Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00223 007148 14658321 na godz. na dobę w sumie
Dzieciobójstwo. Aspekty prawne i etyczne - ebook/pdf
Dzieciobójstwo. Aspekty prawne i etyczne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 465
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5492-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> karne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W książce przedstawiono analizę zjawiska dzieciobójstwa z punktu widzenia prawa, psychologii, medycyny, filozofii, etyki i teologii.

Autorka zaprezentowała m.in.:

Adresaci:
Publikacja jest przeznaczona dla pracowników naukowych, adwokatów, sędziów, prokuratorów, psychologów klinicznych oraz studentów.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

DZIECIOBÓJSTWO ASPEKTY PRAWNE I ETYCZNE Joanna Brzezińska Warszawa 2013 Stan prawny na 1 lutego 2013 r. Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Ewa Fonkowicz Opracowanie redakcyjne Izabela Ratusińska Łamanie Kamila Tomecka Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSI(cid:141)(cid:257)KI © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA, 2013 ISBN 978-83-264-4139-4 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska SA Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl mojej Siostrze Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów / 11 Wstęp / 15 Rozdział 1 Prawna ochrona życia ludzkiego u jego początku / 23 1. Wprowadzenie / 23 2. Ochrona życia w świetle polskiej Konstytucji / 24 3. O ochronie życia w przepisach prawa międzynarodowego i europejskiego / 31 4. Ochrona życia ludzkiego w obowiązującym polskim prawie karnym / 46 4.1. Systematyka przestępstw przeciwko życiu w kodeksie 4.2. O kryteriach temporalnych początku życia ludzkiego karnym z 1997 r. / 46 w prawie karnym / 48 Rozdział 2 Aksjologiczne aspekty życia ludzkiego / 59 1. Między etyką wartości a etyką jakości życia ludzkiego / 59 2. Uwagi o wartości życia ludzkiego w stadium płodowym / 73 3. Kwestia statusu noworodków zdeformowanych / 85 4. Ochrona początków życia człowieka w dawnej i współczesnej nauce Kościoła katolickiego / 102 Rozdział 3 Historyczny rys prawnokarnej regulacji dzieciobójstwa / 117 1. Najdawniejsze ustawodawstwa wobec dzieciobójstwa. Od antyku po średniowiecze / 117 7 Spis treści 2. Regulacje dzieciobójstwa w niektórych państwach Europy / 133 Zachodniej od XVI do XIX w. 2.1. Ustawodawstwo niemieckie / 133 2.2. Francja / 143 2.3. Włochy / 150 3. Ustawodawstwo polskie wobec dzieciobójstwa / 152 3.1. Uwagi o regulacji dzieciobójstwa przed kodeksem karnym z 1932 r. / 152 3.2. Dzieciobójstwo w ujęciu kodeksu karnego z roku 1932 i 1969 / 162 Rozdział 4 Dzieciobójstwo jako przestępstwo uprzywilejowane / 167 1. Uwagi ogólne o pojęciu przestępstwa uprzywilejowanego / 167 2. Relacje typu podstawowego przestępstwa do typów zmodyfikowanych / 174 3. O podstawach uprzywilejowania przestępstwa dzieciobójstwa / 180 Rozdział 5 Przestępstwo dzieciobójstwa w kodeksie karnym z 1997 r. / 189 1. Pierwotna regulacja przestępstwa dzieciobójstwa w kodeksie karnym z 1997 r. / 189 2. Uwagi o podmiocie przestępstwa dzieciobójstwa / 197 2.1. Matka jako podmiot indywidualny / 197 2.2. Kwestia statusu matki zastępczej / 203 3. O niektórych aspektach strony podmiotowej / 205 4. Spory terminologiczne wokół znamienia „dziecko” w konstrukcji przestępstwa dzieciobójstwa / 219 5. „Okres porodu” jako znamię temporalne przestępstwa dzieciobójstwa / 231 6. Kontrowersje dotyczące znamienia „wpływ przebiegu porodu” / 241 7. Sposoby realizacji znamion przestępstwa dzieciobójstwa / 276 8. Uwagi o odpowiedzialności karnej za współdziałanie przy dzieciobójstwie / 281 8 Spis treści 9. Sankcja karna / 287 10. Uwagi końcowe / 292 Rozdział 6 Prawne regulacje przestępstwa dzieciobójstwa w niektórych ustawodawstwach europejskich / 298 1. Wprowadzenie / 298 2. Francja / 299 3. Niemcy / 307 4. Włochy / 319 5. Wielka Brytania / 329 6. Uwagi końcowe / 336 Rozdział 7 Przestępstwo dzieciobójstwa w ujęciu danych statystycznych oraz w badaniach ankietowych / 342 1. Wprowadzenie / 342 2. Dzieciobójstwo w ujęciu ogólnopolskich danych statystycznych / 347 2.1. Lata 1932–1968 / 347 2.1.1. Rozmiary i dynamika dzieciobójstwa / 347 2.1.2. Charakterystyka sylwetek sprawczyń przestępstwa dzieciobójstwa / 350 2.1.3. Liczba skazań i wymiar kary za przestępstwo dzieciobójstwa / 354 2.2. Lata 1969–1996 / 357 2.2.1. Rozmiary i dynamika dzieciobójstwa / 357 2.2.2. Charakterystyka sylwetek sprawczyń przestępstwa dzieciobójstwa / 358 2.2.3. Liczba skazań i wymiar kary za przestępstwo dzieciobójstwa / 361 2.3. Lata 1997–2009 / 363 2.3.1. Rozmiary i dynamika dzieciobójstwa / 363 2.3.2. Charakterystyka sylwetek sprawczyń przestępstwa 2.3.3. Skutki kryminalno-polityczne przestępstwa dzieciobójstwa / 364 dzieciobójstwa / 368 3. Dzieciobójstwo w świetle badań statystycznych w niektórych państwach Europy Zachodniej / 370 9 3.1.1. Rozmiary i dynamika dzieciobójstwa we Francji w latach 1900–1963 / 372 3.1.2. Charakterystyka sylwetek sprawczyń / 373 3.1.3. Liczba skazań i wymiar kary za przestępstwo dzieciobójstwa / 375 3.2. Włochy / 377 Spis treści 3.1. Francja / 370 3.2.1. Rozmiary i dynamika dzieciobójstwa we Włoszech w latach 1932–1993 / 377 3.2.2. Charakterystyka sylwetek sprawczyń przestępstwa dzieciobójstwa / 378 3.2.3. Liczba skazań za przestępstwo dzieciobójstwa / 383 4. Dzieciobójstwo w poglądach sędziów. Badania własne / 385 5. Uwagi końcowe / 395 Zakończenie / 403 Załącznik nr 1 / 417 Bibliografia / 421 Wykaz orzeczeń sądowych / 459 Źródła internetowe / 461 Wykaz źródeł prawa i aktów pozaprawnych / 463 Wykaz ważniejszych skrótów Akty prawne c.p. cod. pen. EKPC Konstytucja, Konstytucja RP k.k. code pénal, aktualnie obowiązujący francuski kodeks karny codice penale, aktualnie obowiązujący włoski kodeks karny Europejska Konwencja Praw Człowieka ustawa z dnia 2 kwietnia 1997 r. – Konstytu- cja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) MPPOiP Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich PDPC StGB TUE i Politycznych Powszechna Deklaracja Praw Człowieka Strafgesetzbuch, niemiecki kodeks karny Traktat z dnia 30 kwietnia 2004 r. o ustano- wieniu Unii Europejskiej (Dz. Urz. C 83, s. 1 z 30.03.2010) Czasopisma AMSiK AMSPSiK Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii Archiwum Medycyny Sądowej, Psychiatrii Sądowej i Kryminalistyki 11 Wykaz ważniejszych skrótów Biul. SN GAPP KZS Lek. Pol. NP OSA OSN OSNKW OSNPG OSNwSK OSP OSPiKA OTK-A Pal. PiP Probl. Krym. Probl. Praw. Prok. i Pr. Przeg. Lek. Przeg. Sąd. PS Psych. Pol. RPEiS SP Biuletyn Sądu Najwyższego Gazeta Administracji i Policji Państwowej Krakowskie Zeszyty Sądowe Lekarz Polski Nowe Prawo Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Wydawni- ctwo Prokuratury Generalnej Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbi- trażowych Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Seria A Palestra Państwo i Prawo Problemy Kryminalistyki Problemy Praworządności Prokuratura i Prawo Przegląd Lekarski Przegląd Sądowy Przegląd Sejmowy Psychiatria Polska Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Studia Prawnicze WPP Wojskowy Przegląd Prawniczy ZNUJ ZNUŁ Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego 12 Wykaz ważniejszych skrótów Inne ETS SA SN TK TNOiK WHO Europejski Trybunał Sprawiedliwości sąd apelacyjny Sąd Najwyższy Trybunał Konstytucyjny Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierow- nictwa Światowa Organizacja Zdrowia Wstęp Życie człowieka, zajmując niewątpliwie naczelne miejsce w hierar- chii wszelkich innych dóbr, których pozostaje on wyłącznym dyspo- nentem, zachowuje swoje uniwersalne walory nie tylko w wymiarze indywidualnym, lecz również na płaszczyźnie społecznej. Zakres bo- wiem ochrony, zagwarantowany niniejszemu dobru, zawsze stanowi odzwierciedlenie poziomu humanizacji życia społecznego. Problema- tyka prawnokarnej ochrony życia ludzkiego skłania do nieustannej refleksji, przede wszystkim dlatego, że określenie zakresu tejże ochrony wymaga odpowiedzi na pytanie, od kiedy zaczyna się człowiek, która to wątpliwość stanowi jednocześnie obszar wzmożonej refleksji ba- dawczej w etyce, filozofii czy teologii. Pozbawienie człowieka najbardziej cennego z jego dóbr, jakim pozostaje życie, zawsze wyzwala wyjątkowo silne, negatywne reakcje emocjonalne, które są szczególnie wzmożone, gdy ofiarą zabójstwa jest noworodek, a sprawcą czynu matka dziecka. Atypowość zachowania dzieciobójczyni stanowi od dawna przedmiot szczególnego zainte- resowania zarówno doktryny prawa karnego, jak i etyki i skłania do podjęcia pogłębionych rozważań, których celem jest przede wszystkim wyznaczenie sposobu normatywnego rozstrzygnięcia analizowanej problematyki. Dzieciobójstwo towarzyszyło ludzkości już od czasów antycznych. Ewolucja reakcji na ten rodzaj zachowania, podejmowanego pierwot- nie zwłaszcza przez ojca w ramach przysługującego mu ius vitae necis- que (prawa życia i śmierci), znacznie rzadziej wspólnie przez rodziców, następowała stopniowo. Uzasadnienia dla społecznej akceptacji wobec praktyki eliminowania potomstwa należy poszukiwać w płaszczyźnie obyczajowej oraz ekonomicznej społeczeństw starożytnych. Życie dzie- cka, szczególnie w wypadku, jeśli wykazywało ono jakiekolwiek ułom- ności, nie stanowiło w świecie antycznym wartości analogicznej do tej, 15 Wstęp jaką obdarzano życie jednostki dojrzałej. Dzieciobójstwo było ponadto swoistą metodą rozwiązywania problemów demograficznych, stając się regulatorem przyrostu naturalnego. Dopiero postępująca około IV w. n.e. intensyfikacja wpływów religii chrześcijańskiej, modyfikujących stopniowo mentalność i obyczajowość ówczesnego społeczeństwa, czyniąc z godności człowieka wartość fundamentalną, zaczęła wy- wierać poważny wpływ na potępienie wszelkich praktyk uśmierca- nia dzieci. Konsekwencją tego procesu stało się natomiast stosowanie niezwykle drastycznych metod karania sprawców dzieciobójstw przez władze świeckie. Zasadnicza zmiana reakcji na dzieciobójstwo zosta- ła zapoczątkowana dopiero około XVI w., kiedy przy ocenie czynu matki zaczęto dostrzegać konieczność uwzględnienia także płaszczy- zny motywacyjnej jej zachowania. Z kolei ten aspekt zapoczątkował, w większości ustawodawstw XIX-wiecznych, proces kwalifikacji dzie- ciobójstwa w charakterze zabójstwa typu uprzywilejowanego. Dopiero kolejne stulecie przyniosło ze sobą konieczność pełniejszej refleksji również nad statusem ofiary przestępstwa dzieciobójstwa. Wskazany typ zachowań kryminalnych od wieków wzbudza co najmniej społeczny sprzeciw, a nawet odrazę i potępienie. Wydaje się, że powodem licznych kontrowersji, jakie koncentrują się wokół prze- stępstwa dzieciobójstwa, jest ekstracharakterogenność czynu matki, będąca wynikiem niewytłumaczalnego niewykształcenia się natural- nego instynktu, jakim powinna ona zostać obdarzona. W istocie prze- stępstwo, którego dopuszcza się matka, stanowi przykład zaprzeczenia macierzyństwa, a jednocześnie pozostaje wymierzone w przyrodzoną predyspozycję psychiczną człowieka, wyrażającą się w dążeniu do za- chowania własnego gatunku. Warto jednak dodać, że radykalne oceny dzieciobójstwa są zwykle jednopłaszczyznowe i nie uwzględniają polimotywacyjności przed- miotowego przestępstwa. Ta właściwość dzieciobójstwa, która polega na wieloaspektowym uwarunkowaniu czynu zabronionego matki, skłania do jego interdyscyplinarnej i wielowątkowej analizy. W ob- liczu rozważań koncentrujących się wokół wartości fundamentalnej, jaką stanowi życie człowieka, bez względu na stopień jego dojrzałości, konieczne staje się odniesienie do kwestii natury etycznej, teologicz- nej czy wreszcie medycznej splatających się nierozerwalnie z podjętą w pracy badaną problematyką. Jednocześnie owa wieloaspektowość przestępstwa dzieciobójstwa determinuje w konsekwencji rozszerzenie zakresu uwag natury dogmatycznej o ustalenia z innych dyscyplin 16 Wstęp naukowych, wśród których niewątpliwie miejsce szczególne zajmują: psychologia i psychiatria, ale także neonatologia oraz perinatologia. Uzasadnieniem podjęcia w niniejszej pracy rozważań dotyczących pogłębionej analizy prawnokarnych i etycznych aspektów przestęp- stwa dzieciobójstwa jest szczególna doniosłość problematyki ochrony życia na jego początkowym etapie oraz niewielka liczba szczegółowych monograficznych opracowań, poświęconych temu zagadnieniu. W li- teraturze przedmiotu można ich odnaleźć zaledwie kilka. W okresie powojennym najstarszym studium dotyczącym dzieciobójstwa w pra- wie karnym było opracowane w latach 50. Dzieciobójstwo w świetle pra- wa karnego. Studium prawno-porównawcze autorstwa Z. Papierkow- skiego. W latach 90. omawiane zagadnienie zostało częściowo tylko podjęte przez M. Tarnawskiego w pracach: Zabójstwo uprzywilejowane w ujęciu polskiego prawa karnego, a także Zabójstwo uprzywilejowa- ne w świetle badań sądowych i badań ankietowych. Obecnie wśród nowszych publikacji należy wskazać opracowania K. Holki-Marzec – Dzieciobójstwo – przestępstwo uprzywilejowane czy zbrodnia oraz M. Szweda i L. Wieczorka – Dzieciobójstwo. Od przepisu prawa do indywidualnego przypadku, a także pracę A. Księżopolskiej-Breś – Od- powiedzialność karna za dzieciobójstwo w polskim prawie karnym. Wydaje się jednak, że tak istotna, a przy tym kontrowersyjna proble- matyka ochrony życia u jego początku uzasadnia konieczność konty- nuowania dalszych badań, a przede wszystkim rozszerzenia zakresu badawczego szczególnie z perspektywy historycznej, dogmatycznej, prawno-porównawczej oraz etycznej, a nawet empirycznej. W niniejszej pracy wyodrębniono cztery zadania badawcze ma- jące najistotniejsze znaczenie dla kompleksowego ujęcia problematy- ki dzieciobójstwa. Wstępnym zadaniem badawczym było ustalenie, jaką wartość stanowi życie ludzkie z perspektywy etyki, przy czym przedstawiono dwie opozycyjne, wzajemnie skontrastowane grupy poglądów: z jednej strony zwolenników etyki wartości życia, z drugiej ich oponentów, hołdujących postulatowi jakości ludzkiej egzystencji. W rozważaniach natury aksjologicznej uwzględniono również stano- wisko zajmowane wobec przedstawionej kwestii w doktrynie chrześ- cijańskiej. Drugim z zadań badawczych, podjętym przez autorkę, była ana- liza dogmatyczna obowiązującego przepisu art. 149 k.k. w strukturze przestępstw przeciwko życiu wraz z propozycją modyfikacji zakresu poszczególnych znamion, składających się na strukturę badanego 17 Wstęp unormowania oraz ustalenie, czy uzasadnione jest kwalifikowanie dzieciobójstwa w charakterze przestępstwa sui generis, typizowanego w art. 149 k.k. poprzez wskazanie w tym zakresie zarówno poglądów de lege lata, jak i stanowiska de lege ferenda. Kolejnym zadaniem badawczym było przedstawienie rozwiązań legislacyjnych, dotyczących przestępstwa dzieciobójstwa, obowiązują- cych w wybranych państwach Europy Zachodniej: Francji, Niemczech, Włoszech i Wielkiej Brytanii oraz porównanie ich z polską regulacją karną poprzez zaakcentowanie występujących pomiędzy nimi różnic. Ostatnie z zadań podjętych w pracy polegało na kompleksowym zestawieniu i analizie wyników badań empirycznych, dotyczących przestępstwa dzieciobójstwa, prowadzonych w Polsce na przestrzeni obowiązywania kolejnych regulacji kodeksowych: z 1932 r., z 1969 r. oraz z 1997 r. oraz porównanie uzyskanych wyników z obrazem tego przestępstwa w zestawieniach statycznych dwóch państw Europy Za- chodniej: Francji i Włoch. Konfrontacja ta została dodatkowo pogłę- biona wynikami badań ankietowych, przeprowadzonych wśród pol- skich sędziów, które dotyczyły oceny zasadności oraz prawidłowości obowiązującego rozwiązania legislacyjnego dotyczącego przestępstwa dzieciobójstwa z jednoczesnym uwzględnieniem stanowiska badanej grupy przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości wobec przedstawio- nych w ankiecie postulatów zmian art. 149 k.k. Punktem wyjścia obszernych rozważań, koncentrujących się wo- kół poruszanej w rozprawie problematyki przestępstwa dzieciobój- stwa w wymiarze prawnokarnym były, zawarte w rozdziale I, wstępne ustalenia o zakresie ochrony prawnej, gwarantowanej człowiekowi na początkowym etapie życia w Konstytucji, a także w wiążących Polskę przepisach o zasięgu międzynarodowym i europejskim oraz w po- szczególnych unormowaniach zawartych w obowiązującym kodeksie karnym. Z punktu widzenia przyjętych w pracy zadań badawczych nie- zwykle istotne są rozważania o zabarwieniu aksjologicznym zawar- te w jej rozdziale II. Ich celem było zwrócenie uwagi na wyraźną rozbieżność konsekwencji wynikających z przyjęcia jednej z dwóch postaw etycznych zajmowanych wobec dobra, jakim pozostaje życie ludzkie. Według zwolenników koncepcji świętości życia uchodzi ono za wartość fundamentalną i nienaruszalną, ze względu na swoją nie- odtwarzalność zachowuje charakter wyjątkowy wobec pozostałych dóbr, niezależny od stopnia rozwoju i kondycji psychofizycznej jego 18 Wstęp dzierżyciela. Przeciwnicy takiego stanowiska zakładają, że życie po- zostaje wartością wypełniającą się wszakże jedynie pod warunkiem jego dostatecznej i obiektywnej jakości, na którą składają się określone czynniki, co w sytuacjach ekstremalnych czyni dozwolonym ingero- wanie w jego temporalne granice. Kwestię kluczową stanowiło ustale- nie, czy wobec tak zaawansowanej aksjologicznej dychotomii postaw możliwe jest wyznaczenie społecznie akceptowanych, obiektywnych standardów powinnego zachowania wobec życia ludzkiego, które nie zyskało jeszcze bezspornego charakteru osobowego ze względu na kry- terium rozwojowe (etap życia płodowego) lub jakościowe (noworodek z deformacjami). W rozdziale III, koncentrującym się wokół oceny dzieciobójstwa z perspektywy historycznej, zaakcentowano rozważania o podłożu dogmatycznym z jednoczesnym uwzględnieniem aspektów prawno- -porównawczych badanego zjawiska w prawie karnym niektórych państw europejskich. Ogólne tendencje, dotyczące kwalifikacji kon- kretnego zachowania jako dzieciobójstwa oraz wynikające stąd kon- sekwencje zostały przedstawione w porządku chronologicznym od okresu dominacji cywilizacji antycznych, aż do czasów nowożytnych, ze szczególnym uwzględnieniem rozwiązań legislacyjnych obowiązu- jących w ustawodawstwie niemieckim, we Francji i Włoszech. Rów- nocześnie przedstawiono analizy historyczne krajowych unormowań odnoszących się do dzieciobójstwa od wieków średnich, aż po regulacje kodeksowe z roku 1932 i 1969. Powoływanie motywów uzasadnień wspomnianych kodyfikacji, którymi kierowali się ich twórcy, oraz treści projektów nowelizacji, poprzedzających przyjęte rozwiązania normatywne, umożliwiło przedstawienie kompleksowej historycznej charakterystyki przestępstwa dzieciobójstwa oraz ukazanie procesu kształtowania się jego prawnokarnej regulacji. W oparciu o metodę dogmatyczną dokonano analizy przestęp- stwa dzieciobójstwa w rozdziałach czwartym i piątym. We wskazanych częściach pracy niezbędne stało się, po pierwsze, ustalenie, czy istnieją uzasadnione i wystarczające przesłanki, pozwalające na penalizację dzieciobójstwa jako zabójstwa o charakterze uprzywilejowanym, po drugie zbadanie, czy dzieciobójstwo typizowane w art. 149 k.k. słusz- nie pozostaje przestępstwem sui generis oraz po trzecie, czy zakres oraz sposób interpretacji znamion przedmiotowego przestępstwa jest prawidłowy i nie budzi zbyt wielu wątpliwości i zastrzeżeń zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie, czy może raczej skłania do zde- 19 Wstęp cydowanej modyfikacji obecnego ujęcia normatywnego przestępstwa dzieciobójstwa. Analizie poddano wszystkie znamiona konstytuujące zakres art. 149 k.k., ze szczególnym uwzględnieniem dwóch: „okresu porodu” i „wpływu jego przebiegu”, których interpretacja, ze względu na ich wieloznaczność, wymagała pogłębionych rozważań. Niezwykle istotną część niniejszego opracowania stanowią rozważania o charakterze prawnoporównawczym zawarte przede wszystkim w rozdziale szóstym. Przedstawienie wybranych, zagra- nicznych regulacji europejskich, obowiązujących w prawie karnym Francji, Niemiec, Włoch i Wielkiej Brytanii pozwoliło na wyodręb- nienie zróżnicowanych metod penalizacji badanego zjawiska w posta- ci: 1) odrębnego przepisu, typizującego czyn matki (przestępstwo sui generis, np. Włochy), 2) przestępstwa podlegającego kryminalizacji jako zabójstwo typu uprzywilejowanego (Niemcy), 3) przestępstwa, w przypadku którego szczególny status ofiary (małoletni poniżej 15. roku życia) przesądza o uznaniu tej kategorii czynu za zabójstwo kwalifikowane. Zwrócono również uwagę na motywy uzasadniające możliwość wyeliminowania penalizacji dzieciobójstwa w charakterze przestępstwa sui generis w ustawodawstwie francuskim i niemieckim. Przedstawienie założeń obowiązujących regulacji europejskich, w tym również rozwiązania z kręgu common law (obowiązujący w Wielkiej Brytanii The Infanticide Act) pozwoliło na ich konfrontację z regulacją obowiązującą w polskim prawie karnym. Charakterystyka empiryczna zjawiska dzieciobójstwa została natomiast uwzględniona w ramach ostatniej części niniejszego opra- cowania (rozdział siódmy) i zrealizowana w oparciu o dwie metody badawcze. Z jednej strony dokonano zestawienia i analizy dostępnych, krajowych danych statystycznych z uwzględnieniem rozmiarów ba- danego przestępstwa, charakterystyki sylwetek sprawczyń oraz wy- miaru kary i liczby prawomocnych skazań za niniejsze przestępstwo, usystematyzowanych z perspektywy trzech okresów badawczych: 1932–1968, 1969–1996, 1997–2010; perspektywy wynikającej z obo- wiązywania kolejnych regulacji karnych. Uzyskane statystyki polskie zostały równocześnie skonfrontowane z wynikami badań francuskich i włoskich, poddanymi jednakowej systematyce badawczej. Z drugiej strony warstwa empiryczna badań została rozszerzona o analizę wy- ników badań ankietowych przeprowadzonych wśród sędziów sądów okręgowych, a dotyczących ustalenia opinii wskazanej grupy pracow- ników wymiaru sprawiedliwości wobec dwóch kwestii: prawidłowości 20 Wstęp doboru znamion, konstytuujących zakres art. 149 k.k. oraz zasadności utrzymania obowiązującego rozwiązania legislacyjnego, polegającego na penalizacji dzieciobójstwa w charakterze przestępstwa sui generis. Pragnę podziękować w szczególny sposób tym wszystkim osobom, których wsparcie i życzliwość towarzyszyły mi w trakcie powstawa- nia tej książki. Przede wszystkim serdecznie dziękuję Pani Profesor dr hab. Zofii Sienkiewicz za ogromną cierpliwość i nieocenioną pomoc, jakiej nieustannie mi udzielała. Chciałabym również wyrazić wyjąt- kowe słowa wdzięczności recenzentom rozprawy doktorskiej – Panu Profesorowi dr. hab. Tomaszowi Kaczmarkowi oraz Panu Profesoro- wi dr. hab. Marianowi Filarowi, których niezwykle cenne i wnikliwe uwagi uwzględniłam, przygotowując książkę do druku. W tym miejscu dziękuję również tym wszystkim, których życzliwość i zaangażowanie pozwoliły mi przygotować niniejszą publikację, zwłaszcza pracowni- kom Katedry Prawa Karnego Materialnego na Wydziale Prawa, Ad- ministracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego, Zakładu Etyki w Instytucie Filozofii na Wydziale Nauk Społecznych Uniwersytetu Wrocławskiego, a także Bibliothèque Nationale de France. Niniejsza monografia została przygotowana w ramach realizacji promotorskiego projektu badawczego Ministerstwa Nauki i Szkolni- ctwa Wyższego (N N110 030738), przyznanego na lata 2010–2012. Rozdział 1 Prawna ochrona życia ludzkiego u jego początku 1. Wprowadzenie Wyjątkowy charakter dobra prawnego, jakim pozostaje życie ludzkie, czyni uzasadnionym podjęcie rozważań, mających na celu ustalenie zakresu ochrony prawnej gwarantowanej wskazanemu dobru na początkowym etapie jego rozwoju. Warto podkreślić, że regulacje prawnokarne stanowią tylko jedną z wielu płaszczyzn, na której doko- nuje się taka ochrona. Waga wskazanego dobra oraz nieodwracalność konsekwencji jego naruszenia skłaniają, by spojrzeć na kwestię praw- nej problematyki ochrony życia w ujęciu szerszym, stąd poniższe uwagi odnosić się będą również do ustaleń innych gałęzi prawa, co uwidoczni wielopłaszczyznowość analizowanej problematyki. Unormowania dotyczące prawnej ochrony życia jednostki na etapie jej postnatalnego rozwoju zostały usystematyzowane z za- chowaniem ich trychotomicznego podziału. Po pierwsze, zwrócono uwagę na zakres ochrony udzielanej obywatelowi na podstawie art. 38 Konstytucji RP, przedstawiając również w tym zakresie alternatywne, teoretyczne modele ochrony życia ludzkiego, obowiązujące w innych państwach europejskich. Ponadto dokonano zestawienia obowiązują- cych Polskę w tej mierze ustaleń, wynikających z wiążących ją norm prawa międzynarodowego i europejskiego. Integralna część rozważań została poświęcona określeniu, jaki zakres ochrony wyznaczają jed- nostce regulacje z zakresu prawa karnego. Należy stwierdzić, że w odniesieniu do kwestii ochrony życia ludz- kiego prawo karne wyróżnia się niewątpliwie na tle innych dziedzin prawa. Status ten jest wynikiem obowiązującej w naukach penalnych 23 Rozdział 1. Prawna ochrona życia ludzkiego u jego początku metody regulacji prawnej. Podczas gdy zasadniczą formę reakcji wobec rozlicznych zagrożeń dla życia ludzkiego stanowi prewencja właściwa (choćby dla prawa konstytucyjnego czy międzynarodowego), w naukach penalnych aspekt ochronny realizuje się szczególnie poprzez stosowanie sankcji karnych, a zatem przybiera wymiar sensu stricto represyjny. Pytanie o zakres ochrony udzielanej życiu ludzkiemu w obowią- zującym systemie norm prawnych implikuje również konieczność wyznaczenia granic tejże ochrony. Podjęta w pracy problematyka zabójstwa dziecka nowo narodzonego wymaga wskazania kryteriów pozwalających na określenie, od jakiego momentu płód zyskuje status noworodka. Należy zauważyć, że kwestia ta jest niezwykle doniosła, gdyż precyzyjne wyznaczenie zakresu ochrony życia ludzkiego u jego początku staje się możliwe dopiero z momentem oznaczenia, od kiedy zaczyna się człowiek, co niestety nie jest zagadnieniem jednoznacznie definiowanym i budzi nieustanne wątpliwości oraz spory w doktrynie prawa karnego. 2. Ochrona życia w świetle polskiej Konstytucji Prawo do życia stanowi bezdyskusyjnie wartość nadrzędną oraz źródło wszelkich pozostałych praw człowieka1, stanowi fundament w sensie merytorycznym oraz warunek wstępny i niezbędnie koniecz- ny wszelkich dalszych uprawnień2. Wśród obecnie obowiązujących europejskich państwowych mo- deli konstytucyjnych w zakresie ochrony życia można wyróżnić3: − takie, które zapewniają jednostce ochronę ogólną4, 1 Podstawowe problemy stosowania Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Raport wstępny, red. K. Działocha, Warszawa 2004, s. 120 i n. 2 F. Menghistu, The Satisfaction of Survival Requirements (w:) The Right to Life in International Law, red. B.G.R. Amcharan, Boston 1985, s. 63. 3 J. Kondratiewa-Bryzik, Początek prawnej ochrony życia ludzkiego w świetle stan- dardów międzynarodowych, Warszawa 2009, s. 231–232. 4 Obecnie rozwiązanie takie obowiązuje w Albanii, Belgii, Estonii, Finlandii, Gre- cji, Hiszpanii, na Litwie, Łotwie, w Macedonii, na Malcie, w Niemczech, Polsce, Rosji, Rumunii, Szwajcarii, na Ukrainie, na Węgrzech. Por. J. Lipski, P. Chybalski, Analiza porównawcza dotycząca modeli zapisu konstytucyjnej gwarancji ochrony życia ludz- kiego w perspektywie dopuszczalności usunięcia ciąży (w:) Przed pierwszym czytaniem, Konstytucyjna formuła ochrony życia. Druk sejmowy nr 993, Biuro Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu, Warszawa 2007, nr 3, s. 111 i n. 24 2. Ochrona życia w świetle polskiej Konstytucji − niezawierające unormowania wprost; status ochrony człowieka pozostaje wówczas uzależniony od wskazania stosownych unor- mowań międzynarodowych5, ewentualnie stopień i charakter ochrony określa sam ustawodawca6, − model, w którym ochrona życia człowieka zostaje rozszerzona na poziomie konstytucyjnym do okresu prenatalnego (zdecydowanie najrzadszy)7. Artykuł 38 Konstytucji stanowi: „Rzeczpospolita Polska zapewnia każdemu człowiekowi prawną ochronę życia”8. Jak podkreśla R. Gra- bowski, art. 38 Konstytucji wprowadza nie ochronę prawa do życia, lecz „prawo do prawnej ochrony życia9. Celem takiej konstrukcji prze- pisu było zwrócenie uwagi na konieczność ograniczenia lub możliwej eliminacji zagrożeń dla życia człowieka10. W Konstytucji nie pojawia się wyraźne określenie, czy ochrona życia ludzkiego przysługuje już w fazie prenatalnej11, jednak uznaje 5 Model taki stosowany jest w Austrii, Bośni, Hercegowinie, Szwecji; por. ibidem. 6 System ten przyjęto w Danii, Francji, Holandii, Islandii, Luksemburgu, Nor- wegii i we Włoszech. Por. Ochrona prawna początku życia człowieka w rozwiązaniach międzynarodowych i konstytucyjnych w Europie, PS 2007, nr 3, s. 29. 7 Rozwiązanie niniejsze obowiązuje w Andorze, Chorwacji, Czechach, Irlandii, Portugalii i Słowacji. Przykładowo art. 6 Karty Podstawowych Praw i Wolności Republiki Czeskiej stanowi: „Ust. 1. Każdy ma prawo do życia. Życie człowieka jest godne ochrony jeszcze przed urodzeniem. Ust. 2. Nikt nie może być pozbawiony życia”. Por. Ochrona prawna..., s. 30. Por. E. Zielińska, Konstytucyjna ochrona prawa do życia od momentu poczęcia (uwagi krytyczne do projektu zmiany art. 38 Konstytucji), PiP 2007, z. 3, s. 9. 8 L. Koba, W. Wacławczyk, Prawa człowieka. Wybrane zagadnienia i problemy, Warszawa 2009, s. 184; Z. Witkowski, Prawo konstytucyjne, TNOiK, Toruń 2001, s. 6 i n. Należy zauważyć, że istniały w Polsce próby wprowadzenia przepisu, rozszerzają- cego zakres ochrony życia jednostki od momentu jego poczęcia. Przepis ten przybrał następujące brzmienie: „Rzeczpospolita Polska uznaje przyrodzone prawo każdego człowieka do życia od poczęcia do naturalnej śmierci i gwarantuje jego prawną ochro- nę”. Projekt taki przygotowany został przez przedstawicieli ugrupowań: Porozumienia Centrum, Zjednoczenia Chrześcijańsko-Narodowego, Porozumienia Ludowego oraz Ruchu dla RP oraz Koalicji Konserwatywnej. 9 P. Sarnecki, Wolności i prawa osobiste (w:) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, Komentarz, t. III, red. L. Garlicki, Warszawa 2003, s. 3. 10 Por. B. Gronowska, Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela (w:) Prawo konstytucyjne, red. Z. Witkowski, Toruń 1998, s. 96–97; J. Boć, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 roku, Wrocław 1998, s. 78. 11 Stanowisko, jakoby prawo do życia uznawane było za wartość absolutną, jest reprezentowane w doktrynie przez następujących autorów: E.W. Keyserlinga, Y. Din- steina, F. Przetacznika, J. Gobry’ego. Ochronę życia od poczęcia przewiduje także 25 Rozdział 1. Prawna ochrona życia ludzkiego u jego początku się powszechnie (co wynika m.in. z orzeczeń Trybunału Konstytu- cyjnego), że życie w tym okresie jest wartością, która również wy- maga ochrony i jej podlega. Obecnie w doktrynie wyróżnić można dwie grupy poglądów: zwolenników poglądu, że ochrona życia płodu jest identyczna z tą, jakiej udziela się dorosłemu człowiekowi12 oraz przeciwników takiego przekonania13. Zwolennicy tej grupy poglądów, wśród których należy wskazać szczególnie A. Zolla i W. Wróbla pod- kreślali, że w istocie próba zmiany art. 38 Konstytucji (por. przypis nr 12) „oznaczać będzie jedynie rozstrzygnięcie wątpliwości inter- pretacyjnych, nie stanowiąc rzeczywistej zmiany o charakterze nor- matywnym14. Jak podkreślał W. Wróbel, proponowana zmiana nie spowodowałaby wzrostu konstytucyjnego standardu ochrony życia, ale raczej jego obniżenie oraz pomnażałaby wątpliwości w zakresie ochrony innych niż życie dóbr, przysługujących człowiekowi w fazie Deklaracja Genewska Światowej Organizacji Zdrowia. Por. E.W. Keysering, The Rights of Unborn Child to Prenatal Care, Revue de Droit, University of Québec 1982, nr 13, s. 71–83; J. Gobry, Le droit à naître (w:) Memoria del X Congresso Mundial Ordina- rio de Filozofia del Derechio y Filosofia Social Universidad National Autonome, t. III, Mexico 1982, s. 143 i n.; Y. Dinstein, The Rights to Life. Physical Integrity and Liberty. The International Bill of Rights, Columbia University Press, New York 1980, s. 115–137; F. Przetacznik, The Right to Life as a Basic Human Right, Revue des droits de l’homme 1976, nr 9, s. 585–609; A. Michalska, La protection internationale du droit, s. 191; cyt. za F.J. Mazurek, Godność osoby ludzkiej podstawą praw człowieka, Lublin 2001, s. 229–230. 12 We wrześniu 2006 r. podjęto próbę znowelizowania art. 38 Konstytucji. Z inicja- tywy LPR proponowano, aby art. 38 pierwotnie uzyskał następujące brzmienie: „Rzecz- pospolita Polska zapewnia każdemu człowiekowi prawną ochronę życia od momentu poczęcia”. Jednak w wyniku prac nad projektem nowelizacji zdecydowano się na następu- jące brzmienie przepisu: „Rzeczpospolita Polska zapewnia każdemu człowiekowi prawną ochronę życia od chwili poczęcia do naturalnej śmierci”. Ewentualnie: „Rzeczpospolita Polska chroni życie dzieci poczętych poprzez ustawodawstwo i wszechstronne wysiłki władz publicznych”. Por. E. Zielińska, Debata nad zmianą konstytucji – analiza opinii ekspertów dla nadzwyczajnej komisji (w:) Prawa reprodukcyjne w Polsce. Skutki ustawy antyaborcyjnej. Raport 2007, red. W. Nowicka, Warszawa 2007, s. 98. 13 E. Zielińska, Opinia w sprawie projektu zmiany art. 38 Konstytucji Rzeczy- pospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm. (druk sejmowy nr 993) (w:) Konstytucyjna formuła ochrony życia, seminarium Biura Analiz Sejmowych, 19 stycznia 2007, Warszawa 2007, s. 14; tejże, Debata..., s. 100; E. Zielińska, Konstytucyjna ochrona prawa do życia..., s. 6. 14 W. Wróbel, Opinia prawna odnosząca się do pytań dotyczących poselskiego pro- jektu ustawy o zmianie Konstytucji RP (w:) Przed pierwszym czytaniem. Konstytucyjna formuła ochrony życia. Druk sejmowy nr 993, Biuro Analiz Sejmowych, Warszawa 2007, s. 25; tenże, Konstytucyjne gwarancje ochrony życia a przesłanki dopuszczalności aborcji (w:) Przed pierwszym czytaniem. Konstytucyjna formuła ochrony życia. Druk sejmowy nr 993, Biuro Analiz Sejmowych, Warszawa 2007, s. 29–33. 26 2. Ochrona życia w świetle polskiej Konstytucji prenatalnej jego rozwoju15. Natomiast oponenci poglądu, dotyczącego pełniejszej ochrony życia ludzkiego konstatowali, że „proponowana zmiana Konstytucji oznacza też zmianę statusu embrionu i płodu w sy- stemie polskiego prawa, o trudnych do przewidzenia konsekwencjach prawnych, odnoszących się do wszystkich jego dziedzin16. Dwukrotnie Trybunał Konstytucyjny dokonywał interpretacji art. 38 Konstytucji: w wyroku z dnia 23 marca 1999 r.17 i orzeczeniu z dnia 8 października 2002 r. uznając, że zakaz pozbawiania życia czło- wieka należy interpretować w szerszym kontekście z uwzględnieniem postanowień art. 2 EKPC i nie ma on charakteru absolutnego, co po- woduje, że ustawodawca ustalać powinien wszelkie prawa, respektując przede wszystkim prawo do życia18. W zakresie charakteru początkowej ochrony życia ludzkiego w polskim prawie konstytucyjnym ukształtowały się trzy zasadnicze stanowiska: − art. 38 wyklucza możliwość dokonywania aborcji19, − analiza art. 38 Konstytucji wskazuje, że ustawodawca użył celowo określeń ogólnych, by pewne kwestie, trudne do jednoznacznego rozstrzygnięcia, pozostawić otwarte20, 15 E. Zielińska, Debata..., s. 101. Jak zauważa A. Zoll, życie ludzkie nie może ulegać wartościowaniu w zależności od fazy jego rozwoju, jest ono bowiem wartością zobiek- tywizowaną i niezmienną od momentu poczęcia aż do śmierci. Podkreśla on, że życie ulega ochronie na dwa sposoby: przedmiotowo jako obiektywna wartość oraz pod- miotowo jako prawo każdej jednostki. Pisze dalej, że życie jest wartością obiektywną i podlega ochronie niezależnie od woli matki, która jest w stanie jedynie reprezentować interesy swojego dziecka. Por. A. Zoll, Prawna ochrona życia (w:) Prawa człowieka – idea czy rzeczywistość. V Tydzień Społeczny, Warszawa 1998, s. 119 i n.; tenże, Czy demokracja pomaga w stanowieniu prawnego prawa? Kongres Kultury Chrześcijańskiej, Sacrum i Kultura Chrześcijańska. Korzenie przyszłości, Lublin 2000, s. 59–72. 16 E. Zielińska, Debata..., s. 100–101; R. Trzaskowski, Opinia prawna na temat oceny cywilnoprawnych konsekwencji zmiany art. 38 Konstytucji RP (druk sejmowy nr 993) (w:) Przed pierwszym czytaniem. Konstytucyjna formuła ochrony życia. Druk sejmowy nr 993, Biuro Analiz Sejmowych, Warszawa 2007, s. 34–47. 17 Wyrok TK z dnia 23 marca 1999 r., K. 2/98, Dz. U. Nr 26, poz. 242. 18 Uzasadnienie do orzeczenia TK z dnia 8 października 2002 r., K 36/00, Dz. U. Nr 176, poz. 1457. 19 P. Sarnecki (w:) Wolności i prawa osobiste w Konstytucji RP z 1997 roku i w pra- wie międzynarodowym, red. L. Wiśniewski, Poznań 1998, s. 7. 20 R. Grabowski, Opinia prawna do projektu ustawy o zmianie Konstytucji RP (druk sejmowy nr 993) z uwzględnieniem pytania, czy możliwa jest inkorporacja art. 4a ust. 1 ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przery- wania ciąży do art. 38 Konstytucji (w:) Przed pierwszym czytaniem. Konstytucyjna formuła ochrony życia. Druk sejmowy nr 993, Biuro Analiz Sejmowych, Warszawa 2007, s. 182. 27 Rozdział 1. Prawna ochrona życia ludzkiego u jego początku − zapisy art. 38 Konstytucji odnoszą się wyłącznie do osób już uro- dzonych21. Ostatnie ze stanowisk spotkało się z krytyką w doktrynie, zwró- cono bowiem uwagę na fakt, że jego uznanie oznaczałoby de facto pozbawienie nasciturusa wszelkiej ochrony konstytucyjnej. Odwołując się do postanowień Europejskiej Konwencji Praw Człowieka należy wskazać, że ochrona życia dotyczy każdej osoby, jednak przewiduje się od niej wyjątki, np. przerywanie ciąży22. Nie sposób jednak stwierdzić, że Konstytucja jednoznacznie rozstrzyga problem określenia począt- kowej granicy życia człowieka. Trybunał Konstytucyjny uzasadniając podstawę, z której wywo- dzić należy ochronę życia ludzkiego, wskazał zasadę demokratycznego państwa prawnego, zwrócił bowiem uwagę, że jedynie człowiek może stać się podmiotem praw i obowiązków, dlatego też państwo winno mu zapewniać odpowiedni stopień ochrony23. Z drugiej jednak strony zakres ochrony życia udzielony każdemu człowiekowi przez Rzeczpo- spolitą Polską musi być zgodny z postanowieniami aktów międzyna- rodowych: MPPiO, EKPC, Konwencji o Prawach Dziecka24. W konkluzji warto podkreślić, że prawo do ochrony życia zajmuje miejsce szczególne w Konstytucji także dlatego, że nie może zostać ograniczone ani naruszone w żadnych okolicznościach, nie oznacza to jednak bezwzględnego charakteru tego niederogowalnego prawa25. W zakresie ustalenia momentu początkowej ochrony życia jed- nostki niezbędne wydaje się sięgnięcie do wybranych regulacji usta- wodawczych oraz orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, zajmujących określone stanowisko wobec przedmiotowej kwestii. W dniu 7 stycznia 1993 r. została uchwalona ustawa o planowa- niu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalno- 21 B. Banaszak, Prawo konstytucyjne, Warszawa 1999, s. 379. 22 W. Lang, glosa do orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 maja 1997 r. (K 26/96), PS 1997, nr 6, s. 169–170; L. Garlicki, Zdanie odrębne do pkt 3 sentencji orze- czenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 maja 1997 r., K 26/96, s. 2. 23 Uzasadnienie orzeczenia TK z dnia 28 maja 1997 r., K. 26/96, OTK 1997, nr 2, poz. 19; L. Garlicki, Normy konstytucyjne relatywnie niezmienialne (w:) Charakter i struktura..., s. 153. 24 P. Sarnecki, Wolności i prawa osobiste w Konstytucji RP z 1997 roku..., s. 5. 25 W. Skrzydło, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, Kraków 2000, s. 315–317; P. Winczorek, Komentarz do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Warszawa 2000, s. 297. 28 2. Ochrona życia w świetle polskiej Konstytucji ści przerywania ciąży26, która w art. 1 ust.1 stanowiła: „Każda istota ludzka ma od chwili poczęcia przyrodzone prawo do życia”. Granice prawa do życia zostały w tej regulacji rozszerzone poza normy, jakie wyznaczyła Konstytucja. W uzasadnieniu powoływano się na fakt za- chowania godności człowieka, której charakter pozostaje ściśle przy- rodzony i – będąc prawem naturalnym – jest nadrzędny wobec prawa stanowionego. Aby zachować spójność ustawodawczą, już w 1996 r. znowelizowano przedmiotową ustawę, która ograniczyła zakres ochrony życia ludzkiego. Artykuł 1 stanowił: „Prawo do życia podlega ochronie, w tym również w fazie prenatalnej w granicach określonych w ustawie”27. Dnia 28 maja 1997 r. zostało wydane orzeczenie Trybunału Kon- stytucyjnego podkreślające bezwzględny charakter prawa do życia, które Trybunał wywiódł, powołując się na zasadę demokratycznego państwa prawnego28. Trybunał stwierdził: „Jeżeli treścią zasady pań- stwa prawa jest zespół podstawowych dyrektyw wyprowadzanych z istoty demokratycznie stanowionego prawa, a gwarantujących mi- nimum jego sprawiedliwości, to pierwszą taką dyrektywą musi być respektowanie w państwie prawa wartości, bez której wykluczona jest wszelka podmiotowość prawna, tj. życia ludzkiego od początków jego powstania. Demokratyczne państwo prawa jako naczelną wartość sta- wia człowieka i dobra dla niego najcenniejsze. Dobrem takim jest życie, które w demokratycznym państwie prawa musi pozostawać pod ochro- ną konstytucyjną w każdym stadium jego rozwoju. Wartość konsty- tucyjnie chronionego dobra prawnego, jakim jest życie ludzkie, w tym życie rozwijające się w fazie prenatalnej, nie może być różnicowana. Brak jest bowiem dostatecznie precyzyjnych i uzasadnionych kryte- riów pozwalających na dokonanie takiego zróżnicowania w zależności od fazy rozwojowej ludzkiego życia”29. Przedmiotowe orzeczenie zosta- ło wydane przed wejściem w życie obecnie obowiązującej Konstytucji. Trybunał analizował w nim przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego 26 Dz. U. Nr 17, poz. 78 z późn. zm. 27 Ustawa z dnia 30 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 139, poz. 646 z późn. zm.); R. Grabow- ski, Opinia prawna..., s. 112–113. 28 OTK 1997, nr 2, poz. 19. 29 J. Kondratiewa-Bryzik, Początek prawnej ochrony..., s. 246. 29 Rozdział 1. Prawna ochrona życia ludzkiego u jego początku i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz zmianie niektó- rych innych ustaw (Dz. U. Nr 139, poz. 646), w konsekwencji przyjmu- jąc, że życie ludzkie powinno podlegać ochronie nawet w prenatalnej fazie rozwoju przyszłego człowieka. Mimo to zwrócił uwagę na fakt, że intensywność, z jaką ochrona ta jest udzielana, nie może być iden- tyczna w każdej fazie życia. Intensyfikacja oraz rodzaj ochrony muszą pozostawać odpowiednio dostosowane przede wszystkim do wartości chronionego dobra, a ponadto ustawodawca jest zobowiązany wziąć w tej materii pod uwagę również inne czynniki. Trybunał orzekł, że zaskarżone przepisy ustawy z 30 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludz- kiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz zmianie niektórych innych ustaw w zakresie dopuszczającym przerywanie ciąży ze względu na ciężkie warunki życiowe oraz trudną sytuację osobistą kobiety ciężarnej są niezgodne z Konstytucją. Po pierwsze, uznał on, że w przypadku tejże przesłanki brak jest dostatecznego usprawiedliwienia dla dokonania zabiegu legalizacji przerywania cią- ży koniecznością respektowania innych wartości, praw lub konstytu- cyjnych wolności, ponadto kryteria legalizacji pozostawały nieostre, naruszając gwarancje konstytucyjne30. Aborcja na życzenie kobiety stanowiła zatem naruszenie istoty godności ludzkiej oraz sprawied- liwości społecznej31. Trybunał nie określił jednak, czy zarodek lub płód mogą zostać uznane za osobę z możliwością stosowania wobec nich konstytucyjnych praw i wolności. Uznał natomiast dodatkowo, że rodzicielstwo nie może stanowić podstawy do unicestwiania życia płodu32. W wyroku z dnia 7 stycznia 2004 r.33 Trybunał zwrócił nato- miast uwagę na relację między gwarancją ochrony życia człowieka oraz gwarancją przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka34. Uznał w konsekwencji, że prawo do życia jest nienaruszalne i pier- wotne w stosunku do państwa, stąd wszelkie wątpliwości w tym za- 30 Ibidem; M. Zubik, Problem aborcji w dokumentach i orzecznictwie sądowym, Warszawa 1997, s. 31–32; J. Oniszczuk, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej w orzecz- nictwie Trybunału Konstytucyjnego, Kraków 2000, s. 242–249; R. Grabowski, Opinia prawna..., s. 70–71. 31 F.J. Mazurek, Godność osoby ludzkiej..., s. 229. 32 M. Zubik, Ochrona prawna początku życia człowieka w rozwiązaniach między- narodowych i konstytucyjnych w Europie, PS 2007, nr 3, s. 38–39. 33 K 14/03, OTK-A 2004, nr 1, poz. 1. 34 J. Kondratiewa-Bryzik, Początek prawnej ochrony..., s. 247. 30 3. O ochronie życia w przepisach prawa międzynarodowego i europejskiego kresie powinny być rozstrzygane w oparciu o zasadę in dubio pro vita humana35. Reasumując, obowiązujący art. 38 Konstytucji jest wyrazem kom- promisu między zwolennikami ochrony życia od momentu poczęcia aż do naturalnej śmierci a zwolennikami bardziej ogólnego rozwią- zania. Należy również podkreślić, że ujęcie tego prawa zdecydowanie wykracza poza wymiar konstytucyjny oraz wymaga bezpośredniego odniesienia do kwestii moralnych oraz światopoglądowych i ideolo- gicznych. Wydaje się, że kwestia oznaczenia granic życia ludzkiego pozostaje sporna wśród lekarzy, teologów czy filozofów, stąd redakcja przepisu dotyczącego zasady prawnej ochrony życia ludzkiego zawsze będzie wzbudzała liczne i niesłabnące kontrowersje36. 3. O ochronie życia w przepisach prawa międzynarodowego i europejskiego Paradoksalny, wobec podejmowanych wysiłków ochrony życia człowieka na arenie międzynarodowej, pozostaje niewątpliwie fakt, że brak jest zarówno w zakresie światowych, jak i europejskich standar- dów tejże ochrony kompleksowej definicji życia wraz z oznaczeniem jego granic37, stąd kwestia ta pozostaje otwarta w wymiarze między- narodowym38. W międzynarodowych aktach prawnych podkreśla się obecnie, że respektowanie prawa do życia w sensie funkcjonalnym nie ogranicza się aktualnie wyłącznie do zakazu zabicia człowieka, choćby poprzez rezygnację z kary śmierci, lecz wiąże się z koniecz- nością zapewnienia niezbędnych środków, umożliwiających przeżycie jednostki39. Ochrona prawa do życia na płaszczyźnie prawa międzynarodo- wego przybierać może charakter zarówno grupowy, jak i indywidual- 35 J. Boć, Konstytucje Rzeczypospolitej oraz komentarz do Konstytucji RP z 1997 r., Wrocław 1998, s. 78; P. Winczorek, Komentarz do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2000, s. 58. 36 W. Skrzydło, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Kraków 1998, s. 39. 37 L. Koba, W. Wacławczyk, Prawa człowieka..., s. 185. 38 P. Pedrot, E. Cadeau, P. Le Coz, Dictionnaire de droit de la santé et de la bio- médecine, Paris 2006, s. 172–173. 39 Report of the Human Rights Committee 1980. GAOR, 35 Session Supplement No. 40/A/35/40/, § 128 i § 248; A. Michalska, Prawo do życia w traktatach międzyna- rodowych, RPEiS 1984, z. 3, s. 88 i n. 31 Rozdział 1. Prawna ochrona życia ludzkiego u jego początku ny40. Pierwszy zyskują normy wyrażone m.in. w Konwencjach Ge- newskich z 1949 r.41, określanych mianem międzynarodowego prawa humanitarnego, wyznaczających dopuszczalną aktywność (stosowa- ne zakazy i nakazy zachowania) przedstawicieli sił zbrojnych, podej- mowaną podczas konfliktu zbrojnego wobec ludności cywilnej oraz rannych i jeńców42. Natomiast ochrona indywidualna odbywa się na dwóch płaszczyznach, z jednej strony gwarantowana jest ona poprzez standardy normatywne wypracowane w ramach ONZ (zagwaranto- wane są one w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka z 1948 r. oraz Międzynarodowych Paktach Praw Człowieka, tworząc kanon norma- tywnej ochrony praw człowieka z 1966 r.), z drugiej natomiast, osią ochrony pozostają uregulowania europejskie, wpisujące się w ustawo- dawczą aktywność Rady Europy (Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 1953 r.43 oraz Konwencja o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej wobec zastosowań biologii i medycyny: konwencja o prawach człowieka i biomedycynie z 1999 r.). Polska podlega obecnie następującym przepisom z zakresu prawa międzynarodowego, których celem jest zapewnienie ochrony życia: art. 3 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka z 10 grudnia 1948 r.44, art. 6 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z 16 grudnia 1966 r. oraz art. 6 Konwencji o prawach dziecka z 1990 r. Bezsporny pozostaje fakt, że regulacje te zapewniają ochronę egzy- 40 A. Michalska, Prawo do życia..., s. 85. 41 F. Bouchet-Saulnier, Dictionnaire pratique du droit humanitaire, Paris 2006, s. 110–112; V. Harouel-Bureloup, Traité de droit humanitaire, Paris 2005, s. 163–199; F. Bugnion, Droit de Genève et droit de la Haye, Revue de la Croix-Rouge internationale, n 844, grudzień 2001, s. 901–922. 42 Zakazuje się m.in. atakowania ludności cywilnej, stosowania tortur czy nie- dozwolonych eksperymentów medycznych, nakazane jest utworzenie stref zneutra- lizowanych dla ludności cywilnej oraz chorych, kalek i starców nieuczestniczących w walkach. Por. R. Bierzanek, J. Symonides, Prawo międzynarodowe publiczne, War- szawa 1997, s. 413. 43 J.-L. Aubert, É. Savaux, Introduction au droit et thèmes fondamentaux du droit civil avec annexe documentaire, Paris 2010, s. 73. 44 Prawo do życia stanowiło jedno z najważniejszych praw fundamentalnych poza prawem do wolności, bezpieczeństwa, zakazu niewolnictwa i tortur. Art. 3 Deklaracji stanowił: „Każdy człowiek ma prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa swojej osoby”. Por. R. Kuźniar, Prawa człowieka. Prawo, instytucje, stosunki mię- dzynarodowe, Warszawa 2004, s. 63; F. Martinetti, Les droits de l’enfant, ed. Librio 2002, s. 29. 32 3. O ochronie życia w przepisach prawa międzynarodowego i europejskiego stencji ludzkiej od momentu urodzenia45 do chwili śmierci człowieka, jednak pewne wątpliwości pojawiają się w zakresie ustalenia począt- kowego momentu ochrony, jakiej skłonne są one udzielać człowiekowi w najwcześniejszej fazie jego życia, w okresie prenatalnym46. O szczególnej randze prawa do życia świadczy stanowisko Komi- tetu Praw Człowieka, który określa je mianem najwyższego, a nawet najbardziej fundamentalnego47. Kanon normatywny międzynarodo- wej ochrony życia ludzkiego stanowią obecnie dwie regulacje: art. 3 PDPC, który stanowi: „Każdy człowiek ma prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa swojej osoby”48 oraz art. 6 MPPiO, który w pkt 1 po- stanawia: „Każda istota ludzka ma przyrodzone prawo do życia. Prawo to powinno być chronione przez ustawę”49. Pierwszym z triady przywołanych przepisów międzynarodowych, których celem jest ochrona życia ludzkiego, pozostaje art. 3 PDPC, który rozpatrywać należy komplementarnie wobec art. 1 tejże De- klaracji o brzmieniu: „Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw”. W interpretacji wskazanych przepisów istnieje wyraźne dążenie do precyzyjnego wyznaczenia momentu, od którego rozpoczyna się ochrona jednostki. Świadomym zabiegiem legislacyjnym okazało się użycie sformułowania „ludzie ro- dzą się”, przyczyniło się ono do zaniechania korzystania z możliwości rozszerzającej wykładni przedmiotowego przepisu oraz rozpostarcia 45 Art. 1 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka stanowił: „Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw”. Takie sformułowanie przepisu miało na celu wyeliminowanie wątpliwości, od jakiego momentu zaczynać się ma ochrona prawna zapewniana jednostce, ustalając go na moment narodzin czło- wieka. Dodatkowo potwierdzeniem tezy przemawiającej za ochroną życia od momen- tu urodzenia człowieka stało się zawarte w dalszej części Deklaracji stwierdzenie, że „Wszyscy ludzie mają prawo do życia”. Por. J. Kondratiewa-Bryzik, Początek prawnej ochrony..., s. 47–48; A. Eide, G. Alfredsson, G. Melander, L.A. Rehof, A. Rosas, The Universal Declaration of Human Rights. A Commentary, Scandinavian University Press, Oxford 1992, s. 474. 46 P. Pedrot, E. Cadeau, P. Le Coz, Dictionnaire..., s. 173–174. 47 Por. W. Lang, Prawne problemy ludzkiej prokreacji, Toruń 2000, s. 113; M. No- wak, Uno – Pakt über bürgeliche und politische Rechte und Fakultativprotokoll, Stras- bourg 1989, s. 113. 48 Art. 3 „Everyone has the right to life, liberty and security of person”. Human Rights Committee, General Comments 6 HRI/GEN/1, rev. 2, s. 6. E. Kowalski, Oso- ba i bioetyka. Zagadnienia biomedyczne dla duszpasterzy i katechetów, Kraków 2009, s. 48–49. 49 „Every human being has the inherent right to life. This right shall be protected by law”. Por. ibidem. 33 Rozdział 1. Prawna ochrona życia ludzkiego u jego początku ochrony wedle Deklaracji również na życie w fazie prenatalnej. Jed- noznacznie nakreślony zakres ochrony uprawnia do posługiwania się prawami i wolnościami wskazanymi w Deklaracji każdemu czło- wiekowi od momentu urodzenia, pozbawiając w tym zakresie płód wszelkich przywilejów50. Konstrukcja art. 6 MPPOiP nasuwa jednak wątpliwości co do momentu, od jakiego następować ma protekcyjna postawa państwa odnośnie do egzystencji jednostki51. Problem, jaki powstał, ma swoje uzasadnienie m.in. w deficycie wytycznych interpretacyjnych, doty- czących rozumienia sformułowania „istota ludzka” (human being). Sytuacja ta otwiera pole interpretacyjne dla prób doprecyzowania przedmiotowego określenia, przy czym rezultat podejmowanych wy- jaśnień jest zróżnicowany co do skutków końcowych. A. Michalska pisze: „podmiotem ochrony omawianych przepisów jest «istota ludzka» (human being), więc zgodnie z brzmieniem literal- nym, nie obejmują one dziecka poczętego, a jeszcze nie narodzonego”52. Obecnie na tle rozważań dotyczących europejskiej konwencji bioetycz- nej pojawia się terminologiczne rozwarstwienie pojęć: „istoty ludzkiej” (human being, l’être humaine) od „osoby” (everyone, la toute person- ne), wywołujące znaczne różnice w zakresie intensyfikacji protekcji, zawężające ją w wypadku istoty ludzkiej do płaszczyzny godności i tożsamości, w wypadku osoby ustalając ją na pułapie poszanowania integralności oraz podstawowych praw i wolności53. Do zdecydowanych oponentów idei ochrony życia od momen- tu poczęcia w aktach prawa międzynarodowego należą w doktrynie 50 J. Kondratiewa-Bryzik, Początek prawnej ochrony..., s. 47–48; UN GAOR 3rd Comm., zebranie 99, s. 110–124, UN Doc., A/PV/99, 1948. 51 W trakcie prac przygotowawczych nie przychylano się do koncepcji ochrony życia ludzkiego od momentu poczęcia, uzasadniając, że ochrona ta powinna rozpo- czynać się wówczas, kiedy rozpoczyna się życie. Problem stanowiło określenie, jaki moment należałoby uznawać za chwilę poczęcia, która zasadniczo jest nieuchwytna obiektywnie, powodując tym samym liczne rozbieżności interpretacyjne w poszczegól- nych państwach oraz wynikającą stąd arbitralność ocen. Zwrócono uwagę, że z powodu nieostrości termin „moment poczęcia” nie powinien się znaleźć w tekście prawnym. Por. J. Symonides, Międzynarodowa ochrona praw człowieka, Warszawa 1977, s. 36–43; R. Kuźniar, Prawa człowieka..., s. 102; A. Michalska, Komitet Praw Człowieka: kompe- tencje, funkcjonowanie, orzecznictwo, Warszawa 1994, s. 117. 52 A. Michalska, Komitet Praw Człowieka..., s. 117. 53 M. Safjan, Prawo a dylematy współczesnej genetyki (w:) Konstytucja i władza we współczesnym świecie, red. M. Kruk, J. Trzciński, J. Wawrzyniak, Warszawa 2002, s. 421. 34 3. O ochronie życia w przepisach prawa międzynarodowego i europejskiego polskiej M. Nowak oraz E. Zielińska54. Pierwszy z autorów zauważa: „Konkluzja, że art. 6 Paktu chroni życie od momentu urodzenia się, dlatego, że zostało w nim użyte słowo «przyrodzone» (inherent) prawo do życia, byłaby tak samo myląca, jak i przeciwny wniosek, wyciągany z określenia «Każda istota ludzka» (every human being)”55. Według M. Nowaka właściwa ochrona płodu na podstawie art. 6 MPPOiP jest możliwa dopiero od momentu, kiedy staje się on zdolny do samodziel- nego życia poza organizmem matki56. W komentarzu do art. 6 MPPOiP autor podkreślił: „Wymóg, że prawo to powinno być chronione przez system prawa i że nikt nie może być arbitralnie pozbawiony życia, oznacza, że prawo musi ściśle kontrolować i ograniczać okoliczności, w których osoba może być po- zbawiona życia przez władze państwa”57. W opozycji do tego poglądu pozostaje stwierdzenie P. Siegharta, który uważa, że prawo do życia na arenie międzynarodowej nie ma charakteru absolutnego, ponieważ przewidywane są od niego wyjątki. Autor podkreśla, że „międzyna- rodowe prawo praw człowieka przypisuje jakości życia jako procesowi wyższą wartość niż egzystencji życia jako stanowi”58. 54 E. Zielińska, Problem przerywania ciąży w świetle międzynarodowych kon- wencji praw człowieka oraz konstytucji państw współczesnych (w:) Prawne problemy..., red. W. Lang, s. 117. 55 Por. M. Nowak, UN Convent on Civil and Political Rights: CCPR Commentary, Kehl 2005, s. 153. Jak pisze R. Cook, nie jest możliwe, aby termin human being odnosił się do płodu ludzkiego, ponieważ ze statusu nasciturusa nie wynika, że pozostaje on na etapie in being, który osiągnie dopiero z momentem urodzenia się, kiedy osiągnie zdolność do samodzielności egzystencjalnej. (“Unborn life is not regarded as that of a «human being», while human, it is not «in being». A child does not become a human in being until it has completely proceeded in a living state from the body of its mother”.); cyt. za W. Langiem: R. Cook, International Protection of Women’s Reproductive Rights, International Law and Politics 1992, t. 24, s. 690. 56 Autor opiera swoją koncepcję na analizie orzecznictwa Sądu Najwyższego Sta- nów Zjednoczonych, co spotkało się z krytyką w doktrynie. Podnoszono m.in. nieza- sadność odniesienia rozważań dotyczących art. 6 MPPOiP do trymestralnej koncepcji ochrony płodu ludzkiego, która kwestionowana była nawet w Stanach Zjednoczonych. M. Nowak, Un Convent...., s. 154; przeciwnie J. Kondratiewa-Bryzik, Początek prawnej ochrony..., s. 56–57. 57 Report of the Human Rights Committee 1982, Communication No. R.11/45, § 13.1. 58 P. Sieghart, The International Law of Human Rights, Oxford 1983, s. 130; prze- ciwnie K. Doehring, Zum «Recht auf Leben» aus nationaler und internationaler Sicht (w:) Völkerrecht als Rechtsordnung. Internationale Gerichtsbarkeit, Menschenrechte. Festschrift für Hermann Mosler, Berlin–Heidelberg–New York 1983, s. 145 i n.; É. La- croix, Les droits de l’enfant, Paris 2001, s. 13. 35 Rozdział 1. Prawna ochrona życia ludzkiego u jego początku W związku z wprowadzeniem Konwencji o prawach dziecka z 1990 r.59 pojawiły się w doktrynie prawa międzynarodowego poważne wątpliwości, od jakiego momentu mamy do czynienia z człowiekiem. Uściślając pytanie, czy status taki nabywa istota ludzka z chwilą jej po- częcia, czy może jest on jej przynależny dopiero po urodzeniu. Artykuł 1 Konwencji stanowi bowiem, że dzieckiem jest „każda istota ludzka w wieku poniżej 18 lat, chyba że zgodnie z prawem mającym zastoso- wanie do dziecka uzyska ono dojrzałość wcześniej”60, pozostawiając poważne niedookreślenie w zakresie konkretyzującego wskazania, jaki etap rozwoju biologicznego uprawnia do posługiwania się terminem „dziecko”. Państwa ratyfikujące Konwencję musiały indywidualnie zdecydować, jaka chwila jest w ich wewnętrznym ustawodawstwie tą, która rozstrzyga o dziecięctwie istoty ludzkiej61, „z tym jednak, że nie mógł to być moment późniejszy, niż chwila odłączenia dziecka od or- ganizmu matki”62. Jednak preambuła do Konwencji stanowi, że: „dzie- cko z uwagi na swoją niedojrzałość fizyczną oraz umysłową wymaga szczególnej opieki i troski, w tym właściwej ochrony prawnej przed, jak i po urodzeniu”63, co wskazywać mogłoby na rozciągnięcie tejże 59 Konwencja weszła w życie 2 września 1990, a Polska ratyfikowała ją już 7 czerw- ca 1991 r. Por. R. Dufour-Gompers, Dictionnaire de la violence et du crime, Paris 1992, s. 125 i 140; M. Canto-Sperber, Dictionnaire d’éthique et de philosophie morale, t. I, Paris 1996, s. 628 i n.; L. Cadiet, Dictionnaire de la Justice, Paris 2004, s. 418; R. Barrès, A.-M. Henrich, D. Rivaud, N. Tanti-Hardouin, Dictionnaire de la santée et de l’action sociale, Paris 2005, s. 174–175. 60 Por. A. Łopatka, Kto jest dzieckiem? (w:) Konwencja o prawach dziecka a prawo polskie, Warszawa 1991, s. 18; B. Gronowska, T. Jasudowicz, C. Mik, O prawach dziecka, Toruń 1994, s. 11; A. Kwak, A. Mościskier, Rzeczywistość praw dziecka w rodzinie, Warszawa 2002, s. 11; Les enfants ont des droits, Déclaration et convention des droits de l’enfant, ed. CRÉAPRINT 2003, s. 5. 61 Malta i Senegal proponowały, aby wprowadzić zapis, że dzieckiem jest każda istota ludzka od jej poczęcia, jednak wobec braku poparcia przedstawionej koncepcji zrezygnowano z niej. Por. Report of the Working G
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Dzieciobójstwo. Aspekty prawne i etyczne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: