Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00091 007485 13274858 na godz. na dobę w sumie
Edukacja finansowa i inkluzja bankowa w realizacji koncepcji Silver Economy - ebook/pdf
Edukacja finansowa i inkluzja bankowa w realizacji koncepcji Silver Economy - ebook/pdf
Autor: , , , Liczba stron: 347
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9774-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook (-18%), audiobook).
Książka dotyczy najważniejszych mechanizmów i uwarunkowań procesu włączania w system bankowy poprzez podnoszenie świadomości finansowej społeczeństwa. Ze względu na prognozowane trendy demograficzne, prowadzące do zjawiska starzenia się całego społeczeństwa, w książce opisano wybrany element koncepcji silver economy, jakim jest aktywne uczestnictwo osób w wieku powyżej 50. roku życia w życiu społecznym, warunkowane świadomym i odpowiedzialnym korzystaniem z dostępnych produktów i usług finansowych. Diagnoza skali wykluczenia finansowego i poziomu wiedzy finansowej pozwoliła na wskazanie zależności między posiadaną wiedzą (zarówno teoretyczną, jak i praktyczną) a zakresem włączenia w system finansowy (w tym zwłaszcza bankowy). Analiza dostępności i atrakcyjności ofert bankowych dedykowanych osobom z segmentu 50+ oraz przegląd i ocena działań prowadzonych na rzecz zwiększenia wiedzy finansowej były podstawą do sformułowania rekomendacji pod adresem instytucji sektora bankowego oraz organizacji rządowych i pozarządowych, które mogą przyczynić się do wzmacniania kompetencji finansowych konsumentów powyżej 50. roku życia. Monografia jest efektem badań prowadzonych w ramach działalności statutowej oraz projektu „«Włączenie bankowe» jako kluczowy standard w realizacji koncepcji silver economy w województwie łódzkim”, finansowanego przez Bank Zachodni WBK w ramach programu „Santander Universidades”. 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

EDUKACJA FINANSOWA I INKLUZJA BANKOWA W REALIZACJI KONCEPCJI SILVER ECONOMY Iwa Kuchciak, Marika Świeszczak Iwa Kuchciak, Marika Świeszczak Krzysztof Świeszczak, Monika Marcinkowska Krzysztof Świeszczak, Monika Marcinkowska EDUKACJA FINANSOWA EDUKACJA FINANSOWA I INKLUZJA BANKOWA I INKLUZJA BANKOWA W REALIZACJI KONCEPCJI W REALIZACJI KONCEPCJI SILVER ECONOMY SILVER ECONOMY Iwa Kuchciak (1.2, 1.3 (współautorstwo), 3, 4, 5.1 (współautorstwo)), Marika Świeszczak (współautorstwo: 1.1, 1.4, 2.2, 5.1, 5.2), Krzysztof Świeszczak (współautorstwo: 1.1, 1.4, 2.2 5.1, 5.2), Monika Marcinkowska (Wstęp, 1.3 (współautorstwo), 2.1, Zakończenie) – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Katedra Bankowości 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 39 RECENZENT Małgorzata Iwanicz-Drozdowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusława Kwiatkowska PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie na okładce: ©shutterstock.com SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR Publikacja powstała w efekcie realizacji projektu „Włączenie bankowe” jako kluczowy standard w realizacji koncepcji silver economy w województwie łódzkim, finansowanego przez Bank Zachodni WBK w ramach Santander Universidades oraz ze środków na działalność statutową Katedry Bankowości Uniwersytetu Łódzkiego Santander Universidades realizowany jest w Polsce przez Bank Zachodni WBK należący do Grupy Santander © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06640.14.0.K ISBN 978-83-7969-465-5 ISBN (ebook) 978-83-7969-774-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz. pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 Spis treści Wstęp 1.1.1. Silver economy w polityce społecznej i dokumentach Unii Europejskiej 1.1.2. Lokalna polityka na rzecz osób starszych 1.1.3. Trendy demograficzne w Polsce na tle krajów Unii Europejskiej Rozdział I. Koncepcja „srebrnej gospodarki” i problemy wykluczenia 1.1. „Srebrna gospodarka” na szczeblu krajowym i międzynarodowym 1.2. Wykluczenie społeczne jako problem społeczno-gospodarczy 1.2.1. Identyfikacja pojęcia wykluczenia społecznego 1.2.2. Determinanty wykluczenia społecznego 1.2.3. Konsekwencje wykluczenia społecznego 1.2.4. Skala wykluczenia społecznego osób w wieku 50+ na tle pozostałych grup wiekowych 1.3. Wykluczenie bankowe jako obszar wykluczenia społecznego 1.3.1. Wykluczenie finansowe a wykluczenie bankowe 1.3.2. Determinanty wykluczenia bankowego 1.3.3. Skala wykluczenia finansowego i bankowego osób w wieku 50+ 1.3.4. Skutki wykluczenia bankowego 1.3.5. Wykluczenie bankowe a wykluczenie społeczne 1.3.6. Zadłużenie i niewypłacalność gospodarstw domowych a wykluczenie finan- sowe i społeczne 1.4. Kierunki interwencji na rzecz zwiększania aktywności społecznej osób starszych Rozdział II. Ocena dostępności i atrakcyjności usług bankowych dla osób w wieku 50+ 2.1. Potrzeby i zachowania finansowe gospodarstw domowych 2.1.1. Typologia i determinanty potrzeb i zachowań finansowych gospodarstw do- mowych ze szczególnym uwzględnieniem osób z segmentu 50+ 2.1.2. Zarządzanie finansami gospodarstw domowych – zapotrzebowanie na pro- dukty bankowe 2.2. Ocena dostępności i atrakcyjności oferty bankowej dedykowanej dla segmentu 50+ 2.2.1. Dostępność podstawowych usług bankowych i ich zróżnicowanie 2.2.2. Ocena atrakcyjności oferty rachunków oszczędnościowo-rozliczeniowych dla segmentu 50+ 2.2.3. Ocena atrakcyjności oferty lokat bankowych dedykowanych seniorom 2.2.4. Ocena atrakcyjności oferty kredytów dedykowanych seniorom 2.2.5. Podsumowanie 7 11 11 12 18 21 27 27 33 38 40 46 46 55 61 68 69 73 83 89 89 89 101 116 116 118 127 134 142 6 Rozdział III. Edukacja finansowa w podnoszeniu aktywności społecznej osób 50+ 3.1. Definicyjne ujęcie edukacji finansowej 3.2. Ekonomiczne i społeczne korzyści edukacji finansowej 3.3. Specyfika badań nad poziomem świadomości finansowej 3.4. Socjalizacja ekonomiczna pierwotna i wtórna 3.5. Edukacja finansowa w Polsce 3.5.1. Problem edukacji finansowej w Polsce 3.5.2. Stan świadomości finansowej w Polsce na tle krajów UE w świetle badań wtórnych Rozdział IV. Świadomość finansowa gospodarstw domowych w świetle badań pierwotnych 4.1. Tendencje demograficzne w województwie łódzkim i ich konsekwencje w dziedzi- nie zaspokajania potrzeb osób 50+ 4.2. Metodyka badań w zakresie ekskluzji bankowej 4.3. Analiza struktury na podstawie przeprowadzonych badań pierwotnych 4.4. Identyfikacja zależności między poszczególnymi determinantami wykluczenia 4.3.1. Struktura demograficzna próby 4.3.2. Stosunek do pieniędzy 4.3.3. Subiektywna wiedza finansowa 4.3.4. Zakres i częstotliwość korzystania z produktów bankowych bankowego w wiedzą finansową 4.4.1. Wskaźnik wiedzy finansowej teoretycznej 4.4.2. Wskaźnik wiedzy finansowej praktycznej 4.4.3. Aktualne posiadanie produktów finansowych 4.4.4. Posiadane produkty finansowe w ciągu 2 ostatnich lat 4.5. Wiedza finansowa teoretyczna a aktualne posiadanie produktów finansowych 4.6. Podsumowanie Rozdział V. Program wyrównywania szans w dostępie do wiedzy finansowej osób 50+ 5.1. Rekomendacje dedykowane instytucjom bankowym w zakresie działań stymulują- cych ograniczanie zjawiska wykluczenia bankowego i podnoszenie świadomości finansowej 5.1.1. Przegląd i ocena działań prowadzonych przez instytucje sektora bankowego w Polsce na rzecz podnoszenia wiedzy finansowej 5.1.2. Przykłady dobrych praktyk podejmowanych przez banki za granicą 5.1.3. Rekomendacje rozwiązań na rzecz osób w wieku 50+ na podstawie przykła- dów dobrych praktyk 5.2. Rekomendacje dla podmiotów działających na rzecz osób 50+ na poziomie lokal- nym w obszarze kształtowania świadomości finansowej 5.2.1. Przegląd doświadczeń zagranicznych w obszarze edukacji i włączenia 5.2.2. Zidentyfikowanie rozwiązań na rzecz osób w wieku 50+ jako przykładów 5.2.3. Rekomendacje rozwiązań na rzecz osób w wieku 50+ na podstawie przykła- w sektor bankowy osób 50+ dobrych praktyk dów dobrych praktyk Zakończenie Bibliografia Spis rysunków Spis tablic O autorach 147 147 162 166 172 175 175 190 197 197 201 205 205 211 215 217 230 230 235 240 248 256 261 267 267 267 284 292 304 304 309 312 317 323 339 343 347 Spis treści Wstęp Współcześnie coraz większą uwagę przykłada się do problemu starzejące- go się społeczeństwa. Kwestia ta przekłada się na problemy ekonomiczne i spo- łeczne gospodarek krajowych, toteż w ostatnich latach powstało wiele inicjatyw mających na celu ograniczenie negatywnych konsekwencji tego zjawiska i popra- wę warunków życia seniorów. Inicjatywy te postrzegają starzenie się społeczeństw nie jako zagrożenie, lecz szansę dla rozwoju gospodarczego i wzrostu konkuren- cyjności państw. Powstają organizacje, stowarzyszenia i nieformalne inicjatywy, których celem jest poprawa jakości życia seniorów, m.in. poprzez promowanie rozwoju produktów i usług skierowanych do starszych konsumentów. Można już mówić o nowym segmencie – silver economy, czyli srebrnej gospodarce, zwanej też gospodarką senioralną1. Gospodarka senioralna to szeroko pojęty system ekonomiczny ukierunko- wany na wykorzystanie potencjału osób starszych i uwzględniający ich potrze- by2. Działania w tym obszarze są podejmowane na szczeblu lokalnym, krajowym i międzynarodowym (np. poprzez inicjatywy Unii Europejskiej), ale także przez poszczególne podmioty gospodarcze lub organizacje branżowe i środowiskowe. Jednym z kluczowych aspektów życia każdego człowieka i społeczeństwa jest sfera finansowa. We współczesnym świecie usługi finansowe są ważnym obszarem, 1 Należy przy tym zaznaczyć, że bardzo zróżnicowane jest podejście do tego, kto określany jest mianem seniora. Wynika to z faktu, że dzięki postępowi medycyny oraz przemianom społecznym i kulturowym istotnie przesuwana jest granica wieku uznawanego za podeszły. Niegdyś jako osoby w podeszłym wieku traktowani byli ludzie po 50., a nawet 40. roku życia. Współcześni pięćdziesię- cio-, sześćdziesięciolatkowie to z reguły osoby aktywne zawodowo, cieszące się dobrym zdrowiem, korzystające z życia. W tych segmentach jest jednak dostrzegalne bardzo duże zróżnicowanie sytu- acji materialnej i społecznej oraz ogólnego radzenia sobie z życiem. Toteż – niezależnie od zmie- niającego się postrzegania granicy „senioralności” i „starości” – koncepcja „srebrnej gospodarki” dotyczy zwykle osób po pięćdziesiątym roku życia (zdarzają się też inicjatywy adresowane do osób po 45. roku życia), a część zagadnień – w zależności od ich specyfiki – jest adresowana do osób po sześćdziesiątym (lub sześćdziesiątym piątym) roku życia. W ślad za tymi trendami niniejsza pu- blikacja koncentruje się na najszerszym ujęciu segmentu silver, tj. osobach z segmentu 50+. 2 M. Rudnicka, A. Surdej, Gospodarka senioralna. Nowy sektor gospodarki narodowej w Pol- sce, Centrum im. Adama Smitha, Warszawa 2013, s. 3. 8 niezbędnym gdy idzie o zapewnienie seniorom dobrej jakości życia. Problematyka srebrnej gospodarki w tym aspekcie odnosi się do różnych produktów i usług fi- nansowych oraz sposobów ich świadczenia, a dotyczy w szczególności3: – sprostania (dodatkowym) potrzebom seniorów związanym z produktami i usługami specyficznymi dla ich wieku (a z których nabyciem lub otrzymaniem osoby te mogą mieć problem) w celu zapewnienia kontynuacji niezależnego życia i zachowania dobrego standardu życia (m.in. akcentuje się możliwość dalszego mieszkania w dotychczas posiadanych nieruchomościach), – dostosowania form aktywów finansowych w celu zapewnienia wymaganej płynności finansowej i satysfakcjonującego poziomu życia po przejściu na eme- ryturę, – finansowania nowych produktów i usług (w tym w szczególności usług mieszkaniowych i innych usług adresowanych do seniorów), uwzględniając spe- cyficzne wymogi banków i innych pośredników finansowych, a także udostępnie- nia nowych opcji związanych z nieruchomościami (sprzedaż z leasingiem zwrot- nym, odwrócona hipoteka itp.), – zapewnienia doradztwa i pomocy w korzystaniu z produktów finansowych zarówno w odniesieniu do samej istoty i funkcjonowania tych produktów, jak również form i kanałów dostępu do nich oraz ich obsługi, – nowych form współpracy między różnymi interesariuszami (dostawcami usług, bankami, inwestorami, władzą publiczną), tj. rozwoju klastrów gospodarki senioralnej w celu tworzenia innowacji w świadczeniu usług seniorom i ich finan- sowaniu (co przełoży się na tworzenie nowych miejsc pracy i wzrost ekonomiczny). Kwestie te bezpośrednio wiążą się z szerokim zagadnieniem wykluczenia społecznego, w tym przede wszystkim wykluczenia finansowego. W szerszym kontekście należy też wspomnieć tu o zagadnieniu świadomości finansowej. Jej odpowiedni poziom postrzegany jest z jednej strony jako warunek inkluzji banko- wej, ale z drugiej także jako czynnik sprzyjający zapewnianiu stabilności sektora finansowego. Niniejsza praca poświęcona jest zagadnieniom wykluczenia bankowego i świadomości finansowej osób z segmentu silver, czyli po pięćdziesiątym roku życia. Jej celami są: – analiza dostępności i atrakcyjności ofert polskich banków dedykowanych seniorom, – zdiagnozowanie poziomu wiedzy finansowej mieszkańców województwa łódzkiego w wieku 50+ oraz zidentyfikowanie istnienia zależności między posia- daną wiedzą finansową a zakresem korzystania z produktów finansowych, 3 Zagadnieniami tymi szerzej zajmuje się m.in. SEN@ER (wspólna inicjatywa regionów eu- ropejskich, Silver Economy Network of European Regions); patrz: www.silvereconomy-europe. org/network/sigs/finances/background_en.htm oraz Conference, Financial Services – Silver Econo- my in Europe, Office of the Representative of the German state of North Rhine-Westphalia, Belliard- straat, Brussels, 8–9 March, 2006. Wstęp Wstęp 9 – opracowanie rekomendacji odnośnie do działań stymulujących ogranicza- nie zjawiska wykluczenia bankowego i podnoszenie świadomości finansowej se- niorów. Praca składa się z pięciu rozdziałów. W pierwszym przybliżono koncepcję „srebrnej gospodarki” (silver economy) i polityki społecznej dotyczącej osób po pięćdziesiątym roku życia. Dla zobrazowania istoty i skali problemu przed- stawiono trendy demograficzne wskazujące wielkość i rosnące znaczenie tego segmentu. Omówiono tu także kluczowe kwestie dotyczące wykluczenia spo- łecznego i jednego z jego obszarów: wykluczenia bankowego (w tym kontekście zaakcentowano zagadnienia odpowiedzialnego kredytowania, a także niewypła- calności osób fizycznych). Stanowi to tło dla prezentacji kierunków interwencji na rzecz zwiększania aktywności społecznej osób starszych. W drugim rozdziale zarysowano kluczowe zagadnienia dotyczące zarządza- nia finansami osobistymi seniorów, przedstawiając zapotrzebowanie na produkty finansowe. Szczególną uwagę poświęcono analizie aktualnego stopnia korzysta- nia przez seniorów z produktów finansowych (form lokowania oszczędności, źródeł kredytów), zwracając przy tym uwagę na cele oszczędzania i zaciągania zobowiązań. Zagadnienia te są punktem wyjścia do analiz ofert podstawowego rachunku (służącego głównie celom oszczędnościowo-rozliczeniowym), lokat oraz kredytów. W dalszej części rozdziału przeprowadzono ocenę dostępności i atrakcyjności ofert produktów bankowych dedykowanych dla klientów seg- mentu 50+. Analizie poddano RORy, lokaty terminowe i kredyty siedmiu ban- ków komercyjnych. Kolejny rozdział poświęcono zagadnieniu edukacji finansowej. Jest ona fun- damentem dla podnoszenia aktywności społecznej osób starszych i czynnikiem sprzyjającym inkluzji bankowej. W rozdziale tym pochylono się w szczególności nad problemem świadomości finansowej w Polsce (na podstawie badań wtórnych) i edukacji finansowej. Zagadnienia te są podstawą do zaplanowania własnych ba- dań empirycznych w tym obszarze. Rozdział czwarty przedstawia wyniki własnych badań empirycznych do- tyczących wiedzy finansowej oraz posiadania produktów bankowych. Analizę przeprowadzono wśród osób powyżej pięćdziesiątego roku życia, zamieszkałych na terenie województwa łódzkiego4. Badania te pozwoliły nie tylko na ocenę po- ziomu wiedzy finansowej i skali wykluczenia bankowego tego segmentu, ale tak- że na zidentyfikowanie kluczowych zależności między poszczególnymi determi- nantami wykluczenia bankowego a wiedzą finansową respondentów. W ostatnim rozdziale – opierając się na wnioskach z przeprowadzonych ba- dań empirycznych wśród banków i społeczeństwa – sformułowano rekomendacje 4 Badanie zostało przeprowadzone metodą indywidualnego wywiadu osobistego face to face w domu respondenta (technika PAPI) w okresie maj–czerwiec 2013 r., na reprezentatywnej próbie mieszkańców województwa łódzkiego w wieku 50+. Zastosowano wystandaryzowaną technikę ba- dawczą w postaci wywiadu kwestionariuszowego. 10 w zakresie działań stymulujących podnoszenie świadomości finansowej Polaków z segmentu 50+ i ograniczanie zjawiska wykluczenia finansowego wśród nich. Kluczowa grupa rekomendacji adresowana jest do samych banków, ale dodatko- wo wskazano także sugestie dotyczące pożądanych działań instytucji rządowych, samorządowych i innych. Rekomendacje te w znacznej mierze powstały na pod- stawie analizy dobrych praktyk występujących w badanych obszarach. Podniesiona w pracy tematyka wpisuje się w szerszy nurt badań prowadzo- nych przez pracowników Katedry Bankowości Uniwersytetu Łódzkiego. Autorzy pragną podziękować Bankowi Zachodniemu WBK SA, którego wsparcie finan- sowe – udzielone w ramach programu Santander Universidades – umożliwiło re- alizację badań empirycznych, których wyniki zaprezentowano w niniejszej mono- grafii. Dziękujemy także Recenzentce, prof. Małgorzacie Iwanicz-Drozdowskiej, za cenne uwagi i wskazówki, które umożliwiły nam doskonalenie monografii. Oczywiście, wszelkie niedociągnięcia i braki obciążają autorów. Wstęp Rozdział I. Koncepcja „srebrnej gospodarki” i problemy wykluczenia 1.1. „Srebrna gospodarka” na szczeblu krajowym i międzynarodowym Obserwowane obecnie negatywne zjawiska demograficzne stają się przed- miotem zainteresowań wielu badaczy z różnorodnych dyscyplin naukowych oraz obszarów tematycznych. Jednym z większych zagrożeń, w obliczu których stają gospodarki na całym świecie, okazuje się proces starzenia się ludności analizowa- ny zarówno na gruncie krajowym, jak i międzynarodowym, a niekiedy nawet glo- balnym. Permanentny wzrost udziału osób po 50. roku życia w populacji ogółem z jednej strony może być odbierany pozytywnie, świadczy bowiem o wzroście skuteczności medycyny, a tym samym o wydłużaniu życia ludzi, z drugiej zaś ne- gatywnie, co jest wynikiem obaw o stan gospodarki w perspektywie najbliższych dekad, w związku z analizowanym zjawiskiem. Konsekwencje procesu starzenia się ludności są nierozerwalnie związane z sytu- acją gospodarczą państw, które już zmagają się z tym problemem (przykładem może być Japonia), bądź też w przyszłości, w perspektywie kilkunastu lub kilkudziesięciu lat będą zmuszone do przedsięwzięcia działań mających za cel niwelowanie skut- ków negatywnych zjawisk demograficznych. W tle dyskursu, jaki prowadzony jest już od dłuższego czasu również w skali globalnej, zrodziła się koncepcja „srebrnej gospodarki” (silver economy), zwracająca uwagę na potrzebę wykorzystania wzro- stu udziału osób starszych w populacji ogółem do ukierunkowania rozwoju państw w taki sposób, aby wspomniane zagrożenie stało się szansą. Zgodnie ze wskazaną ideą, dla osiągnięcia korzyści wynikających ze starzenia się społeczeństwa koniecz- ne jest zauważenie, że za zmianą struktury wieku ludności podąża zmiana struktury potrzeb populacji oraz pobudzenie osób po 65. roku życia (tzw. aktywne starzenie się) do aktywności na różnych płaszczyznach, w tym zawodowej1. 1 S. Golinowska, „Srebrna gospodarka” i miejsce w niej sektora zdrowotnego. Koncepcja i regionalne przykłady zastosowania, „Zdrowie Publiczne i Zarządzanie” 2011, t. IX, nr 1, s. 76. 12 W odpowiedzi na zmiany o charakterze społeczno-gospodarczym zachodzą- ce w wielu państwach można zaobserwować tworzenie przedsiębiorstw, których produkty i usługi są dedykowane dla osób starszych2. Tym samym z jednej strony pojawiające się potrzeby osób starszych są lepiej zaspokajane, z drugiej zaś osoby starsze mają możliwość uczestnictwa w życiu społecznym, kulturalnym oraz go- spodarczym w zakresie znacznie większym niż poprzednie pokolenia3. Oczywiste jest, że w związku z kreowaniem nowego rynku i nowych potrzeb pojawiają się nowe miejsca pracy, przyczyniające się zwłaszcza do wzrostu integracji starszej części populacji z pozostałymi grupami wiekowymi społeczeństwa. 1.1.1. Silver economy w polityce społecznej i dokumentach Unii Europejskiej Starzenie się ludności należy do najczęściej obecnie analizowanych zjawisk demograficznych. Proces ten pociąga za sobą liczne reperkusje, determinujące w długim okresie m.in. tempo rozwoju wielu gospodarek oraz zmiany w życiu społeczno-gospodarczym. Problem ten po raz pierwszy stał się przedmiotem społecznego dyskursu w latach 60-tych XX w., kiedy to Zgromadzenie Ogólne ONZ najpierw zleciło przygotowanie raportu na temat starzenia się społeczeństwa, a następnie w 1973 r. przyjęło rezolucję (3137/XXVIII)4 dotyczącą sytuacji osób starszych. Dokument ten zawierał szereg rekomendacji uwzględniających konieczność przedsięwzięcia przez państwa członkowskie Organizacji Narodów Zjednoczonych odpowiednich kroków na szczeblu krajowym, zmierzających przede wszystkim do zabezpiecze- nia finansowego wskazanej grupy społeczeństwa, zapewnienia integracji społecz- nej z przedstawicielami innych przedziałów wiekowych, a także zwiększenia ich partycypacji w życiu społeczno-gospodarczym. Działania podejmowane przez Organizację Narodów Zjednoczonych, a w ko- lejnych latach również przez Międzynarodową Organizację Pracy (International Labour Organization – ILO), Światową Organizację Zdrowia (World Health Or- ganization – WHO) oraz Organizację Narodów Zjednoczonych do spraw Wycho- wania, Nauki i Kultury (UNESCO), zaowocowały powstaniem licznych inicja- tyw, wśród których wymienić można m.in.: 2 T. Obi, J.-P. Auffret, N. Iwasaki, Aging Society and ICT: Global Silver Innovation, IOS 3 R. Vos, J. A. Ocampo, A. L. Cortez (ed.), Ageing and Development, United Nations Publica- Press, Amsterdam 2013, s. 215. tions, New York 2008, s. 58. 4 Question of the elderly and the aged, Rezolucja Organizacji Narodów Zjednoczonych, A/RES/3137(XXVIII),www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/3137 28 XXVIII 29 Lang=E Area= RESOLUTION (stan na dzień 18.01.2014). I. Koncepcja „srebrnej gospodarki” i problemy wykluczenia 1.1. „Srebrna gospodarka”… 13 • organizację Światowego Zgromadzenia w sprawie starzenia się (26 lipca • uchwalenie Międzynarodowego Planu Działania w sprawie starzenia się – 6 sierpnia 1982 r., Wiedeń)5, (1983 r.)6, • ustanowienie 1 października Międzynarodowym Dniem Seniora (1990 r.)7, • uchwalenie Programu Działania podczas Światowego Szczytu Rozwoju Społecznego (Kopenhaga, 1995 r.)8, • ustanowienie roku 1999 Międzynarodowym Rokiem Seniorów9. Wymienione inicjatywy stały się inspiracją dla działań podejmowanych przez Unię Europejską. W 1999 r., a więc podczas Międzynarodowego Roku Seniorów, Komisja Europejska opublikowała komunikat, w ramach którego zwróciła uwagę na wieloaspektowy charakter wyzwania, jakim jest starzenie się społeczeństwa. W dokumencie tym zidentyfikowano następujące wymiary ana- lizowanego zjawiska10: • pierwszy, odnoszący się do starzenia się siły roboczej – zaakcentowano konieczność zarządzania zasobami ludzkimi w kontekście wieku pracowników oraz kształcenia ustawicznego jako rozwiązania problemu relatywnie wczesnego wychodzenia z rynku pracy (odchodzenia na emeryturę), • drugi, związany z coraz większym obciążeniem systemów emerytalnych oraz finansów publicznych, wynikający z rosnącej liczby emerytów oraz spadku liczby ludności w wieku produkcyjnym – zwrócono uwagę na fakt, że systemy emerytalne powinny być tworzone w taki sposób, aby cechowały się mniejszą wrażliwością na zmiany demograficzne, • trzeci, odnoszący się do zapotrzebowania na opiekę zdrowotną oraz opiekę nad osobami starszymi – konsekwencją starzenia się społeczeństwa będzie zwięk- szony popyt na usługi medyczne, w związku z czym systemy opieki zdrowotnej powinny być rozwijane, m.in. poprzez wzrost wiedzy i świadomości pacjentów na temat profilaktyki, zdrowego trybu życia oraz sposobów zapobiegania nawet najprostszym wypadkom, 5 L. A. Morgan, S. R. Kunkel, Aging, Society, and the Life Course, Fourth Edition, Springer Publishing Company, New York 2011, s. 266. 6 Międzynarodowy Plan Działania w sprawie starzenia się, Organizacja Narodów Zjed- noczonych, Nowy Jork 1983, www.un.org/es/globalissues/ageing/docs/vipaa.pdf (stan na dzień 18.01.2014). 7 J. C. Batra, Rights for the Aged, [w:] P. H. Parekh (ed.), Human Rights Year Book 2010, Universal Law Publishing, New Delhi 2010, s. 87. 8 D. B. Rao, Programme of Action of the World Summit for Social Development, Discovery Publishing House, New Delhi 1998, s. 35–125. 9 G. Andrews, M. J. Clark, The International Year of Older Persons: Putting Aging and Re- search Onto the Political Agenda, [w:] D. L. Infeld, Disciplinary Approaches to Aging: Sociology of Aging, Taylor Francis, New York 2002, s. 155. 10 Towards a Europe for All Ages – Promoting Prosperity and Intergenerational Solidarity, COM(1999) 221 final, Commission of the European Communities, Brussels 1999, s. 4. 14 • czwarty, związany z rosnącą różnorodnością zasobów i potrzeb osób star- szych – zaakcentowano istotne ryzyko występowania wykluczenia społecznego oraz ubóstwa determinowanego wiekiem. Warto zauważyć, że we wskazanym dokumencie pojawia się termin „aktyw- nego starzenia”, który na szczeblu unijnym oznacza pomaganie ludziom w po- zostawaniu odpowiedzialnym za ich własne życie tak długo, jak jest to możliwe, uwzględniając ich wiek i możliwości, w celu przyczyniania się do rozwoju spo- łecznego i gospodarczego11. Innymi słowy, chodzi o uwzględnianie w stylu życia faktu, że żyjemy dłużej, często wykazując się lepszym stanem zdrowia i wyko- rzystanie tego m.in. poprzez przyjęcie zdrowego stylu życia, przedłużenie okresu pracy zawodowej, odłożenie w czasie momentu przejścia na emeryturę oraz po- zostawanie aktywnym po zakończeniu kariery zawodowej12. Kolejnym dokumentem poruszającym problem starzenia się obywateli Unii Europejskiej jest Zielona Księga „Wobec zmian demograficznych: nowa solidar- ność między pokoleniami”. Komunikat Komisji Wspólnot Europejskich z 2005 r. wskazuje, że niezbędne dla neutralizacji negatywnych zjawisk demograficznych będzie „rozwinięcie nowego rodzaju solidarności międzypokoleniowej”13, której fundamenty stanowić będą: • lepsza integracja młodego pokolenia – oparta głównie na przeciwdziałaniu dyskryminacji, podnoszeniu poziomu kształcenia oraz umożliwianiu zdobywania wiedzy w sposób zdalny i na odległość, • całościowe podejście do cyklu aktywności zawodowej – zakładające wy- korzystanie nowych technologii oraz tworzenie nowych, bardziej elastycznych organizacji pracy, • nowe miejsca dla „seniorów” – uwzględniające relatywnie lepszy stan zdrowia przyszłych emerytów oraz ich większą mobilność, • solidarność z osobami w podeszłym wieku – oparta m.in. na tworzeniu przez społeczność lokalną ośrodków opieki nad osobami w podeszłym wieku (powyżej 80. roku życia). Z perspektywy udziału osób starszych w życiu społecznym i gospodar- czym istotne znaczenie ma także Decyzja Rady z dnia 6 października 2006 r. w sprawie strategicznych wytycznych Wspólnoty dla spójności wraz z załącz- nikiem – Strategiczne wytyczne Wspólnoty dla spójności gospodarczej, spo- łecznej i terytorialnej na lata 2007–2013. W dokumencie tym wskazano jed- noznacznie konieczność promowania społeczeństwa integracyjnego poprzez wzrost dostępności dla osób starszych technologii informacyjnych i komuni- 11 http://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=1062 langId=en (stan na dzień 18.01.2014). 12 I. Hoskins, Focusing on opportunities: Active ageing, [w:] A Society for All Ages, United Nations. Economic Commission for Europe, United Nations Publications, Geneva 2008, s. 73. 13 Zielona Księga „Wobec zmian demograficznych: nowa solidarność między pokoleniami”, COM(2005) 94 końcowy, Komisja Wspólnot Europejskich, Bruksela 2005, s. 7. I. Koncepcja „srebrnej gospodarki” i problemy wykluczenia Rozdział II. Ocena dostępności i atrakcyjności usług bankowych dla osób w wieku 50+ 2.1. Potrzeby i zachowania finansowe gospodarstw domowych 2.1.1. Typologia i determinanty potrzeb i zachowań finansowych gospodarstw domowych ze szczególnym uwzględnieniem osób z segmentu 50+ Zachowania ekonomiczne gospodarstw domowych wiążą się z gospodaro- waniem majątkiem i budżetem domowym i oznaczają sposoby pozyskiwania i wykorzystania finansowych i niefinansowych składników majątkowych1. Lu- dzie podejmują określone zachowania finansowe w celu zaspokojenia potrzeb fi- nansowych, tj.: przechowywania i zabezpieczania środków pieniężnych, kontroli nad nimi, dostępu do nich oraz realizacji przyszłych celów poprzez oszczędzanie, inwestowanie, zaciąganie kredytów, ubezpieczanie się2. Wiąże się to zatem z ko- rzystaniem z usług oferowanych przez różne instytucje finansowe (w szczególno- ści banki). Można wskazać pięć podstawowych potrzeb finansowych, które mogą być zaspokajane przez banki3: – potrzeba dostępu do gotówki – ludzie odczuwają potrzebę stałego dostępu do gotówki, zatem banki oferują produkty i usługi umożliwiające zaspokojenie tej potrzeby (wypłaty w placówkach bankowych, karty płatnicze, karty bankomato- we, czeki); 1 C. Bywalec, Ekonomika i finanse gospodarstw domowych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009, s. 105. 2 D. Fatuła, Zachowania polskich gospodarstw domowych na rynku finansowym, Wydawnic- two Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, Kraków 2010, s. 34. 3 D. A. Yorke, The Definition of Market Segments for Banking Services, “European Journal of Marketing” 1982, s. Vol. 16, Issue 3, s. 14–22. 90 – potrzeba bezpieczeństwa środków – istnieje konieczność zapewnienia fizycznego bezpieczeństwa gotówki (ochrona przed utratą pieniędzy), a także zabezpieczenia przed obniżeniem wartości posiadanych zasobów; depozyty po- zwalają zaspokoić obie potrzeby (w szczególności dotyczy to oprocentowanych lokat); – potrzeba transferu środków – potrzeba realizacji transakcji, przesyła- nia środków na odległość bez konieczności posługiwania się gotówką; rozwój technologiczny umożliwił znaczne skrócenie czasu realizacji transakcji bezgo- tówkowych (obecnie możliwe jest wykonywanie operacji w czasie rzeczywi- stym); – potrzeba odroczenia płatności – z uwagi na chęć odroczenia płatności w czasie (opóźnienia płatności), klienci zaciągają w banku kredyty, pożyczki, do- konują płatności kartami kredytowymi; – potrzeba doradztwa finansowego – jako że produkty i rynki finansowe sta- ją się coraz bardziej skomplikowane, klienci potrzebują rzetelnej i uczciwej infor- macji i porady w celu dokonania optymalnego wyboru. Aby zaistniało zachowanie konsumenta na rynku, konieczne są4: – motywacja do zaangażowania się w określone zachowanie – może być związana z wrodzoną ciekawością (potrzebą poznania), wewnętrznymi zaintere- sowaniami, stosunkiem osobistym lub zewnętrznymi bodźcami (działaniami pro- mocyjnymi firm, informacją nieformalną, radami znajomych itp.); – zdolności umożliwiające zaangażowanie się w to zachowanie – są związa- ne z intelektualnymi predyspozycjami konsumenta (inteligencją) oraz posiadaną wiedzą, umiejętnościami, doświadczeniem rynkowym, a także posiadanymi zaso- bami finansowymi (i ewentualnie innymi); – postrzegane możliwości, które sprzyjają zaangażowaniu się w to zachowa- nie – związane są z przychylnością (lub jej brakiem) otoczenia, w którym zacho- wanie ma mieć miejsce (zróżnicowanie oferty rynkowej, dostępność firm oferują- cych dane produkty i usługi, dostępność produktu lub usługi). Wszystkie z wymienionych czynników są niezbędne dla wystąpienia okre- ślonych zachowań konsumentów. Do kluczowych determinant kształtujących zachowania ekonomiczne gospo- darstw domowych należą: biologiczne i ekologiczne, ekonomiczne, demograficz- ne i społeczne, kulturowe5. Podsumowuje je tablica 11. Można wyodrębnić kilka poziomów zachowań finansowych, tworzących określoną hierarchię. Generalnie ludzie angażują się w pewne rodzaje zachowań dopiero po realizacji działań na niższych poziomach, choć w indywidualnych przypadkach mogą one występować równolegle lub w innej kolejności, zależnie 4 S. Smyczek, Modele zachowań konsumentów na rynku usług finansowych, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Katowicach, Katowice 2007, s. 90–92. 5 C. Bywalec, Ekonomika i finanse…, s. 105 i nast. II. Ocena dostępności i atrakcyjności usług bankowych dla osób w wieku 50+ 2.1. Potrzeby i zachowania finansowe… 91 od osobistych motywów. Niektóre zachowania mają charakter podstawowy i do- tyczą wszystkich osób, część natomiast ma charakter wyższego rzędu i nie jest podejmowana przez wszystkich6. Tablica 11. Determinanty zachowań ekonomicznych gospodarstw domowych Determinanty Biologiczne i ekologiczne Ekonomiczne Demograficzne i społeczne Kulturowe Znaczenie – właściwości anatomiczne i fizjologiczne człowieka (wiek, wzrost, waga, stan zdrowia, sprawność fizyczna, struktura psychiczna) wpływają na potencjał fizyczny i intelektualny człowieka, a w konsekwencji na wielkość i rodzaj nakładów pracy, potrzeby żywieniowe, potrzeby osłony (odzieżowe i miesz- kaniowe), potrzeby rekreacji (odpoczynku, relaksu) itp. – środowisko przyrodnicze, w którym człowiek żyje (klimat, ukształtowanie te- renu, pogoda, krajobraz itd.) wpływa na odmienność stylów życia człowieka, sposoby odżywiania się, ubierania, mieszkania, pracy i odpoczynku – rodzaj i stopień aktywności gospodarczej członków gospodarstwa domowego – zasoby majątkowe gospodarstwa i dostęp do dóbr publicznych – dochody bieżące gospodarstwa i sposoby ich pozyskiwania – poziom i relacje dóbr nabywanych przez gospodarstwo – podaż dóbr nabywanych przez gospodarstwo i sposoby ich dystrybucji – skład gospodarstwa domowego (liczba członków, płeć, wiek itd.) – faza rozwojowa gospodarstwa domowego – aktywność i pozycja zawodowa członków gospodarstwa domowego – poziom i rodzaj wykształcenia członków gospodarstwa domowego – aspiracje zawodowe, kulturowe i społeczne członków gospodarstwa domowego – więzi członków gospodarstwa domowego z otoczeniem – przyzwyczajenia, obyczaje, zwyczaje, tradycje, nawyki, konwencje, stereoty- py (narodowe, lokalne, rodzinne) – systemy wartości – oddziaływanie wzorców konsumpcji – czas wolny (zasoby, sposoby spędzania) – edukacja ekonomiczna w zakresie: • potrzeb oraz środków i skutków ich zaspokojenia • pracy i pozyskiwania dóbr materialnych i środków finansowych • racjonalnego gospodarowania środkami finansowymi (oszczędzanie, ocena ryzyka finansowego, zarządzanie ryzykiem) • zachowania się konsumentów na rynku • zachowania się człowieka w gospodarstwie domowym (obchodzenie się z na- bytymi dobrami) Źródło: opracowanie własne na podstawie: C. Bywalec, Ekonomika i finanse gospodarstw domowych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009, s. 105 i nast. 6 M. Krasucka, M. Maciejasz-Świątkiewicz, J. Pieczonka, R. Poskart, Produkty i usługi fi- nansowe dla gospodarstw domowych w Polsce, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2011, s. 21.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Edukacja finansowa i inkluzja bankowa w realizacji koncepcji Silver Economy
Autor:
, , ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: