Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00371 005825 13094134 na godz. na dobę w sumie
Dzieje więziennictwa polskiego w piśmiennictwie i dokumentach - ebook/pdf
Dzieje więziennictwa polskiego w piśmiennictwie i dokumentach - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-2167-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja prezentuje przegląd bibliografii dotyczącej dziejów więziennictwa polskiego, poczynając od hipotez na temat jego początków, a kończąc na wybuchu II wojny światowej. Głównym kryterium pozyskiwania materiału było dążenie do zgromadzenia pozycji o charakterze diagnostycznym, faktograficznym i deskryptywnym. Publikacja ma bowiem ułatwić przyszłym badaczom dotarcie do dokumentów i literatury, na podstawie których da się odtworzyć rzeczywisty obraz funkcjonowania polskiego więziennictwa. Zostały w niej uwzględnione również dzieła uczonych o międzynarodowym autorytecie, które wywarły wpływ na kierunki rozwoju polityki penitencjarnej, jej kształt prawny czy instytucjonalny, a także prace polskich autorów poświęcone rozwiązaniom przyjętym w innych państwach albo koncepcjom stanowiącym intelektualną nadbudowę systemów penitencjarnych właściwych jakiejś epoce.

Na kryteria selekcji wpłynęło ujęcie tego przeglądu w ramy przedmiotowe penitencjarystyki, rozumianej jako wyspecjalizowany dział polityki kryminalnej. Penitencjarystyka to nauka interdyscyplinarna o licznych powiązaniach problemowych z kryminologią, psychologią, psychiatrią, historią, pedagogiką, socjologią, a nawet literaturoznawstwem czy etnografią. Trzeba więc było rozciągnąć kwerendę na dorobek szeroko rozumianej humanistyki, znacznie wykraczając poza granice nauk penalnych. Przyjęto jednak generalne założenie, że przegląd ten nastawiony będzie na treści związane z instytucją więzienia i organizacją systemów penitencjarnych, a nie z ewolucją kary o tej nazwie. Stąd poprzestano na prezentacji tylko najwybitniejszych dzieł z zakresu polityki kryminalnej i praktycznie pominięto literaturę prawno-karną.

Prezentowany przegląd został doprowadzony do 2014 roku. Prace objęte dokumentacją usystematyzowano w porządku alfabetycznym i opatrzono krótką notatką informującą o treści publikacji, recenzjach, omówieniach, przedrukach, autorach wstępów rekomendacyjnych, tłumaczeń lub opracowań merytorycznych. Niektóre uzupełniono odesłaniami do pozycji pominiętych w głównym alfabetycznym zbiorze. Doniesienia o charakterze typowo kronikarskim zamieszczono w aneksie do zbioru głównego. Całość zamykają: indeks osób, indeks geograficzny, indeks wydawnictw objętych własną kwerendą i bibliografia oraz indeks instytucji, organizacji i imprez o tematyce penitencjarnej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

WSTĘP Książka ta ma charakter dokumentacyjny i  zbliża się pod względem formy do bibliografii działowych z zakresu prawa i polityki penitencjarnej. Różni się jednak od nich istotnie zarówno zakresem przedmiotowym, jak i metodą opracowania prezen- towanych dzieł. Jeśli chodzi o zakres przedmiotowy, to zbiór ten ogranicza się w zasa- dzie do historii więziennictwa polskiego, poczynając od hipotez na temat jego począt- ków, a kończąc na wybuchu II wojny światowej. W zasadzie, ponieważ zostały w nim uwzględnione również dzieła uczonych o międzynarodowym autorytecie, które bez wątpienia wywarły doniosły wpływ na kierunki rozwoju polityki penitencjarnej, jej kształt prawny czy instytucjonalny, oraz prace polskich autorów poświęcone rozwią- zaniom przyjętym w innych państwach albo teoriom lub koncepcjom wykonania kar i  środków izolacyjnych, które stanowiły intelektualną nadbudowę systemów peni- tencjarnych właściwych jakiejś epoce. Wprowadzenie tych wątków obocznych uza- sadnia powszechna świadomość przepływu idei, osiągnięć nauki, a nawet rozwiązań praktycznych. Odstępstwem od generalnie zakreślonego zasięgu terytorialnego tego przeglądu jest również wprowadzenie literatury dotyczącej wykonywania wobec Po- laków kar pozbawienia wolności w obiektach położonych na terenie państw obcych, jak Twierdza Petropawłowska, Kufstein, Spielberg czy podberliński Moabit. Uwzględ- niano wtedy tylko te publikacje, wychodzące najczęściej spod pióra pamiętnikarzy, których treść odnosiła się do warunków wykonania kary oraz sposobu traktowania więźniów narodowości polskiej. Pominięto natomiast całą bardzo bogatą literaturę zsyłkową, poprzestając na wskazaniu kilku podstawowych dzieł traktujących o struk- turze rodzajowej i treści środków karnych określanych wspólnym mianem zesłania oraz ich specyficznych funkcjach, które zdecydowanie odróżniają je od kar o charak- terze więziennym. Jak każda bibliografia problemowa, i ten przegląd ma charakter wybiórczy. Jest wszak zestawieniem pozycji wyselekcjonowanych z  dostępnego autorowi zasobu różnego rodzaju źródeł informacyjnych. Kwalifikacji dokonano na podstawie główne- go hasła przedmiotowego i wyprowadzonych z jego treści kryteriów szczegółowych. WSTĘP ° 7 W tym sensie jest wyborem autorskim, jako że samo hasło „dzieje więziennictwa polskiego” jest z jednej strony pojęciem zbyt nieostrym, by przyjąć je za wystarcza- jącą przesłankę ukierunkowania prac dokumentacyjnych, a z drugiej zbyt szerokim i wieloznacznym, by pracom tym nadać choćby w przybliżeniu charakter obiektyw- ny i zupełny. Wynika to stąd, że instytucje izolacyjne określone tu wspólnym mia- nem więzienia zmieniały w toku dziejów nie tylko swe nazwy, organizację, funkcje, ale także odgrywały znaczącą rolę w rozwiązywaniu konfliktów w bardzo różnych dziedzinach życia społecznego, a sposób i zakres ich użycia ewoluowały od zupeł- nej samowoli aż do drobiazgowej regulacji prawnej. Konieczność wyboru nasuwa się więc niejako sama przez się ze względu na trudne do owładnięcia rozmiary bazy informacyjno-źródłowej, ocenę merytorycznej wartości przekazu i  jego zawartość tematyczną. Tu akcent został bowiem położony na te funkcje więzienia oraz insty- tucji parapenitencjarnych, które wiążą je z polityką kryminalną bądź przez nadanie im charakteru różnie nazywanych w  przeszłości kar pozbawienia wolności i  in- nych izolacyjnych środków karnych, a także różnie nazywanych i sprofilowanych izolacyjnych środków represyjnej profilaktyki społecznej. Do tej ostatniej kategorii zostały zaliczone oprócz różnego rodzaju domów korekcyjnych, manufaktur żebra- czych, Zuchthausów, które są powszechnie uznawane za prototypy nowożytnego więziennictwa, również zakłady dla nieletnich. Aczkolwiek zwykle problematyka ta bywa wydzielana w osobne bibliografie, wydawało się jednak słuszne uwzględnie- nie w tym wyborze piśmiennictwa poświęconego przeznaczeniu i organizacji tych zakładów, a  zwłaszcza koncepcjom pedagogicznym, z  którymi wiązano nadzieje na poprawę występnej lub zdemoralizowanej młodzieży. Przemawiał za tym czę- sto przywoływany we współczesnej literaturze argument, że metody pozytywnego oddziaływania na więźniów, które stanowią przecież integralną część polityki peni- tencjarnej, były niejednokrotnie wzorowane na programach resocjalizacyjnych opra- cowywanych i wdrażanych przez wybitnych pedagogów w placówkach dla młodzie- ży niedostosowanej społecznie. Ale i w tym przypadku unikano opracowań czysto dogmatycznych, odnoszących się do procesu wypracowywania zasad prawnokarnej odpowiedzialności nieletnich albo kryminologicznych aspektów ich przestępczości. Ujęcie tego przeglądu w ramy przedmiotowe penitencjarystyki rozumianej jako wyspecjalizowany dział polityki kryminalnej znacząco wpłynęło na kryteria selekcji objętych nim publikacji. Zważywszy, że jest to nauka interdyscyplinarna o licznych i istotnych powiązaniach problemowych z kryminologią, psychologią, psychiatrią, historią, pedagogiką, socjologią, a  nawet tak na pozór odległymi dziedzinami, jak literaturoznawstwo czy etnografia, trzeba było rozciągnąć kwerendę na dorobek szeroko rozumianej humanistyki, znacznie wykraczając poza granice nauk penal- nych. Należało też odstąpić od powszechnie przyjętej w  badaniach prawniczych metody polegającej na odtwarzaniu drogi rozwojowej całych systemów prawa albo jego poszczególnych gałęzi przez analizę następujących po sobie aktów prawnych i co najwyżej dociekania ich doktrynalnych inspiracji. W przypadku więziennictwa taka procedura ma zupełnie drugorzędne znaczenie. Aż nadto dowodów na to, że 8 ° WSTĘP więzienne regulacje prawne miały z reguły charakter deklaratoryjny, a praktyka była zwykle niemal ich przeciwieństwem. Dlatego wśród kryteriów pozyskiwania mate- riału informacyjnego na plan pierwszy wysunięto dążenie do zgromadzenia pozycji o charakterze diagnostycznym, faktograficznym, deskryptywnym. Chodziło wszak o to, by ułatwić przyszłym badaczom dziejów więziennictwa dotarcie do dokumen- tów i literatury, na podstawie których da się odtworzyć rzeczywisty obraz jego funk- cjonowania oraz postępowania z  uwięzionymi przestępcami; wyłuskać z  oprzędu narracji życzeniowych, świadomie dawanych fałszywych świadectw, kłamliwych przemilczeń albo intelektualnych czy martyrologicznie zabarwionych egzaltacji prawdę o losie skazańców oraz urządzeniu instytucji przeznaczonych do ich izolo- wania. Przyjęto zresztą generalne założenie, że przegląd ów nastawiony będzie na treści związane z instytucją więzienia i organizacją systemów penitencjarnych, a nie ewolucją kary o tej nazwie i jej mutacjami. Stąd poprzestano na prezentacji tylko najwybitniejszych dzieł z zakresu polityki kryminalnej i w zasadzie pominięto praw- no-karną literaturę traktującą o strukturze rodzajowej kar na wolności, ich formalnej treści, dyrektywach orzekania, sporach o  jej racjonalizację, a  także filozoficznych, dogmatycznych czy pragmatycznych ich uprawomocnieniach, które przeważnie do- minuje w dotychczasowych bibliografiach z tej dziedziny. Takie podejście nasuwało się także pod wpływem oceny dotychczasowego dorobku w dziedzinie badań nad przeszłością więziennictwa polskiego. Nie licząc kilku wydanych ostatnio monogra- fii zakładów karnych, których autorzy prócz zapożyczeń odwołują się do własnych badań archiwalnych, a także cennych opracowań fragmentarycznych, obierających za przedmiot badań jakiś wątek tematyczny, brak jest w literaturze penitencjarnej solidnych syntez, które odtwarzałyby dzieje więziennictwa polskiego w pełnym za- rysie, gdy idzie o ramy czasowe, i wzbogaconym ujęciu, gdy idzie o kontekst kultu- rowy i czynniki wpływające na kształt szeroko rozumianej polityki penitencjarnej oraz jej zaplecza instytucjonalnego w poszczególnych okresach historycznych. Ale i  te nieliczne książki, które usiłują przedstawić ewolucję więziennictwa polskiego i  polityki penitencjarnej w  ciągu dziejów, zostawiają wiele do życzenia zarówno pod względem warsztatu badawczego, jak i  podbudowy źródłowej. Są najczęściej bezkrytycznymi zlepkami informacji zapożyczonych z literatury początku XX w., powtarzają utarte, często ewidentnie zdezaktualizowane oceny oparte na wyryw- kowych faktach albo ich błędnej interpretacji, nie mówiąc już o przemilczeniach czy przekłamaniach przenoszonych w  surowej formie z  dokumentacji służbowej albo publicystyki urzędniczej na grunt dyskursu naukowego. Zresztą w dotychczasowej konwencji prezentowania przeszłości więziennictwa warstwa faktograficzna zupeł- nie paradoksalnie spychana jest na drugi plan i traktowana jako ledwie sztafaż to- czącej się debaty na temat aksjologicznych, penologicznych i utylitarnych aspektów wykonywania kar izolacyjnych. Na czoło wysuwają się zatem wystandaryzowany, rzadko udokumentowany analizą materiałów źródłowych lub prac oryginalnych przegląd głównych kierunków rozwoju sposobów wykonania kar więziennych w  Europie i  Ameryce Północnej, próba określenia wpływu wypracowanych tam WSTĘP ° 9 koncepcji na założenia programowe realizowanej w Polsce polityki penitencjarnej, wkład polskich penitencjarystów w  tworzenie zrębów nauki o  więziennictwie, a wszystko to właśnie w otoczce dominujących w danym czasie koncepcji polityki kryminalnej i czasem teorii kryminologicznych. Natomiast rekonstrukcje faktyczne- go funkcjonowania więziennictwa, warunków odbywania kary i traktowania ska- zanych zastępują analizy przepisów prawnych, mimo ich oczywistej rozbieżności z praktyką, oraz opisy organizacji więzień uchodzących w danym czasie za korzyst- nie wyróżniające się pod względem zarządu i sposobu traktowania przebywających w nich przestępców. Wynika to zapewne stąd, że rzeczone syntezy, niezależnie od ich marnej bazy źródłowej i zubożonych schematów analitycznych, są ukierunkowa- ne na ukazanie ewolucji więziennictwa, rozumianej jako proces przemian, w którym dokonuje się przejście od form niższych ku wyższym, doskonalszym z punktu wi- dzenia aspiracji cywilizacyjnych, przemian kulturowych i rozwoju doktryn społecz- nych. Nie wdając się tu w deliberacje metodologiczne, jak takie podejście, w sumie wybiórcze i ześrodkowane wokół zmian skokowych, ma się do warsztatu i celu badań historycznych, poprzestańmy na konstatacji, że dotychczasowa wiedza o przeszłości więziennictwa pozwala opisać dużo wnikliwej jego rzeczywiste funkcjonowanie, niż to się czyni przy takim podejściu, i ocenić je dużo krytyczniej, niż wynikałoby to z uproszczonych analiz retrospektywnych, nastawionych na udokumentowanie tendencji rozwojowych. Dowodzi tego zebrana tu literatura. Podstawą ich wyboru są bibliografie podane w bibliografii niniejszej książki oraz własna kwerenda wydawnictw i czasopism, których indeks został do niej włączony. Pozyskana w ramach własnych, prawie dwudziestoletnich studiów część tego zbio- ru wydaje się koniecznym uzupełnieniem dotychczasowych bibliografii i publikacji dokumentacyjnych z  zakresu penitencjarystyki, które z  reguły ograniczają się do eksploracji literatury i czasopiśmiennictwa prawniczego. Są to ramy zbyt skąpo cięte dla twórczości związanej tematycznie z więziennictwem i polityką penitencjarną. Wprawdzie ostatnio pojawiają się głosy, że dogmatyka i  doktryna prawa karnego wykonawczego z powodzeniem zastępują wiedzę penitencjarną, jednakże już choć- by ten przegląd przekonuje, że więzienia nie da się ani opisać, ani zrozumieć, ani usprawiedliwić, jeśli patrzy się na nie tylko przez pryzmat konstrukcji prawnych i teorii penologicznych. Więziennictwo jako wydzielony pion organów administracji rządowej oraz ogół pozostających pod ich zarządem, swoiście zorganizowanych instytucji i służb jest przez swoje wielorakie funkcje, jakie pełniło i pełni na rzecz zapewnienia obywa- telom bezpieczeństwa osobistego, ochrony porządku społecznego przed zjawiskami dysfunkcjonalnymi i  ładu politycznego przed destabilizacją, integralnym, bardzo ważnym, a  jednocześnie newralgicznym segmentem aparatu państwowego. New- ralgicznym, ponieważ jest tym wyjątkowym instrumentem sprawowania władzy, w  którym uprawnienie do stosowania przymusu (ius puniendi) dochodzi do skut- ku za pośrednictwem zniewolenia i  otwartej przemocy. System ów funkcjonu- je zatem w  obrębie niezmiernie kontrowersyjnej przestrzeni życia publicznego, 10 ° WSTĘP gdzie i  zamysł, i  działanie odwołują się do dyspens moralnych, których drastycz- nym przykładem mogą być wykonywana na terenie więzień w wielu jeszcze pań- stwach kara śmierci i wchodzący w skład personelu więziennego kat, korzystający w przeprowadzeniu egzekucji z pomocy przybranych dozorców więziennych. Pro- blem więc tkwi nie w nadużyciach, którym onegdaj sprzyjać mogło wręcz progra- mowe traktowanie metod postępowania ze skazanymi jako sfery objętej poufnością, wyłączenie zakładów karnych spod kontroli społecznej czy właściwe służbom speł- niającym czynności zawodowe w warunkach dysonansu aksjologicznego dążenie do autonomizowania się, ale w konfliktach o charakterze strukturalnym. Toteż w opisie i ocenie systemu penitencjarnego jako zinstytucjonalizowanej formy realizacji we- wnętrznych funkcji państwa wymagających zastosowania środków przymusu, które naruszają pryncypia godności ludzkiej, nie sposób pominąć literatury, która ukazuje polityczne uwarunkowania tego systemu i jego specyficzną organizację w różnych okresach historycznych i  ustrojach, ani zbyć milczeniem dylematów moralnych przesłoniętych racją „mniejszego zła”. Ale i  to uzupełnienie, znacznie wykraczające poza zainteresowania dyscyplin prawniczych, nie wyczerpuje poznawczych zadań nauki o więziennictwie. Więzienie jako wyodrębniony element systemu jest bowiem z punktu widzenia kategoryzacji socjologicznych typem instytucji totalnej, której zdaniem kryminologów radykal- nych nie można jednak traktować równorzędnie z jej innymi postaciami. Różni się ono od nich tym, że zawsze powoduje poniżenie człowieka i zadawanie mu rozmyśl- nych cierpień, których podłoże, rodzaje, legitymizacja i skala zależą rzecz jasna od właściwych epoce zapatrywań na karę i uznawanych w tym czasie wzorów obycza- jowych. A są to nieuchronne następstwa izolacji karnej, które splatając się z mode- lowymi cechami instytucji totalnych, nadają więzieniu ów niepowtarzalny rys. Jest ono bowiem instytucją wyizolowaną, wyobcowaną społecznie, samowystarczalną, opartą na przemocy, wyposażoną w urządzenia ochronne, szczególne środki zapew- nienia bezpieczeństwa i egzekwowania dyscypliny, instytucją rozciągającą całkowitą kontrolę i drobiazgową reglamentację na wszystkie sfery życia skazanych. A życie to przebiega w sztucznie wytworzonej społeczności, złożonej z przypadkowej zbioro- wości współwięźniów i kadry zawodowej, zwykle sparamilitaryzowanej, która zaj- muje wobec nich nadrzędne pozycje władcze. Według tego schematu da się przepro- wadzić statyczne analizy odtwórcze, odwołując się do literatury tematycznie zwią- zanej z poszczególnymi zagadnieniami zarówno z zakresu polityki penitencjarnej, jak i dyscyplin zintegrowanych, do aktów normatywnych, publicystyki urzędniczej, statystyk, debat legislacyjnych, co zostało już dotychczas nieźle udokumentowane dla ostatnich, branych tu pod uwagę okresów historycznych (Królestwo Polskie, mię- dzywojnie). Dla czasów wcześniejszych zaś informacje te sprowadzają się głównie do źródeł przywoływanych w podręcznikach z zakresu historii prawa i opisanych wcześniej, ubogich pod względem faktograficznym syntez. Staraliśmy się więc wy- pełnić tę lukę, na ile było to możliwe, sięgając do literatury obyczajowej, publicystyki politycznej, życiorysów, monografii miast i obiektów, w których usytuowane były WSTĘP ° 11 więzienia, relacji z procesów, opracowań na temat położenia i trybu życia środowisk zmarginalizowanych. Natomiast wskazanie materiału mogącego posłużyć za podstawę odtwórczych analiz dynamicznych, które odsłaniałyby psychospołeczne procesy rozgrywające się w tak wyizolowanej przestrzeni oraz ukazywały na ich tle ponderabilia egzystencji więziennej w  kontekście towarzyszących im reakcji, przeżyć i  doznań, wymagało objęcia kwerendą twórczości określanej wspólnym mianem literatury faktu. Jest ona w  ogóle pomijana w  bibliografiach obejmujących piśmiennictwo sprzed II wojny światowej, choć tylko za pośrednictwem przekazów pochodzących bezpośrednio od więźniów i naocznych świadków ich losu można przełamać barierę czasu, odtwo- rzyć realia tej zdeformowanej przez izolację i przemoc, wstydliwie skrywanej rze- czywistości, którą Gustaw Herling-Grudziński nazwał „innym światem”. Wyłania się on z kart dzienników, wspomnień, pamiętników, korespondencji, autobiografii, reportaży, prozy publicystycznej, które w najdrobniejszych szczegółach opisują co- dzienne życie więzienne i wypełniające je treścią zdarzenia. Spośród źródeł tego ro- dzaju wybrano tylko te, których autorzy odwołują się do własnych doświadczeń albo relacjonują konkretne fakty czy uogólnione sytuacje, których byli uczestnikami lub świadkami, a tok narracji i powiązane z nią okoliczności wskazują na ich autentycz- ność. Pominięto natomiast beletryzowane biografie, utwory epickie z fabułą osnutą na kanwie historycznie potwierdzonych wydarzeń, a także inne gatunki literackie, w których więzień i więzienie występują wyłącznie jako topos, oderwany od konkre- tu stereotyp wyobrażeniowy ewokujący pożądany wizerunek skazańca, zwłaszcza politycznego, i emocje mające poruszać sumienia. Wyjątkowo podano kilka najwybit- niejszych prac polonistycznych, które i tę literaturę włączają do badań nad różnymi wizjami funkcjonowania więziennictwa i ześrodkowanymi wokół niego postawami społecznymi. Co prawda wynikające z nich wnioski mają dla polityki penitencjarnej raczej drugorzędne znaczenie, jednakże przyjęte w nich założenia metodologiczne mogą być z  powodzeniem zastosowane przy ocenie świadectw czerpanych z  lite- ratury faktu. Są to z punktu widzenia klasyfikacji historycznych źródła pośrednie, ukształtowane w jakiś sposób przez ich autora, przez jego świadomość, wrażliwość, a  nawet cel, którym się kierował, utrwalając w  piśmie swoje przeżycia, obserwa- cje, zwierzenia. Wprowadzenie ich do faktograficznej bazy dyskursu historycznego wymaga zatem wnikliwej krytyki przeprowadzonej w rygorach metod naukowych, które w odniesieniu do tej kategorii faktów zostały właśnie we wskazanych pracach wykorzystane. Integralną częścią tego zasobu są literatura i  dokumenty odnoszące się do róż- nego rodzaju organizacji społecznych, które od najdawniejszych czasów starały się wspierać więźniów podczas odbywania kary i roztaczać nad nimi opiekę po odzy- skaniu wolności. Działalność ta, nazywana dziś trochę anachronicznie pomocą post- penitencjarną, stanowi bowiem nieodłączny segment współczesnej polityki peniten- cjarnej. Ma jednak także swój drugi wymiar, istotnie wykraczający poza świadczenie praktycznych usług. Jest wszak ważną formą sprawowania niezależnej kontroli nad 12 ° WSTĘP funkcjonowaniem administracji więziennej, która szczególnie w  autorytarnych re- żimach politycznych uzurpuje sobie prawo sprawowania niekontrolowanego z  ze- wnątrz władztwa nad więźniami i zdradza tendencje do daleko posuniętej autonomii nawet w ramach aparatu państwowego. Zgromadzona tu literatura nie tylko więc pozwala odtworzyć organizacyjne formy rozmaitych inicjatyw społecznych na rzecz więźniów, lecz na równi z tym dokumentuje zmaganie się z organami państwa o pra- wo wstępu na teren więzień, a nawet o swobodne wspieranie więźniów z zewnątrz, które niejednokrotnie trzeba było przypłacić własnym uwięzieniem. W tym kontekście rozważany jest też problem stosunku społeczeństwa do więźniów i więziennictwa w ogóle, który cechuje wyraźne zdystansowanie się wobec ich losu, jeśli nie otwarcie okazywana abominacja. Osobną sekwencję tematyczną stanowią dokumenty i opra- cowania, które charakteryzują populację skazanych zarówno od strony ilościowej, jak i jakościowej. Zgromadzono, o ile było to możliwe, urzędowe statystyki, które w zależności od przyjętych kryteriów ewidencji i opracowania danych podają ogólną liczbę skazanych z rozwarstwieniem według rodzaju popełnionych przestępstw, ty- tułu uwięzienia, recydywy, wymiaru kary, formy pozbawienia wolności, a także cech osobowych, jak wiek, stan cywilny, narodowość, wyznanie. Są to rzecz jasna dalekie od kompletności, wyrywkowe zestawienia prowadzone odrębnie dla więziennictwa albo wtopione w ogólne statystyki przestępczości, sprawozdania z czynności sądo- wych, raporty służbowe organów bezpieczeństwa wewnętrznego o różnym zasięgu terytorialnym, czasem ograniczonym tylko do konkretnego zakładu czy wybranej kategorii podsądnych. Zdarzały się także, choć sporadycznie, dokumenty, które in- formacje o przestępczości przedstawiały łącznie z innymi przejawami demoralizacji. Generalnie zaś odrębne statystyki zaczęto sporządzać dopiero w  połowie XIX w., dla wcześniejszych okresów dysponujemy tylko statystykami wycinkowymi, czer- panymi z  zasobów archiwalnych w  toku monograficznych badań nad przeszłością poszczególnych więzień. Jeśli zaś chodzi o  jakościową charakterystykę skazanych, to na plan pierwszy wysuwają się publikacje z zakresu medycyny traktujące o ich zdrowiu psychicznym i somatycznym, psychozach więziennych i wywołanych nimi reakcjach autodestrukcyjnych, chorobach i epidemiach spowodowanych przez urąga- jące wszelkim standardom warunki odbywania kary lub wręcz celowe wprowadzane do reżimów więziennych obostrzeń, które w istocie były torturami nastawionymi na biologiczne wyniszczenie ciała. Postęp w tej dziedzinie zarysował się dopiero z na- staniem systemu celkowego, acz i wtedy poprawę można było zaobserwować tylko w kilku nowo wybudowanych zakładach. Wiedzę o kondycji społecznej skazanych w okresach wcześniejszych czerpiemy zaś głównie z badań nad położeniem i obycza- jowością warstw spauperyzowanych lub w ogóle wyzutych ze struktur życia zbioro- wego, których wegetacja przebiegała zwykle na granicy występku i podkultury świata przestępczego. Świadczą o tym ponadto dobrane pod tym kątem wydawnictwa pro- tokółów przesłuchań oskarżonych o zbrodnie, opublikowane dokumenty opisanych wyżej organizacji filantropijnych, które uzasadniając racje swego istnienia czy ape- lując o miłosierdzie dla swoich podopiecznych, przedstawiały ich sytuację i potrzeby. WSTĘP ° 13 Kryminologiczne i  penitencjarne badania nad procesem społecznego wykolejenia przestępców oraz środowiskowymi i  osobowościowymi czynnikami ich patogene- zy zaczęły pojawiać się wszak dopiero w  końcu XIX w. Zostały zapoczątkowane przez antropologiczną szkołę prawa karnego i burzliwie rozwijały się za przyczyną wprowadzenia do polityki kryminalnej środków zabezpieczających jako równoważnej alternatywy klasycznie pojętej kary kryminalnej. Racjonalizowane społecznym nie- bezpieczeństwem przestępców z nawyknienia, zawodowych, niepoprawnych, z jed- nej strony pociągały za sobą rozkwit diagnostyki kryminalnej, z drugiej – wprowadze- nie do systemu penitencjarnego specjalnych zakładów, których reżim sprowadzał się do prostej izolacji i represji. Wykorzystywanie zindywidualizowanych charakterystyk skazanych, wraz z  technikami ich przygotowywania i  standaryzacji typologicznej, do wprowadzenia i uzasadnienia środków zabezpieczających znajduje odzwierciedle- nie w podanej literaturze kryminologicznej, karnistycznej, penitencjarnej, psycholo- gicznej i  socjologicznej. Kumulatywne ujęcie wyników badań osobopoznawczych, a w ślad za tym ich interpretacja w świetle przesłanek aksjologicznych i teoretycznych twierdzeń pedagogiki, co zainicjowali wychowawcy młodzieży wykolejonej społecz- nie już w XVI w., zaowocowało także tendencją zupełnie odwrotną. Doprowadziło bowiem w końcu lat dwudziestych ubiegłego wieku do przeciwstawienia orientacji zakorzenionej w odwetowych i represyjnych funkcjach kary – idei resocjalizacji jako procesu aktywizującej reedukacji, metody opartej na podstawach naukowych. Wcze- śniejsze formy pozytywnego oddziaływania, wmontowywane niekiedy w  system dyscypliny więziennej, były w gruncie rzeczy incydentalnymi aktami dobrej woli ła- godzącymi co najwyżej surowość reżimu. Dotychczasowe bibliografie, których auto- rami byli zwykle penitencjaryści związani z dyscyplinami prawniczymi, odnotowują prace na temat samej koncepcji resocjalizacji, jej strategii, procedury, technik i metod, a także podejmowanych w tym celu przedsięwzięć organizacyjnych. Toteż wydawało się konieczne uzupełnienie wiedzy na ten temat literaturą pedagogiczną i psycholo- giczną, która jest nie tylko bardzo bogata, ale zawiera także bezpośrednie odniesienia do problematyki więziennej, przeważnie ignorowane i w rozprawach historycznych, i współczesnych, choć między pedagogiką resocjalizacyjną, społeczną a polityką pe- nitencjarną zachodzą przecież niemal naturalne związki. Można, zdaje się, zasadnie przypuszczać, że inspiracje polityki penitencjarnej są zapożyczone z  teoretycznej warstwy pedagogiki społecznej. Zadaniem tego wprowadzenia jest uzasadnienie założeń ukierunkowujących przegląd zasobów literatury i dokumentów, na których opiera dotychczasowa wie- dza na temat historii więziennictwa polskiego. Przegląd został zatem ograniczony do tych dwóch form przekazu, choć nie wyczerpują one rzecz jasna całości dostępnej bazy źródłowej. Współtworzą ją pominięte tu różnej rangi akty prawne, które są wymieniane tylko z nazwy i tylko wtedy, gdy nawiązuje do nich treść opisywanej publikacji. Podobnie rzecz się ma z  zasobami archiwalnymi zostającymi w  gestii Centralnego Zarządu Służby Więziennej, w archiwach zakładów karnych, archiwach miejskich i  diecezjalnych, których oznaczenie i  zawartość podawano za autorem 14 ° WSTĘP tekstu. W stosunkowo wąskim zakresie przeprowadzono też kwerendę prasy regio- nalnej. Przerastało to możliwości techniczne jednego badacza. Książka ta miała być tylko pierwszą częścią cyklu publikacji przygotowywanych z myślą uczczenia w ten sposób jubileuszu 50-lecia Zakładu Prawa i Polityki Penitencjarnej. Zamierzano wydać odrębnie odpowiednio usystematyzowany indeks ustawowych i wykonawczych ak- tów normatywnych (pomnikowych z pełnym lub fragmentarycznym przedrukiem) oraz wewnętrznych rozkazów, opatrzonych rekapitulacją treści, komentarzem me- rytorycznym i wykazem odnoszących się do nich publikacji. Według zbliżonych za- sad byłyby zinwentaryzowane na podstawie „przewodników po zasobie” archiwalia więzienne. Niestety, na razie nie udało się pozyskać środków na sfinansowanie tego zamierzenia. Mam nadzieję, że Pan Maciej Tygielski, który wspierał mnie w ostatnich latach pracy uniwersyteckiej, zechce kontynuować te prace. Przedstawione założenia, podbudowane syntetycznym zarysem problematyki składającej się na przedmiot nauki o  więziennictwie oraz wskazaniem powiązań z wiedzą pozyskiwaną przez inne dziedziny humanistyki, świadczą o jej interdyscy- plinarnym charakterze. O ile fakt ten jest przyjmowany jako oczywisty i pożądany, to zagadnienie metodologii badań interdyscyplinarnych nie zostało w ogóle podjęte. Można więc sądzić, że ów brak jasności co do metody prowadzenia badań zintegro- wanych zaciążył również na sposobie uprawiania badań historycznych, którym nie da się przypisać waloru interdyscyplinarności. Przełamanie zaś utartych schematów, przedstawionych na początku, wymaga radykalnej zmiany paradygmatu poznaw- czego. Przede wszystkim redefinicji więzienia i więziennictwa, które opisywałyby je jako wytwory kulturowe, funkcjonujące w całościowo ujętych strukturach kulturo- wo-historycznych. Takie podejście zadecydowało o tematycznej zawartości książki, przygotowanej z serdeczną myślą o autorach przyszłych prac poświeconych dziejom więziennictwa. Prace objęte dokumentacją zostały usystematyzowane w porządku alfabetycz- nym, według nazwisk autorów albo tytułów dokumentów i prac zbiorowych, z po- daniem opisu katalogowego. Celowo odstąpiono od stosowanych w bibliotekoznaw- stwie kodów i skrótów i zawsze podawano pełne nazwy powtarzających się tytułów i wydawnictw periodycznych oraz nazwiska wszystkich redaktorów w przypadku prac zbiorowych. Pominięto natomiast informacje o  objętości, formacie, ilości ilu- stracji itp. Jeśli książka miała kilka wydań, podawano z  reguły ostatnie, chyba że któreś z wcześniejszych było poprzedzone wstępem zbliżonym do recenzji. Każda pozycja została opatrzona krótką notatką informującą o treści publikacji, recenzjach, omówieniach, przedrukach, autorach wstępów rekomendacyjnych, tłumaczeń lub opracowań merytorycznych. Niektóre uzupełniono odesłaniami do pozycji pominię- tych w głównym, alfabetycznym zbiorze. Są to albo prace kontekstowe, w których szerzej zostało naświetlone tło opisywanych zdarzeń, luźno związane z tematyką pracy głównej albo powtarzające te same treści czy zawierające lakoniczne wzmian- ki faktograficzne. Doniesienia o  charakterze typowo kronikarskim zamieszczono zaś w aneksie do zbioru głównego. Ten został opatrzony bibliografią, indeksem osób WSTĘP ° 15 wymienianych w  tekście, indeksem geograficznym, indeksem instytucji, organiza- cji i imprez o tematyce penitencjarnej oraz wykazem wydawnictw objętych własną kwerendą. Zrezygnowano natomiast ze sporządzenia indeksu rzeczowego. Byłoby to o tyle trudne, że prawie wszystkie pozycje są opracowaniami wielotematyczny- mi, często nawet kilkustronicowy tekst musiałby być wymieniany przy kilkunastu hasłach. Przypisywanie ich zaś tylko do hasła głównego byłoby raczej mylące niż instruktywne. Jeśli chodzi o zakres czasowy prac objętych tym przeglądem, to został on dopro- wadzony do 2014 roku. Podawanie roku początkowego wydaje się o tyle bezcelowe, że o wyborze decydował nie czas wydania danej pozycji, lecz jej zawartość meryto- ryczna, która mogła odnosić się do różnych okresów historycznych i różnych etapów rozwoju więziennictwa.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Dzieje więziennictwa polskiego w piśmiennictwie i dokumentach
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: