteresowań wydawców rosyjskich przełomu XVIII i XIX w. i wielu innych. Trzecia część poświęcona jest „Udziałowi w dziele samokształcenia”.
Redaktorzy monografii podjęli poszukiwania historyczno-pedagogiczne zmierzające do przedstawienia dorobku stanowiącego ofertę wydawniczą dla pracowników systemu oświaty, uczniów i ich rodziców, a także opiekunów. Nie ograniczono się tylko do wydawnictw powszechnie znanych, ale również do dokonań tych mniejszych, lokalnych, o których nikt lub prawie nikt dzisiaj już nie pamięta.
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Iwonna Michalska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu Katedra Historii Wychowania i Pedeutologii, Pracownia Historii Oświaty, 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48 Grzegorz Michalski – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu Katedra Historii Wychowania i Pedeutologii, 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48 RECENZENT Władysława Szulakiewicz REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Danuta Bąk SKŁAD I ŁAMANIE Oficyna Wydawnicza Edytor.org PROJEKT OKŁADKI Barbara Grzejszczak © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06467.14.0.K ISBN (wersja papierowa) 978-83-7969-144-9 ISBN (ebook) 978-83-7969-693-2 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Spis treści Wstęp       7 Część pierwsza Wkład w realizację idei oświatowych Magdalena Kwiatkowska – Rynek – polityka – edukacja. Wydawcy profesjonalni w Królestwie Polskim wobec programów upowszechniania i popularyzacji wiedzy na przełomie XIX i XX wieku   Wiesław Jamrożek – Działalność wydawnicza polskiej socjalnej demokracji w Galicji – kon­ teksty edukacyjne   Eleonora Sapia-Drewniak – Wkład oficyny wydawniczej Karola Miarki (młodszego) w rozwój ruchu polskiego na Górnym Śląsku na przełomie XIX i XX stulecia   Aneta Bołdyrew  –  Działalność wydawnictwa M. Arcta na rzecz popularyzowania wiedzy na początku XX w. na przykładzie serii „Książki dla Wszystkich” i „Biblioteczka Dzieł Spo­ łeczno­Ekonomicznych”   Wspomaganie kształcenia i udział w doskonaleniu pracy szkoły Część druga Jan Ryś  –  Wkład krakowskich oficyn wydawniczych w rozwój staropolskiej literatury peda­ gogicznej   Magdalena Dąbrowska – Problematyka pedagogiczna w kręgu zainteresowań wydawców ro­ syjskich przełomu XVIII i XIX wieku („okres nowikowowski” – „okres karamzinowski”)   Kamil Śmiechowski – Łódzkie inicjatywy wydawnicze w opinii prasy lokalnej na przełomie XIX i XX wieku   Nella Stolińska-Pobralska – Publikacje edukacyjne wydawnictwa Ludwika Fiszera do I wojny światowej   Joanna Sosnowska – Działalność firmy księgarsko­wydawniczej Ludwika Fiszera na rzecz oświaty i szkolnictwa w Łodzi w latach 1882–1932   13 29 39 47 61 73 87 99 109 6 Spis treści Artur Jazdon – Literatura pedagogiczna w repertuarze wydawców poznańskich XIX wieku        125 Jadwiga Miękina-Pindur – Działalność oficyny wydawniczej rodziny Feitzingerów w Cieszynie na rzecz szkolnictwa i oświaty   Ewa Andrysiak – Produkcja wydawnicza i drukarska na rzecz oświaty w świetle bibliografii „Druki kaliskie XIX i pierwszej połowy XX w.”   Anna Pachowicz – Przyczynki do działalności wydawniczej Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych na przełomie XIX i XX wieku   Teresa Gumuła – Inicjatywy wydawnicze Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych na rzecz rozwoju szkoły średniej (wybrane przykłady)   Krzysztof Walczak  –  Edycje i edytorzy polskich podręczników historii doby zaborów. Stan badań i ich perspektywy   Łukasz Romaniuk – Podręczniki i książki dla nauczycieli, dzieci i młodzieży w ofercie wydaw­ niczej oficyny Friedleinów w Krakowie   Ewa Danowska – Drukarnia i księgarnia przyszkolna Gimnazjum Wołyńskiego i Liceum Krze­ mienieckiego (1811–1832)        141      155      175      185      203      213      221      233      259 Część trzecia Udział w dziele samokształcenia Jadwiga Konieczna – Rola „Przeglądu Pedagogicznego” (1882–1905) w upowszechnianiu czytelnictwa i książki dziecięcej   Aleksandra Lubczyńska – „Miesięcznik Towarzystwa Szkoły Ludowej” (1901–1906) i „Prze­ wodnik Oświatowy” (1907–1939) oraz ich wydawca – Towarzystwo Szkoły Ludowej        247 Piotr Sławiński – Zapomniane podręczniki szkolne z serii „Zarysy Przyrody” (1865–1867) au­ torstwa Romana Pacewicza   Monika Sulejewicz-Nowicka – Oficyna wydawnicza E. Wendego na rzecz edukacji szkolnej na przykładzie serii „Wybór Pisarzów Polskich i Obcych dla Domu i Szkoły” i „Biblioteka Klasyków Polskich”        269 Nina Kapuścińska-Kmiecik – „Kto garstką ziemię nosi, góry się doczeka” – problematyka wychowawcza na łamach czasopisma „Zorza. Dziennik młodemu wiekowi poświęcony” Pauliny Krakowowej i Walentyny Trojanowskiej        281 Izabela Krasińska – Działalność redakcyjno­wydawnicza ks. Henryka Antoniego Szumana na rzecz najmłodszych odbiorców. Na przykładzie „Naszego Przewodnika” (1913–1919)        299 Wstęp Istotnym kryterium rozwoju i postępu cywilizacyjnego jest upowszechnianie  oświaty, edukacji i kultury, przejawiające się m.in. w produkcji książek, tytułach  i nakładach czasopism, wielkości księgozbiorów bibliotecznych oraz liczbie wypo- życzeń wolumenów. Poważne zadanie w podejmowaniu tych wyzwań przypada  wydawcom. Ich rola została w pełni dostrzeżona w ostatnich dziesięcioleciach wie- ku  XIX,  kiedy  to  podjęto  dyskusję  nie  tylko  nad  zawodem,  ale  i  misją  nakład- ców. Zdawano sobie sprawę z faktu, że działalność wydawnicza prowadzona jest  w  celu  uzyskiwania  znacznych  dochodów,  ale  jednocześnie  zwracano  uwagę  na niematerialne rezultaty tej aktywności w postaci wytworów edytorskich, któ- re są nośnikiem szeregu wartości, w tym kulturalnych, estetycznych, naukowych  i oświatowych. W postulatach kierowanych pod adresem wydawców podkreślano  konieczność  jasnego  określania  polityki  wydawniczej,  zawierającej  co  najmniej  cztery główne wskazania: znajomość potrzeb czytelniczych, rozbudzanie nowych  zainteresowań  literackich,  wpływanie  na  rozwój  piśmiennictwa  i  oddziaływanie  na życie umysłowe społeczeństwa. Dodatkowo sytuacja polityczna ziem polskich  pod zaborami powodowała, że w wysuwanych sugestiach wskazywano, aby przy  wyborze przekazywanych do druku tekstów znaczącą rolę odgrywała obywatel- ska i patriotyczna postawa wydawców. Praktyka kierowania wydawnictwami niejednokrotnie pokazywała, że zgła- szane oczekiwania nie zawsze szły w parze z decyzjami podejmowanymi przez  ich  właścicieli.  Niezależnie  jednak,  czy  intencje  nakładców  zorientowane  były  tylko  i  wyłącznie  na  zarobek,  czy  też  wynikały  z  większej  lub  mniejszej  świa- domości wypełnianego posłannictwa, stawali się oni z jednej strony mecenasa- mi  autorów,  z  drugiej  pośrednikami  między  autorem  a  odbiorcami.  „Wydawca  mimo woli – pisała Marianna Mlekicka – zajmował określone miejsce w kultu- rze, a o jego kulturotwórczej roli decydował stopień aktywności w podejmowaniu  inicjatyw wydawniczych i w inspirowaniu przedsięwzięć pisarskich, naukowych  i artystycznych”1. Okres  zaborów  charakteryzował  się  dużym  rozdrobnieniem  ruchu  wydawni- czego, co wynikało zarówno z wielkiej liczby, jak i różnorodności typów wydawców.  1  M. Mlekicka, Wydawcy książek w Warszawie w okresie zaborów, Warszawa 1987, s. 29. 8 Oprócz  wydawców-księgarzy  i  wydawców-drukarzy,  edytorstwem  książek  zaj- mowały się redakcje czasopism, rozmaite stowarzyszenia i instytucje społeczne,  osoby będące pisarzami, uczonymi czy działaczami oświatowymi, a nawet ludzie  przypadkowi, bez jakiejkolwiek znajomości profesji wydawniczej2. Należy stwierdzić, że wśród wymienionych kategorii nakładców znajdowali  się tacy, którzy adresowali swoje wytwory do szerokiej publiczności czytelniczej,  tacy, którzy profilowali produkcję piśmienniczą z myślą o pewnej konkretnej gru- pie odbiorców, a także tacy, którzy potrafili te obydwa obszary pogodzić. Zamysłem redaktorów tej monografii było podjęcie poszukiwań historyczno-  -pedagogicznych zmierzających do zaprezentowania dorobku stanowiącego ofer- tę wydawniczą dla pracowników systemu oświaty, uczniów i ich rodziców, a także  opiekunów. I nie chodzi tu tylko o wydawnictwa powszechnie znane, utrzymujące  się na rynku niekiedy przez dziesiątki lat, ale również o odkrycie dokonań tych  mniejszych, lokalnych, o których nikt lub prawie nikt dzisiaj już nie pamięta. Oddawana do rąk czytelnika publikacja jest pierwszą z dwóch książek po- święconych instytucjom wydawniczym, których działalność w znaczący sposób  wspierała funkcjonowanie rodzimej oświaty i edukacji. Zawiera ona treści doty- czące inicjatyw edytorskich w tej dziedzinie podejmowanych na ziemiach polskich  w XIX i pierwszych latach XX wieku. W kolejnej zaś pozycji znajdą swoje miejsce  rezultaty badań dotyczących oferty księgarskiej w XX i pierwszych latach XXI wie- ku, mającej na celu służenie szeroko pojmowanemu wychowaniu zarówno dzieci  i młodzieży, jak i całego społeczeństwa3. Na niniejszy tom składają się 23 artykuły, które swą problematyką wyznaczyły  jego trzyczęściową strukturę. W części pierwszej zatytułowanej „Wkład w realiza- cję idei oświatowych” znalazły się zagadnienia dotyczące: wydawców profesjonal- nych w Królestwie Polskim i ich stanowiska wobec programów upowszechniania  i popularyzacji wiedzy na przełomie XIX i XX wieku (Magdalena Kwiatkowska),  kontekstów edukacyjnych działalności wydawniczej polskiej socjalnej demokracji  w Galicji (Wiesław Jamrożek), udziału oficyny wydawniczej Karola Miarki (młod- szego) w rozwoju ruchu polskiego na Górnym Śląsku na przełomie XIX i XX stu- lecia (Eleonora Sapia-Drewniak), aktywności wydawnictwa M. Arcta w zakresie  popularyzowania wiedzy na początku XX wieku na przykładzie serii „Książki dla  Wszystkich” i „Biblioteczka Dzieł Społeczno-Ekonomicznych” (Aneta Bołdyrew). Drugą, najbardziej obszerną, część publikacji stanowią artykuły zgromadzone  pod wspólnym tytułem „Wspomaganie kształcenia i udział w doskonaleniu pracy  szkoły”. Podjęta przez ich Autorów tematyka koncentruje się na kwestiach: wkładu  krakowskich oficyn wydawniczych w rozwój staropolskiej literatury pedagogicznej  (Jan Ryś), problematyki pedagogicznej jako obszaru zainteresowań wydawców  rosyjskich przełomu XVIII i XIX wieku (Magdalena Dąbrowska), łódzkich inicja- tyw wydawniczych  w opinii prasy lokalnej  na przełomie XIX i XX wieku (Kamil  Śmiechowski), publikacji edukacyjnych wydawnictwa Ludwika Fiszera do I wojny  2  Tamże, s. 26–28; taż, Jakub Mortkowicz – księgarz i wydawca, Wrocław 1974, s. 7–8. 3  Działalność instytucji wydawniczych na rzecz oświaty i edukacji w XX i pierwszych latach XXI wieku, red. I. Michalska, G. Michalski, Łódź 2014. Wstęp 9 światowej  (Nella  Stolińska-Pobralska),  działalności  firmy  księgarsko-wydawni- czej Ludwika Fiszera na rzecz oświaty i szkolnictwa w Łodzi w latach 1882–1932  (Joanna Sosnowska), literatury pedagogicznej w ofercie wydawców poznańskich  XIX wieku (Artur Jazdon), działalności oficyny wydawniczej rodziny Feitzingerów  w Cieszynie na rzecz szkolnictwa i oświaty (Jadwiga Miękina-Pindur), produkcji  wydawniczej  i  drukarskiej  na  rzecz  oświaty  w  świetle  bibliografii  Druki Kaliskie XIX i pierwszej połowy XX wieku (Ewa Andrysiak), aktywności wydawniczej To- warzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych na przełomie XIX i XX wieku dotyczącej  produkcji  podręczników  szkolnych  (Anna  Pachowicz),  inicjatyw  wydawniczych  Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych na rzecz rozwoju szkoły średniej (Te- resa Gumuła), stanu badań i ich perspektyw nad edycjami i edytorami polskich  podręczników historii doby zaborów (Krzysztof Walczak), podręczników i książek  dla nauczycieli oraz dzieci i młodzieży w ofercie wydawniczej oficyny Friedleinów  w Krakowie (Łukasz Romaniuk), drukarni i księgarni przyszkolnej Gimnazjum Wo- łyńskiego i Liceum Krzemienieckiego (Ewa Danowska). Część trzecia, pt. „Udział w dziele samokształcenia”, zawiera rozprawy doty- czące: roli „Przeglądu Pedagogicznego” w upowszechnianiu czytelnictwa i książki  dziecięcej (Jadwiga Konieczna), Towarzystwa Szkoły Ludowej jako wydawcy „Mie- sięcznika Towarzystwa Szkoły Ludowej” i „Przewodnika Oświatowego” (Aleksan- dra Lubczyńska), serii wydawniczej „Zarysy Przyrody” adresowanej do kształcącej  się młodzieży, ukazującej się w latach 1865–1867 (Piotr Sławiński), działalności  oficyny wydawniczej E. Wendego na rzecz edukacji szkolnej (Monika Sulejewicz- Nowicka),  czasopisma  „Zorza”  Pauliny  Krakowowej  i  Walentyny  Trojanowskiej  (Nina Kapuścińska-Kmiecik), inicjatora, redaktora i wydawcy „Naszego Przewod- nika” księdza Henryka Antoniego Szumana (Izabela Krasińska). Redaktorzy Wstęp Część pierwsza Wkład w realizację idei oświatowych MAGDALENA KWIATKOWSKA* Rynek – polityka – edukacja. Wydawcy profesjonalni w Królestwie Polskim wobec programów upowszechniania i popularyzacji wiedzy na przełomie XIX i XX wieku Przed blisko stu dwudziestu laty ukazał się w Warszawie Podręcznik księgar­ ski Teodora Paprockiego. Pierwsza polska publikacja tego rodzaju wieńczyła dzia- łalność wybitnego księgarza i wydawcy warszawskiego, zmarłego krótko przed  ukończeniem druku1. Dzisiejszemu czytelnikowi tytuł opracowania Paprockiego  może się wydać mylący. Zawartość publikacji i jej adres czytelniczy wyjaśnia ob- szerny podtytuł Przewodnik praktyczny dla wydawców, księgarzy, pomocników i praktykantów księgarskich, na podstawie swojskich i obcych źródeł opracowa­ ny2. Całość składa się z sześciu działów i skorowidza rzeczowego. Pracy księga- rza w ścisłym tego słowa znaczeniu dotyczą trzy środkowe działy3. Dla historyka ruchu wydawniczego niewątpliwie najciekawsze są dwa dzia- ły:  pierwszy,  zatytułowany  „Księgarnia  nakładowa”,  oraz  piąty  –  „Prawo  praso- we”. Dział pierwszy jest systematycznym wykładem wiedzy na temat działalności  księgarni  nakładowej,  czyli  oficyny  wydawniczej  o  charakterze  komercyjnym.  W  ówczesnych  warunkach,  przy  relatywnie  małej  polskiej  ofercie  wydawniczej  oraz wąskim kręgu nabywców książki, samodzielne firmy wydawnicze nie miały  szansy  rozwoju  i  dłuższego  utrzymania  się  na  rynku.  Działalność  wydawniczą  prowadzono przeważnie przy dobrze prosperującym handlu księgarskim (rzadziej  *  Dr, Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Katedra Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej,  1  J. Racięcka, Paprocki Teodor (ok. 1857–6 V 1895), [w:] Słownik pracowników książki polskiej,  90-237 Łódź, ul. Jana Matejki 34A. Warszawa–Łódź 1972, s. 658–659. 2  Podręcznik księgarski […], red. T. Paprocki, Warszawa 1896. 3  Są to: Dział II: „Księgarnia sortymentowa”, Dział III: „Korespondencja księgarska”, Dział IV:  „Rachunkowość i buchalterya” i ponadto Dział VI: „Słownik wyrazów używanych w księgarstwie”. 14 – przy drukarni), a podejmowanie inicjatyw edytorskich i finansowanie nakładów  dowodziło zarówno ambicji księgarza, jak i zadowalających efektów działu han- dlowego.  Rozwój  działu  wydawniczego  był  wynikiem  dobrej  znajomości  rynku  i trafnych decyzji przy kształtowaniu repertuaru przez właściciela firmy4. W  rozdziale  poświęconym  doborowi  tytułów  do  druku  Paprocki  podkreśla,  że w odniesieniu do inicjatywy edytorskiej wydawca pełni rolę dwojaką: po pierw- sze,  inicjuje  prace  pisarskie  i  wyszukuje  autorów  dla  takich  działów  piśmien- nictwa, jak poradniki i podręczniki, książki szkolne i książki dla dzieci, słowniki,  encyklopedie i przewodniki, większość opracowań popularnych z zakresu nauk  przyrodniczych i historycznych; po drugie, nie ingerując w treść, dokonuje wyboru  spośród  ofert  składanych  przez  samych  twórców,  co  ma  miejsce  w  przypadku  literatury pięknej (ściślej – poezji), piśmiennictwa stricte naukowego, monogra- fii5. Omawiając szerzej różne strategie współpracy oficyny z autorami i problem  wpływu zawodowego wydawcy na ostateczny kształt tekstu, z oczywistych powo- dów Paprocki nie wspomniał o ograniczeniach natury politycznej. Istnienie cen- zury skwitował, przytaczając – bez komentarza – przekłady ustaw cenzuralnych  obowiązujących w trzech państwach zaborczych. Swoją wymowę posiadało ze- stawienie austriackiego i niemieckiego prawa prasowego z restrykcyjną rosyjską  ustawą o druku obowiązującą w Królestwie Polskim. Mając na względzie uwagi poczynione u schyłku XIX wieku przez fachowca,  uczestnika i zarazem teoretyka rynku książki, warto przyjrzeć się niektórym aspek- tom działalności wydawców profesjonalnych Królestwa Polskiego w zakresie upo- wszechniania wiedzy i kooperacji na tym polu ze światem nauki oraz z twórcami  opracowań  popularnonaukowych  adresowanych  do  czytelnika  wykształconego,  lecz niespecjalisty, i do osób kształcących się na poziomie średnim i wyższym. Należy  podkreślić,  że  w  ostatnich  trzech  dekadach  XIX  wieku  ważną  rolę  w omawianej sferze rynku książki odgrywali różnego typu wydawcy nieprofesjo- nalni. Wśród nich można wymienić nieformalne grupy specjalistów promujących  europejskie i rodzime piśmiennictwo ze swojej dziedziny wiedzy, redakcje czaso- pism opiniotwórczych (m.in. „Głosu”, „Prawdy”, „Wędrowca”), wreszcie samych  autorów i tłumaczy6. Wydawcy nieprofesjonalni z reguły odwoływali się do wła- snego programu edukacji społeczeństwa polskiego, zarówno w węższym, oświa- towym rozumieniu tego pojęcia, przez dostarczenie opracowań pre zentujących  wiedzę klasyczną, jak i w rozumieniu szerokim, odnoszącym się do przekonań  szerszych kręgów inteligencji, przez działania zmierzające do upowszechnienia  najnowszych  osiągnięć.  Od  lat  osiemdziesiątych  XIX  wieku  przygotowywane  w  tych  środowiskach  edycje  piśmiennictwa  naukowego  i  podręczników  akade- mickich  otrzymywały  w  Kongresówce  wsparcie  finansowe  instytucji  mecenatu  4  M. Mlekicka, Wydawcy książek w Warszawie w okresie zaborów, Warszawa 1987, s. 29–31. 5  Podręcznik księgarski…, s. 10. 6  M. Mlekicka, Wydawcy książek w Warszawie…, s. 32; M. Kwiatkowska, Autorzy jako wydawcy książki naukowej w Warszawie w latach 1860–1914, „Roczniki Biblioteczne” 2002, R. XLVI, s. 287– 322; taż, Udział redakcji warszawskich czasopism kulturalno­społecznych w rozpowszechnianiu książki naukowej w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, „Acta Universitatis Lodziensis” 2005, Folia  Librorum 12, s. 20–32. Magdalena Kwiatkowska 15 społecznego, tj. założonej w 1881 roku Kasy Pomocy Osobom Pracującym na  Polu Naukowym im. Józefa Mianowskiego7. W przeciwieństwie do przedsięwzięć  księgarń  nakładowych,  działania  wydawców  nieprofesjonalnych  raczej  nie  były  obliczone na zysk. Początki poważniejszego zaangażowania się wydawców komercyjnych Kró- lestwa Polskiego w publikowanie książek popularyzujących naukę na poziomie  średnim i wyższym przypadają na przełom lat sześćdziesiątych i siedemdziesią- tych XIX wieku. Był to efekt oddziaływania koncepcji pozytywistycznych propa- gowanych na łamach czasopism warszaw skich („Niwy”, „Opiekuna Domowego”,  „Przeglądu Tygodniowego”). Zaproponowany przez redakcje „młodej” prasy pro- gram  udostępnienia  podstawowych  tekstów  pozytywizmu  szybko  podchwyciły  profesjonalne  oficyny  wydawnicze,  wykorzystując  zainteresowanie  czytelników  książką  naukową8.  Redakcja  pozytywistycznej  „Niwy”  wyraziła  nawet  „zadowo- lenie z tego, że panowie księgarze zabierają się do nakładów na dzieła naukowe  większych rozmiarów i że źle na tym nie wychodzą”9. W roku 1873, na który przypadło apogeum pierwszej na większą skalę prowa- dzonej w Królestwie Polskim akcji popularyzatorskiej, Maurycy Orgelbrand koń- czył dwutomową edycję Dziejów rozwoju umysłowego Europy Johna W. Drapera  (1872–1873). Wtedy też firma Gebethnera i Wolffa, zdobywająca sobie właśnie  dominującą pozycję na polskim rynku książki, wydała Historię cywilizacji Anglii  Henry’ego T. Buckle’a, jedną z podstawowych lektur epoki. W tym samym roku Adam Wiślicki, redaktor „Przeglądu Tygodniowego” i wła- ściciel dochodowej drukarni, wypuścił „Bibliotekę 50-tomową za 5 Rubli”. Cieszą- ca się dużym rozgłosem tania seria wydawnicza miała rozszerzyć krąg adresatów  realizowanego od kilku lat przez Wiślickiego programu upowszechniania zdoby- czy nauki i nowych prądów umysłowych. W jej skład, oprócz opracowań nauko- wych,  weszły  popularne  odczyty,  porad niki  i  „pogadanki”.  Niską  cenę  książek,  wydawanych  również  poza  „Biblioteką  50-tomową”,  uzyskiwał  jednak  Wiślicki  m.in. kosztem pospiesznie wykonanych, niestarannych przekładów10. W połowie 1873 roku na rynku książki doszło do zawiązania się Spółki Wy- dawniczej Księgarzy. Tworzyli ją właściciele pięciu największych oficyn warszaw- skich: Gustaw Gebet hner i Robert Wolff, Michał Glücksberg, Maurycy Orgelbrand,  Gustaw  K.  Sennewald  oraz  Edward  Wende11.  Charakterystyczne,  że  Spółka  zorganizowana  w  celu  zwalczenia  konku rencji  między  udziałowcami  rozpoczę- ła działalność nie od beletrystyki, która oprócz podręczników szkolnych i druków  muzycznych  stanowiła  obszar  najsilniejszej  rywalizacji  na  rynku  książki,  lecz  od publikacji naukowych dla inteligencji. Nie można zatem wykluczyć, że istotnym  czynnikiem  mobilizującym  do  powołania  swego  rodzaju  „nadwydawnictwa”  był  wzrost zainteresowania książką naukową. 7  Podręcznik księgarski…, s. 10. 8  L. Zasztowt, Popularyzacja nauki w Królestwie Polskim 1864–1905, Wrocław 1989, s. 142–146. 9  „Niwa” 1873, nr 27, s. 68. 10  L. Zasztowt, Popularyzacja nauki…, s. 126–127. 11  Spółka Wydawnicza Księgarzy istniała do roku 1888. M. Mlekicka, Wydawcy książek w War­ szawie…, s. 252–253. Rynek – polityka – edukacja. Wydawcy profesjonalni w Królestwie Polskim… 16 Wspólnicy wydali m.in. dwie różniące się charakterem serie publikacji, raz  jeszcze obejmujące przekłady piśmiennictwa zachodniego i rosyjskiego. Pierw- sza, adresowana do szerszych kręgów czytelników, zawierała – jak głosił jej tytuł  –  „Dwanaście  Odczytów  Popularnych”.  Ogłoszono  ją  w  formie  dwu-,  trzyarku- szowych broszurek, kopiując do pewnego stopnia dawniejsze wydawnictwo nie- mieckie12.  Serię  drugą,  „Biblioteka  Naukowa  Międzynarodowa”,  wzorowano  na  pionierskim wydawnictwie pomysłu kilku firm zachodnich, które wspólnie plano- wały ogłosić ok. czterdziestu książek popularnonaukowych13. Nowe opracowania  uczonych z obu stron Atlantyku miały prezentować osiągnięcia różnych dyscy- plin nauki z perspektywy teorii Darwinowskiej. Seria była pomyślana inaczej niż  „Biblioteka 50-tomowa” Wiślickiego. Obejmowała teksty nowo powstające i wy- równane,  jeśli  chodzi  o  poziom  opracowania14.  Tłumaczenie  dzieł  powierzono  specjalistom, m.in. Franciszkowi Krupińskiemu, autorowi pierwszego na gruncie  warszawskim opracowania na temat pozytywizmu oraz profesorom Uniwersytetu  Warszawskiego, medycyny – Feliksowi Nawrockiemu i przyrodnikowi – Augusto- wi Wrześniowskiemu. Realizacja  polskiej  wersji  „Biblioteki  Naukowej  Międzynarodowej”,  okro- jonej  już  w  założeniu,  urwała  się  po  ogłoszeniu  zaledwie  sześciu  przekładów  – z powodu małego zainteresowania czytelników, a zatem niewielkich wpływów  z prenumeraty, zwyczajowo rozpisanej na tak obszerne przedsięwzięcie. Ksiądz  Krupiński w recenzji „Biblioteki” zwrócił uwagę na nieodpowiadający potrzebom  rynku wybór tekstów do tłumaczenia, ograniczony prawie wyłącznie do prac z za- kresu nauk przyrodniczych, i podpowiadał, by wydawać książki twórców repre- zentujących  nauki  humanistyczne  i  społeczne,  np.  prace  Herberta  Spencera15.  Urzeczywistnienie postulatów recenzenta „Biblioteki Naukowej Międzynarodowej”  nie było oczywiste. Po pierwsze, książek niektórych autorów, m.in. Spencera wła- śnie,  cenzura  warszawska  nie  dopuszczała  do  druku  w  wydawnictwie  ciągłym  objętym prenumeratą16. Po drugie, jeśli nawet cenzura nie zgłaszała zastrzeżeń,  edycje książek, które już wcześniej zdobyły rozgłos, oficyny finansowały samo- dzielnie, bez asekuracji kapitału Spółki17. Nowy  kierunek  w  działalności  wydawniczej  firm  nakładowych  podlegał,  co  oczywiste,  procesom  charakterystycznym  dla  całego  ruchu  wydawniczego  w Królestwie Polskim. Chociaż pojawił się równocześnie z podobnymi inicjatywa- 12  Wstęp od redakcji, [w:] H. Helmholtz, O stosunku nauk przyrodzonych do ogółu wiedzy, War- szawa 1874, s. 1 nlb. Już w 1868 r. do tegoż niemieckiego pierwowzoru odwołał się Adam Wiślicki,  wydając serię „Wiedza. Zbiór Popularnych Odczytów z Literatury i Nauk”. 13  Pierwotnie „Bibliotekę Naukową Międzynarodową” planowała wydać pierwsza redakcja „Niwy”.  Plan rozbił się o „przeszkody pieniężne”. „Niwa” 1878, t. XIII, z. 83, s. 819. 14  H. Spencer, Przedmowa, [w:] tenże, Wstęp do socjologii, Warszawa 1884, s. I–II; „Niwa” 1874,  nr 56, s. 191. 15  Recenzja sześciu przekładów, które ukazały się w serii Spółki Wydawniczej Księgarzy pióra  F. K. [Franciszka Krupińskiego], „Ateneum” 1876, t. 1, z. 3, s. 685. 16  M. Brykalska, Aleksander Świętochowski. Biografia, t. 1, Warszawa 1987, s. 136. 17  Np. proponowany przez Krupińskiego Wstęp do socjologii Spencera ukazał się nakładem Ge- bethnera i Wolffa (1884), cieszące się dużym zainteresowaniem J. W. Drapera Dzieje stosunku wiary do rozumu dwukrotnie w ciągu krótkiego czasu wydała mała księgarnia Ludwika Polaka (1882 i 1884). Magdalena Kwiatkowska 17 mi wydawców nieprofesjonalnych i korzystał z ich doświadczeń, posiadał jednak  swoiste oblicze i własną dynamikę. Pewna jego odrębność była rezultatem poszu- kiwania takiego modelu realizacji programu popularyzacji nauki, który pozwoliłby  wydawcom uczestniczyć w tworzeniu wartości kultury wysokiej i zarazem czynił  przedsięwzięcia rentownymi. Dla oficyn zabiegających o czytelnika wykształconego dogodniejsza okazała  się metoda publikowania prac naukowych w seriach o mieszanym programie lite- racko-naukowym. Tę formę rozpowszechniania zapoczątkował w Królestwie Pol- skim Salomon Lewental w ramach „Biblioteki Najcelniejszych Utworów Literatury  Europejskiej”  ukazującej  się od 1874 roku przez ok. ćwierć wieku18. Powodze- nie Lewentalowskiej „Biblioteki” należy przypisać kilku czynnikom. Po pierwsze,  wydawca  przyjął  charakterystyczną  dla  stosunkowo  niewielkich  rynków  (po- wszechnie stosowaną przez redakcje warszawskich tygodników opiniotwórczych)  oszczędną formę edytorską, wypuszczając książki w postaci zeszytów (właściwie  – poszytów) powiązanych z cieszącym się sporym zainteresowaniem publiczno- ści ilustrowanym pismem „Kłosy” i tygodnikiem „Romans i Powieść”. Po drugie,  repertuar „Biblioteki Najcelniejszych Utworów Literatury Europejskiej” odznaczał  się starannym doborem, uwzględniającym również piśmiennictwo polskie19. Była  to zasługa redaktorów serii, Fryderyka H. Lewestama, przede wszystkim zaś jego  następcy,  Piotra  Chmielowskiego,  który  pełnił  tę  funkcję  w  latach  1878–1897.  Chmielowski w ciągu ponad dwudziestu lat współpracy z wydawnictwem Lewen- tala przygotował do druku szereg utworów literatury polskiej od XVI do XIX wieku  oraz większość dzieł naukowych wydanych w „Bibliotece Najcelniejszych Utwo- rów”, ponadto brał udział w pracach przekładowych20. O skali trudności, na jakie natrafiali wydawcy działający w myśl reguł rynko- wych – stale konfrontowanych z zarządzeniami cenzury – świadczy stosunkowo  niewielka  liczba  książek  naukowych  ogłoszonych  w  ramach  programów  inicjo- wanych przez oficyny komercyjne. Wprawdzie w ostatnim dwudziestopięcioleciu  XIX wieku dostrzec można nieprzerwany ciąg kolejno podejmowanych prób, na- leży jednak podkreślić, że od schyłku lat siedemdziesiątych nawet duże oficyny  w Warszawie nie zdobyły się na przygotowanie większego zbioru tekstów w for- mie wydawnictwa seryjnego, który – po rozpisaniu prenumeraty – miałby szan- se trafić do szerszej publiczności inteligenckiej oraz do młodzieży gimnazjalnej  i studenckiej. Nie  oznacza  to,  że  wydawcy  komercyjni  odwrócili  się  w  swoich  wyborach  od książki naukowej. Ich uczestnictwo w tym segmencie produkcji wydawniczej  zmieniało się wraz z rozwojem rynku i sukcesywnie postępującą specjalizacją ofer- ty. Pewien wpływ na zmiany obserwowane pod koniec XIX wieku miał też proces  18  Druk ostatnich tomów „Biblioteki Najcelniejszych Utworów Literatury Europejskiej” kończono  po 1900 r. 19  K. Estreicher, Bibliografia polska XIX stulecia, cz. 1, wyd. 2, t. II, Kraków 1977, s. 298–301. 20  W latach 90. XIX w., kiedy opiekę nad wydawnictwem sprawował Chmielowski za pośrednic- twem listów z Zako panego, do współpracy, jako redaktora kilku tomów i tłumacza, wciągnął Antoniego  Sygietyńskiego. Zob. Korespondencja Antoniego Sygietyńskiego i Piotra Chmielowskiego. Dwugłos z lat 1880–1904, oprac. E. Kiernicki, Wrocław–Warszawa–Kraków 1963, s. 56 i in. Rynek – polityka – edukacja. Wydawcy profesjonalni w Królestwie Polskim… 18 wyodrębnienia się i ukształtowania wąsko specjalistycznego pisarstwa stricte na- ukowego. Na to pole wydawcy komercyjni wstępowali wyjątkowo, skłaniając się  raczej ku finansowaniu nakładów opracowań dostępnych dla szerszych kręgów  inteligencji. Od ok. 1880 roku wydawanie polskiego piśmiennictwa z zakresu dyscyplin  humanistycznych stało się domeną rozbudowującej się intensywnie firmy Gebeth- ner i Wolff, działającej już wówczas również w Krakowie pod nazwą Gebethner  i Spółka. Obie placówki wiodły prym w publikowaniu opracowań z zakresu histo- riografii i literaturoznawstwa przygotowanych przez badaczy z trzech zaborów21.  W  znacznie  mniej  licznych  edycjach  piśmiennictwa  zagranicznego  oficyna  Ge- bethnerowska zaznaczyła się jako instytucja wspomagająca wychowawców i pe- dagogów. Między innymi w latach 1879–1907 sześciokrotnie wydano tam głośny  zbiór studiów Herberta Spencera O wychowaniu umysłowym, moralnym i fizycz­ nym  w  przekładzie  Michała  Siemiradzkiego,  dwukrotnie  (1890;  1899)  pierwszy  tom podręcznika Bernarda Pereza Psychologia dziecka, w przekładzie Marii Dzie- rzanowskiej (1890), a także Naukę wychowania Aleksandra Baina, uzupełnioną  o metodykę nauczania języka polskiego przez tłumacza, księdza Franciszka Kru- pińskiego (1880)22. Zagadnienia pedagogiki, wychowania i psychologii pozostawały też w kręgu  zainteresowań Teodora Paprockiego. Autor Podręcznika księgarskiego skupił wo- kół swojej oficyny wybitnych przedstawicieli wymienionych dyscyplin i praktyków  (Jana  Władysława  Dawida, Adolfa  Dygasińskiego,  Justynę  Strzemeską,  Marię  Weryho-Radziwiłłowiczową),  którzy  publikowali  u  niego  prace  własne,  a  także  współpracowali  jako  tłumacze  i  redaktorzy.  Dział  naukowy  księgarni  nakłado- wej  Paprockiego  w  latach  osiemdziesiątych  i  dziewięćdziesiątych  pracował  nie  mniej intensywnie niż w firmie Gebethnera i Wolffa. Repertuar oficyny był jednak  bardziej  zróżnicowany  –  zarówno  z  punktu  widzenia  treści  oferowanych  dzieł,  jak i typu publikacji. Oprócz książek pedagogicznych i psychologicznych z wy- mienionych dziedzin Paprocki wydawał opracowania z zakresu filozofii i estety- ki, logiki i historii kultury, antropologii i literaturoznawstwa, nauk geograficznych  i przyrodniczych. W ostatnich dziedzinach zaznaczyli swą obecność nauczyciele  warszawscy i pracownicy nauki zarazem, Jan Józef Boguski i Wacław Nałkowski.  W  edycjach  piśmiennictwa  polskiego  i  obcego  dostrzec  można  nie  tylko  opra- cowania syntetyzujące najnowsze osiągnięcia, ale też podręczniki akademickie,  a nawet specjalistyczne studia i publikacje źródłowe. Niezależnie od różnic w repertuarze naukowym, naukowo-dydaktycznym czy  popularnonaukowym  adresowanym  do  publiczności  wykształconej,  oficyny  Ge- bethnerowska i Paprockiego odegrały ważną rolę w dziele wspierania polskiego  piśmiennictwa  w  okresie  szerszego  zainteresowania  wykształceniem  wyższym  i rozwijającego się ruchu samokształceniowego. Ich publikacje wspierały trwające  21  J. Muszkowski, Z dziejów firmy Gebethner i Wolff, Warszawa 1938, s. 34, tabl. II doklejona  na końcu książki. 22  Dział  książek  szkolnych,  pielęgnowany  w  firmie  Gebethner  i  Wolff  niemal  od  początku  jej  istnienia, rozwinął się na większą skalę na początku XX w., wraz z powstaniem polskiego szkolnictwa  w Kongresówce. Magdalena Kwiatkowska 19 niemal  ćwierć  wieku  wykłady  tajnego  Uniwersytetu  Latającego  oraz  nielegalne  kółka młodzieży gimnazjalnej i prowadzone przez nie tajne biblioteki książek ak- ceptowanych przez cenzurę warszawską23. Przełom  XIX i XX stulecia  zaznaczył  się wyraźnymi  zmianami  w sposobie  uczestniczenia komercyjnych firm wydawniczych w dziele upowszechniania i po- pularyzacji nauki. Zmiany te towarzyszyły przeobrażeniom makrospołecznym i wy- darzeniom politycznym w Królestwie Polskim na początku XX wieku. W swoisty  sposób znalazły też w nich odzwierciedlenie – zaproponowane przez środowiska  nauczycielskie, ludzi nauki i społeczników – programy edukacyjne wspierające  ruch samokształceniowy. Asumpt do działań w tym kierunku dała akcja wspiera- nia  samokształcenia  prowadzona  przez  „Przegląd  Pedagogiczny”24  oraz  „Głos”  w okresie, gdy pismem kierował Jan Władysław Dawid25, przede wszystkim zaś  powodzenie, jakim cieszył się wydawany od 1898 roku „Poradnik dla samouków”.  Z tych środowisk wyszły swego rodzaju wzory publikacji wspomagających samo- kształcenie. Były to: Wykłady naukowe ukazujące się od 1895 roku na łamach  „Przeglądu  Pedagogicznego”  oraz  tania  biblioteczka  popularnonaukowa  wyda- wana w latach 1897–1901 przy „Poradniku dla samouków” pod redakcją Ludwika  Krzywickiego26.  W  1902  roku  to  ostatnie  przedsięwzięcie  otrzymało  formę  zin- stytucjonalizowaną  w  postaci  Księgarni  Naukowej,  którą  wraz  ze  wspólnikami  prowadził Aleksander  Heflich,  główny  obok  Stani sława  Michalskiego  wydawca  pierwszych tomów „Poradnika dla samouków”. Repertuar  wydawniczy  Księgarni  Naukowej  –  która  przez  ok.  dziesięć  lat  próbowała  pracować  według  wzorów  firm  komercyjnych  –  tworzyły  książki  po- pularnonaukowe  i  na ukowe  z  zakresu  historii  kultury,  literaturoznawstwa,  nauk  matematyczno-przyrodniczych, społecznych i psychologii (nie zabrakło też publi- cystyki kulturalnej i literatury pięknej)27. Znaczna część książek spełniała kryteria  pomocy dla osób zdobywających wykształcenie i przygotowujących się do pracy  naukowej,  jakie  Stanisław  Michalski  przyjął  w  „Poradniku  dla  samouków”  oraz  podnosił w dyskusji wokół koncepcji popularyzacji nauki i form samo kształcenia  toczącej się w latach 1903–1904 na łamach „Ogniwa”28. Podejmowanie działalności wydawniczej na zasadach rynkowych przez oso- by aktywne wcześniej w profesjach inteligenckich stanowi swego rodzaju znak  23  L. Krzywicki, Wspomnienia, t. 2, Warszawa 1958, s. 363–365; D. Tomaszewska, Drogi wyboru. Konspiracyj ny ruch samokształceniowy na ziemiach polskich w końcu XIX i na pocz. XX w., Łódź 1987. 24  T.  Kamiński,  „Przegląd Pedagogiczny” (1882–1905). Zarys monograficzny,  Wrocław  1978,  27  I.  Lepalczyk,  I.  Treichel,  Heflich Aleksander,  [w:]  Słownik pracowników książki polskiej…,  s. 322; S. Arct, E. Pawłowska, Wydawcy warszawscy w latach 1878–1914. Szkic do dziejów wydaw­ nictw książek w Polsce, [w:] Z dziejów książki i bibliotek w Warszawie, red. S. Tazbir, Warszawa 1961,  Zestawienie 4 na końcu książki. 28  J. Piskurewicz, W służbie nauki i oświaty…, s. 56–59; L. Zasztowt, Popularyzacja nauki…,  s. 62–68; T. Kamiński, „Przegląd Pedagogiczny”…, s. 190–194; Z. Kmiecik, Prasa warszawska w la­ tach 1886–1904, Wrocław 1989, s. 82–83, 88–89. s. 60–62. Polskiego” 1966, z. 2, s. 72. 1993, s. 48–49. 25  W. Bułat, „Głos” Jana Władysława Dawida 1900–1905, „Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa  26  Por. J. Piskurewicz, W służbie nauki i oświaty. Stanisław Michalski (1865–1949), Warszawa  Rynek – polityka – edukacja. Wydawcy profesjonalni w Królestwie Polskim…
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Działalność instytucji wydawniczych na rzecz oświaty i edukacji w XIX i początkach XX wieku
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: