Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00283 004999 12751704 na godz. na dobę w sumie
Dzieci jako ofiary handlu ludźmi - ebook/pdf
Dzieci jako ofiary handlu ludźmi - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 256
Wydawca: Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7462-382-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Celem i głównym założeniem pracy było przedstawienie ogólnej charakterystyki
zjawiska handlu dziećmi — łącznie z przybliżeniem regulacji prawnych oraz systemu zapobiegania temu procederowi i jego zwalczania. Charakterystyka
ta została zaprezentowana w pierwszej części pracy (rozdz. I–IV), którą przygotowano,
opierając się głównie na istniejącej na ten temat literaturze.
Najbardziej jednak twórcza jest część druga pracy (rozdz. V), w której przedstawiono
wyniki badań własnych. Chciano uzyskać odpowiedzi m.in. na następujące pytania: ile jest stwierdzonych w Polsce przypadków handlu dziećmi i jakich form najczęściej dotyczą, jak wygląda eliminowanie handlu ludźmi w praktyce
funkcjonariuszy organów ścigania, a także jakie są największe problemy w identyfikacji ofiar i w zwalczaniu tego procederu.
W pierwszym rozdziale, który rozpoczyna część teoretyczno-badawczą pracy,
znalazły się krótki zarys historyczny, podstawowe definicje, formy wykorzystywania
dzieci — ofiar handlu ludźmi oraz regulacje prawne zarówno krajowe, jak i międzynarodowe.
Rozdział drugi ukazuje przyczyny i determinanty handlu dziećmi. Zaprezentowane zostały skala i występowanie zjawiska, a także to, jak wygląda ten problem w poszczególnych krajach — w Polsce i na świecie.
W rozdziale trzecim scharakteryzowano sprawców handlu dziećmi i jego ofiary, szczególną formę relacji, jaka ich łączy, modus operandi (sposób, metody działania) sprawców oraz konsekwencje ponoszone przez dziecko, które stało się
ofiarą handlu ludźmi.
System instytucjonalny składający się na zwalczanie handlu dziećmi i zapobieganie
mu został przedstawiony w rozdziale czwartym.
Rozdział piąty — najistotniejszy — rozpoczyna część praktyczno-badawczą pracy. Zostały w nim przedstawione wyniki badań empirycznych, które podzielono na trzy części. Czytelnik odnajdzie tutaj analizę sprawy karnej dotyczącej
przestępstwa handlu ludźmi, w której ofiarą była osoba małoletnia, a także rozmowy i wywiady z ekspertami. Będzie mógł również zapoznać się z wynikami badań ankietowych dotyczących znajomości problematyki handlu ludźmi(ze szczególnym uwzględnieniem handlu dziećmi) wśród trzech grup respondentów:
1) pracowników ośrodków adopcyjno-opiekuńczych i placówek opiekuńczo-wychowawczych,
2) policjantów służb prewencyjnej i dyżurnej oraz 3) szeroko rozumianej opinii publicznej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Krzysztof Janoszka DZIECI JAKO OFIARY HANDLU LUDŹMI Szczytno 2013 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzent Prof. dr hab. Emil W. Pływaczewski Redakcja Wydawcy Małgorzata Bukowska Robert Ocipiński Projekt okładki Krzysztof Janoszka © Wszelkie prawa zastrzeżone — WSPol Szczytno 2013 ISBN 978-83-7462-381-0 e-ISBN 978-83-7462-382-7 Druk i oprawa: Wydział Wydawnictw i Poligrafii Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie 12-100 Szczytno, ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 111 tel. 89 621 51 02, fax 89 621 54 48 e-mail: wwip@wspol.edu.pl Objętość: 12,79 ark. wyd. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== SPIS tREśCI WStĘP .......................................................................................................... 9 ROZDZIAŁ I CHARAKtERYStYKA ZJAWISKA HANDLU DZIEĆMI ....................... 13 1.1. Zarys historyczny niewolnictwa ...................................................................... 13 1.2. Przegląd definicji pojęć związanych z handlem dziećmi i innymi formami ich wykorzystania ............................................................................. 17 1.3. Formy wykorzystywania dzieci — ofiar handlu ........................................... 28 1.3.1. Handel dziećmi w celu ich wykorzystywania seksualnego .............. 28 1.3.2. Handel dziećmi w celu ich wykorzystywania do żebractwa i popełniania przestępstw ...................................................................... 32 1.3.3. Handel dziećmi w celu ich zmuszania do pracy ................................. 34 1.3.4. Handel dziećmi w celu pozyskiwania ich organów ........................... 34 1.3.5. Handel dziećmi wykorzystywanymi do nielegalnej adopcji ............ 36 1.4. Polskie i międzynarodowe regulacje prawne dotyczące handlu dziećmi ................................................................................................................ 38 1.4.1. Prawo międzynarodowe ......................................................................... 38 1.4.2. Prawo polskie ........................................................................................... 42 ROZDZIAŁ II HANDEL DZIEĆMI W POLSCE I NA śWIECIE ...................................... 51 2.1. Czynniki ryzyka i determinanty handlu dziećmi ......................................... 51 2.2. Skala i występowanie zjawiska ......................................................................... 53 2.3. Handel dziećmi w Polsce (dane statystyczne) ................................................ 55 2.3.1. Dane statystyczne Komendy Głównej Policji ..................................... 56 2.3.2. Dane statystyczne Prokuratury Generalnej ........................................ 60 2.3.2. Dane statystyczne Straży Granicznej ................................................... 63 2.4. Handel dziećmi w innych krajach na świecie ................................................ 64 2.4.1. Europa ....................................................................................................... 65 2.4.2. Ameryka Północna ................................................................................. 66 2.4.3. Azja ........................................................................................................... 69 2.4.4. Afryka ....................................................................................................... 71 3 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ROZDZIAŁ III SPRAWCA I OFIARA .................................................................................. 73 3.1. Szczególna forma relacji między sprawcą — handlarzem a ofiarą — dzieckiem ............................................................................................................ 73 3.2. Charakterystyka sprawców handlu dziećmi .................................................. 73 3.3. Modus operandi sprawców handlu dziećmi ................................................... 74 3.4. Dzieci — ofiary handlu ludźmi i ich sytuacja ................................................ 76 3.4.1. Dziecko cudzoziemskie bez opieki jako potencjalna ofiara handlu ludźmi ....................................................................................................... 78 3.4.2. Dziecko jako świadek szczególnej troski ............................................. 83 3.5. Konsekwencje ponoszone przez dziecko — ofiarę handlu ...................................................................................................... 85 3.6. Identyfikacja i kontakt z dzieckiem — ofiarą handlu .................................. 87 ROZDZIAŁ IV ZAPOBIEGANIE HANDLOWI DZIEĆMI I JEGO ZWALCZANIE ........ 93 4.1. Działania podejmowane wobec procederu handlu ludźmi (ze szczególnym uwzględnieniem handlu dziećmi) ..................................... 93 4.2. Rola instytucji rządowych ................................................................................ 95 4.2.1. Zespół do spraw Zwalczania i Zapobiegania Handlowi Ludźmi ..... 95 4.2.2. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych .................................................... 96 4.2.3. Policja ........................................................................................................ 96 4.2.4. Straż Graniczna ....................................................................................... 99 4.2.5. Prokuratura .............................................................................................. 103 4.2.6. Państwowa Inspekcja Pracy ................................................................... 104 4.2.7. Wojewodowie ........................................................................................... 104 4.3. Rola organizacji pozarządowych ..................................................................... 105 4.3.1. Fundacja Dzieci Niczyje ......................................................................... 105 4.3.2. Fundacja przeciwko Handlowi Ludźmi i Niewolnictwu „La Strada” ............................................................................................... 106 4.3.3. Fundacja ITAKA — Centrum Poszukiwań Ludzi Zaginionych ...... 107 4.4. Organizacje zaangażowane w zapobieganie handlowi dziećmi na świecie ............................................................................................................ 113 4.4.1. Komitet Praw Dziecka Narodów Zjednoczonych .............................. 113 4.4.2. End Child Prostitution, Child Pornography and Trafficking of Children for Sexual Purpose ............................................................. 114 4.4.3. Terre des Hommes .................................................................................. 114 4.4.4. Anti-Slavery International ..................................................................... 115 4.4.5. Child Rights Information Network ...................................................... 115 4 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 4.4.6. ChildRight ............................................................................................... 116 4.4.7. Unia Europejska...................................................................................... 116 4.4.8. Rada Europy ............................................................................................ 116 4.4.9. Program Daphne III ............................................................................... 117 4.4.10. Telefon alarmowy ................................................................................... 117 4.4.11. ChildONEurope ...................................................................................... 117 4.4.12. United Nations International Children’s Emergency Fund ............. 118 4.4.13. International Organization for Migration (Międzynarodowa Organizacja do spraw Migracji) .......................... 118 4.5. Interwencja i pomoc dzieciom — ofiarom handlu ....................................... 119 ROZDZIAŁ V PROBLEM HANDLU DZIEĆMI W śWIEtLE WYNIKÓW BADAŃ EMPIRYCZNYCH ........................................................................................ 123 5.1. Metodologia badań ............................................................................................ 123 5.1.1. Założenia i problemy badawcze ............................................................ 123 5.1.2. Źródła i metody wykorzystywane w badaniach ................................. 124 5.2. Studium przypadku na podstawie analizy sprawy karnej dotyczącej handlu dziećmi ................................................................................................... 125 5.3. Wywiady i rozmowy z ekspertami .................................................................. 139 5.3.1. Informacje uzyskane podczas rozmowy z Tomaszem Piechockim z Centralnego Zespołu dw. z Handlem Ludźmi ................................. 139 5.3.2. Informacje uzyskane podczas rozmowy z przedstawicielem Straży Granicznej — mjr. Tomaszem Nowakiem .............................. 140 5.3.3. Informacje uzyskane podczas rozmowy z członkami Zespołu dw. z Handlem Ludźmi Komendy Wojewódzkiej Policji w Krakowie .............................................................................................. 141 5.3.4. Informacje uzyskane podczas rozmowy z członkiem Zespołu dw. z Handlem Ludźmi Komendy Wojewódzkiej Policji we Wrocławiu .......................................................................................... 142 5.3.5. Wywiad autorski z prof. dr. hab. Dariuszem Patrzałkiem przeprowadzony 13 marca 2012 r. w Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym im. Jana Mikulicza-Radeckiego we Wrocławiu ............ 142 5.4. Badania ankietowe dotyczące znajomości problematyki handlu ludźmi (ze szczególnym uwzględnieniem handlu dziećmi) ..................................... 151 5.4.1. Znajomość problematyki handlu dziećmi wśród pracowników ośrodków adopcyjno-opiekuńczych i placówek opiekuńczo-wychowawczych mieszczących się w Warszawie, Krakowie i we Wrocławiu ...................................................................... 151 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 5 5.4.2. Badanie znajomości problematyki handlu ludźmi wśród policjantów służby prewencyjnej i dyżurnej w Warszawie, Krakowie i we Wrocławiu ...................................................................... 169 5.4.3. Badanie znajomości problematyki handlu ludźmi wśród opinii publicznej ................................................................................................. 187 ZAKOŃCZENIE ........................................................................................... 209 SPIS tABEL I WYKRESÓW ........................................................................ 213 BIBLIOGRAFIA ........................................................................................... 217 Literatura ............................................................................................................. 217 Inne źródła .......................................................................................................... 218 Wykaz aktów prawnych .................................................................................... 218 PODZIĘKOWANIA ..................................................................................... 223 ENGLISH SUMMARY CHILDREN AS VICtIMS OF HUMAN tRAFFICKING ......................... 225 ANEKS .......................................................................................................... 227 Rysunki ................................................................................................................ 227 Sposoby kupowania dzieci lub omijania prawa i procedury adopcyjnej .... 233 Analiza prasy — przegląd publikacji prasowych dotyczących handlu dziećmi ................................................................................................................. 235 Przydatne linki i adresy e-mail ........................................................................ 239 Baza kontaktowa ................................................................................................. 241 Plakaty informacyjne i zdjęcia.......................................................................... 242 Załączniki ............................................................................................................ 251 6 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Dedykuję wszystkim ofiarom handlu ludźmi, w szczególności dzieciom ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WStĘP Jeżeli najbardziej niewinne i bezbronne dziecko nie może czuć się bezpiecznie w jakimś społeczeństwie, wówczas już nikt bezpiecznie czuć się w nim nie może. Kardynał Stefan Wyszyński Troska o dziecko jest pierwszym i podstawowym sprawdzianem stosunku człowieka do człowieka. Jan Paweł II Zacytowane powyżej słowa dwóch niewątpliwie ważnych autorytetów oddają w pewnej mierze to, jak wyglądają w dzisiejszych czasach stosunek człowieka do człowieka i nasze bezpieczeństwo. Można by je nazwać bezpieczeństwem pozor- nym, gdyż wiele złych rzeczy dzieje się gdzieś obok nas, ale my ich nie widzimy… lub nie chcemy widzieć. Wolimy żyć w świecie pozorów — bo tak jest łatwiej. Trudno jest wykrzesać z siebie odrobinę wysiłku, żeby zgłębiać rzeczywistość. Nie mamy czasu ani chęci, by się zastanawiać nad problemami, które nie doty- czą nas bezpośrednio. Dopiero, gdy jesteśmy chorzy, uświadamiamy sobie, jakim szczęściem jest bycie zdrowym. Mało kogo obchodzą inni, nieznani ludzie — ich problemy i trudności. Coraz bardziej ludzkie życie traci na znaczeniu. Przestaje już być takie ważne, gdy nie jest to życie nasze lub naszych bliskich. W zwykłej codzienności, gdy przechodzimy obok setek ludzi, nie zdajemy sobie sprawy z ich prawdziwej wartości. Postrzegamy ich tylko jako chodzące istoty, zmierzające do jakiegoś celu. Gdy przyjrzymy się jednak uważniej jakiejś osobie i podejdziemy do niej z pewnym indywidualizmem, dopiero wtedy poznajemy jej wyjątkowość i ogromną wartość. Każdy na swój sposób próbuje szukać szczęścia w tym nie do końca szczęśli- wym świecie. Czasami jednak, myśląc o sobie, zapominamy o innych. Mało kto dzisiaj reaguje na łamanie prawa albo zasad współżycia społecznego. Widzimy tylko to, co chcemy widzieć, od innych — niewygodnych dla nas spraw — od- wracamy wzrok i chętnie o nich zapominamy. Skutkiem tego jest to, że większość ludzi ma wypaczony obraz świata; czerpie o nim wiedzę jedynie ze środków ma- sowego przekazu — telewizji czy Internetu, które niejednokrotnie zniekształcają albo podają nieprawdziwe informacje. Społeczeństwo coraz bardziej podatne jest na manipulację. Niektórzy nawet twierdzą, że dziś istnieje tylko jedno zdanie, które formowane przez kilka dni staje się zdaniem wszystkich. A jak wiadomo, cytując słowa Waltera Lippmanna: „tam, gdzie wszyscy myślą tak samo, nikt nie myśli zbyt wiele”. Przez to wiele rzeczy jest niedostrzegalnych dla przeciętnego Wstęp ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 99 człowieka. Niestety, żyjemy w świecie przekłamania sięgającego od światowej po- lityki do przyziemnych spraw. Żyjemy w epoce „kiedy w życiu publicznym uczci- we zwie się naiwnym, a szczere głupim” (Kazimierz Przerwa-Tetmajer). Bardzo często okazuje się, że pewne rzeczy wyglądają zupełnie inaczej niż w rzeczywisto- ści, a w polityce najczęściej liczą się tylko władza, wpływy i różne interesy. Czło- wiek i jego dobro schodzą na dalszy plan. Od pewnego czasu na świecie dzieje się wiele bardzo niepokojących rzeczy, dużo skrajnych sytuacji się nasila. A może dzieją się one już od dawna, tylko te- raz są bardziej widoczne? Czy zwykli ludzie mogą coś zrobić? Wydaje się, że każ- dy może coś zrobić, wystarczy tylko chcieć i wydobyć z siebie odrobinę zaintere- sowania. Może nie powinno się stawiać pytania o to, co dzieje się ze światem, ale raczej — co dzieje się z nami… Żyjemy w czasach, kiedy indywidualność, ducho- wość i wnętrze człowieka są deptane. Należałoby się zastanowić, w jakim stopniu w dzisiejszych czasach jesteśmy w rzeczywistości wolnymi ludźmi, kierującymi się własną wolą, a w jakim stopniu tylko nam się tak wydaje i manipulowani ży- jemy w świecie pozorów. Bo jak powiedział kiedyś Mahatma Gandhi: „szczytem niewolnictwa jest sytuacja, w której człowiek, będąc zniewolonym, nadal myśli, że jest wolnym”. Jedną z niedostrzegalnych dla wielu osób spraw jest handel ludźmi, a ściślej — o czym traktuje niniejsza praca — handel dziećmi. Jest to niewątpliwie je- den z najtrudniejszych problemów współczesnego świata. Niewolnictwo jednak wciąż istnieje, zazwyczaj poza świadomością zwykłych ludzi i mediów. Mało kto sobie uzmysławia, że ofiarami handlu ludźmi mogą być matki z dziećmi żebrzą- ce na ulicach polskich miast, że dzieci są wykorzystywane na wszystkie możliwe sposoby w celu osiągania korzyści i zaspokajania popędu seksualnego, że część zaginionych dzieci, które nigdy nie wróciły do domu, mogła paść ofiarą tego pro- cederu. Okazuje się, że ofiarą handlu ludźmi może stać się każdy. Proceder ten jest poważnym naruszeniem praw człowieka, a zaangażowane są weń najlepiej zorganizowane i zakonspirowane grupy przestępcze. Problem handlu ludźmi — tym bardziej handlu dziećmi — rodzi też pytanie o kondycję ludzką i stan na- szego człowieczeństwa, często określanego mianem „ucywilizowanego”. Trudno nazwać człowiekiem kogoś, kto krzywdzi dziecko w celu osiągnięcia korzyści ma- jątkowych, kto wykorzystuje seksualnie dziecko, po czym pozbawia je życia, od- dając strzał prosto w głowę, kto uśmierca dziecko, by pozyskać jego organy. Jeśli ktoś traktuje człowieka — tym bardziej dziecko — jak rzecz, to trzeba sobie zadać pytanie, czy sam się już tą rzeczą nie stał. I ciężko się zgodzić tutaj ze stwierdze- niem (w pewnym sensie chyba jednak prawdziwym), że to nie człowiek jest zły, tylko jego czyny. Jeśli miarą człowieczeństwa jest nasz stosunek do zwierząt, to czego miarą jest stosunek do nas samych, a tym bardziej do dzieci? Dzieci będą- ce ofiarami handlu ludźmi mogą poznać życie tylko z najgorszej strony — świata pełnego okrucieństwa i strachu. Nie ma gorszego przestępstwa od przestępstwa przeciwko dziecku. Troska o dziecko jest nie tylko pierwszym i podstawowym 1010 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Krzysztof Janoszka, Dzieci jako ofiary handlu ludźmi sprawdzianem stosunku człowieka do człowieka, ale także państwa do społeczeń- stwa. Niestety, zdarza się, że w naszym kraju nie są przestrzegane nawet podsta- wowe prawa dziecka, a dobro dziecka nie zawsze stoi na pierwszym miejscu. Trze- ba sobie zadać pytanie, co jest ważniejsze dla państwa od zdrowia i życia dziecka? Budowa nowych dróg, profesjonalizacja armii czy może własne interesy rządzą- cych? Ktoś powie, że codziennie wiele osób ginie na polskich drogach z powodu ich złego stanu. Jest tylko jedna różnica — to jest świat dorosłych, a dziecko nie ma nań żadnego wpływu i nie ma możliwości, żeby się bronić. Dlatego nie może być ważniejszych rzeczy od zapewnienia dziecku podstawowych praw, możliwo- ści rozwoju i bezpieczeństwa. Handel dziećmi jest tylko jednym z wielu problemów współczesnego świata, jest tylko kroplą w morzu zła, jakie obecnie istnieje. Ale z pewnością jest złem, które należy wyplenić. Niniejsza praca dotyczy tego właśnie zagadnienia. Posta- nowiono skupić się w niej na ofiarach dzieciach, gdyż są one najbardziej bezsil- ne i bezbronne wobec tego procederu oraz ponoszą w jego wyniku najdalej idą- ce konsekwencje, które często rzutują na całe ich życie. Przygotowanie pracy nie było zadaniem łatwym ze względu na dosyć niedawne oficjalne zainteresowanie się świata tą problematyką i znikomy stan badawczy. Autor wyraża nadzieję, że podołał zadaniu, a jego praca przyczyni się do rozwoju wiedzy o problematyce handlu dziećmi oraz zainteresuje kilka osób. Celem i głównym założeniem pracy było przedstawienie ogólnej charakte- rystyki zjawiska handlu dziećmi — łącznie z przybliżeniem regulacji prawnych oraz systemu zapobiegania temu procederowi i jego zwalczania. Charakterystyka ta została zaprezentowana w pierwszej części pracy (rozdz. I–IV), którą przygoto- wano, opierając się głównie na istniejącej na ten temat literaturze. Najbardziej jednak twórcza jest część druga pracy (rozdz. V), w której przed- stawiono wyniki badań własnych. Chciano uzyskać odpowiedzi m.in. na następu- jące pytania: ile jest stwierdzonych w Polsce przypadków handlu dziećmi i jakich form najczęściej dotyczą, jak wygląda eliminowanie handlu ludźmi w praktyce funkcjonariuszy organów ścigania, a także jakie są największe problemy w iden- tyfikacji ofiar i w zwalczaniu tego procederu. W pierwszym rozdziale, który rozpoczyna część teoretyczno-badawczą pra- cy, znalazły się krótki zarys historyczny, podstawowe definicje, formy wykorzy- stywania dzieci — ofiar handlu ludźmi oraz regulacje prawne zarówno krajowe, jak i międzynarodowe. Rozdział drugi ukazuje przyczyny i determinanty handlu dziećmi. Zaprezen- towane zostały skala i występowanie zjawiska, a także to, jak wygląda ten problem w poszczególnych krajach — w Polsce i na świecie. W rozdziale trzecim scharakteryzowano sprawców handlu dziećmi i jego ofiary, szczególną formę relacji, jaka ich łączy, modus operandi (sposób, metody działania) sprawców oraz konsekwencje ponoszone przez dziecko, które stało się ofiarą handlu ludźmi. Wstęp ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1111 System instytucjonalny składający się na zwalczanie handlu dziećmi i zapo- bieganie mu został przedstawiony w rozdziale czwartym. Rozdział piąty — najistotniejszy — rozpoczyna część praktyczno-badawczą pracy. Zostały w nim przedstawione wyniki badań empirycznych, które podzie- lono na trzy części. Czytelnik odnajdzie tutaj analizę sprawy karnej dotyczą- cej przestępstwa handlu ludźmi, w której ofiarą była osoba małoletnia, a także rozmowy i wywiady z ekspertami. Będzie mógł również zapoznać się z wyni- kami badań ankietowych dotyczących znajomości problematyki handlu ludźmi (ze szczególnym uwzględnieniem handlu dziećmi) wśród trzech grup responden- tów: 1) pracowników ośrodków adopcyjno-opiekuńczych i placówek opiekuńczo- -wychowawczych, 2) policjantów służb prewencyjnej i dyżurnej oraz 3) szeroko rozumianej opinii publicznej. 1212 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Krzysztof Janoszka, Dzieci jako ofiary handlu ludźmi CHARAKtERYStYKA ZJAWISKA HANDLU DZIEĆMI ROZDZIAŁ I Jest tylko jeden tchórz na ziemi — ten, który boi się wiedzieć. W.E.B. Du Bois Wielu ludzi patrzy, ale tylko nieliczni widzą. Monty Roberts 1.1. Zarys historyczny niewolnictwa Niewolnictwo pojawia się na wszystkich kontynentach i we wszystkich epo- kach w dziejach ludzkości. Istotą tej pierwszej w historii formy wyzysku jest stosu- nek zależności polegający na tym, że pewna grupa ludzi stanowi własność innych ludzi (lub instytucji), którzy mogą nimi swobodnie rozporządzać1. Niewolnikiem będzie zatem człowiek całkowicie zależny od drugiego człowieka. Zniewolenie może oznaczać sytuację prawną lub faktyczną. W sytuacji prawnej znajdzie się osoba, która w świetle prawa jest czyjąś własnością, natomiast sytuacja faktyczna oznacza, że osoba znajduje się w faktycznym posiadaniu drugiego człowieka i ten stan rzeczy nie jest uregulowany prawnie. W starożytności niewolnictwo odgrywało zasadniczą rolę produkcyjną oraz przyczyniło się do rozwoju kultury w Imperium Rzymskim. Źródła podają ist- nienie niewolnictwa w cywilizacjach Bliskiego Wschodu, jednak najlepiej znany nam jest świat śródziemnomorski — starożytnej Grecji i Rzymu, gdzie niewolnic- two było najbardziej rozpowszechnione. Głównym źródłem dopływu niewolni- ków były wyprawy wojenne i nabywanie ich od okolicznych ludów. Rzadziej były to niewola za długi, samosprzedaż czy też porwania. Człowiekiem zniewolonym stawał się również potomek niewolnika oraz dziecko sprzedane lub porzucone przez swoich rodziców. „Zgodnie z greckim prawem rodzinnym dziecko naro- dzone w legalnym małżeństwie dopiero wtedy uzyskiwało wszelkie prawa wyni- kające z tego pochodzenia, kiedy zostało uznane przez ojca, tzn. uniesione przez niego na ręku. Jeżeli ojciec tego gestu nie dokonał, dziecko nie należało do rodzi- ny i najczęściej bywało porzucone na miejscu często przez ludzi uczęszczanym. Tego typu dzieci — właściwie niemowlęta, bardzo często były podejmowane nie przez ludzi chcących je zaadoptować, lecz przez tych, którzy w ten sposób chcieli wychować dla siebie niewolnika”2. Dziewczynki były znacznie częściej porzucane 1 Encyklopedia powszechna PWN, Warszawa 1985, s. 277. 2 I. Bieżuńska-Małowist, M. Małowist, Niewolnictwo, Warszawa 1987, s. 34. Rozdział I. Charakterystyka zjawiska handlu dziećmi 1313 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== niż chłopcy — zapewne z tego względu, że mniej przydawały się do pracy wy- magającej siły fizycznej, w związku z tym ojcowie woleli mieć syna niż córkę. Wszystkie dzieci były jednak poszukiwanym „towarem”. W świetle greckiego pra- wa, jeśli dzieci nie zostały uznane przez ojca, to posiadały status prawny matki3. Potomkowie niewolnicy i człowieka wolnego byli więc niewolnikami, chyba że ojciec zdecydował o ich wyzwoleniu. Rozpowszechniony obyczaj porzucania dzieci i przejmowania nad nimi opie- ki przez osoby chcące mieć niewolnika był spowodowany z jednej strony tym, że rodziców nie stać było na utrzymanie kolejnego dziecka lub też nie było im ono do niczego potrzebne, z drugiej zaś — jak już wspomniano — dzieci były bardzo cenionym towarem. „Małe dzieci — 8, 9-letnie mogły pomagać przy różnych pra- cach, od 12 lat wykonywały już wiele czynności. Koszt wyżywienia dziecka nie był duży w porównaniu z niewolnikiem dorosłym, a wydatki ponosiło się stop- niowo, co dla wielu właścicieli było łatwiejsze niż jednorazowy wydatek dużej sumy”4. Zniewolone dzieci najczęściej były przeznaczone do pracy w domu oraz w warsztatach rzemieślniczych (po wcześniejszym oddaniu dziecka na naukę rze- miosła do wykwalifikowanego rzemieślnika). Najciężej miały te, które pracowały w kopalni (gdzie wynosiły urobek) oraz na polach. Niewolnicy wobec prawa byli traktowani jak przedmiot własności swe- go pana, który mógł nimi swobodnie rozporządzać. Z reguły więc nie posia- dali żadnych praw. Rzymianie określali ich jako „narzędzia obdarzone mową”, a słynne zdanie Arystotelesa, że „niewolnik jest ożywionym narzędziem, a na- rzędzie martwym niewolnikiem”, doskonale odzwierciedla stosunek ludzi wol- nych do niewolników. Dla ludzi antyku niewolnictwo było zjawiskiem natural- nym, bez którego nie wyobrażano sobie funkcjonowania. Wielu niewolników nie było zadowolonych ze swego losu, byli nieludzko traktowani, a ich pragnie- niem była wolność, do której mogły prowadzić: wyzwolenie przez pana, uciecz- ka albo bunt. Z czasem zaczęto uznawać równość ludzi w chwili urodzenia i lepiej trakto- wać niewolników. Ustanowiono nowe uregulowania prawne mające na celu po- prawę ich bytu. Spowodowane to było zarówno uznaniem ludzi zniewolonych za istoty posiadające duszę, jak i chęcią zapobiegnięcia ucieczkom oraz buntom, któ- re z powodu okrutnego traktowania zdarzały się dosyć często. W okresie średniowiecza znaczenie niewolników zmalało. Nie odgrywali oni zasadniczej roli w gospodarce, gdzie dominowały stosunki feudalne. Niewolnic- two występowało głównie na ziemiach dawnego cesarstwa rzymskiego i w krajach islamu. Ludzie zniewoleni w większym stopniu zajmowali się pracami domowy- mi i polowymi. Ich siła była również wykorzystywana w kopalniach złota. Waż- ną rolę odgrywało także niewolnictwo wojskowe, z niewolników rekrutowano 3 Tamże, s. 36. 4 Tamże, s. 56. 1414 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Krzysztof Janoszka, Dzieci jako ofiary handlu ludźmi np. oddziały elitarne w krajach muzułmańskich. Niewolników pozyskiwano głównie z krajów słowiańskich i z Afryki. Niewolnictwo istniało też na ziemiach polskich, najczęściej w formie uzależnienia ludności chłopskiej od klasy panu- jącej. Nowożytność przyniosła wiele zmian, szczególnie w gospodarce, dzięki pra- cy niewolników. Wraz z ekspansją terytorialną państw europejskich, poczynając od 1492 r. i odkrycia Ameryki Północnej przez Krzysztofa Kolumba, rozpoczę- ły się próby przymuszenia ludności tubylczej do niewolniczej pracy. Z czasem zaczęto uzupełniać niedobory niewolników rdzennego pochodzenia importem z Afryki. Od XV do XIX w. z Czarnego Lądu do obu Ameryk wywiezionych zo- stało ok. 13 mln zniewolonych Afrykańczyków. Wielu z nich umierało podczas nieludzkiej przeprawy przez Atlantyk. Po dotarciu na miejsce wykorzystywano ich przede wszystkim na wielkich plantacjach oraz jako służbę domową. Mimo że bardzo ciężko pracowali, przeważnie byli źle traktowani i poniżani. Obchodzono się z nimi jak z towarem, przedmiotem transakcji, który można było kupić na spe- cjalnie organizowanych targach niewolników. Często się zdarzało, że rozdziela- no całe rodziny, nawet dzieci i ich rodziców. Choć w teorii dzieci do lat 10 nie wolno było oddzielać od matek5, zdarzało się, że i tak spotykał je ten smutny los. Niewolnikom nie pozwalano opuszczać plantacji czy domu pana bez jego zgody, ich świadectwo w sądzie nie miało mocy prawnej, a w razie popełnienia jakiego- kolwiek przestępstwa wymierzano im kary znacznie surowsze niż ludziom wol- nym6. Często poddawano niewolników katechizacji i chrzczono. Ci, którzy przy- jęli wiarę, stawali się nierzadko bardzo religijni, co pomagało im nieraz przetrwać trudne czasy. Niewolnictwo szeroko rozpowszechnione było również w krajach muzułmańskich, gdzie jedną z form zniewolenia było świadczenie usług seksu- alnych przez niewolnice będące własnością bogatych muzułmanów, w specjalnie utrzymywanych haremach7. Z czasem zaczęto dostrzegać, że niewolnictwo jest czymś niemoralnym i złym. W XVIII w. powstaje pierwszy ruch abolicjonistyczny, którego głów- nym celem jest zniesienie niewolnictwa. W wielu krajach, poczynając od Francji w 1794 r., zniesiono zależność od „panów”. W USA wyzwolenie przyniosła woj- na secesyjna i rok 1865, kiedy to zniesiono niewolnictwo na terenie całego kraju. W 1926 r. Liga Narodów uchwaliła konwencję w sprawie niewolnictwa, zakazu- jącą handlu niewolnikami. Kolejnymi ważnymi dokumentami były Powszechna deklaracja praw człowieka ONZ z 1948 r. oraz Konwencja o ochronie praw czło- wieka i podstawowych wolności z 1950 r. (uznająca niewolnictwo za sprzeczne 5 Tamże, s. 397. 6 Tamże. 7 Określenie ‘harem’ (arab.) w muzułmańskim tradycyjnym domu oznacza część miesz- kalną przeznaczoną dla kobiet, do której nie mają wstępu obcy mężczyźni. Jest to strefa prywatna domu. Rozdział I. Charakterystyka zjawiska handlu dziećmi 1515 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== z prawami człowieka). Ostatnim państwem świata, które zniosło formalnie nie- wolnictwo, była Arabia Saudyjska — 1962 r. Wart zauważenia jest fakt, że czarne niewolnictwo doprowadziło do wyludnienia wielu obszarów Afryki, opóźniając jej rozwój we wszystkich dziedzinach8. W sumie, biorąc pod uwagę eksport do Egiptu, na Bliski Wschód, do muzułmańskich regionów Azji, a także handel we- wnątrz Afryki, wywóz niewolników można szacować nawet na 50 mln9. Dzięki niewolnikom z Czarnego Lądu możliwe było zagospodarowanie Ameryki Łaciń- skiej przez Europejczyków. Choć zdania badaczy są podzielone, należałoby się ra- czej przychylić do stwierdzenia, że rozwój wielu krajów europejskich, jak również Ameryki, nastąpił kosztem Afryki i jej mieszkańców. Niestety, choć prawnie zniesiono niewolnictwo, XX w. przyniósł nowe, nie- spotykane dotąd jego formy. Jedną z nich była praca przymusowa więźniów hi- tlerowskich i stalinowskich w obozach koncentracyjnych, które służyły również do fizycznej eksterminacji. „Na podstawie zachowanych dokumentów obozowych oraz danych szacunkowych ustalono, że wśród co najmniej 1,3 mln osób deporto- wanych do obozu Auschwitz-Birkenau było około 232 tys. dzieci i młodocianych w wieku poniżej 18 lat. Liczba ta obejmuje około 216 tys. Żydów, 11 tys. Cyganów, co najmniej 3 tys. Polaków, ponad 1 tys. Białorusinów, Rosjan, Ukraińców i in- nych”10. „Los dzieci i młodocianych więźniów w zasadzie nie różnił się od losu więźniów dorosłych. Tak samo jak dorośli cierpieli głód, zimno, byli wykorzy- stywani jako siła robocza, byli karani, uśmiercani, byli obiektem zbrodniczych eksperymentów prowadzonych przez lekarzy SS. Eksterminacja dzieci w obozie oraz ich wywóz do innych obozów, zwłaszcza w końcowym etapie jego istnienia spowodowały, że niewiele spośród nich pozostało do wyzwolenia”11. Obecnie obserwujemy współczesną formę niewolnictwa, czyli handel ludźmi. Należy jednak pamiętać, że handel ludźmi jest tylko etapem pośrednim prowa- dzącym do faktycznego zniewolenia i nazwa ta nie oddaje całej istoty tego zjawi- ska. W XXI w. mamy do czynienia niemal z wszystkimi formami wyzysku, ja- kie występowały w historii świata, oraz z nowymi — bardziej podstępnymi, jak np. handel organami ludzkimi czy wykorzystywanie dziecka do produkcji ma- teriałów lub przedstawień o charakterze pornograficznym. Mają one odmienny charakter i są mniej widoczne, dla przeciętnego człowieka wręcz niezauważalne. 8 I. Bieżuńska-Małowist, M. Małowist, Niewolnictwo…, wyd. cyt., s. 322. 9 B. Nowak, Współczesny handel ludźmi a nowożytny handel niewolnikami [w:] Z. Laso- cik (red.), Handel ludźmi. Zapobieganie i ściganie, Warszawa 2006, s. 46. 10 http://pl.auschwitz.org.pl/h/index.php?option=com_content task=view id=17 Itemid=26 , 22 grudnia 2011 r. 11 http://pl.auschwitz.org.pl/h/index.php?option=com_content task=view id=17 Itemid=26 limit=1 limitstart=6 , 22 grudnia 2011 r. Zdjęcia przedstawiające dzieci w obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau zamieszczono w aneksie. 1616 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Krzysztof Janoszka, Dzieci jako ofiary handlu ludźmi 1.2. Przegląd definicji pojęć związanych z handlem dziećmi i innymi formami ich wykorzystania Przy zajmowaniu się daną problematyką i jej omawianiu nie sposób pominąć znaczenia podstawowych pojęć. Tak samo jak badacz musi wiedzieć, o czym pi- sze, tak i odbiorca musi wiedzieć, o czym czyta. Poniżej przedstawiono definicje pojęć związanych z handlem dziećmi i ich wykorzystywaniem12. Zostały one po- grupowane tematycznie od pojęć najbardziej ogólnych do szczegółowych — zwią- zanych z różnymi formami wykorzystywania. Wskazać przy tym należy, iż defi- nicje mogą się różnić w zależności od źródła, z jakiego pochodzą. Przy wyborze poniższych kierowano się głównie ich charakterem prawnym oraz tym, aby naj- bardziej oddawały istotę zjawiska. Handel ludźmi (ang. trafficking in people) — werbowanie, transport, do- starczanie, przekazywanie, przechowywanie lub przyjmowanie osoby z zastoso- waniem: 1. przemocy lub groźby bezprawnej; 2. uprowadzenia; 3. podstępu; 4. wprowadzenia w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania; 5. nadużycia stosunku zależności, wykorzystania krytycznego położenia lub stanu bezradności; 6. udzielenia albo przyjęcia korzyści majątkowej lub osobistej albo jej obietnicy osobie sprawującej opiekę lub nadzór nad inną osobą — w celu jej wykorzystania, nawet za jej zgodą, w szczególności w prostytucji, pornografii lub innych formach seksualnego wykorzystania, w pracy lub usługach o charakterze przymusowym, w żebractwie, w niewolnictwie lub innych formach wykorzystania poniżających godność człowieka lub w celu pozyskania komórek, tkanek lub narządów wbrew przepisom ustawy. Jeżeli zachowanie sprawcy doty- czy małoletniego, stanowi ono handel ludźmi, nawet gdy nie zostały użyte metody lub środki wymienione w pkt 1–613. Niewolnictwo (ang. slavery) — stan zależności, w którym człowiek jest trak- towany jak przedmiot własności14. Handel dziećmi (ang. trafficking in children) — oznacza jakiekolwiek dzia- łanie lub transakcję, w drodze której dziecko przekazywane jest przez jakąkolwiek 12 Opracowano na podstawie informacji ze strony: www.fdn.pl . 13 Ustawa z 6 czerwca 1997 r. — Kodeks karny (DzU z 1997 r., nr 88, poz. 553 z późn. zm.), art. 115 § 22 k.k. 14 Tamże, art. 115 § 23. Rozdział I. Charakterystyka zjawiska handlu dziećmi 1717 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== osobę lub grupę osób innej osobie lub grupie osób za wynagrodzeniem lub jaką- kolwiek inną rekompensatą15. Dziecko — oznacza każdą istotę ludzką w wieku poniżej 18 lat, chyba że zgodnie z prawem odnoszącym się do dzieci, uzyska wcześniej pełnoletność16. Komercyjne wykorzystywanie dzieci (ang. commercial exploitation of chil- dren) — odnosi się do ich wykorzystywania do pracy lub innych zajęć wiążących się z uzyskiwaniem korzyści przez inną osobę. Do tego rodzaju wykorzystywa- nia zalicza się m.in. prostytucję dziecięcą. Działania te szkodzą fizycznemu i psy- chicznemu zdrowiu dziecka, a także jego rozwojowi intelektualnemu, moralnemu i społeczno-emocjonalnemu17. Wykorzystywanie seksualne dzieci w celach komercyjnych (ang. commer- cial sexual exploitation of children) — jest pogwałceniem podstawowych praw dziecka. Dziecko traktuje się jako przedmiot seksualny o wartości handlowej, a wynagrodzenie wypłacane jest dziecku lub osobie trzeciej, w gotówce lub w na- turze. Seksualne wykorzystywanie dzieci w celach komercyjnych (dziecięca pro- stytucja i pornografia) stanowi formę zniewolenia i przemocy wobec dzieci. Jest równoznaczne z pracą przymusową i współczesną formą zniewolenia18. Do seksualnego wykorzystywania dzieci w celach komercyjnych zaliczamy te działania, które upokarzają, degradują dziecko lub zagrażają jego życiu. Wyróżnia się trzy główne, powiązane ze sobą formy seksualnego wykorzystywania dzieci w celach komercyjnych: prostytucja, pornografia i handel dziećmi dla celów sek- sualnych. Inne formy seksualnego wykorzystywania dzieci obejmują seksturysty- kę, małżeństwa dzieci i przymuszanie do małżeństwa19. Prostytucja dziecięca (ang. child prostitution) — to angażowanie dziecka lub oferowanie jego usług seksualnych danej osobie za korzyści finansowe lub innego rodzaju świadczenie20. 15 Protokół fakultatywny do Konwencji o prawach dziecka w sprawie handlu dziećmi, dziecięcej prostytucji i dziecięcej pornografii, przyjęty w Nowym Jorku 25 maja 2000 r. (DzU z 2007 r., nr 76, poz. 494). 16 Konwencja o  prawach dziecka, podpisana w  Nowym Jorku 20  listopada 1989  r. (DzU z 1991 r., nr 120, poz. 526 z późn. zm.). 17 Report of the Consultation on Child Abuse Prevention [Raport z konsultacji nad zapo- bieganiem krzywdzeniu dzieci] (1999), Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), Genewa. 18 Declaration and Agenda for Action from the World Congress against the Commercial Sexual Exploitation of Children [Deklaracja końcowa I Światowego Kongresu Przeciwko Seksualnemu Wykorzystywaniu Dzieci w Celach Komercyjnych] (1996), Sztokholm. 19 Questions and answers about the Commercial Sexual Exploitation of Children [Pyta- nia i odpowiedzi — Seksualne wykorzystywanie dzieci w celach komercyjnych] (2001), ECPAT International, Bangkok. 20 Report of Special Rapporteur on the sale of children, child prostitution and phild pornography [Raport specjalnego sprawozdawcy w sprawie handlu dziećmi, dziecięcej prostytucji i dziecięcej pornografii] (1996), UNHCR. 1818 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Krzysztof Janoszka, Dzieci jako ofiary handlu ludźmi Prostytucja dziecięca to wykorzystanie dziecka do czynności seksualnych za wynagrodzeniem lub jakąkolwiek rekompensatą w innej formie21. Pornografia dziecięca (ang. child pornography) — to przedstawienie (przy użyciu jakichkolwiek środków) dziecka zaangażowanego w sposób rzeczywisty lub symulowany w czynności o charakterze seksualnym lub przedstawienie in- tymnych części ciała dziecka dla celów erotycznych22. Pojęcie „pornografia dzie- cięca” obejmuje materiał pornograficzny, który w sposób widoczny przedstawia: • osobę małoletnią w trakcie czynności o wyraźnym charakterze seksualnym; • osobę, która wydaje się być nieletnią, w trakcie czynności o wyraźnym cha- • rakterze seksualnym; realistyczny obraz przedstawiający osobę małoletnią w trakcie czynności o wyraźnym charakterze seksualnym23. Seksturystyka (ang. sex tourism) — to podróże organizowane przez przemysł turystyczny albo bez jego pośrednictwa (ale z wykorzystaniem jego struktur), których podstawowym celem jest doprowadzenie do komercyjnych kontaktów seksualnych między turystami a osobami zamieszkującymi dane terytorium24. Seksturystyka to komercyjne wykorzystanie seksualne dziecka przez osoby podróżujące z jednego kraju do innego, zazwyczaj mniej rozwiniętego, w celu za- angażowania się w kontakty seksualne z dziećmi25. Małżeństwo pod przymusem (ang. forced marriage) — obejmuje małżeń- stwa zawarte przez osoby, które do stanu małżeńskiego zostały przymuszone wbrew swojej woli lub nie były w pełni świadome i poinformowane, że wstępują w związek małżeński. Brak zgody może dotyczyć jednej lub obu stron albo zgoda ta może być wymuszona. Przymuszenie do małżeństwa może dotyczyć dwojga dzieci, dziecka i dorosłego lub dwojga dorosłych26. Pedofilia (ang. pedophilia) — to zaburzenie preferencji seksualnych, w któ- rym obiektem seksualnym jest dziecko, które nie wkroczyło jeszcze w okres doj- rzewania (zazwyczaj poniżej 13. roku życia)27. 21 Protokół fakultatywny do Konwencji o prawach dziecka w sprawie handlu dziećmi…, wyd. cyt. 22 Tamże. 23 Konwencja Rady Europy z 23 listopada 2001 r. o cyberprzestępczości. 24 WTO Statement on the Prevention on the Organized Child Sex Tourism [Stanowisko Światowej Organizacji Turystyki dotyczące zorganizowanej seksturystyki], Światowa Or- ganizacja Turystyki, Egipt 1995. 25 Questions and answers…, wyd. cyt. 26 Semantics or Substance? Towards a shared understanding of terminology referring to the sexual abuse and exploitation of children (2005), NGO Group for the Convention on the Rights of the Child. 27 Redefining the Jargon. Sexual Abuse of Children, Child Pornography and Paedophilia on the Internet: An International challenge (1999), UNESCO, Paris. Rozdział I. Charakterystyka zjawiska handlu dziećmi 1919 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Pedofilia — popęd płciowy do osobników nieposiadających drugo- i trze- ciorzędowych cech płciowych. Statystycznie występuje częściej u mężczyzn niż kobiet28. Grooming — to działania osoby dorosłej, która przy użyciu chatroomów (i innych środków komunikacyjnych dostępnych w Internecie) stara się nakłonić dziecko do kontynuacji znajomości w formie spotkania w świecie rzeczywistym z intencją seksualnego wykorzystania go29. Wykorzystywanie seksualne dziecka (ang. child sexual abuse) — to włącze- nie dziecka w aktywność seksualną, której nie jest ono w stanie w pełni zrozu- mieć i udzielić na nią świadomej zgody i/lub do której z pewnością nie dojrzało rozwojowo i nie może zgodzić się w ważny prawnie sposób, i/lub która jest nie- zgodna z normami prawnymi lub obyczajami danego społeczeństwa. Z wykorzystaniem seksualnym mamy do czynienia w sytuacji, gdy taka ak- tywność wystąpi pomiędzy dzieckiem a dorosłym lub dzieckiem a innym dziec- kiem; ponadto jeśli te osoby ze względu na wiek bądź stopień rozwoju pozostają w relacji opieki, zależności, władzy. Celem takiej aktywności jest zaspokojenie potrzeb innej osoby. Aktywność taka może dotyczyć: a) namawiania lub zmuszania dziecka do angażowania się w czynności sek- sualne, b) wykorzystywania dziecka do prostytucji lub innych prawnie zakazanych praktyk o charakterze seksualnym, c) wykorzystywania dziecka do produkcji materiałów lub przedstawień o cha- rakterze pornograficznym30. Zachowania seksualne angażujące dziecko — termin ten odnosi się do ak- tywności, których celem jest stymulacja seksualna (nie dotyczy to kontaktu z ge- nitaliami dziecka w sytuacjach związanych ze sprawowaniem opieki nad nim). Zachowania te dzielą się na: zachowania z kontaktem fizycznym (penetracja i kontakt bez penetracji) oraz zachowania bez kontaktu fizycznego (ekshibicjo- nizm, voyeuryzm, włączanie dziecka w oglądanie lub produkcję materiałów por- nograficznych, składanie dziecku propozycji o charakterze seksualnym, werbalne molestowanie dziecka)31. Za dziecko wykorzystane seksualnie można uznać każdą jednostkę w wieku bezwzględnej ochrony, jeśli osoba dojrzała seksualnie — czy to przez świadome 28 Diagnostic and Statistical Manual — DSM IV [Klasyfikacja DSM-IV Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego], American Psychiatric Association (APA). 29 Semantics or Substance? Towards a shared understanding of terminology referring to the sexual abuse and exploitation of children (2005), NGO Group for the Convention on the Rights of the Child. 30 Report of the Consultation on Child Abuse Prevention [Raport z konsultacji w spra- wie zapobiegania krzywdzeniu dzieci] (1999), Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), Genewa. 31 D. Finkelhor, A Sourcebook on Child Sexual Abuse, New York 1986. 2020 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Krzysztof Janoszka, Dzieci jako ofiary handlu ludźmi działanie, czy też przez zaniedbywanie swoich społecznych obowiązków lub obo- wiązków wynikających ze specyficznej odpowiedzialności za dziecko — dopusz- cza się zaangażowania dziecka w jakąkolwiek aktywność natury seksualnej, której intencją jest zaspokojenie osoby dorosłej32. Dzieci przymuszane do pracy (ang. child labour) — praca dzieci odnosi się do praktyk, które są psychicznie, społecznie i moralnie niebezpieczne i szkodli- we dla dzieci oraz wpływają na ich edukację szkolną poprzez pozbawienie ich możliwości uczęszczania do szkoły lub wymuszanie na nich przedwczesnego opuszczania szkoły, a także wiąże się z łączeniem obecności w szkole ze zbyt dłu- gą i wyczerpującą pracą. Najcięższe formy pracy dzieci obejmują: niewolnictwo, odłączenie od rodziny, narażenie na poważne ryzyko lub chorobę, konieczność samodzielnego utrzymania się na ulicach wielkich miast33. Określenie „najgorsze formy pracy dzieci” odnosi się do: a) wszystkich form niewolnictwa lub praktyk podobnych do niewolnictwa, ta- kich jak sprzedaż dzieci i handel nimi, niewolnictwo za długi i pańszczyzna lub praca przymusowa albo obowiązkowa, w tym przymusowe lub obowiąz- kowe rekrutowanie dzieci do udziału w konflikcie zbrojnym; b) korzystania, angażowania lub proponowania wykorzystania dziecka do pro- stytucji, pornografii lub przedstawień pornograficznych; c) korzystania, angażowania lub proponowania wykorzystania dziecka do nie- legalnych działalności, w szczególności do produkcji narkotyków i handlu nimi, jak to określają stosowne traktaty międzynarodowe; d) pracy, która ze względu na swój charakter lub okoliczności, w których jest pro- wadzona, może zagrażać zdrowiu, bezpieczeństwu lub moralności dzieci34. Dzieci bez opieki rodzicielskiej, dzieci rozłączone z rodzicami (ang. un- accompanied children) — to dzieci pozbawione podstawowego źródła ochrony. Znalazły się one w tej sytuacji, gdyż czasowo lub trwale: • • straciły swoich rodziców lub opiekunów, którzy sprawowali nad nimi opiekę; straciły kontakt ze swoimi opiekunami (np. dzieci, które żyją lub pracują na ulicy, są uchodźcami lub zostały przesiedlone); zostały oddzielone od swoich opiekunów (np. rodzice są aresztowani lub dzie- ci porwano); zostały umieszczone przez swoich rodziców/opiekunów w systemie opieki al- ternatywnej (np. dzieci niepełnosprawne lub dzieci z ubogich rodzin umiesz- czone w instytucjach); • • 32 Standing Committee on Sexually Abused Children. 33 Decent Work and the Millennium Development Goals [Uczciwa praca i milenijne prio- rytety rozwoju] (2005), Międzynarodowa Organizacja Pracy. 34 Konwencja nr 182 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotycząca zakazu i natychmia- stowych działań na rzecz eliminowania najgorszych form pracy dzieci, przyjęta w Gene- wie 17 czerwca 1999 r. (DzU z 2004 r., nr 139, poz. 1474). Rozdział I. Charakterystyka zjawiska handlu dziećmi 2121 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== • zostały pozbawione przez państwo opieki rodzicielskiej (np. poprzez pozba- wienie rodziców praw rodzicielskich z powodu przemocy domowej), długo- terminowo przebywają w instytucjach opieki zdrowotnej (np. z powodów takich, jak zarażenie HIV/AIDS); • przebywają w ośrodku szkolno-wychowawczym, izbie zatrzymań dla mło- docianych, ośrodku resocjalizacyjno-poprawczym lub karnym w rezultacie administracyjnej lub sądowej decyzji (np. podejrzani albo skazani młodociani sprawcy lub dzieci ubiegające się o status uchodźcy)35. Dzieci pozbawione opieki — to dzieci, które zostały oddzielone od obojga rodziców i innych krewnych, nie przebywają pod opieką żadnego dorosłego, któ- ry zgodnie z prawem lub obyczajami jest odpowiedzialny za opiekę nad nimi36. Dzieci cudzoziemskie bez opieki (ang. separated children) — to osoby po- niżej 18. roku życia, które przebywają poza krajem swego pochodzenia i są od- dzielone od obojga rodziców lub prawnego opiekuna. Niektóre dzieci pozostają same, podczas gdy inne mogą mieszkać z członkami dalszej rodziny. Wszystkie dzieci bez opieki mają prawo do ochrony gwarantowanej przez szerokie spek- trum międzynarodowych i krajowych aktów prawnych. Dzieci te mogą szukać azylu ze względu na obawę przed prześladowaniami lub brak ochrony na skutek naruszania praw człowieka, konfliktu zbrojnego lub sytuacji politycznej w kraju, z którego pochodzą. Mogą być ofiarami handlu ludźmi, wykorzystywania seksu- alnego czy innego rodzaju wykorzystywania. Dzieci te mogły także przybyć do Europy, aby uciec przed złymi warunkami życia37. Dzieci ulicy (ang. street children) — to osoby poniżej 18. roku życia, któ- re przez krótszy lub dłuższy czas żyją w środowisku ulicznym. Przenoszą się z miejsca na miejsce, nawiązując kontakt z grupą rówieśniczą lub innymi oso- bami na ulicy. Oficjalny adres tych dzieci to adres rodziców lub jakiejś instytucji socjalnej. Dzieci te mają słaby kontakt ze swoimi rodzicami, z przedstawicielami szkół i instytucji wspomagających, które ponoszą za nie odpowiedzialność, lub w ogóle nie mają takiego kontaktu38. Wyróżnia się trzy typy „dzieci ulicy”: • dzieci żyjące na ulicy — uciekły od swych rodzin i mieszkają na ulicy; • dzieci pracujące na ulicy — mieszkają w swych domach, jednakże większość czasu spędzają na ulicach i samodzielnie zaspokajają swoje potrzeby; 35 Children without Primary Caregivers and in Institutions [Dzieci pozbawione opieki rodzicielskiej i dzieci w instytucjach], UNICEF. 36 Inter-agency Guiding Principles on Unaccompanied and Separated Children [Między- agencyjne zasady postępowania dotyczące dzieci bez opieki] (2004), Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża. 37 Statement of  good practice [Zasady dobrej praktyki] (2004), Save the  Children, UNHCR. 38 International Association for Street Children AIDER. 2222 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Krzysztof Janoszka, Dzieci jako ofiary handlu ludźmi • dzieci z rodzin żyjących na ulicy — mieszkają na ulicach razem ze swymi rodzinami39. „Dzieci ulicy” spędzają praktycznie cały czas na ulicy. W domu właściwie tylko nocują. Na ulicy „załatwiają” wszystko — od pieniędzy po żywność, za- bawki i ubrania. Nie znają wartości pieniądza i rzeczy. Znajdują przyjemność w niszczeniu mienia. Często są członkami nieformalnych grup dziecięcych, gdzie obowiązuje kult siły. Wdają się w bójki lub napadają na przypadkowych ludzi. „Zarabiają”, głównie żebrząc i kradnąc, a zdobytymi towarami handlują między sobą lub na bazarach. Część dzieci eksperymentuje z alkoholem, kleja- mi i używkami, gdyż brak zajęć i opieki sprawia, że staje się to atrakcyjną formą spędzania czasu. Prawie wszystkie „dzieci ulicy” mają poważne kłopoty w szko- le z powodu wagarów, agresji i niskich możliwości intelektualnych spowodowa- nych zaniedbaniem wychowawczym. Powielają styl życia swoich rodziców, sta- jąc się częścią marginesu społecznego. Brak prawidłowych wzorców w rodzinie powoduje, że dzieci nie potrafią nawiązywać bliskich i konstruktywnych relacji z rówieśnikami40. Adopcja — termin równoznaczny z określeniem „przysposobienie”. Przez przysposobienie należy rozumieć powstały z woli osób zainteresowanych taki sto- sunek prawny, jaki istnieje pomiędzy rodzicami a dzieckiem. Jest to więc stosunek rodzicielski, w ramach którego powstają między przysposabiającym a przyspo- sobionym wszelkie obowiązki i prawa właściwe dla naturalnego stosunku rodzi- cielskiego. Wiążą się z tym stan cywilny polegający na pochodzeniu jednej osoby od drugiej, władza rodzicielska oraz obowiązek alimentacyjny41. Krzywdzenie dziecka (ang. child abuse, child maltreatment) — krzywdze- nie lub maltretowanie dziecka to wszystkie formy fizycznego i/lub emocjonalne- go złego traktowania, zaniedbania, wykorzystania seksualnego lub komercyjne- go, doznane od osoby odpowiedzialnej za dziecko, której ono ufa lub która ma władzę nad nim, skutkujące faktyczną lub potencjalną krzywdą dziecka dla jego zdrowia, możliwości przetrwania, rozwoju albo godności42. Krzywdzenie dziecka to każde działanie lub bezczynność jednostki, instytucji lub społeczeństwa jako całości i każdy rezultat takiego działania lub bezczynno- ści, które nie respektują równych praw i swobody dzieci i/lub zakłócają ich opty- malny rozwój43. Krzywdzenie dziecka to każde działanie bądź jego zaniechanie ze strony ro- dzica lub opiekuna prowadzące do śmierci, poważnego uszkodzenia ciała lub krzywdy emocjonalnej, wykorzystania seksualnego, a także każde działanie 39 UNICEF, 1986. 40 Rada Programu „Dzieci Ulicy” Fundacji dla Polski. 41 J. Pietrzykowski, Kodeks rodzinno-opiekuńczy z komentarzem, Warszawa 1990, s. 64. 42 Report of the Consultation…, wyd. cyt. 43 D.G. Gil, Violence against children, Cambridge 1970. Rozdział I. Charakterystyka zjawiska handlu dziećmi 2323 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== lub jego zaniechanie powodujące ryzyko doznania przez dziecko poważnej krzywdy44. Krzywdzenie instytucjonalne (ang. institutional abuse) — to każdy system, program, działanie, procedura lub indywidualna interakcja z dzieckiem w opie- ce instytucjonalnej, która nadużywa, zaniedbuje lub jest szkodliwa dla zdrowia, bezpieczeństwa lub dobrego stanu emocjonalnego i fizycznego dziecka, lub któ- ra w jakikolwiek inny sposób wykorzystuje albo też narusza podstawowe prawa dziecka45. Krzywdzenie instytucjonalne odnosi się do krzywdzenia dziecka przez pra- cownika instytucji opieki, szkodliwych praktyk funkcjonujących w instytucji lub niewłaściwych postaw społeczeństwa, dotyczących opieki instytucjonalnej. Kate- gorie krzywdzenia instytucjonalnego to: urazy nieprzypadkowe, wykorzystywa- nie seksualne, niezapewnienie odpowiedniej opieki, krzywdzenie emocjonalne, niemoralne zachowania personelu, szkodliwe ograniczenia nakładane na dziecko, celowe powodowanie niepowodzeń dziecka lub upokarzanie go46. Krzywdzenie emocjonalne (ang. emotional abuse) — oznacza niezapew- nianie dziecku rozwojowo odpowiedniego, wspierającego środowiska, łącznie z dostępnością osoby znaczącej, tak by dziecko mogło rozwinąć stabilne i pełne kompetencje emocjonalne i społeczne adekwatne do jego osobistych możliwości i kontekstu społecznego, w którym żyje. Te niekorzystne działania wobec dziecka powodują lub z dużym prawdopodobieństwem mogą spowodować krzywdy zdro- wotne, fizyczne, psychiczne, moralne lub społeczne w rozwoju dziecka, a kontrola nad nimi spoczywa na rodzicu lub innej osobie, z którą dziecko pozostaje w re- lacji opartej na zaufaniu, władzy lub odpowiedzialności. Działania uznawane za krzywdzenie emocjonalne obejmują: ograniczanie swobodnego poruszania się, upokarzanie, oczernianie, traktowanie dziecka jako „kozła ofiarnego”, straszenie, dyskryminowanie, wyśmiewanie oraz wszelkie inne niefizyczne formy wrogiego lub odrzucającego traktowania47. Maltretowanie psychiczne — oznacza powtarzający się wzorzec zachowań opiekuna lub skrajnie drastyczne wydarzenie (lub wydarzenia), które powodują u dziecka poczucie, że jest złe, niekochane, niechciane, zagrożone i że jego osoba ma wartość jedynie wtedy, gdy zaspokaja potrzeby innych. Formy maltretowania 44 Child Abuse Prevention and Treatment Act [Ustawa o zapobieganiu przemocy wobec dzieci i terapii dla dzieci krzywdzonych] (1974), USA. 45 E. Gil, Institutional abuse of children in out-of-home care, „Child Youth Services” 1982, vol. 4. 46 N. Rindfleisch, J. Rabb, How much of a problem is resident mistreatment in child welfare institutions, „Child Abuse and Neglect” 1984, vol. 8. 47 Report of the Consultation on Child Abuse Prevention [Raport z konsultacji w sprawie zapobiegania krzywdzeniu dzieci] (1999), Światowa Organizacja Zdrowia (WHO). 2424 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Krzysztof Janoszka, Dzieci jako ofiary handlu ludźmi psychicznego to: odtrącanie, zastraszanie, wyzyskiwanie/przekupstwo, odrzuce- nie emocjonalne, izolowanie, zaniedbywanie rozwoju umysłowego, nauki, opie- ki medycznej48. Emocjonalne krzywdzenie i zaniedbywanie definiuje się jako związek po- między dzieckiem a opiekunem, charakteryzujący się utrwalonymi, szkodliwymi dla dziecka wzorami działania. Te jednak nie obejmują bezpośredniego kontaktu cielesnego. Do kategorii krzywdzenia psychicznego można zaliczyć: • uczuciową niedostępność, brak reakcji emocjonalnej, zaniedbywanie (obej- muje niewrażliwość rodziców) — przypisywanie dziecku negatywnych cech, błędna ocena dziecka (wrogość, oczernianie, odrzucanie dziecka, które jest postrzegane jako zasługujące na takie traktowanie); • niekonsekwentne i niewłaściwe dla rozwoju dzieci interakcje (stawianie dziec- ku oczekiwań wykraczających poza możliwości na danym etapie rozwoju, nadmierna opiekuńczość, ograniczenie poznawania i uczenia się, narażenie na zawstydzające lub traumatyczne wydarzenia i interakcje); • nieuznawanie lub lekceważenie indywidualności i odrębności dziecka (wyko- rzystywanie go do zaspokojenia potrzeb psychologicznych rodzica, nieumie- jętność rozróżniania między rzeczywistością a życzeniami i przekonaniami dorosłego dotyczącymi dziecka); • uniemożliwianie dziecku adaptacji społecznej (wspieranie postaw antyspo- łecznych, zaniedbanie psychiczne — niezapewnienie odpowiedniej stymulacji poznawczej lub możliwości doświadczania i uczenia się)49. Zaniedbywanie dziecka (ang. child neglect) — to niezapewnianie odpowied- nich warunków do rozwoju dziecka w sferze zdrowotnej, edukacyjnej i emocjo- nalnej, odpowiedniego odżywiania, schronienia i bezpieczeństwa, w ramach środków dostępnych rodzicom lub opiekunom, i w następstwie powodujące lub mogące powodować uszczerbek na zdrowiu dziecka lub zaburzenie rozwoju psy- chicznego, moralnego lub społecznego. Wyróżnia się zaniedbanie fizyczne (eko- nomiczne, zdrowotne), emocjonalne, edukacyjne (intelektualne)50. Zaniedbywanie to niezaspokajanie podstawowych potrzeb dziecka. Zanie- dbywanie może być: fizyczne, zdrowotne, edukacyjne, emocjonalne51. 48 The American Professional Society on the Abuse of Children [Amerykańskie Stowa- rzyszenie Profesjonalistów Przeciwdziałających Krzywdzeniu Dzieci]. 49 D. Glaser, Podstawy teoretyczne i pojęciowe dotyczące krzywdzenia psychicznego i za- niedbywania emocjonalnego dzieci, „Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka” 2003, nr 4, s. 52. 50 Report of the Consultation on Child Abuse Prevention [Raport z konsultacji nad zapo- bieganiem krzywdzeniu dzieci], Światowa Organizacja Zdrowia, Genewa 1999. 51 Child Abuse Prevention and Treatment Act [Ustawa o zapobieganiu przemocy wobec dzieci i terapii dla dzieci krzywdzonych] (1974), USA. Rozdział I. Charakterystyka zjawiska handlu dziećmi 2525 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Kary fizyczne (ang. corporal punishment) — kara cielesna to każda kara, do której wymierzenia używana jest siła fizyczna, i która w zamierzeniu ma sprawić ból lub spowodować dyskomfort52. Przemoc fizyczna wobec dziecka (ang. physical child abuse) — to taka prze- moc, w wyniku której dziecko doznaje faktycznej fizycznej krzywdy lub jest nią potencjalnie zagrożone. Krzywda ta następuje w wyniku interakcji, nad którą kontrolę sprawuje rodzic lub inna osoba odpowiedzialna za dziecko, lub której dziecko ufa, lub która ma władzę nad nim. Przemoc fizyczna wobec dziecka może być czynnością powtarzalną lub jednorazową53. Przemoc fizyczna wobec dziecka to celowe użycie wobec niego siły fizycznej, które powoduje lub z dużym prawdopodobieństwem może spowodować uszczer- bek na zdrowiu dziecka, zagrażać jego życiu, rozwojowi i godności. Działania te mogą obejmować: uderzanie, bicie, kopanie, potrząsanie, gryzienie, duszenie, pa- rzenie, przypalanie, trucie54. Zastępczy (przeniesiony) zespół Münchhausena (ang. Münchhausen Syn- drome by Proxy — MSBP) — polega na celowym wywoływaniu przez rodzi- ców rzeczywistych objawów chorobowych u dziecka. Objawy te zazwyczaj mają charakter przewlekły lub nawracający, ponadto rodzice przekazują lekarzom fał- szywe informacje na temat dotychczasowego przebiegu choroby. Zespół ten jest najczęściej rozpoznawany u dzieci w wieku 0–6 lat, które są zbyt małe, aby ujaw- nić swoją sytuację. Wśród wywoływanych objawów zdarzają się najczęściej: nie- zborność ruchowa i patologiczna senność na skutek podawania dzieciom dużych dawek barbituranów, uporczywe wymioty na skutek mechanicznej prowokacji, hipoglikemia po podaniu insuliny, zakażenia wywołane wstrzykiwaniem zanie- czyszczonych substancji55. Zastępczy zespół Münchhausena — jest szczególną formą maltretowania dziecka przez opiekunów. Polega ona na tym, że rodzice (opiekunowie) fałszywie informują lekarzy o rzekomych objawach chorobowych ich dzieci, a sami prepa- rują lub wywołują chorobę. Manipulacje te prowadzą do wytwarzania objawów lub choroby nierzadko w sposób przestępczy. Zespół Münchhausena swoją nazwę 52 Eliminating Corporal Punishment: A Human Rights Imperative for Europe’s Children (2005), Rada Europy. 53 Report of the Consultation on Child Abuse Prevention [Raport z konsultac
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Dzieci jako ofiary handlu ludźmi
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: