Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00408 005824 15693805 na godz. na dobę w sumie
Dźwięk i instrumenty muzyczne. Nauka o instrumentach. - ebook/pdf
Dźwięk i instrumenty muzyczne. Nauka o instrumentach. - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 158
Wydawca: Sonoria Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-928642-4-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Skrypt został opracowany na podstawie książki Dźwięk w filmie. Przeznaczony jest dla realizatorów i producentów filmowych i telewizyjnych, studentów i słuchaczy szkół filmowych, aspirantów do zawodu operatora dźwięku oraz wszystkich, których interesuje dźwięk.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Małgorzata Przedpełska - Bieniek Dźwięk i instrumenty muzyczne. Nauka o instrumentach. Wydawnictwo yy Małgorzata Przedpełska-Bieniek Dźwięk i instrumenty muzyczne Nauka o instrumentach. Wydawnictwo Sonoria 1 Dźwięk i instrumenty muzyczne (nauka o instrumentach) © Sonoria Warszawa 2011 r. Skrypt został opracowany na podstawie książki Dźwięk w filmie. Przeznaczony jest dla realizatorów i producentów filmowych i telewizyjnych, studentów i słuchaczy szkół filmowych, aspirantów do zawodu operatora dźwięku oraz wszystkich, których interesuje dźwięk. © Autor Małgorzata Przedpełska-Bieniek Zdjęcie na okładce: Dorota Suske Projekt okładki: Sebastian Nowacki Redakcja: Paulina Tyburska Korekta: Mariola Łyczewska Rysunki na podstawie pozycji wymienionych w bibliografii: Justyna Nowakowska, Przygotowanie rysunków do druku: M.Majewski (1 wyd.), S.Nowacki (2 wyd.) Zdjęcia: S.Artymowicz, B.Domański, Ł.Kordafel, R.Skłodowski, D.Suske, A.Wilk, M.J.Zabłocki, J.Zawadzki Autorka serdecznie dziękuje wszystkim swoim współpracownikom i kolegom, którzy pomagali przy powstawaniu książki Dźwięk w filmie (w szczególnosci M.Bukojemskiemu, M.Lewandowskiej, G.Lindemannowi i R.Skłodowskiemu, którzy byli jej pierwszymi czytelnikami, wnikliwymi krytykami i korektorami, a wreszcie recenzentami powstałego tekstu) oraz obecnej serii skryptów, zgłaszali tematy wymagające rozszerzenia i poprawienia, udostępniali posiadane, często unikatowe materiały. SONORIA 2011 r. Siedziba 00 735 Warszawa ul. Iwicka 19 / 43 biura i studia 02 727 Warszawa ul. Wernyhory 13 a tel. (+48 22) 853 60 51, 853 60 52 faks (+48 22) 258 17 05 www.sonoria.pl e-mail: katalog@sonoria.pl Sprzedaż książki w wersji papierowej prowadzimy za pośrednictwem księgarni internetowej www. audiologos.pl Sprzedaż książek i skryptów w wersji @ book prowadzimy za pośrednictwem www.virtualo.pl ISBN 978-83-928642-4-0 Dźwięk w filmie, wyd.1, APF Sp. z o.o. Warszawa 2006 r., Współpraca Studio Filmowe Montevideo Sp. z o.o., redakcja M.J. Zabłocki, ISBN 978-83-923823-0-0; Dźwięk w filmie, wyd. 2, Wydawnictwo Sonoria, Warszawa 2009 r., Współpraca S.Nowacki - dtp7.pl, C.Krasieńko - KRA-BOX, ISBN 978-83-928642-0-2. 2 Wstęp Autorka niniejszej publikacji Małgorzata Przedpełska-Bieniek od wielu lat pracuje jako realizator dźwięku przy różnego typu formach audiowizualnych, pełniąc funkcje asystenta, drugiego i pierwszego operatora dźwięku, asystenta i montażysty dźwięku, konsultanta i ilustratora muzycznego oraz autora opracowań dźwiękowych filmów. Swoją wiedzą dzieli się również ze studentami kilku polskich uczelni wyższych. I to właśnie głównie z myślą o nich powstała niniejsza publikacja. Czytelnik szukający uporządkowanej wiedzy o rodzajach instrumentów i ich historii znajdzie ją w poniższym opracowaniu. W książce zawarta jest zarówno podstawowa wiedza, skąd pochodzą instrumenty, jak również informacje o ich różnorodnym klasyfikowaniu, poczynając od instrumentów tradycyjnych, historycznych, aż po nowoczesny sprzęt, taki jak np. syntezatory, sequencery czy gitary elektryczne. Z publikacji będzie można się dowiedzieć również , że do instrumentów zaliczamy także przedmioty o niemuzycznym zastosowaniu, których cechą główną jest jednak wytwarzanie dźwięków. Zawarte w książce przykłady „z życia” opisują sytuacje, z którymi autorka zmierzyła się osobiście. Bardzo ciekawą część stanowi szósty rozdział poświęcony klasyfikacji zespołów muzycznych. Pokazuje, w jaki sposób w ciągu wieków zmieniały się systemy tworzenia zespołów, a także jakie instrumenty muzyczne wchodziły w ich składy. Książka jest napisana w niezwykle przystępnie, dzięki czemu lektura w łagodny i ciekawy sposób wprowadza w tematykę instrumentów muzycznych. Ponadto zapoznać się można z wieloma ciekawostkami dotyczącymi szeroko pojętego świata muzycznego. Paulina Tyburska 3 Spis treści Wstęp ................................................................................................................................................................. 3 1. Instrumenty muzyczne .................................................................................................................................... 7 1.1. Klasyfikacja instrumentów muzycznych ................................................................................................... 7 1.2. Pojawianie się instrumentów w starożytności ......................................................................................... 11 1.2.1. Okres prehistoryczny ....................................................................................................................... 12 1.2.2. Okres starożytny .............................................................................................................................. 12 2. Chordofony – instrumenty strunowe .............................................................................................................. 20 2.1. Instrumenty strunowe szarpane ............................................................................................................... 21 2.1.1. Harfa ............................................................................................................................................... 22 2.1.2. Lira .................................................................................................................................................. 25 2.1.3 Lutnia ............................................................................................................................................... 27 2.1.4. Mandolina i Mandora ...................................................................................................................... 28 2.1.5. Inne rodzaje lutni ............................................................................................................................. 30 2.1.6. Cytra ............................................................................................................................................... 31 2.1.7. Gitara .............................................................................................................................................. 35 2.1.7.1. Gitara klasyczna........................................................................................................................ 36 2.1.7.2. Gitara akustyczna ...................................................................................................................... 38 2.1.8. Instrumenty spokrewnione z gitarą .................................................................................................. 39 2.2. Instrumenty strunowe smyczkowe .......................................................................................................... 40 2.2.1. Instrumenty historyczne ................................................................................................................... 40 2.2.2. Skrzypce .......................................................................................................................................... 43 2.2.2.1. Budowa skrzypiec ..................................................................................................................... 44 2.2.2.2. Technika gry ............................................................................................................................. 46 2.2.3. Altówka ........................................................................................................................................... 48 2.2.4. Wiolonczela..................................................................................................................................... 48 2.2.5.Kontrabas ......................................................................................................................................... 49 2.3. Instrumenty strunowe uderzane .............................................................................................................. 50 2.3.1. Cymbały (Cimbalom) .................................................................................................................... 51 2.3.2. Klawikord........................................................................................................................................ 52 2.3.3. Klawesyn ......................................................................................................................................... 52 2.3.4. Fortepian ......................................................................................................................................... 53 3. Aerofony – instrumenty dęte ......................................................................................................................... 56 3.1. Instrumenty dęte drewniane .................................................................................................................... 59 3.1.1. Flet .................................................................................................................................................. 59 3.1.1.1. Fletnia Pana .............................................................................................................................. 60 3.1.1.2. Flet blokowy ............................................................................................................................. 61 4 3.1.1.3. Okaryna .................................................................................................................................... 62 3.1.1.4. Flet poprzeczny ......................................................................................................................... 63 3.1.1.5. Budowa fletu ............................................................................................................................ 64 3.1.2. Klarnet ............................................................................................................................................ 65 3.1.3. Saksofon (saxofon) .......................................................................................................................... 67 3.1.4. Obój ................................................................................................................................................ 69 3.1.5. Fagot ............................................................................................................................................... 71 3.2. Instrumenty dęte blaszane....................................................................................................................... 73 3.2.1. Starożytne trąby i rogi...................................................................................................................... 74 3.2.2. Waltornia ......................................................................................................................................... 76 3.2.3. Trąbki i puzony ............................................................................................................................... 76 3.3. Inne instrumenty dęte ............................................................................................................................. 79 3.3.1. Dudy ............................................................................................................................................... 79 3.3.2. Organy ............................................................................................................................................ 82 3.3.2.1. Budowa organów ...................................................................................................................... 84 3.3.3. Akordeon ......................................................................................................................................... 86 3.3.4. Harmonijka ustna............................................................................................................................. 87 3.4. Głos ....................................................................................................................................................... 88 3.4.1. Rodzaje głosów ludzkich ................................................................................................................. 92 3.4.2. Mowa .............................................................................................................................................. 99 4. Perkusja ...................................................................................................................................................... 100 4.1. Idiofony ............................................................................................................................................... 101 4.1.1. Rury i pręty ................................................................................................................................... 101 4.1.2. Stukające buty ............................................................................................................................... 101 4.1.3. Trójkąt ........................................................................................................................................... 102 4.1.4. Marakasy ....................................................................................................................................... 102 4.1.5. Sistrum .......................................................................................................................................... 103 4.1.6. Dzwoneczki i brzękadła ................................................................................................................. 103 4.1.7. Klaskanki ...................................................................................................................................... 103 4.1.8. Bębny szczelinowe ........................................................................................................................ 104 4.1.9. Instrumenty pocierane.................................................................................................................... 105 4.1.10. Instrumenty skrobane ................................................................................................................... 105 4.1.11. Dzwonki z sercem i dzwonki - kołatki ......................................................................................... 106 4.2. Płyty drgające ....................................................................................................................................... 106 4.2.1. Dzwony rurowe ............................................................................................................................. 107 4.2.2. Gong ............................................................................................................................................. 107 4.2.3. Bęben stalowy ............................................................................................................................... 108 4.2.4. Talerze, żele lub czynele i kastaniety ............................................................................................. 109 4.3. Sztabki ................................................................................................................................................. 110 4.3.1. Ksylofon ........................................................................................................................................ 111 4.3.2. Marimbofon................................................................................................................................... 112 4.3.3. Litofon .......................................................................................................................................... 112 5 4.3.4. Metalofon ...................................................................................................................................... 112 4.3.5. Wibrafon ....................................................................................................................................... 113 4.4. Idiofony języczkowe ............................................................................................................................ 113 4.5. Membranofony ..................................................................................................................................... 114 4.5.1. Bębny ............................................................................................................................................ 116 4.5.1.1. Bębny w muzyce ludowej ....................................................................................................... 117 4.5.2. Kotły ............................................................................................................................................. 119 4.5.3. Mirlitony ....................................................................................................................................... 120 4.6. Perkusja jazzowa .................................................................................................................................. 120 5. Elektrofony ................................................................................................................................................. 122 5.1. Elektrofony elektryczne ........................................................................................................................ 124 5.1.1. Syntezatory .................................................................................................................................... 126 5.1.1.1. Moog ...................................................................................................................................... 128 5.1.1.2. Sampler .................................................................................................................................. 129 5.1.1.3. Sequencer ............................................................................................................................... 130 5.1.1.4. Automat perkusyjny ................................................................................................................ 131 5.2. Elektrofony elektromechaniczne ........................................................................................................... 132 5.2.1. Gitara elektro-akustyczna .............................................................................................................. 133 5.2.2. Gitara elektryczna .......................................................................................................................... 134 5.2.3. Inne gitary elektryczne .................................................................................................................. 136 5.3. Instrumenty akustyczno-elektryczne ..................................................................................................... 138 5.3.1. Gitara akustyczno-elektryczna ....................................................................................................... 138 5.3.2. Piano Fendera ................................................................................................................................ 139 5.3.3. Organy Hammonda........................................................................................................................ 139 6. Klasyfikacja zespołów muzycznych ............................................................................................................ 141 6.1. Partytura ............................................................................................................................................... 148 Bibliografia ..................................................................................................................................................... 154 Spis tabel i ilustracji ....................................................................................................................................... 156 6 1. Instrumenty muzyczne 1.1. Klasyfikacja instrumentów muzycznych Instrumentem muzycznym nazywamy każde źródło dźwięku, którego dźwięk może być wykorzystany jako materiał do tworzenia muzyki. Za Encyklopedią Muzyki PWM można też powiedzieć, że instrumenty muzyczne to przyrządy wytwarzające dźwięk, przeznaczone do wykonywania muzyki1. Instrumenty różnią się od siebie: (cid:120) Wyglądem – kształtem, wielkością oraz materiałem, z jakiego są zbudowane. (cid:120) Techniką grania - jest odmienna, nawet w przypadku instrumentów spokrewnionych. Oznacza to, ze muzyk umie grać na instrumencie, na jakim się uczył, a na innych nie. Oczywiście są ludzie, którzy umieją grać na różnych instrumentach. Mówimy o nich multiinstrumentaliści. (cid:120) Barwą i charakterem wydobywanych dźwięków - mówiąc o brzmieniu instrumentu myślimy o jego indywidualności dźwiękowej. W akustyce mówimy, że dźwięk różnych instrumentów ma różne widmo. (cid:120) Skalą - czyli zakresem dźwięków, który jest w stanie wydobyć muzyk na danym typie instrumentu. Rys. 1. Rodzaje i skale instrumentów Pierwszą publikacją prezentującą i opisującą większą grupę instrumentów jest Syntagma Musicum Michaela Preatoriusa z 1618 roku. Oczywiście dotyczy instrumentów 1 Mała Encyklopedia Muzyki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1981, str. 431 7 dostępnych autorowi, a więc nie wszystkich wówczas znanych i głównie europejskich. Pierwszą systematykę podziału instrumentów opracował w 1888 roku Victor- Charles Mahillon, założyciel i kustosz brukselskiego Musée Instrumental. Klasyfikacja ta obejmowała tylko europejskie instrumenty i tylko te, których używano w muzyce klasycznej oraz były w zbiorach muzeum. Na tej podstawie oparli swoją klasyfikację dwaj niemieccy muzykolodzy Erich Moritz von Hornbostel i Curt Sachs. Ich pochodząca z 1914 roku systematyka została skonstruowana tak, że pozwala sklasyfikować każdy instrument niezależnie od pochodzenia. Instrumenty dzielimy na grupy ze względu na rodzaj ciał sprężystych wykonujących drgania, czyli tak zwanych wibratorów (łac. vibrare – drgać). Instrumenty dzielą się na podgrupy ze względu na sposób pobudzania wibratora, czyli incytator (smyczek, młotek), a następnie na rodziny (smyczkowe), rodzaje (skrzypce, wiolonczela) i gatunki (klarnet B, C, A). Podział ten został uznany za obowiązujący oficjalnie. Zgodnie z jego wymogami mamy cztery grupy instrumentów: - Chordofony – instrumenty strunowe – elementem drgającym jest napięta struna, - Aerofony – instrumenty dęte – elementem drgającym jest powietrze zamknięte w przestrzeni rezonansowej, pobudzane do wibracji przez zadęcie, - Membranofony – instrumenty perkusyjne – elementem drgającym są błony lub membrany, - Idiofony (gr. idiom – własny, fonos – dźwięk) – instrumenty samobrzmiące – wykorzystanie sprężystości naturalnej. W większości przypadków cały instrument jest źródłem dźwięku. Curt Sach (1881 – 1959), niemiecki badacz pochodzenia żydowskiego, człowiek niezwykle zasłużony w rozwoju instrumentologii. Był doktorem nauk w dziedzinie historii sztuki i dopiero wtedy podjął studia muzykologiczne. To spowodowało rozległość zainteresowań i nieco inne spojrzenie na instrumenty muzyczne, ich rozwój i historię pogłębione o kulturę muzyczną, muzeologię, archeologię, etnografię i szeroko pojętą historię powszechną, historię muzyki i sztuki. Był autorem wielu artykułów oraz 22 książek naukowych, tłumaczonych na wiele języków obcych, z których najważniejszą Historię instrumentów muzycznych, przetłumaczono na język polski dopiero w 1995 r. Chordofony ze względu na sposób, w jaki struna jest pobudzana do drgań, dzielą się na podgrupy: - Smyczkowe (cid:131) Skrzypcowe (skrzypce, altówka, wiolonczela), (cid:131) Basowe (kontrabas), - Szarpane (cid:131) Bezchwytnikowe (harfa), 8 (cid:131) Chwytnikowe melodyczne (domra, mandolina, bałałajka, banjo), (cid:131) Chwytnikowe akordowo – melodyczne (lira, lutnia, gitara), (cid:131) Mieszane (cytra), (cid:131) Skoczkowe (klawesyn), - Uderzane lub młoteczkowe (cid:131) Ręczne (cymbały), (cid:131) Tangentowe (klawikord), (cid:131) Młoteczkowe (fortepian, pianino), Ze względu na sposób zadęcia aerofony dzielimy na podgrupy: - Wargowe: (cid:131) Bezustnikowe lub wargowe (flet, pikulina, okaryna), (cid:131) Ustnikowe (fujarka, flet blokowy), (cid:131) Miechowe (organy – część wargowa), - Stroikowe: (cid:131) Ze stroikiem pojedynczym (klarnet, saksofon), (cid:131) Ze stroikiem podwójnym (obój, rożek angielski, fagot, sarusofony), (cid:131) Organiczno stroikowe: o Ustnikowe (trąbka, kornet, waltornia, puzon, tuba i rodzina skrzydłówek), o Bezustnikowe (głos, gwizd) - Języczkowe, z języczkiem przelotowym (harmonijka ustna, akordeon, fisharmonia) - Z powietrzem swobodnie drgającym (czuringi, brzęczyki). Tradycyjnie instrumenty dęte dzielimy na dęte drewniane (wargowe, pojedynczo i podwójno stroikowe) i dęte blaszane (organiczno stroikowe), choć obecnie niewiele ma to wspólnego z nazwą materiału, z jakiego wybudowano dany instrument. Dęte drewniane to flet, obój, klarnet, fagot i saksofony. Do dętych blaszanych należy trąbka, puzon, róg (waltornia) i tuba. Ze względu na sposób, w jaki membrana jest wprawiana w wibracje, membranofony Pocierane – palcami albo wewnętrzną stroną dłoni, dzielimy na podgrupy: - - Dęte (mirliton), - Uderzane – za pomocą pałki, dłoni, palców, (cid:131) Kotłowe (kotły, tom tom), (cid:131) Bębnowe (bębny, tamburyn). Podgrupy idiofonów to: - Uderzane (pałką, dłonią, palcami np. gong), - Uderzające (pręty, rury, stepowanie), 9 - Potrząsane (marakasy, dzwoneczki, brzękadła), - Zderzane ze sobą (kastaniety, czynele, klaskanie), - Pocierane (harfa szklana, piła), - Skrobane (tara do prania, guiro), - Dęte lub języczkowe (harmonijka ustna, akordeon, organy), - Szarpane (drumla, zanza). Można je też dzielić na: - Płytowe: (cid:131) Określonej wysokości (dzwony), (cid:131) Nieokreślonej wysokości (gong, talerze), - Sztabowe (określonej wysokości): (cid:131) Drewniane (ksylofon, marimba), (cid:131) Kamienne (litofon), (cid:131) Metalowe (dzwonki, czelesta, wibrafon), - Prętowe i Rurowe: (cid:131) Określonej wysokości (dzwony rurowe), (cid:131) Nieokreślonej wysokości (trójkąt), - Krótkobrzmiące (kastaniety, klekotka, terkotka, grzechotka, pudełko – wszystkie nieokreślonej wysokości), Języczkowe - (cid:131) Określonej wysokości: o Mechaniczno miechowe (organy, fisharmonia), o Ręczno miechowe (akordeon, harmonia, concertina), o Ustne (harmonijka), (cid:131) Nieokreślonej wysokości (drumle i zanzy). Tradycyjnie membranofony i idiofony łączone są w jedną grupę instrumentów perkusyjnych. Grupa ta nie obejmuje jednak membranofonów dętych i idiofonów z grupy języczkowych, a więc pobudzanych do drgań przez zadęcie. Instrumenty te często zaliczane są do grupy instrumentów dętych. Rodzina instrumentów to grupa wykazująca podobne cechy, pewne pokrewieństwo, które może być bliższe lub dalsze. Rodzinę stanowią skrzypce i altówka. Mówimy, że każdy z tych instrumentów to inny rodzaj. Ponadto w ramach rodzaju wyróżniamy jeszcze gatunki, np. osobne gatunki stanowią różne głosy ludzkie albo fortepian koncertowy i pokojowy. Naukę o budowie i działaniu instrumentów nazywamy instrumentoznawstwem, a bardziej naukowo instrumentologią. Rozróżniamy dwa instrumenty tego samego rodzaju, bo brzmią podobnie, ale ich dźwięk różni się od siebie. Dzieje się tak, dlatego, że – podobnie jak głos ludzki – dźwięk 10 instrumentu składa się z tonu podstawowego i unikalnego zestawu tonów składowych o różnej mocy. Te minimalne różnice potrafi odróżnić nasze ucho, a mózg odpowiednio zinterpretować. Jeszcze w XIX wieku w pracach z historii instrumentów chętnie odwoływano się do boskiego pochodzenia instrumentów. Fletnia Pana to instrument wynaleziony przez Bożka Pana. Merkury, czyli Hermes miał zbudować lirę, a Jabalu (potomek Kaina) patronował harfie i organom. Dziś zastanawiamy się jedynie, w jakiej kolejności pojawiały się instrumenty, które są najstarsze oraz dlaczego człowiek zaczął je konstruować i rozwijać. Z badań wynika, że właściwie wszystkie, nawet bardzo prymitywne plemiona na pewnym poziomie rozwoju zaczynały je budować.2 1.2. Pojawianie się instrumentów w starożytności Grupa instrumentów Chordofony Membranofony Aerofony Idiofony Okres historyczny Paleolit i instrumenty współczesne Neolit i instrumenty współczesne Późny neolit i instrumenty współczesne harfa jamowa cytra jamowa łuk muzyczny czurynga piskawka gwizdek piszczałka trąbka róg muszla piszczałka nosowa, piszczałka o zadęciu bocznym grzechotka bransoletowa, amulet, tarło, grzechotka z tykwy itp. tupanie, klaskanie, pręty i rury do uderzania, bęben jamowy, szczelinowy, tunelowy, moździerz uderzany Drumla ksylofon bębny rurowe, pucharowe, dwustronne, obręczowe, szamańskie bębny, pocierane pałeczki Rys. 2. Występowanie instrumentów muzycznych w okresach prehistorycznych 2 Wyjątek stanowią nieliczne, bardzo prymitywne plemiona, takie jak Weddowie na Cejlonie czy pewne szczepy z Patagonii (Argentyna), które nie tylko nie wykształciły żadnych instrumentów, ale nie znają ani tupania, ani klaskania. 11 1.2.1. Okres prehistoryczny Pierwsze przedmioty muzyczne, jakie wytwarzał człowiek nie miały na celu wydobycia melodii. Instrumenty, nawet, jeżeli wydawały dźwięki zróżnicowane wysokością, służyły do nadawania rytmu. Jeżeli świadomie łączono dźwięki różnej wysokości to, aby skontrastować ich następstwo i wyznaczyć rolę w grupie. Podobnie działo się w mowie, gdzie najprostsze zestawienia – obecnie dziecięce – stosują duplikację sylab (ma ma, ta ta, ba ba). To zjawisko nazywamy reduplikacją. Jej następstwem są sylaby podobne, takie jak dzidzia, dziadzio, mata. I tak rozwijała się muzyka. Minęło jeszcze kilka tysiącleci, zanim w muzyce model ten zmienił się w trzydźwiękowy (tra la la, um pa pa). Melodia była właściwa tylko śpiewaniu. 1.2.2. Okres starożytny Czasy starożytne to rozwój cywilizacji, a co za tym idzie podziału pracy, zróżnicowania klasowego, a więc także wyodrębnienia się klasy zawodowych śpiewaków i muzyków. Instrumenty rozwijają się, tracą znaczenie magiczne oraz dzielą na ludowe – amatorskie i profesjonalne. Jeżeli chodzi o wykopaliska, instrumentów jest niewiele, bo większość strawił czas (drewno, kości itp.). Natomiast można znaleźć zarówno nazwy i opisy instrumentów, jak i płaskorzeźby czy mozaiki, które przedstawiają osoby grające. Egipt jest dla nas skarbnicą wiedzy o instrumentach muzycznych, ponieważ egipskie malowidła i płaskorzeźby uzupełniano o wyjaśnienia słowne typu ona gra na harfie, dzięki czemu możemy skonfrontować rysunek z nazwą instrumentu. W pozostałościach po Izraelu jest odwrotnie. Nie wykształcono zawodu muzyka, śpiewaka, czy tancerza. Dopiero za czasów królów Davida i Salomona pojawili się dworscy muzycy, a król David założył pierwszy zespół muzyczny. Wiele instrumentów przywiozła ze sobą egipska żona Salomona oraz Fenicjanie. Przy wnoszeniu Arki Przymierza do Jerozolimy w pochodzie uczestniczyło: trzech grających na talerzach, ośmiu na neval, sześciu na lirach i siedmiu kapłanów grających na trąbkach. Założono też szkołę muzyczną, w której uczyło się 4 tysiące uczniów (cała populacja Lewitów liczyła 38 tys.) wykonujących muzykę religijną. Grecja, choć jest dla nas kolebką sztuk, nie była nigdy kolebką muzyki. Nie powstał tu żaden instrument, a skale, w jakich grano nazywano frygijską i lidyjską. Używano też obcych nazw instrumentów, a same instrumenty były raczej prymitywne i proste, co kontrastowało z innymi sztukami. Nie uprawiano muzyki, jako sztuki samodzielnej. Była podporządkowana deklamacji, pieśniom i tańcom. Platon (IV w. p. n. e.) samodzielną muzykę instrumentalną oceniał, jako najgorszą ze złych gustów. Niemniej Grecja wytworzyła swój system muzyczny, skale i notację, a ten sam Platon uważał, że muzyka powinna stanowić podstawę greckiego wykształcenia.3 O instrumentach starożytnych Indii wiemy z wykopalisk, starych płaskorzeźb i 3 Sachs Curt: Historia instrumentów muzycznych, Oficyna wydawnicza Volumen, Warszawa 2005 r., str. 117 12 reliefów, a przede wszystkim ksiąg Rygwedy (1500 – 1000 p.n.e.), Jadżurwedy, Atharwawedy i Mahabharaty. Na tej podstawie można twierdzić, że wszystkie instrumenty, jakie spotykamy na tych ziemiach mają pochodzenie obce, nie zostały wymyślone czy skonstruowane przez rdzennych mieszkańców. Na dalekim wschodzie wyrażano poglądy zbieżne z późniejszym stanowiskiem Greków. Konfucjusz (551 – 479 r. p. n. e.) wśród 6 umiejętności, jakie powinna posiadać osoba wykształcona na drugim miejscu wymienia naukę muzyki i wiedzę muzyczną. W starożytnych Chinach muzyka była podstawą działania i ucieleśnieniem wszelkiego porządku. Nie stanowiła przyjemności, ale metodę koordynacji świata. Kolejne dźwięki skali pentatonicznej łączono z określonymi kolorami. Instrumenty odpowiadały stronom świata, porom roku, zjawiskom i określonym substancjom. Także chińska klasyfikacja instrumentów opierała się na materiale, z jakich instrument zrobiono. W muzyce nie interesowano się rytmem, ani długością trwania dźwięków. Podstawowymi instrumentami były idiofony i z nich rozwinęły się instrumenty melodyczne. Dla Dalekiego Wschodu charakterystyczne są np. zestawy idiofoniczne (instrumenty sztabkowe, gongi, dzwony) i co warto zauważyć znacznie trudniej w takich instrumentach uzyskać precyzję w strojeniu. Szczególnie, że strojem rządziły także bardzo szczególne reguły, nie dbano o wysokość dźwięku, ale o długość piszczałki i odstępy między kolejnymi jej otworami. Za precyzję w tych pomiarach odpowiadał specjalny minister miar. Również w odróżnieniu od krajów basenu morza Śródziemnego wyznawano zasadę samowystarczalności muzyki instrumentalnej twierdząc, że śpiewanie przyzwoitemu Chińczykowi nie przystoi4. Mezopotamia Sumerowie Okres: Uruk 3750- 3150 p.n.e. Dżamdet Nasr 3150-2900 p.n.e. Grecja Indie Egipt Izrael Kultura egejska Okres wczesno kreteński -2100 p.n.e. Cywilizacja Indusu Drawidowie 2600-1900 Daleki wschód Okres Trzech Dostojnych i Pięciu Cesarzy 2850-2205 Stare państwo 2686-2181 p.n.e. Dynastie od III – VI Staro sumeryjski 2900-2350 p.n.e. 4 tamże, str. 150-153 13 Egipt Izrael Grecja Indie Mezopotamia Akadyjski 2350-2112 p.n.e Neosumeryjski 2112-2025 p.n.e. Babilończycy Okres amorycki 2040-1750 p.n.e. Kasyci 1740-1160 p.n.e. Asyryjczycy 1160-625 p.n.e. Okres przejściowy 2181-2133 Dynastie VII - X Średnie Państwo Dynastie XI - XIII 2133-1786 Okres przejściowy 1786-1570 Dynastie XIV - XVII Nowe Państwo 1570-1085 p.n.e. Dynastie od XVIII-XX Nubijczycy, Libijczycy, Kasyci, Asyryjczycy, 1085-664 p.n.e. Dynastie od XXI-XXV Epoka koczownicza 2000-1000 p.n.e. 1851 r. p.n.e przymierze z Bogiem Abraham 1660 r. p.n.e Jakub w Egipcie 1445 r. p.n.e wyjście z Egiptu Od XIII p.n.e. Izraelici zamieszkują Palestynę Okres królewski Zjednoczenie Izraela 1030 p.n.e. Po śmierci Salomona (975- 935 p.n.e.) podboje 14 Kultura egejska Okres wczesno kreteński - 2100 p.n.e. Kultura egejska Okres środkowo kreteński 2100-1580 p.n.e. Kultura egejska Okres późno kreteński 1580-1400 p.n.e. Kultura egejska Migracja dorycka XI w. p.n.e. Sparta 900 p.n.e. Homer IX/VIII p.n.e Prawo Drakona 621 p.n.e Cywilizacja Indusu Drawidowie 2600-1900 p.n.e. Daleki wschód Dynastia Xia 2100- 1600 p.n.e. Ariowie 1500-1000 p.n.e. Dynastia Shang 1600-1046 p.n.e. Dynastia Zhou 1046- 256 r. p.n.e. Egipt Izrael Grecja Indie Okres późny Asyryjczycy 732-609 p.n.e. Babilończycy 586-538 p.n.e Persowie 538-332 p.n.e Aleksander Wielki 332-323 Imperium Seleucydów 198 -152 p.n.e Daleki wschód Okres wiosen i jesieni 770-476 p.n.e. Epoka walczących królestw 475-221 p.n.e. Dynastia Qin 221-206 p.n.e. Dynastia Han i Xin 206 r. p.n.e.-220 r. n. e. 518 p.n.e. najazd Persów 327 p.n.e. najazd Aleksandra Wielkiego Dynastia Nandów I w. p.n.e. najazdy Saków i Kasytów Okres klasyczne VI–IV w. p.n.e. 594-593 reforma Solona Bitwa pod Maratonem 490 p.n.e. Rządy Peryklesa 444-429 p.n.e. Akademia Platona 387 p.n.e. Aleksander Wielki 336-323 p.n.e. Arystoteles zakłada liceum 335 p.n.e. Muzeum Aleksandryjskie 285 p.n.e. Upadek królestwa macedońskiego 168 p.n.e. Prowincja rzymska 148 p.n.e. Sulla niszczy Ateny 86 p.n.e Persowie 539–331 p.n.e. Dynastia Saidów 664–332 p.n.e. Epoka grecka Dynastia Lagidów 332-30 p.n.e. Mezopotamia Babilończycy Okres chaldeiski 625-539 p.n.e. Aleksander Wielki 331-312 p.n.e. Imperium Seleucydów (Syria) 312-141 p.n.e. Imperium Partów 141 p.n.e.-224 n.e. 30 p.n.e. prowincja rzymska Rzym 146 p.n.e.- 395 n.e. Państwo Machabeuszy 152-63 p.n.e Rzym 63 p.n.e -352 n.e. Rys. 3. Historyczna tabela porównawcza świata starożytnego 15 Chordofony aerofony idiofony membranofony Instrumenty ------------------ tereny Mezopotamia Liry Harfy łukowe, kątowe lutnie Piszczałki Flety halil, halhallatu - Obój Trąbki Rogi Bumerangi zderzane Klaskanki Sistrum Dzwony Talerze grzechotki Bębny obręczowe cylindryczne, wielkie – 180 cm, małe jednomembrano we, kielichowe Bębny cylindryczne, beczułkowate, duże obręczowe, Klaskanki jedno i dwuręczne Pręty zderzane sešešet -sistrum Castaña kastaniety Kýmbala talerze trzaskawki - - týpanon – bęben beczułkowy małe obręczowe bębenki Pa’amon – dzwoneczek lub brzękadło Tof - bębenek obręczowy - duff Tof, bębenek obręczowy i - – Selslim msiltâyîm Talerze Mnaanim sistrum od Egipt czasów prehistorycznyc h do Nowego Państwa - Harfa bin’t kątowa łukowa duża, łukowa nóżkowa łukowa ramienna Egipt Nowego Państwa epoki greckiej od do epoka Izrael koczownicza kinnâra, Harfy stojące kinnor, ginêra -Lira gunbrĩ, gunĩbrĩ – lutnia Kinnor - lira Izrael królewski okres Nēvel – Harfa kątowa Asor - cytra Kinnor – lira - ma*t lub mā*t - piszczałki o zadęciu krawędziowym zummâra klarnet podwójny ma*t podwójny šnobē -trąbka - Obój – ‘ugâb – flet Szofar, keren – róg Hasosra trąbka Halil i abub - Oboje podwójne Hasosra - trąbka 16 Chordofony aerofony idiofony membranofony Phorminx, kitaris, kithara, lira, bárbiton bárbitos – liry Psaltêrion, mágadis, pēktis- harfa kątowa Trichordon, pandura - lutnie Simikion, epigóneion, mũgnĩ - cytry Gargara, vina - łukowa Harfa wertykalna i horyzontalna Rabõb, Lutnie krótkoszyjkowe saród Bęben obręczowy Krótal, kroupalon, scabellum kołatki discus - talerze – Grzechotki, gwizdki, ãghãti - Kołatka - – bęben Dumdublu – bęben wojenny, Bębenki temmettama, Tambattam wielki obręczowy Davandai Bęben klepsydrowy Damaru – bęben kołatkowy Khol, mrdanga – beczułkowe bębny gliniane Bęben podobny do ni daiko nagãra – kotły Aulós – obój podwójny piszczałka frygijska, lidyjska, fenicka Choraulam et utricularium – dudy, Piszczałka poprzeczna Syrinx - fletnia pana, organy hydrauliuczne salpinx, tuba – trąbki, lituus – trąbka zgięta, cornu – trąbka zwinięta Bakura, śankha - róg muszla Vãna, venu –flet Magudi, purgi – podwójny klarnet Tirucinnam trąbka Długie wygięte górze Śruti, mašak – dudy Vãmśi piszczałka poprzeczna trąbki ku – – 17 Instrumenty ------------------ tereny Grecja, Rzym, Etruria Indie Chordofony aerofony idiofony membranofony Instrumenty ------------------ Tereny Daleki wschód Chiny Dynastia Shang Süan naczyniowy flet fu – Ku, po bęben T’ao ku – bęben kulkowy Bębny beczułkowe – wiele rodzajów Mu jü, mokugyo – bęben szczelinowy k’ing – Ling – dzwon z sercem Czung – dzwon pusty Pien czung – kuranty dzwonowe K’ing – płyty kamienne Pien litofon Cz’ung tu, tok - Grzechotka zderzana Czu - Kołatka korytkowa Tygrys - tarło Litofon Płyty kamienne Dzwon Kurant dzwonowy Daleki wschód Chiny Dynastia Zhou Sze, czeng, qin (jap. kor. koto, so no koto, wagon, yamato koto) cytry - P’ai siao Fletnia Pana Lü - Piszczałka strojeniowa Kuan – obój Kuan, siao, cz’y, jüe, Ti – flety Szeng, harmonijka ustna shô – P’i p’a (jap.Biva) lutnia Daleki wschód Chiny Dynastia Han 18 Chordofony aerofony idiofony membranofony Instrumenty ------------------ Tereny Ameryka Środkowa Ameryka Południowa – Teponaztli bęben szczelinowy Huehuetl różne największy tlapa Huehuetl – bębny Huancor bębny - Ayacachtli, ayon chicuaztli – grzechotki naczyniowe Omichicahuaztli – tarło kosciane z Dzwonki kuliste, Dzwony bez serca w kształcie stożka Dzwony drewniane kilkoma sercami, Grzechotki Grzechotki bransoletowa, Gonki kamienne i metalowe - – çoçoloctil, huilacapitztli, tlapitzalli, cuiraxezaqua – piszczałka czopowa gwizdek czopowy tecciztli, tepuzquiquiztli, quiquiztli trąbki muszle pungacuqua trąbki rurowe huayra puhura – fletnia Pana piszczałka krawędziowa flet naczyniowy gwizdki naczyniowe trabki muszle trąbki drewniane zwinięte gliniane małe gliny trąbki metalowe rurowe i trąbki z Rys. 4. Występowanie instrumentów muzycznych na różnych terenach w okresie starożytności 19 Niezależnie rozwijały się cywilizacje Ameryki Środkowej (tereny Meksyku) i Południowej (tereny Peru). W Ameryce Środkowej cywilizacja osiągnęła bardzo wysoki stopień rozwoju. Znano pismo, skomplikowany kalendarz, rozwijały się sztuki plastyczne. Natomiast muzyka i rozwój instrumentów pozostaje w tym kontekście na zadziwiająco niskim poziomie. Trudno też to sobie wyobrazić, ale całkowicie nie występują chordofony. W Ameryce Południowej rozwój cywilizacji był znacznie niższy, chociaż istniało rozwinięte społeczeństwo, wytwory Architektury, a nawet garncarstwa. Za to znacznie lepiej rozwinęła się muzyka i występuje więcej instrumentów melodycznych. Pojawia się też fletnia Pana, którą prawdopodobnie przeniesiono na skutek jakiegoś kontaktu z bliskim wschodem. 2. Chordofony – instrumenty strunowe Chordofonami nazywamy instrumenty, w których dźwięk powstaje na skutek drgania strun. Struną nazywamy ciało stałe, z natury niesprężyste, o bardzo małym przekroju w porównaniu z jego długością. Strunę możemy naprężyć, a wtedy stanie się sztucznie sprężysta. Częstotliwość drgań struny zależy od jej: długości, przekroju, napięcia, rodzaju materiału, z jakiego jest zrobiona. Wzajemne stosunki tych wartości określamy wzorem: 1 g P N = --------- √ --------- 2 s r π d gdzie g - 981 cm, π - 3,141, N to częstotliwość drgań, s – długość struny, r – połowa grubości, czyli promień (w centymetrach), P – napięcie (w gramach), d – gęstość materiału, z którego strunę zrobiono. Rys. 5. Zależność częstotliwości drgań struny od jej parametrów Wynika z tego, że ilość drgań struny jest: 1. Odwrotnie proporcjonalna do jej długości. 2. Odwrotnie proporcjonalna do jej grubości. 3. Wprost proporcjonalna do pierwiastka kwadratowego z jej napięcia. 4. Odwrotnie proporcjonalna do pierwiastka kwadratowego z gęstości materiału.5 Stąd krótka struna daje dźwięk wyższy, podobnie cieńsza i naprężona. Dlatego jeżeli kupujemy struny to określamy rodzaj instrumentu i nazwę struny, a wtedy naciągnięta da się precyzyjnie dostroić do żądanego tonu. W czasie gry skracamy struny przyciskając je do szyjki lub korpusu instrumentu palcami lewej ręki. Ponieważ struna jest umocowana na dwóch końcach, rozchodząca się fala natrafi na dwóch jej końcach na punkty nieruchome, fala odbije się i powstanie fala stojąca z węzłami 5 Tołwiński Gabriel: Akustyka muzyczna, Towarzystwo Wydawnicze Muzyki Polskiej, Warszawa 1929 r., str. 51 20 na obu końcach i strzałką w środku. Od węzła do węzła uzyskujemy pół długości fali. Fala będzie miała częstotliwość: f = v / 2 x l (gdzie v - prędkość rozchodzenia się fali, l - długość struny) Wynika z tego, że zmieniając naciągnięcie struny, zmieniamy długość struny, a więc zmieni się też uzyskana częstotliwość. Długość struny będzie stanowiła połowę długości fali, jaką uzyskamy. Tak powstaje pierwszy ton składowy, który odbieramy, jako wysokość wytworzonego dźwięku. Poza drganiem całością, struna drga również częściami, dzieląc się na dwie, trzy, cztery i więcej części, a częstotliwość tych drgań jest odpowiednio dwa, trzy, cztery itd. razy większa od tonu podstawowego. W ten sposób utworzy się szereg harmoniczny, a powstające zjawisko dźwiękowe nazwiemy współtonem, czyli wielotonem harmonicznym. Z opisem zjawisk powstających w trakcie drgania struny łączą się dwa prawa Younga. Pierwsze z nich mówi, że zależnie od miejsca pobudzenia struny do drgania zmienia się barwa dźwięku, bo inne będą wzajemne proporcje składowych harmonicznych, ale nie zmieni to wysokości uzyskanego dźwięku. Zjawisko to wykorzystują skrzypkowie, prowadząc smyczek bliżej lub dalej od podstawka (sul tasto, sul ponticello), a także budowniczowie fortepianów starannie dobierając miejsce, w którym w strunę uderza młoteczek. Drugie mówi, że zależnie od miejsca stłumienia struny zanikną wybrane składowe harmoniczne. Lekko dotykając palcem możemy stłumić wcześniejsze harmoniczne i uzyskać flażolet, czyli wzmocnienie bardzo wysokiej składowej. Struna instrumentu może być pobudzana do drgania przez: szarpanie (palcem lub plektronem), pocieranie (smyczkiem), uderzanie (palcem, młoteczkiem, pałeczkami) oraz przez podmuch wiatru (harfa eolska). Brzmienie doboru strunowych instrumentów to wypadkowa proporcji poszczególnych elementów, z jakich są zbudowane (altówka może grać w pewnym zakresie te same dźwięki, co wiolonczela, ale zbyt małe pudło rezonansowe powoduje, że jej barwa jest nosowa, a dźwięk mniej nośny) i dobór gatunków drewna, z jakiego zrobiono dany egzemplarz. Na brzmienie instrumentu ma też wpływ umocowanie strun (najczęściej na kołku), podparcie, aby nie dotykały do korpusu (najczęściej jest to podstawek lub strunnik), użyty klej i rodzaj laku, czyli pokostu. 2.1. Instrumenty strunowe szarpane znane Najstarsze instrumenty strunowe pobudzano do gry szarpaniem. Prehistorycznym instrumentem jest harfa jamowa. Występuje tylko w Afryce Środkowej i ma konstrukcję zbliżoną do sprężynowych sideł, jakie stosowane są na tym terenie. Jamę w ziemi nakrywa się skórą, a obok wbija giętki pręt, który napina się przymocowując sznurkiem do pokrywy. Pręt może być szarpany lub uderzany. Dalszą ewolucją jest drewniany rezonator w postaci prostokątnego pudła i elastyczny pręt uzupełniony o metalową strunę, która służy do szarpania. Stopień naprężenia zmienia 21 wysokość dźwięku. Tak wygląda wietnamski cai dan bau. Wykonywane na nim melodie są jękliwe i zawodzące. Wiele odmian tego instrumentu spotykamy w Indiach (ãnanda laharĩ z Bengalu). Z tego samego okresu pochodzi cytra jamowa spotykana w środkowej części Wietnamu, nazywanej Annam. Podobnie jak w przypadku harfy jamowej podstawą jest jama rezonansowa przykryta tym razem korą, a na dwóch słupkach rozpięta jest pozioma struna. Druga struna, prostopadła umocowana jest w połowie pierwszej i biegnie do pokrywy jamy. W strunę poziomą uderza się pałeczkami. Struny zrobione są z włókien trzcinopalmy i mają długość dochodzącą do 3,5 m. Na wyspie Madura koło Jawy znaleziono też cytry jamowe, dzielące strunę poziomą na dwa nierówne odcinki, a także cytrę z dwoma jamami i dwoma strunami pionowymi, co pozwala wydobyć trzy różne dźwięki. Współcześnie (Jawa, lud Bube w Afryce równikowej) można spotkać też instrumenty mające kilka pionowych strun i kilka jam. Struny robione są ze skręconych włókien. Jednym z pierwszych instrumentów był też pewnie łuk myśliwski. Znany był w Afryce, Ameryce i Azji. Według niektórych badaczy z niego wywodzi się łuk muzyczny do dziś używany w Afryce i Ameryce. Niektóre ludy (głównie w Afryce) do strzelania i muzykowania używały tego samego łuku i stąd analogia. Jednak w wielu przypadkach najstarsze znajdowane łuki muzyczne mają po 3,5 m długości i często stanowią jedną całość (łuki idiochordalne) z cięciwą, czyli struną. Ponadto łuki muzyczne nie były używane przy obrzędach myśliwskich. Łuki z reguły, nie miały rezonatora (pierwsze rezonatory robiono z tykwy) i rzadko miały więcej niż jedną strunę. Były instrumentami cichymi i uważane są raczej za pierwsze instrumenty służące do tworzenia intymnego nastroju czy medytacji. Charakter dźwięku odzwierciadlają stare nazwy łuku muzycznego: nkungu (Angola), vuhundendung (Nowe Hebrydy) wurubumba (w języku kibunda). Następnie zbudowano łuk z rezonatorem odrębnym (jama, garnek), przytwierdzonym (tykwa) i łuk korzystający z jamy ustnej grającego (drumla), jako rezonatora. Późniejsze łuki muzyczne budowano, jako zestaw kilku połączonych łuków, z których każdy wydawał dźwięk o innej wysokości, o wspólnym rezonatorze. Z łuków powstały harfy i liry. Różnica między tymi instrumentami polega na różnym ułożeniu strun w stosunku do pudła rezonansowego. W harfie struny biegną do pudła rezonansowego pod ostrym kątem, w lirze biegną od pudła do umieszczonej nad nim poprzeczki. 2.1.1. Harfa Harfa wywodzi się z łuku z kilkoma cięciwami, jaki istniał 7 tysięcy lat temu. Pierwszym tego typu instrumentem była naciągnięta struna, którą trzymano blisko ust grającego, aby uzyskać rezonans (obecnie tak gra się na drumli). Później, jako rezonatorów używano nadmuchane pęcherze zwierzęce. Harfy były znane 4 – 5 tysięcy lat przed naszą erą, np. w Egipcie, Chaldei, Indiach i Sumerze. Były to harfy łukowe. Grało się na nich 22 plektronem, (odpowiednik współczesnej kostki do gry) trzymając instrument poziomo (harfy wertykalne). Pierwszym znanym wizerunkiem muzyka, jest pochodzący z 15 tysiąclecia p.n.e. ryt na ścianie jaskini Lez Trois Fréres przedstawiający harfistę grającego na muzycznym łuku. Pomiędzy rokiem 1500 a 1000 p.n.e. w Indiach obok harf wertykalnych pojawiły się horyzontalne i nosiły nazwę gargara, którą później zastąpiła nazwa vina. 800 lat p.n.e. miała wąski korpus rozszerzony do formy półkolistej. Struny były wiązane gęsto i zamocowane pętlami. Było ich 22. Harfa łukowa podobna do indyjskiej viny czy chińskiego ch’in była w Egipcie najwyżej cenionym instrumentem. Nazywano ją bin’t i była strojona w skali pentatonicznej. Była spokrewniona z harfa sumeryjską, a przypuszczalnie przybyła do Egiptu z Państwa Sumerów. Harfy egipskie też były pionowe, a kiedy w czasach Nowego Państwa ich wysokość wzrosła (te uwiecznione na grobowcu Ramzesa II z 1200 r., p.n.e. mają blisko 2 metry), a strun było już 19, muzycy grali na nich na stojąco. Do dziś harfy łukowe, podobne do tych starożytnych występują na obszarze ciągnącym się od Afryki po Jawę. Poza wielkimi harfami łukowymi w Egipcie stosowano też harfy nóżkowe, małe, stojące na nóżce, opierane o kolana grającego i 3-5 strunowe harfy ramienne w kształcie płytkiego łuku. W Starym Państwie na harfach grali tylko mężczyźni, później pozwolono grać kobietom, ale tylko na harfach małych. Harfy kątowe (też nazywane bin’t) są późniejsze. Pochodzą z Persji, gdzie pojawiły się w 2 tys. lat p.n.e., a stamtąd powędrowały także do Egiptu i Mezopotamii. Świadczą o tym płaskorzeźby i zachowane egzemplarze pochodzące z różnych terenów, które są prawie takie same. Grano na nich trzymając instrument poziomo i taki instrument przetrwał prawie do początków nowej ery. Strun było od 21 do 23. Uzupełniono je o wyżłobione pudło rezonansowe. W Nowym Państwie powiększono jeszcze rozmiary harf i dołożono strun. Ciekawa jest odpowiedź na pytanie jak strojone były harfy. Ze szczegółowej analizy płaskorzeźby asyryjskiej z 650 r. p.n.e. udało się ustalić, że była to pentatonika bezpółtonowa. Jednocześnie pokazano 7 harfistów i z przedstawionego obrazu wynika, ze każdy gra inną partię w tej orkiestrze. Nie są to dźwięki przypadkowe, ale współbrzmienia składające się z oktaw, kwint i kwart. Hebrajska harfa z Okresu królewskiego to neval. Miała dwanaście strun szarpanych palcami i z opisów ojców kościoła wynika, ze była to harfa kątowa. Jednak jak zawsze w tłumaczeniach biblii pojawiają się różne nazwy, stąd część badaczy zastanawia się czy może była to cytra, albo lira. Te nazwy to nabla, psalterion, kithara, a nawet psantrîn aramejski. Pięć tysięcy lat temu harfy znano w Azji mniejszej. Miały od 3 do 22 strun. Niektóre były tak duże, że grano na nich stojąc. Były to harfy ramowe. W Grecji i Rzymie harfy nigdy nie cieszyły się dużą popularnością. Zdecydowanie ważniejszym instrumentem była lira. Harfy greckie to harfy kątowe wertykalne, harf łukowych właściwie się nie spotyka. Do 450 r. p.n.e. nie ma też śladu, że była w Grecji używana. Zawsze była instrumentem gorszym, bo cudzoziemskim. Grały na niej tylko 23 kobiety. Miała 20 strun, na których grano palcami. Jej greckie nazwy to psaltêrion, mágadis i pēktis. Mówiono, że harfa ma dźwięk zniewieściały. Odmianą harfy był prawdopodobnie trignon, czyli trójkąt, frygijski instrument używany w Grecji. W Europie harfa pojawiła się w średniowieczu. W VIII w. w Anglii i Irlandii wprowadzono harfy ramowe, nazywane cythara anglica, co pozwoliło na postawienie instrumentu i grę dwoma rękami. W średniowieczu harfy miały około 30 strun i była to harfa diatoniczna, czyli można było na nich grać w jednej konkretnej tonacji. Była instrumentem solowym, ale zdarzało się, że wykorzystywano ją w orkiestrze. Najstarsza zachowana harfa pochodzi sprzed XV w. i przypuszcza się, że należała do szkockiej królowej Marii. W XVII w. powstała harfa haczykowa, a wiek później pedałowa, co umożliwiało przestrajanie do innej tonacji. Wadą harfy haczykowej była konieczność zajęcia manipulacją jednej ręki. Harfę pedałową wynalazł Jacob Hochbrucker. Najstarsza harfa pedałowa pochodzi z 1720 r. Popularność harfa zawdzięcza Marii Antoninie, królowej Francji i utalentowanej harfistce. Istniała też w XVII w. harfa potrójna, czyli chromatyczna, ale się nie przyjęła ze względu na dużą trudność gry. Miała struny umieszczone przemiennie w trzech rzędach. Próbowano na różne sposoby uczynić z harfy instrument chromatyczny. Taką próbą była harfa podwójna, w której na jednym ramieniu umieszczono 45 strun diatonicznych, a na drugim 33 dodatkowe. Na początku XIX w. wynaleziono harfę o podwójnych (dwustopniowych) pedałach, którą używamy obecnie. Pedał w pierwszej pozycji podwyższa dźwięk struny o pół tonu, w drugiej o cały ton. Czuwa nad tym specjalny mechanizm krążkowy. Współczesna harfa koncertowa ma około 175 cm i przypomina wysoki trójkąt. Skonstruował ją w 1810 r. francuski kompozytor Sebastian Erard. Składa się z ramy, pudła rezonansowego, słupa (kolumny), podstawy i nóżek. Pudło rezonansowe ma 5 otworów i to jest obszar, w którym powinniśmy ustawiać mikrofony. Harfy najczęściej robi się z drewna sosnowego i jaworu. Harfa ma 7 pedałów – trzy dla lewej i cztery dla prawej nogi (stąd jej inna nazwa harfa podwójno pedałowa), które mogą każdą strunę skrócić o pół tonu, lub cały ton. Strun jest 46. Są jelitowe, lub jelitowe owinięte drutem. Używa się też strun nylonowych, ale są mniej dźwięczne. Strojenie harfy trwa około 1 godziny, za to harfa szybko się rozstraja. Skala harfy to Ces kontra do fis4. Harfa jest mniej dźwięczna w tonacjach krzyżykowych, gdy struny są poskracane. Zapis na dwóch pięcioliniach w kluczu basowym i wiolinowym. Oznacza się też rękę, którą należy wykonać utwór. Struny oznacza się kolorami, co ułatwia ich znajdowanie. Poza Europą harfy ramowe spotykane są rzadko. W Afryce i Azji Wschodniej rozpowszechnione są harfy łukowe, a w Afryce kątowe. Ciekawostką jest liberyjska loma. Rama instrumentu składa się z trzech prętów, z których jeden wbity jest w tykwę stanowiącą pudło rezonansowe. Na harfie gra się na siedząco opierając instrument na ramieniu. Nie używa się małych palców, pozostałe numeruje od kciuka. Dźwięk harfy jest miękki, spokojny, kojący, niezbyt 24 głośny. Dynamika jest umiarkowana. Łatwe do gry są gamy, pasaże, akordy do 8 dźwięków, arpeggia, też naśladowanie gitary przez zarywanie strun paznokciem w dolnej części. Możliwe jest też wykonywanie flażoletów. tremola. Pięknie brzmi glissando. Specyficznym efektem tryle, jest Do dziś stosowana jest w muzyce odmiana dawnej harfy ramowej - harfa celtycka (Enya). Ma 32 struny i 2 dźwignie zmieniające dźwięk o półton. Jest też odmiana harfy walijskiej z dźwigniami indywidualnymi dla każdej struny. Na tych harfach gra się paznokciami. Harfa jest stałym instrumentem orkiestry symfonicznej, a także znakomitym instrumentem solowym. Zainteresowanie harfą, jako instrumentem orkiestrowym datuje się na wiek XIX. Stosowana jest też często w muzyce rozrywkowej. Znana też jest, jako instrument akustyczno – elektryczny. Większość muzyków grających na harfie to kobiety, niemniej wirtuozem znanym na całym świecie jest Szwajcar – Andreas Vollenweider. Inne znane nazwiska to Nicanor Zabaleta, Anna Sikorzak-Olek, Małgorzata Zalewska-Gutman. Harfy nie należy mylić z instrumentem błędnie nazywanym jew’s harp, czyli harfą żydowską. Nazwa ta powinna raczej brzmieć jaw’s harp, czyli harfa szczękowa, bo oznacza drumlę. 2.1.2. Lira Lira to instrument strunowy o czterobocznej ramie. Można też powiedzieć, że jest to amatorska odmiana harfy. Są to instrumenty bardzo duże, większe od siedzącego człowieka. Liry sumeryjskie miewały nawet 8-11 strun strojonych specjalną dźwignią. Mocowało się je na poprzeczce i związywało w węzeł. Liry miały asymetryczne ramiona. Budowano je z różnych materiałów (np. ze srebra) i pięknie zdobiono. Grało się na nich ręką, trzymając poprzeczkę do góry. Po okresie sumeryjskim poszły w zapomnienie. Prawdopodobnie lira jest jeszcze starsza i podobnie jak harfa pojawiła się w 4 – 5 tysiącleciu p.n.e. Na pewno lira bardzo rozpowszechniona była w Egipcie (Grają skocznie dzieciąteczku na lirze), a także w Sudanie i Etiopii, gdzie nosiła nazwę krar. Późniejsze liry z Mezopotamii prawdopodobnie przywędrowały tu z Syrii. Trzymało się je ukośnie i stosowało plektron. Liry egipskie były podobne, ale trzymało się je tak jak dzisiaj gitarę. Za czasów Nowego Państwa liry egipskie miał 10 – 14 strun, były strojone w skali pentatonicznej, a dodatkowe struny to zdwojenia. Około 1000 r. p.n.e. pojawiły się też azjatyckie liry symetryczne. Nigdy nie był to instrument w Egipcie popularny. Harfa nie miała nawet własnej nazwy i posługiwano się semickim słowem k*nn*r, które pojawiło się ok. 1300 r. p.n.e. Można je wymawiać po hebrajsku kinnor, po arabsku kannâra lub po koptyjsku ginra. Izraelski kinnor z okresu Epoki koczowniczej to słynna harfa króla Davida, o której czytamy w Starym Testamencie. Wynika to z niedokładnych przekładów i różnorodności wymienianych w nich instrumentów, jako odpowiednik kinnora. Są to kithara, kinyra, cithara. Na pewno Izraelski i Egipski kinnor 25 to ten sam instrument, który Grecy nazywają kitarą. Zbudowany był z drewna, miał różne kształty. Struny robiono z baranich jelit, było ich 10, strojono je według pentatoniki bezpółtonowej w obrębie dwóch oktaw i grano plektronem. Z Biblii wynika jednak, że grywano na kinnorze także bez plektronu stosując technikę harfową. Podobnie działo się w Egipcie i Grecji. Identyczny instrumen
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Dźwięk i instrumenty muzyczne. Nauka o instrumentach.
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: