Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00691 010593 16980702 na godz. na dobę w sumie
Edukacja i (nie)równość społeczna kobiet - ebook/pdf
Edukacja i (nie)równość społeczna kobiet - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 499
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-677-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

Książka Edukacja i (nie)równość społeczna kobiet. Studium dynamiki dostępu jest rezultatem zainteresowań badawczych szeroko rozumianymi relacjami między tożsamością kobiet, edukacją, kulturą i społeczeństwem. Autorka sądzi, że można ją usytuować, podobnie jak poprzednie jej prace, na pograniczu socjologii edukacji oraz gender studies. Z jednej strony podnosi ona problemy związane ze społecznymi funkcjami edukacji, szczególnie – socjalizacyjną, selekcyjną i stratyfikacyjną, w odniesieniu do sytuacji kobiet. Z drugiej strony porusza kwestie dotyczące bezpośrednio kobiet jako grupy społecznej w aspekcie szeroko rozumianego dostępu do różnych form tożsamości, do wykształcenia czy rynku pracy.

Książka składa się z dwóch części. Pierwsza z nich jest poświęcona analizom o charakterze teoretycznym i rekonstrukcyjnym.

W rozdziale pierwszym dokonano prezentacji wybranych współczesnych koncepcji nierówności, próbując pokazać, w jaki sposób można je zastosować do zrozumienia edukacyjnej i społecznej sytuacji kobiet. Autorka analizuje w nim również problem roli dostępu do edukacji w otwieraniu/ograniczaniu możliwości życiowych tej grupy społecznej, jaką są kobiety.

Drugi rozdział zawiera rekonstrukcje relacji między edukacją a tożsamością dziewcząt i chłopców.

Rozdział trzeci poświęcony jest przede wszystkim analizom dostępu kobiet do szkolnictwa wyższego (chociaż zawiera także pewne dane o niższych szczeblach edukacji). Rozważa w nim kwestie wyborów edukacyjnych chłopców i dziewcząt, a także dostępu tej drugiej grupy do wybranych kierunków studiów, jak również do elitarnych uniwersytetów (np. Harvard i Oxford).

W rozdziale czwartym podejmuje próbę przedstawienia trzech dylematów tożsamościowo-edukacyjnych współczesnych kobiet. Pierwszy z nich związany jest z ideologią neoliberalizmu i paradoksami dotyczącymi jej wpływu na postrzeganie kobiet i ich sytuacji społecznej; drugi odnosi się do potencjalnej maskulinizacji kobiet sukcesu; trzeci dotyczy przemieszczania społecznych aspiracji dziewcząt (głównie w kierunku samorealizacji na płaszczyźnie wyznaczonej przez dyskursy kultury popularnej).

Istotą rozważań w rozdziale piątym jest ten podstawowy problem współczesnych wykształconych kobiet, który wiąże się z rolą macierzyństwa – w aspekcie ich tożsamości i możliwości odniesienia społeczno-zawodowego sukcesu (tytuły obu znajdujących się w nim podrozdziałów dobrze– odzwierciedlają jego treść: „Macierzyństwo jako dominująca konstrukcja kobiecości”, „Dyplom jako kredencjał małżeński i problem dostępu matek do sukcesu zawodowego”).

Tematem szóstego rozdziału jest segregacja płciowa na rynku pracy i jej rola w ciągle ograniczonych, a jednak rosnących możliwościach odniesienia sukcesu zawodowego przez kobiety, w kontekście dostępu do (prestiżowych) zawodów, wysokich stanowisk i dobrej pozycji społecznej oraz problemu nierównoważnych dochodów kobiet i mężczyzn.

W pierwszej części pracy ważne jest podsumowanie, w którym przedstawiono wybrane paradoksy w relacjach między edukacją, tożsamością a sytuacją życiową kobiet.

W drugiej części książki Autorka przytacza wyniki przeprowadzonych przez nią badań jakościowych, w których wzięły udział kobiety sukcesu – polskie menedżerki (na kierowniczych stanowiskach) i akademiczki-humanistki (pracujące na uczelni i mające przynajmniej stopień doktora). W kontekście badawczym podejmuje te zagadnienia, które wcześniej były przeanalizowane w części teoretycznej…

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

A. Gromkowska-Melosik, Edukacja i (nie)równo(cid:286)ć społeczna kobiet, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-677-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 © Copyright by Oi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011 Recenzent: dr hab. Ewa Jarosz Redakcja wydawnicza: Małgorzata Miller Beata Bednarz Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Opracowanie typograi czne: Alicja Kuźma ISBN 978-83-7587-677-2 Oi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (12) 422-41-80, fax (12) 422-59-47 www.impulsoi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoi cyna.com.pl Wydanie I, Kraków 2011 A. Gromkowska-Melosik, Edukacja i (nie)równo(cid:286)ć społeczna kobiet, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-677-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Spis treści Wstęp .......................................................................................................... 9 Część pierwsza Kobiecość, edukacja i (nie)równość społeczna: alternatywne rzeczywistości 1. Edukacja i (nie)równości społeczne – konteksty teoretyczne .............. 19 2. Edukacja i (re)konstrukcje tożsamości dziewcząt i chłopców ............. 39 2.1. Asymetria socjalizacji szkolnej – androcentryczna rzeczywistość i redukowanie tożsamości dziewcząt ......................................... 39 2.2. Asymetria osiągnięć szkolnych – społeczne konstrukcje edukacyjnych porażek chłopców .................................................. 56 2.3. Kompetencje matematyczne – wyuczona bezradność dziewcząt? ... 76 2.4. Szkolnictwo zróżnicowane ze względu na płeć: próba rekonstrukcji dostępu do sukcesu edukacyjnego ...................... 90 3. (Nie)równość dostępu kobiet i mężczyzn do edukacji w szkolnictwie wyższym: wybrane tendencje i egzemplii kacje ................................... 103 4. Dylematy tożsamościowo-edukacyjne kobiet w społeczeństwie współczesnym ..................................................................................... 137 4.1. Ideologia neoliberalizmu i społeczne konstrukcje tożsamości kobiet ....................................................................... 137 4.2. Sukces edukacyjno-zawodowy i problem maskulinizacji kobiet .................................................. 146 4.3. Przemieszczenie społecznych aspiracji dziewcząt – Girl Power, ciało i konsumpcja ....................................................................... 165 A. Gromkowska-Melosik, Edukacja i (nie)równo(cid:286)ć społeczna kobiet, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-677-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 (cid:888) Spis treści 5. Macierzyństwo, rodzina i kariera edukacyjno-zawodowa kobiet ........ 173 5.1. Macierzyństwo jako dominująca konstrukcja kobiecości: konteksty i kontrowersje .............................................................. 173 5.2. Dyplom jako „kredencjał małżeński” i problem dostępu matek do sukcesu zawodowego ................................................... 189 6. Edukacja kobiet i rynek pracy: polityka segregacji płciowej ................ 213 7. Podsumowanie: edukacja i paradoksy emancypacji kobiet .................. 233 Załącznik ................................................................................................ 255 Część druga Kobiety sukcesu a problem (nie)równości społecznej: konteksty edukacyjne i społeczno-zawodowe 1. Metodologiczne podstawy badań własnych ........................................ 263 2. Indywidualizm, edukacja i sukces społeczno-zawodowy .................... 281 2.1. Kariera zawodowa jako „nieograniczony wyścig” wolnych jednostek? ...................................................................... 281 2.2. Życie jako kariera zawodowa? Między presją na sukces a samorealizacją ........................................................................... 290 2.3. Dyplom akademicki i sukces zawodowy: inl acja wykształcenia ... 298 3. (Nie)równość kobiet w dostępie do sukcesu zawodowego .................. 311 3.1. Biznes i uniwersytet jako enklawy równości płciowej? .................... 312 3.2. Problem dyskryminacji kobiet przez kobiety ............................... 331 3.3. Brak akceptacji dla idei parytetu .................................................. 342 4. Życie rodzinne – rzeczywistość nieustannych wyborów ........................ 349 4.1. Związki z mężczyznami: dynamika akceptacji i konl iktu ........... 350 4.2. Macierzyństwo i kariera zawodowa: strategie przełamywania tradycyjnych ról społecznych ............................................................. 362 5. Dylematy maskulinizacji tożsamości i zewnętrznego wizerunku ........ 403 5.1. Tożsamość kobiet i mężczyzn: między esencjalizmem a konstruktywizmem ................................................................... 404 5.2. Maskulinizacja – czy kobieta sukcesu jest skazana na rezygnację z kobiecości? ................................................................................ 415 A. Gromkowska-Melosik, Edukacja i (nie)równo(cid:286)ć społeczna kobiet, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-677-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Spis treści (cid:889) 6. Pop-tożsamość i przemieszczenie aspiracji życiowych kobiet ............. 439 6.1. Współczesny feminizm: dystans i sceptycyzm ............................. 440 6.2. Rola konsumpcji jako ekspresji wolności ..................................... 446 6.3. Piękne ciało jako ekspresja tożsamości ........................................ 451 7. Podsumowanie: menedżerki i akademiczki jako kobiety sukcesu ....... 467 Zakończenie ................................................................................................ 489 Bibliografi a .................................................................................................. 493 Spis tabel ..................................................................................................... 513 Spis wykresów ............................................................................................ 515 A. Gromkowska-Melosik, Edukacja i (nie)równo(cid:286)ć społeczna kobiet, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-677-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Wstęp Książka Edukacja i (nie)równość społeczna kobiet. Studium dynamiki dostępu jest rezultatem moich zainteresowań badawczych szeroko rozumianymi relacjami między tożsamością kobiet, edukacją, kulturą i społeczeństwem. Sądzę, że można ją usytuować, podobnie jak poprzednie moje prace1, na pograniczu socjologii edukacji oraz gender studies. Z jednej strony podnosi ona problemy zwią- zane ze społecznymi funkcjami edukacji, szczególnie – socjalizacyjną, selekcyjną i stratyi kacyjną, w odniesieniu do sytuacji kobiet. Z drugiej strony porusza kwestie dotyczące bezpośrednio kobiet jako grupy społecznej w aspekcie szeroko rozumia- nego dostępu do różnych form tożsamości, do wykształcenia czy rynku pracy. Książka składa się z dwóch części. Pierwsza z nich jest poświęcona analizom o charakterze teoretycznym i rekonstrukcyjnym. W rozdziale pierwszym dokonuję prezentacji wybranych współczesnych kon- cepcji nierówności, próbując pokazać, w jaki sposób można je zastosować do zro- zumienia edukacyjnej i społecznej sytuacji kobiet. Analizuję w nim również pro- blem roli dostępu do edukacji w otwieraniu/ograniczaniu możliwości życiowych tej grupy społecznej, jaką są kobiety. Drugi rozdział zawiera rekonstrukcje relacji między edukacją a tożsamością dziewcząt i chłopców. W pierwszych dwóch punktach moje rozważania odnoszą się do dwóch szkolnych rzeczywistości (pozornie alternatywnych, a jednak kom- plementarnych). Jedna z nich to ta, która przez stereotypową socjalizację ogranicza 1 Kobiecość w kulturze globalnej. Rekonstrukcje i reprezentacje, Poznań 2002, s. 251 (monograi a po- doktorska – dysertację doktorską pisałam pod kierunkiem prof. Z. Kwiecińskiego); Ściągi, plagia- ty, fałszywe dyplomy. Studium z socjopatologii edukacji, Gdańsk 2007, s. 152; Problemy nierówności społecznej w teorii i praktyce edukacyjnej, Kraków 2008, s. 272 (współautorstwo z T. Gmerkiem); Kultura popularna i (re)konstrukcje tożsamości, Poznań – Leszno 2007, s. 515 (redakcja); Kultura popularna. Konteksty teoretyczne i społeczno-kulturowe, Kraków 2010, s. 330 (współredakcja ze Z. Melosikiem); European Higher Education for the World. Studies on Student’s Mobility, Poznań 2006 (współredakcja); Społeczno-ekonomiczne konteksty sukcesu zawodowego kobiet, Poznań 2006, s. 140 (współautorstwo raportu); a także tłumaczenie polskiego wydania książki D.J. Currana, C.M. Renzetti, Kobiety, mężczyźni, społeczeństwo, Warszawa 2005, s. 692 (współautorstwo przedmowy). A. Gromkowska-Melosik, Edukacja i (nie)równo(cid:286)ć społeczna kobiet, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-677-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 (cid:883)(cid:882) Wstęp tożsamość i możliwości odniesienia sukcesu społeczno-zawodowego przez dziew- częta. Z kolei uczestnictwo w drugiej rzeczywistości w przypadku coraz większej liczby chłopców prowadzi do ich edukacyjnej i w konsekwencji społecznej porażki. W kolejnym punkcie przedstawiam kontrowersje wokół kompetencji matematycz- nych dziewcząt i chłopców, a w ostatnim rekonstruuję dyskusję na temat szkol- nictwa zróżnicowanego ze względu na płeć, eksponując szereg związanych z nim paradoksów. Rozdział trzeci poświęcony jest przede wszystkim analizom dostępu kobiet do szkolnictwa wyższego (chociaż zawiera także pewne dane o niższych szczeblach edukacji). Rozważam w nim kwestie wyborów edukacyjnych chłopców i dziew- cząt, a także dostępu tej drugiej grupy do wybranych kierunków studiów, jak również do elitarnych uniwersytetów (np. Harvard i Oxford). Punktem wyjścia moich analiz są dane makrostatystyczne; stosuję przy tym różnorodne kryteria porównawcze (zróżnicowanie ze względu na kraj, region czy charakter płciowo- -etniczny). Koncentruję uwagę na dynamice dostępu do szkolnictwa wyższego, ponieważ w sytuacji realizacji obowiązku szkolnego w krajach Zachodu, to wła- śnie ten poziom stanowi płaszczyznę rekonstruowania (nie)równości między ko- bietami i mężczyznami. W rozdziale czwartym podejmuję próbę przedstawienia trzech dylematów tożsamościowo-edukacyjnych współczesnych kobiet. Pierwszy z nich związany jest z ideologią neoliberalizmu i paradoksami dotyczącymi jej wpływu na po- strzeganie kobiet i ich sytuacji społecznej; drugi odnosi się do potencjalnej ma- skulinizacji kobiet sukcesu; trzeci dotyczy przemieszczania społecznych aspira- cji dziewcząt (głównie w kierunku samorealizacji na płaszczyźnie wyznaczonej przez dyskursy kultury popularnej). Istotą rozważań w rozdziale piątym jest ten podstawowy problem współcze- snych wykształconych kobiet, który wiąże się z rolą macierzyństwa – w aspek- cie ich tożsamości i możliwości odniesienia społeczno-zawodowego sukcesu (tytuły obu znajdujących się w nim podrozdziałów dobrze – jak sądzę – od- zwierciedlają jego treść: „Macierzyństwo jako dominująca konstrukcja kobie- cości”, „Dyplom jako kredencjał małżeński i problem dostępu matek do suk- cesu zawodowego”). Tematem szóstego rozdziału jest segregacja płciowa na rynku pracy i jej rola w ciągle ograniczonych, a jednak rosnących możliwościach odniesienia sukcesu zawodowego przez kobiety, w kontekście dostępu do (prestiżowych) zawodów, wysokich stanowisk i dobrej pozycji społecznej oraz problemu nierównoważnych dochodów kobiet i mężczyzn. W pierwszej części pracy ważne jest podsumowanie, w którym przedstawiam wy- brane paradoksy w relacjach między edukacją, tożsamością a sytuacją życiową kobiet. W drugiej części książki przytaczam wyniki przeprowadzonych przeze mnie badań jakościowych, w których wzięły udział kobiety sukcesu – polskie mene- dżerki (na kierowniczych stanowiskach) i akademiczki-humanistki (pracujące A. Gromkowska-Melosik, Edukacja i (nie)równo(cid:286)ć społeczna kobiet, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-677-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Wstęp (cid:883)(cid:883) na uczelni i mające przynajmniej stopień doktora). W kontekście badawczym podejmuję te zagadnienia, które wcześniej były przeanalizowane w części teo- retycznej. Próbuję uchwycić, przy pełnej świadomości typowej dla badań jako- ściowych fragmentaryczności uzyskanych wyników, wybrane konteksty tożsa- mości tych dwóch grup kobiet, a także sposoby percypowania przez nie tych aspektów problemu (nie)równości społecznej, które stanowiły istotę rozważań w części pierwszej. Wybór kobiet sukcesu do badań wynika z mojego przeko- nania, że właśnie one, mając bardzo dobre wykształcenie i dobrą pracę (a często jednocześnie rodzinę i dzieci), uosabiają większość z dylematów odnoszących się do konstrukcji współczesnej kobiecości. Procedury badawcze oraz przebieg badań omówiłam szczegółowo w pierwszym rozdziale części drugiej. Pracę nad książką zaczęłam w 2004 roku. Pierwotnie miała ona stanowić studium problemów dyskryminacji i wykluczania kobiet. Jednak szczegółowe poznanie literatury przedmiotu oraz przeprowadzone badania uświadomiły mi, że istotą analizy sytuacji kobiet we współczesnym społeczeństwie powinna być zmiana ich sytuacji edukacyjno-społecznej w kontekście osiąganej przez nie (coraz większej) równości. Kategorie równość – nierówność jeszcze do niedaw- na rozgraniczały możliwości zdobywania wykształcenia i sukcesu zawodowego przedstawicieli obu płci, przy czym ta druga część antynomii odnosiła się bez wątpienia do kobiet. W ostatnim okresie korzystna dla mężczyzn tzw. przepaść między płciami (gender gap) jest jednak zasypywana w coraz większym stopniu w wielu aspektach życia społecznego krajów zachodnich; w konsekwencji to bardziej kategoria równości niż nierówności jest adekwatna do analizy społecz- nego usytuowania kobiet. Zaczyna w coraz większym stopniu konstytuować ich życie codzienne i zdobywane doświadczenia społeczne oraz w rezultacie – tożsamość. W pewnym stopniu więc – i nieco dla mnie nieoczekiwanie – książka o dyskryminacji i wykluczaniu kobiet przekształciła się w książkę o (nie)równości. Analiza rzeczywistości początku XXI wieku może prowadzić do optymistyczne- go wniosku, że w społeczeństwach zachodnich kobiety doświadczają coraz większej równości i coraz mniejszej nierówności. Jestem przekonana, że ta tendencja jest nieodwracalna i rzeczywistość będzie zmierzała właśnie w tym kierunku (choć, jak wykażę w wielu miejscach tej książki, sytuacja jest niejednoznaczna i bardzo skom- plikowana – zakładam również możliwość zaistnienia konserwatywnych zwrotów, które czasowo, ale tylko czasowo – cofną historię). Zmienia się bowiem, jak sądzę, cała struktura systemu stratyi kacji, czyli sposobów lokowania kobiet i mężczyzn na drabinie społecznej. Trzeba w tym miejscu wprowadzić dwie ważne dla tytułowego problemu kategorie. Pierwsza z nich to dostęp. Odnosi się do otwierania lub zamykania kobietom możliwości odniesienia sukcesu edukacyjnego i społeczno-zawodo- wego. Pojęcie to można rozpatrywać przynajmniej na trzech poziomach. Jeden dotyczy kontekstu formalno-prawnego, który w przeszłości tworzył niemożliwe do przekroczenia bariery na drodze kobiet do edukacji i kariery społeczno- A. Gromkowska-Melosik, Edukacja i (nie)równo(cid:286)ć społeczna kobiet, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-677-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 (cid:883)(cid:884) Wstęp -zawodowej. Drugi poziom dotyczy kontekstów mniej formalnych, odnoszą- cych się do zdroworozsądkowego i potocznego postrzegania odmienności ról społecznych kobiet i mężczyzn (co przez wieki prowadziło w praktyce do mar- ginalizacji tej pierwszej grupy; można przywołać tutaj np. ograniczające tożsa- mość kobiet tradycyjne wersje socjalizacji czy stereotypy płciowe). Wreszcie trzeci poziom związany jest ze świadomością/tożsamością kobiet, prowadzącą bądź do wykorzystywania formalnie istniejących w społeczeństwie możliwości w zakre- sie sukcesu edukacyjnego i społeczno-zawodowego, bądź do samomarginalizacji wynikającej z rezygnacji z podejmowania działań w tym zakresie. W kontekście trzeciego poziomu uważam, że w każdym państwie czy społeczeństwie istnieje dominująca polityka tożsamości. W przyjętym przeze mnie ujęciu dotyczy ona konstruowania za pomocą różnego typu mechanizmów społecznych, ekonomicz- nych i politycznych sposobów urzeczywistniania przez kobiety i mężczyzn swoich tożsamości i ról społecznych. W społeczeństwie mogą istnieć różne alternatywne polityki tożsamości, z których jedne orientują się na przykład na propagowanie tradycyjnej wersji tożsamości kobiet, a inne na upowszechnianie jej wersji wy- emancypowanej (niekiedy ta polityka jest bardzo inwazyjna, jak w krajach muzuł- mańskich, kiedy indziej pełna wewnętrznych sprzeczności)2. Kolejna kategoria to dynamika – we wszystkich dei nicjach odnosi się ona do zjawiska zmiany czy reagowania na zmianę. W przypadku mojej książki pojęcie to może być rozpatrywane w dwóch kontekstach. Po pierwsze, dotyczy zmiany w pewnym okresie w dostępie kobiet do edukacji i rynku pracy, jak również zmiany w zakresie dostępu do zróżnicowanych wersji socjalizacji i toż- samości (problemy te są szczegółowo opisywane w poszczególnych rozdziałach pierwszej części książki). Po drugie, dynamika odnosi się do zmian/różnic, któ- re istnieją „tu i teraz” czy to w określonej sferze rzeczywistości społecznej, czy też świadomości lub tożsamości kobiet. Na przykład można – jak sądzę – opi- sać dynamikę dostępu kobiet do edukacji wyższej przy przyjęciu takiego kry- terium zmienności, jakim jest kraj lub region lub kierunek studiów. Podobnie dynamika może wiązać się ze zmieniającymi się – w zależności od grupy kobiet czy nawet poszczególnych jednostek – posiadanymi przez nie tożsamościami czy wyborami życiowymi, na co zwracam uwagę również w części badaw- czej. Można zauważyć, że wielu autorów książek z zakresu nauk społecznych w takich właśnie kontekstach umieszcza pojęcie dynamiki, np.: Daniel Stewart eksponuje w tytule swojej książki problem „dynamiki statusu  społecznego”3; Rob White, Robert Douglas White i Joanna Wyn – „społeczną dynamikę do- 2 Na temat polityki tożsamości porównaj np.: S. Aronowitz, h e Politics of Identity: Class, Culture and Social Movements, New York 1992; C.J. Calhoun, Social h eory and the Politics of Identity, Oxford 1994; M. Kenny, h e Politics of Identity. Liberal h eory and the Dilemmas of Dif erence, Cambridge 2004. 3 D. Stewart, Dynamics of Social Status. A Sociological Study of an Open Source Community, Verlag 2009. A. Gromkowska-Melosik, Edukacja i (nie)równo(cid:286)ć społeczna kobiet, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-677-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Wstęp (cid:883)(cid:885) świadczeń młodzieży”4; David Singh Grewal podejmuje kwestię „społecznej dynamiki globalizacji”5; Cristina Bicchieri – „dynamiki norm społecznych”6; a w tytule książki redagowanej przez Eleni Apospori i Jane Millar pojawia się „dynamika wykluczenia społecznego”7. Dlaczego w tytule pracy zawarłam pojęcie „edukacja”, skoro w wielu miej- scach książki, oprócz tego dominującego problemu, jakim jest dostęp do wy- kształcenia, wprowadzam zagadnienia związane z sytuacją kobiet na rynku pracy czy rolą macierzyństwa w ich życiu? Uważam, że to właśnie kwestia wykształce- nia (szczególnie wyższego) stanowi ów punkt zwrotny w biograi i kobiet, otwie- rający z jednej strony całą gamę możliwości, a z drugiej stawiający je jednocześnie często przed koniecznością dokonywania dramatycznych wyborów życiowych. Edukacja stanowi więc podstawowy układ odniesienia większości moich ana- liz – jako płaszczyzna rekonstruowania (nie)równości kobiet i mężczyzn zarówno w części teoretycznej, jak i empirycznej. Materiały i źródła do napisania książki Edukacja i (nie)równość społeczna kobiet. Studium dynamiki dostępu zgromadziłam podczas wyjazdów studyjnych oraz kwerend bibliotecznych w wielu ośrodkach akademickich. Dzięki poby- tom na University of Virginia w Charlottesville mogłam szczegółowo przeana- lizować na podstawie reprezentatywnej literatury przedmiotu zmiany w sytuacji kobiet amerykańskich (lata 2004 i 2005). Z kolei w trakcie kwerend bibliotecz- nych przeprowadzonych w University of Sydney (2005), University of London (2005), a także w bibliotekach uniwersytetów w Barcelonie (2004), Saragossie (2004), Lund i Malmo (2008) oraz w Amsterdamie (2007) zgromadziłam lite- raturę na temat sytuacji kobiet w innych krajach zachodnich. Latem i jesienią 2010 roku przeprowadziłam badania jakościowe w dwóch grupach kobiet (me- nedżerek i akademiczek), a zebrane w ten sposób i poddane analizie oraz inter- pretacji materiały stanowiły podstawę drugiej części tej książki. Niniejsza rozprawa nie pojawiła się w „bibliograi cznej próżni”, jest konty- nuacją rozważań i badań polskich autorów z ostatnich dekad prowadzonych na płaszczyźnie socjologii edukacji i gender studies. Bez wątpienia ważną rolę w roz- wijaniu mojego sposobu myślenia odegrały książki i artykuły Zbigniewa Kwie- cińskiego podejmujące problemy społecznych funkcji edukacji zarówno w aspek- cie teoretycznym, jak i empirycznym8. Z kolei teksty Bogusława Śliwerskiego 4 R. White, R.D. White, J. Wyn, Youth and Society: Exploring the Social Dynamics of Youth Experience, Oxford 2004. 5 D. Singh Grewal, Network Power: h e Social Dynamics of Globalization, New Haven – London 2008. 6 C. Bicchieri, h e Grammar of Society: h e Nature and Dynamics of Social Norms, Cambridge 2005. 7 Dynamic of Social Exclusion in Europe, red. E. Apospori, J. Millar, Northmapton 2003. 8 Z. Kwieciński, Bezbronni. Odpad szkolny na wsi, Toruń 2002; Z. Kwieciński, Nieuniknione? Funkcje alfabetyzacji w dorosłości, Toruń – Olsztyn 2002; Z. Kwieciński, Socjopatologia edukacji, Warszawa 1992; Z. Kwieciński, Tropy – ślady – próby. Szkice i studia z pedagogiki pogranicza, Poznań – Olsztyn 2000; Z. Kwieciński, Wykluczanie, Toruń 2002; Spory o edukację. Dylematy A. Gromkowska-Melosik, Edukacja i (nie)równo(cid:286)ć społeczna kobiet, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-677-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 (cid:883)(cid:886) Wstęp pozwoliły umieścić analizy poszczególnych zagadnień na tle różnorodnych nurtów myśli pedagogicznej i ideologii edukacyjnych oraz w kontekście poli- tyki oświatowej9. Dzięki lekturze książek Zbyszka Melosika pogłębiłam wie- dzę w zakresie kulturowych aspektów rekonstrukcji kobiecości i męskości oraz przemian socjalizacyjnej i stratyi kacyjnej funkcji edukacji, szczególnie na po- ziomie wyższym10; w tym drugim kontekście mogę umieścić również książki Mirosława J. Szymańskiego11. Ważną rolę w zrozumieniu przeze mnie mecha- nizmów działania neoliberalnej ekonomii i edukacji odegrały prace Eugenii Potulickiej12; duże znaczenie miała również lektura tekstów Ewy Solarczyk- -Ambrozik13. W szeroko rozumianych studiach nad problemami płci istotna dla mojego rozwoju okazała się twórczość naukowa Anny Titkow, prowadzą- cej badania nad przekształceniami tożsamości kobiet polskich w warunkach transformacji14, oraz Eugenii Mandal, której analizy dotyczą stereotypów płci oraz psychologicznych uwarunkowań różnic płciowych15. Wreszcie duży wpływ na moje postrzeganie tożsamości młodego pokolenia (w tym również i kontrowersje we współczesnych pedagogiach, red. Z. Kwieciński, L. Witkowski, Toruń 1993; Alternatywy myślenia o/dla edukacji, red. Z. Kwieciński, Warszawa 2000. 9 B. Śliwerski, Wyspy oporu edukacyjnego, Kraków 1993; B. Śliwerski, Problemy współczesnej eduka- cji. Dekonstrukcja polityki oświatowej III RP, Warszawa 2009; B. Śliwerski, Program wychowaw- czy szkoły, Warszawa 2001; B. Śliwerski, Współczesna myśl pedagogiczna. Znaczenia, klasyi ka- cje, badania, Kraków 2009; B. Śliwerski, Współczesne teorie i nurty wychowania, Kraków 1998; B. Śliwerski, Pedagogika alternatywna – dylematy teorii i praktyki, Kraków 1998; B. Śliwerski, Ped@gog w blogosferze, Kraków 2008. 10 Z. Melosik, Postmodernistyczne kontrowersje wokół edukacji, Toruń – Poznań 1995; Z. Melosik, Teoria i praktyka edukacji wielokulturowej, Kraków 2007; Z. Melosik, Uniwersytet i społeczeństwo. Dyskursy wolności, wiedzy i władzy, Poznań 2002; Z. Melosik, Współczesne amerykańskie spory edukacyjne. Między socjologią edukacji a pedagogiką postmodernistyczną, Poznań 1995; Z. Melosik, Kryzys męskości w kulturze współczesnej, Kraków 2006; Z. Melosik, Tożsamość, ciało i władza. Teksty kulturowe jako (kon)teksty pedagogiczne, Poznań – Toruń 1996. 11 M.J. Szymański, Procesy selekcyjne w szkolnictwie ogólnokształcącym, Warszawa 1988; M.J. Szy- mański, Studia i szkice z socjologii edukacji, Warszawa 2000; M.J. Szymański, Młodzież wobec wartości, Warszawa 2000; M.J. Szymański, Kryzys i zmiana, Kraków 2002. 12 E. Potulicka, Nowa Prawica a edukacja, cz. I, Geneza reformy edukacji w Anglii i Walii z roku 1988, Poznań – Toruń 1993; E. Potulicka, Nowa prawica a edukacja, cz. II, Reforma edukacji według modelu demokracji rynkowej oraz z perspektywy demokracji liberalno-etycznej i socjaldemokratycznej, Poznań – Toruń 1996; E. Potulicka, J. Rutkowiak, Neoliberalne uwikłania edukacji, Kraków 2010. 13 E. Solarczyk-Ambrozik, Kształcenie ustawiczne w perspektywie globalnej i lokalnej. Między wy- maganiami rynku a indywidualnymi strategiami edukacyjnymi, Poznań 2004; Changing Citizen- ship, red. E. Solarczyk-Ambrozik, K. Przyszczypkowski, Poznań 2003. 14 A. Titkow, Tożsamość polskich kobiet. Ciągłość, zmiana, konteksty, Warszawa 2007; Szklany sui t. Bariery i ograniczenia karier kobiet, red. A. Titkow, Warszawa 2003; A. Titkow, D. Duch-Krzysz- toszek, B. Budrowska, Nieodpłatna praca kobiet. Mity, realia, perspektywy, Warszawa 2004. 15 E. Mandal, Kobiecość i męskość. Popularne opinie a badania naukowe, Warszawa 2003; E. Man- dal, Podmiotowe i interpersonalne konsekwencje stereotypów związanych z płcią, Katowice 2000; E. Mandal, Miłość, władza i manipulacja w bliskich związkach, Warszawa 2008. A. Gromkowska-Melosik, Edukacja i (nie)równo(cid:286)ć społeczna kobiet, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-677-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Wstęp (cid:883)(cid:887) młodych kobiet) miały książki Hanny Świdy-Ziemby16, Barbary Fatygi17 i Kry- styny Szafraniec18. Chciałabym w tym miejscu podziękować tym osobom, które istotnie przyczy- niły się do mojego dotychczasowego rozwoju naukowego, a ta książka stanowi właśnie jego pewne podsumowanie. Szczególnie pragnę podziękować profesorowi Zbigniewowi Kwiecińskiemu, który towarzyszy mi od początku mojej naukowej biograi i, a jego teksty stanowią dla mnie bardzo ważny układ odniesienia w po- szukiwaniach badawczych. Dziękuję również profesorowi Kazimierzowi Przy- szczypkowskiemu, który od wielu lat bardzo konsekwentnie wspiera mnie w mo- ich działaniach naukowych (i skutecznie motywował do ukończenia tej książki), a wspaniała atmosfera w kierowanym przez niego Zakładzie Polityki Oświatowej i Edukacji Obywatelskiej bardzo sprzyja otwartym debatom akademickim. Po- dziękowania składam również profesorowi Bogusławowi Śliwerskiemu, którego książki zawsze były dla mnie źródłem wiedzy i inspiracji – za dyskusje o edukacji, równości i tożsamości. Odrębne podziękowania składam recenzentce publika- cji – doktor habilitowanej Ewie Jarosz z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Chciałabym również podziękować menedżerkom i akademiczkom, które wy- raziły zgodę na uczestnictwo w badaniach. Dębogóra, kwiecień 2011 r. 16 H. Świda-Ziemba, Młodzi w nowym świecie, Kraków 2005; H. Świda-Ziemba, Obraz świata i bycia w świecie. Z badań młodzieży licealnej, Warszawa 2000; H. Świda-Ziemba, Urwany lot. Pokolenie inteligenckiej młodzieży powojennej w świetle listów i pamiętników z lat 1945–1948, Kraków 2003; H. Świda-Ziemba, Wartości egzystencjalne młodzieży lat dziewięćdziesiątych, Warszawa 1995. 17 B. Fatyga, Dzicy z naszej ulicy: antropologia kultury młodzieżowej, Warszawa 1999; B. Fatyga, Młodość bez skrzydeł: nastolatki w małym mieście. Raport z badań i diagnoza sytuacji społeczno-kul- turalnej, Warszawa 2001; B. Fatyga, Normalność i normalka. Próba zastosowania pojęcia normal- ności do badań młodzieży, Warszawa 2001. 18 K. Szafraniec, Młode pokolenie a nowy ustrój, Warszawa 2010; K. Szafraniec, Młodzież i oświata za burtą przemian, Toruń 2008. A. Gromkowska-Melosik, Edukacja i (nie)równo(cid:286)ć społeczna kobiet, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-677-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 Część pierwsza Kobiecość, edukacja i (nie)równość społeczna: alternatywne rzeczywistości A. Gromkowska-Melosik, Edukacja i (nie)równo(cid:286)ć społeczna kobiet, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-677-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 1. Edukacja i (nie)równości społeczne – konteksty teoretyczne W poniższych rozważaniach podejmę analizę wybranych teoretycz- nych kontekstów problemu relacji między edukacją a równością/nierównością społeczną kobiet – choć tylko na tle kilku wybranych, bardziej ogólnych koncep- cji. W kolejnych rozdziałach książki będą przywoływane i wykorzystywane już bardziej szczegółowe, odnoszące się zwłaszcza do sytuacji kobiet, teorie, pojęcia i kategorie. Na wstępie pragnę stwierdzić, że od początku walki o równość kobiet, to właśnie edukacja stanowiła jedną z najbardziej istotnych płaszczyzn działań w tym zakresie; zwiększenie dostępu do niej było także jednym z najważniej- szych kryteriów zmiany społecznej. Jest tak i teraz, co wynika z faktu, że we współczesnych społeczeństwach wykształcenie stanowi jeden z najistotniejszych fundamentów całego systemu stratyi kacji społecznej (jak piszą C.  Buchmann i E. Hannum, związane jest to z „funkcjonowaniem formalnego szkolnictwa […] w procesach społecznego różnicowania oraz społecznej ruchliwości”1). Minęły już czasy self-made man („człowieka zawdzięczającego wszystko samemu sobie”), który wyłącznie dzięki własnemu wysiłkowi docierał na szczyty drabiny społecz- nej, zdobywając zarówno status, jak i wysoki poziomu materialnego życia. Dziś nieodłącznym wstępnym warunkiem awansu społecznego jest posiadanie „edu- kacyjnego kredencjału” w postaci dobrego dyplomu, który stanowi symboliczną manifestację wiedzy, kwalii kacji, kompetencji, a także cech psychicznych, które są atrybutami człowieka sukcesu2. Wraz z upowszechnieniem dostępu do eduka- cji, z dekady na dekadę inl acji podlegały dyplomy uzyskane na kolejnych, coraz 1 C. Buchmann, E. Hannum, Education and Stratii cation in Developing Countries: a Review of h eories and Research, „Annual Review Sociological” 2001, nr 27, s. 77. Wszystkie cytaty z opra- cowań obcojęzycznych podaję w tłumaczeniu własnym. 2 Problemy te omawiają w różnych kontekstach: T. Gmerek, Z. Melosik, Loteria i „szczęśliwy traf” – przyczynek do „socjologii sukcesu życiowego” [w:] Edukacja i stratyi kacja społeczna, red. T. Gmerek, Poznań 2003, s. 13–22. A. Gromkowska-Melosik, Edukacja i (nie)równo(cid:286)ć społeczna kobiet, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-677-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 (cid:884)(cid:882) Część pierwsza. Kobiecość, edukacja i (nie)równość społeczna: alternatywne rzeczywistości wyższych szczeblach szkolnictwa. Dziś ukończenie szkoły podstawowej znaczy – przynajmniej w krajach wysoko rozwiniętych – bardzo niewiele. Nauka w szko- le średniej, której świadectwo ukończenia jeszcze kilkadziesiąt lat temu dawało duże możliwości społeczne, postrzegana jest obecnie jako czas przekazywania jednostce jedynie podstawowych kompetencji kulturowych i intelektualnych. In- l acja objęła również dyplomy akademickie. W wielu krajach, szczególnie tych, w których dostęp do szkolnictwa wyższego ma charakter powszechny, o sukcesie społecznym decyduje nie tyle sam fakt posiadania dyplomu, ile prestiż uczelni, której dana jednostka jest absolwentem. Jednocześnie w związku z wprowadzeniem obowiązkowości kształcenia na poziomie szkoły podstawowej i gimnazjum ocena „postępu społecznego” w za- kresie demokratyzacji oświaty przenosi się na poziom liceum oraz przede wszyst- kim na poziom szkolnictwa wyższego. Równość w zakresie dostępu różnych grup społecznych do edukacji i oczywiście do sukcesu zawodowego jest zwykle określana przez odsetek tych (pochodzących z nich) jednostek, które uzyskują dyplom uczelni wyższych (a w niektórych przypadkach – dyplom najlepszych uczelni wyższych w kraju). Kryterium to jest szczególnie znaczące przy ocenie (postępu) sytuacji tych grup, które dotychczas były pozbawione dostępu do edu- kacji, a zwłaszcza mniejszości rasowych, etnicznych, robotników i chłopów oraz kobiet. We współczesnych dyskusjach na temat społecznego znaczenia edukacji mogę wyróżnić – w kontekście jej stratyi kacyjnej roli – dwa sprzeczne ze sobą podejścia. Wpisują się one zresztą dobrze w przekonanie, zgodnie z którym „socjologowie niemal zawsze przyjmowali – explicite lub implicite – jedną szcze- gólną dei nicję nierówności w edukacji i dążyli do odnalezienia empirycznych dowodów jej istnienia i dynamiki, zakładając z góry, że nie istnieją inne uprawo- mocnione dei nicje i przyjmując za oczywiste, że nierówność jest jednoznaczna z niesprawiedliwością”3. W pierwszym z tych podejść podkreśla się, że edukacja rzeczywiście stanowi – z związku z realizacją w coraz większym zakresie idei rzeczywiście „równości możliwości” – jeden z ważnych kanałów ruchliwości, dzięki które- mu można uzyskać awans społeczny (wysoką pozycję oraz przyzwoity standard życia). W takim ujęciu niekiedy uznaje się wręcz, że dyplom – zwłaszcza na po- ziomie uniwersyteckim – jest przepustką do lepszego życia. Zwolennicy tego podejścia (nazwę ich niepoprawnymi optymistami) dla uprawomocnienia swo- jego stanowiska eksponują dwa, ich zdaniem, decydujące fakty: wprowadzenie, a następnie stopniowe przedłużanie, obowiązku szkolnego oraz demokratyzację dostępu do szkolnictwa wyższego. 3 L. Benadusi, Equity and Education. A Critical Review of Sociological Research and h ought [w:] In Pursuit of Equity in Education. Using International Indicators to Compare Equity Policies, red. W. Hutmacher, D. Cochrane, N. Bottani, London 2001, s. 26. A. Gromkowska-Melosik, Edukacja i (nie)równo(cid:286)ć społeczna kobiet, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-677-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 (cid:883). Edukacja i (nie)równości społeczne – konteksty teoretyczne (cid:884)(cid:883) Argumentacja przedstawicieli drugiego podejścia (nazwę ich gorliwymi pe- symistami) jest zupełnie odmienna: tam, gdzie niepoprawni optymiści widzą równość możliwości i ruchliwość, oni dostrzegają jedynie reprodukcję społeczną. Podają setki argumentów potwierdzających, że – niezależnie od zwiększania do- stępu – edukacja i szkolnictwo (ostatecznie) przyczyniają się do powielania statu- su rodziców przez dzieci. Synowie i córki lekarzy, prawników i profesorów koń- czą studia, z kolei synowie i córki robotników zostają dekarzami czy szwaczkami. Często też u gorliwych pesymistów można dostrzec swoisty fatalizm. Uważają oni, że niemożliwa jest zmiana sytuacji powszechnej nierówności w istniejącym ustroju społeczno-ekonomicznym. Ponieważ wszelkie próby wprowadzenia ustrojów alternatywnych (opartych na absolutnej równości) skompromitowały się, to sytuacja zdaje się bez wyjścia. Dotyczy to także płaszczyzny edukacji (we- dług G. Kelly i A. Nihlen, stanowi ona instytucję potwierdzającą podziały na rynku pracy i wytwarzającą nierówności wszelkiego typu; stanowi też swoisty mikrokosmos społeczeństwa, odzwierciedlający jego strukturę i gwarantujący za- chowanie istniejącego porządku społecznego4). W takim podejściu mieści się też przekonanie, że społeczne systemy stratyi kacji funkcjonują głównie po to, aby dostarczać elicie politycznej władzy koniecznej do sankcjonowania preferowa- nego status quo (są więc czynnikami u podstaw konserwatywnymi)5. Tak więc optymiści są „niepoprawni”, widzą bowiem tylko ruchliwość społeczną w górę, pesymiści są „gorliwi”, ponieważ dostrzegają jedynie reprodukcję ekonomiczną i kulturową6. W próbie obiektywizacji debaty można stwierdzić, że problem relacji edukacji do równości/nierówności społecznej można rozpatrywać przynajmniej w dwóch kontekstach. Pierwszy z nich wiąże się z dostępem do poszczególnych szczebli szkolnictwa. Powtórzę: im w danym społeczeństwie więcej osób z danej grupy wiekowej, etnicznej, rasowej czy płciowej uczy się na danym poziomie szkol- nictwa, tym występuje w nim większa równość (albo tym mniejsza nierówność) w dostępie do wykształcenia. Idealna sytuacja występowałaby wówczas, gdyby wszystkie jednostki (z danego roku urodzenia) zdobyły dyplom ukończenia szko- ły wyższej. Jednak także w przypadku stuprocentowego dostępu rodzą się proble- my, ponieważ szkoła szkole nierówna – i to na każdym poziomie. Trudno porów- nać poziom i warunki nauczania w prowincjonalnej podstawowej szkole wiejskiej 4 G.P. Kelly, A.S. Nihlen, Schooling and the Reproduction of Patriarchy: Unequal Workloads, Unequal Rewards [w:] Cultural and Economic Reproduction in Education, red. M. Apple, London 1982, s. 162. 5 M.M. Tumin, h e Dysfunctions of Stratii cation. A Critical Analysis [w:] Social Stratii cation: Class, Race, and Gender in Sociological Perspective, red. D.B. Grusky, Oxford 2001, s. 52. 6 Na temat walki paradygmatów we współczesnych naukach społecznych por. Z. Melosik, Post- modernistyczne kontrowersje wokół edukacji, Poznań – Toruń 1995, s. 26–27; na temat reprodukcji ekonomicznej i kulturowej por. T. Gmerek, Edukacja i nierówności społeczne. Studium porównaw- cze na przykładzie Anglii, Hiszpanii i Rosji, Kraków 2011, s. 105–118. A. Gromkowska-Melosik, Edukacja i (nie)równo(cid:286)ć społeczna kobiet, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-677-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 (cid:884)(cid:884) Część pierwsza. Kobiecość, edukacja i (nie)równość społeczna: alternatywne rzeczywistości z możliwościami, jakie ma dziecko w zakresie kształcenia oraz osobistego rozwo- ju w szkole w wielkim mieście, w dzielnicy zamieszkiwanej przez klasę średnią. Trudno też porównać szkoły średnie typu brytyjski Eaton czy Kent, względnie japońską Nada z placówkami na tym samym szczeblu kształcenia w dzielnicach portowych Hamburga. I nie ulega też wątpliwości, że takie samo rozumowanie można przeprowadzić na poziomie akademickim. Oxford i Cambridge, Harvard i Yale – to nie to samo, co istniejące w wielu krajach małe dwuletnie publiczne koledże o proi lu zawodowym (ciągle jednak stanowiące integralną część systemu edukacji wyższej). Drugi kontekst relacji edukacji do problemu równości/nierówności społecz- nej odnosi się do roli wykształcenia w determinowaniu możliwości odniesienia życiowego sukcesu. Innymi słowy, istotna zdaje się tutaj przede wszystkim od- powiedź na pytanie: jaka jest różnica w dochodach, prestiżu i pozycji osób, które posiadają dobre wykształcenie, w porównaniu z osobami niewykształconymi tak dobrze? Stratyi kacyjna rola edukacji jest tym większa, im większa jest różni- ca w tym zakresie. Nie ulega też wątpliwości, że w takich społeczeństwach, jak japońskie, amerykańskie czy brytyjskie, dyplom stanowi niemal gwarancję za- wodowego i materialnego sukcesu; a system edukacji w swojej całości odgrywa znaczącą (niekiedy decydującą) rolę w determinowaniu procesów stratyi kacyj- nych7. Innymi słowy, ludzie z dobrymi dyplomami mają tam większy (niekie- dy wielokrotnie) dostęp do środków i nansowych, władzy i stanowisk, niemal „automatycznie” mieszkają w lepszych dzielnicach, jeżdżą dobrymi samocho- dami, mają wysoki standard codziennego życia. Z kolei osoby bez dyplomów mozolnie starają się podnieść swoją pozycję (szczególnie i nansową), ale i tak w pewnym momencie napotykają nieprzekraczalną barierę, która wynika z bra- ku owego dyplomu. Z kolei w społeczeństwach, w których jakość dyplomu nie znaczy tak wiele (dotyczy to na przykład ciągle Polski), różnica w poziomie życia oraz prestiżu między grupami społecznymi posiadającymi wyższe wykształce- nie i tymi, które go nie posiadają, nie jest tak wielka. Wiele osób kończących wyższe uczelnie pozostaje biednymi (i pozbawionymi pozycji), a część jednostek posiadających jedynie wykształcenie zawodowe uzyskuje względnie wysoki status (przynajmniej na poziomie standardu życia). Można tu zresztą na marginesie zauważyć, że w niemal każdym społeczeń- stwie nadal istnieją nie-akademickie kanały ruchliwości, choć stają się one coraz bardziej marginalne. Jeśli ujmiemy ten problem z punktu widzenia niepopraw- nych optymistów, to stwierdzimy, że niektóre osoby, które nie zdołały zdobyć wykształcenia, mogą odnieść sukces życiowy, jeśli mają talent, motywację i po- dejmują ciężki wysiłek. Natomiast z perspektywy gorliwych pesymistów nie-aka- 7 Problem ten omawia Z. Melosik w rozdziale: „Edukacja i stratyi kacja społeczna” w książ- ce: Z. Melosik, Uniwersytet i społeczeństwo. Dyskursy wolności, wiedzy i władzy, Kraków 2009, s. 105–145. A. Gromkowska-Melosik, Edukacja i (nie)równo(cid:286)ć społeczna kobiet, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-677-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 (cid:883). Edukacja i (nie)równości społeczne – konteksty teoretyczne (cid:884)(cid:885) demickie kanały ruchliwości stanowią swoisty społeczny wentyl bezpieczeństwa, neutralizują bowiem te osoby z niższych grup społecznych, które mogłyby wejść w rolę potencjalnych przywódców rewolucji. Osobną grupę ludzi, którzy nagle „wyskakują w górę” na drabinie społecznej, stanowią gwiazdy mediów; natych- miastowy sukces telewizyjny bez wątpienia jest we współczesnych społeczeń- stwach źródłem prestiżu społecznego i milionowych dochodów. Kolejny aspekt dyskusji łączy się z makrostrukturalnymi uwarunkowaniami stratyi kacyjnej funkcji edukacji. Można tutaj wyróżnić dwa podstawowe czynni- ki. Pierwszy z nich dotyczy polityki rządów państw. Claudia Buchmann i Emily Hannum podają tu przykłady Hong Kongu i Południowej Afryki. W tym pierw- szym wprowadzenie przez rząd bezpłatnej i obowiązkowej nauki na poziomie podstawowym natychmiast spowodowało zwiększenie dostępu do wykształcenia jednostek z grup społecznie nisko usytuowanych, co w dłuższym okresie cza- su miało duży wpływ na zmiany struktury społecznej. Z kolei w Południowej Afryce, w czasach apartheidu, rząd przez dekady w bezwzględnie wykorzystywał edukację do „blokowania ruchliwości społecznej czarnej większości i zapewnienia awansu Białym”8. Z drugiej strony trudno podważyć znaczenie tej zmiennej na poziomie ma- kro, którą jest globalizacja. W dyskusjach na ten temat można wyróżnić dwa sta- nowiska. Zwolennicy pierwszego z nich utrzymują, że upowszechnienie edukacji w krajach Trzeciego Świata stanowi część mającego źródło na Zachodzie i pozy- tywnie postrzeganego procesu „ogólnoświatowej ekspansji edukacji”. Edukacyjne zmiany w krajach Trzeciego Świata (szczególnie w kontekście demokratyzacji szkolnictwa) są odbierane jako rezultat zewnętrznej presji ze strony krajów wy- soko rozwiniętych na rzecz postępu społecznego. Podaje się takie ważne z punk- tu widzenia stratyi kacyjnej roli edukacji przykłady, jak zwiększenie dostępu do edukacji kobiet oraz ludzi z najniższych klas społecznych (co może mieć korzyst- ny wpływ na ich pozycję). Przedstawiciele drugiego stanowiska są sceptyczni. Uważają oni, że rozwój edukacji w krajach rozwijających się jest ograniczony przez „strukturalne nierówności w globalnej ekonomii” oraz zależność tych kra- jów od ponadnarodowych korporacji, które dążą jedynie do wykorzystania taniej siły roboczej9. Z przedstawionych wyżej rozważań trudno jest wyciągnąć jakiekolwiek osta- teczne wnioski. Edukacja w swojej roli czynnika kształtującego strukturę spo- łeczną (oraz jednego z wyznaczników zjawiska stratyi kacji) jest uwikłana w wie- le procesów i zjawisk o charakterze społecznym, ekonomicznym i politycznym. Nie ulega jednak wątpliwości, że „nierówności w dystrybucji bogactwa, władzy i statusu […] są nierozerwalnie związane z kwestią nierówności w edukacji”. Z drugiej strony jestem też przekonana o słuszności innej tezy R.J. Pareliusa 8 C. Buchmann, E. Hannum, Education and Stratii cation…, op. cit., s. 81. 9 Zob. ibidem. A. Gromkowska-Melosik, Edukacja i (nie)równo(cid:286)ć społeczna kobiet, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-677-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 (cid:884)(cid:886) Część pierwsza. Kobiecość, edukacja i (nie)równość społeczna: alternatywne rzeczywistości i A. Parker Parelius, którzy utrzymują, że „bez zasadniczych reform, obejmują- cych inne niż edukacja sfery społeczeństwa szkoły nie będą w stanie zwiększyć równości możliwości socjoekonomicznych jednostek”10. Tak czy inaczej trzeba się zgodzić z tezą, że w krajach wysoko rozwiniętych właśnie edukacja stanowi niezwykle istotny czynnik zawodowego i materialnego sukcesu. W tym kontek- ście można przywołać pojęcie równości możliwości: „Istnieje ona wówczas, gdy każda osoba, niezależnie od swoich przypisanych cech, takich jak pochodzenie społeczne i etniczne, religia, rasa lub płeć, posiada taką samą szansę uzyskania przyzwoitej pozycji ekonomicznej. I nie w tym rzecz, aby równość możliwo- ści postrzegać w kategoriach przypadkowego łutu szczęścia (niczym wygrana na loterii). Istotne jest to, aby status socjoekonomiczny był uzyskiwany w trakcie uczciwej i otwartej rywalizacji – podczas której zwyciężają jednostki zdolne do ciężkiej pracy i najbardziej utalentowane. Nie można zaprzeczyć, że edukacja we współczesnych społeczeństwach stanowi ważny element tej rywalizacji. Jeśli nie zapewnimy wszystkim równego dostępu do edukacji, to nie ma możliwości uzyskania równego dostępu do poszczególnych zawodów, środków i nansowych i prestiżu”11. W tym miejscu pojawia się konieczność uwzględnienia przywoływanej już kategorii ruchliwości społecznej. Usytuowanie jednostek w klasach społecznych (i w ramach szerszego systemu stratyi kacji) nie ma stałego charakteru. Członko- wie społeczeństwa przemieszczają się, zmieniając miejsce swojego położenia we wszystkich możliwych aspektach, przy czym większość z nich pragnie podnieść swój status. Ruchliwość społeczna może mieć charakter wertykalny; odnosi się wówczas do przemieszczania się jednostki w górę lub w dół (drabiny społecz- nej) jednej lub kilku płaszczyzn życia społecznego (na przykład przejście z klasy niższej do klasy średniej lub odwrotnie). Z kolei ruchliwość o charakterze ho- ryzontalnym odnosi się do zmiany położenia jednostki na tym samym pozio- mie statusu – jednak w różnych obszarach życia społecznego (na przykład gdy nauczycielka nauczania początkowego po ukończeniu odpowiednich studiów podyplomowych staje się doradcą zawodowym w urzędzie pracy). Istotne zdaje się także pojęcie dystansu ruchliwości, które związane jest z odległością między jednym (wyjściowym) punktem, jaki jednostka posiada w hierarchii, a drugim – który uzyskała w wyniku swojej ruchliwości (na przykład jeśli syn bezrobotne- go i posiadającego niepełne wykształcenie podstawowe emigranta z Meksyku ukończy wydział farmacji na jednym z uniwersytetów kalifornijskich i otworzy własną aptekę, to będzie to dystans znacznie większy niż gdyby ze świadectwem ukończenia szkoły średniej został szefem działu w supermarkecie). Z kolei szyb- kość ruchliwości dotyczy czasu, który jednostka poświęciła na przemieszczenie się z jednego punktu do drugiego (na przykład można mozolnie osiągać coraz 10 R.J. Parelius, A.P. Parelius, h e Sociology of Education, New Jersey 1987, s. 307. 11 Ibidem, s. 264. A. Gromkowska-Melosik, Edukacja i (nie)równo(cid:286)ć społeczna kobiet, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-677-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 (cid:883). Edukacja i (nie)równości społeczne – konteksty teoretyczne (cid:884)(cid:887) wyższy status społeczny albo dokonać względnie „błyskawicznego skoku” – na przykład w sytuacji ukończenia studiów na Uniwersytecie Harvarda). Wresz- cie, kategoria kanałów ruchliwości odnosi się do sposobów przemieszczania się w społeczeństwie (dobrym przykładem takiego kanału jest formalna edukacja i zdobyte dzięki niej dyplomy)12. W odniesieniu do kobiet można stwierdzić, że uzyskanie przez nie – jako całą grupę – równości wymagałoby takiej ich ruchliwości w górę, aby wyrównały się proporcje składu płciowego poszczególnych klas i grup społecznych (obecnie klasy wyższe są zdominowane przez mężczyzn). Dla kobiet byłby korzystne jak największy dystans ruchliwości i jak największa szybkość ruchliwości, przy opty- malnym wykorzystaniu dostępnych kanałów ruchliwości. Mogę w tym miejscu podać hipotetyczny przykład. Wyobraźmy sobie utalentowaną i umotywowa- ną czarną dziewczynę z bardzo biednej rodziny żyjącej na wsi w amerykańskiej Karolinie Północnej (przy czym jej rodzice ukończyli zaledwie szkołę podsta- wową). Bez wątpienia na początku swojego dorosłego życia plasuje się na bar- dzo niskim szczeblu drabiny społecznej. Jednak dzięki ogromnemu wysiłkowi i samozaparciu na każdym poziomie edukacji jest znakomitą uczennicą, dzięki czemu zostaje przyjęta na studia prawnicze na Uniwersytecie Yale, które kończy z wyróżnieniem. W rezultacie podejmuje pracę w prestiżowej i rmie prawniczej w Waszyngtonie, a w wieku 30 lat dzięki nadzwyczajnym osiągnięciom zakłada w tym mieście własną kancelarię, która odnosi duże sukcesy. Mamy tu do czy- nienia z bardzo dużą szybkością ruchliwości i ogromnym dystansem ruchliwości. Do opisanego wyżej przypadku można wykorzystać także kolejne typy ruchli- wości: wewnątrzpokoleniową i międzypokoleniową. Ta pierwsza odnosi się do przemieszczania jednostki na drabinie społecznej w ciągu całego życia. Druga zaś dotyczy różnicy między pozycją, jaką w systemie społecznej stratyi kacji posiada- ją dzieci w stosunku do swoich rodziców13. Owa czarna dziewczyna dokonała więc nie tylko niezwykłej ruchliwości we- wnątrzpokoleniowej, ale także z powodzeniem znacząco przekroczyła status swoich rodziców; przełamała typowe błędne koło zarówno reprodukcji kulturo- wej, jak i ekonomicznej (ruchliwość międzypokoleniowa). Trzeba jednak dodać, że przyczyny ruchliwości międzypokoleniowej nie wynikają wyłącznie z motywa- cji i działań jednostek, ale także ze zmiany ilości stanowisk/pozycji społecznych, do jakich dostęp posiada pokolenie następujące w stosunku do poprzedniego. Jeśli  – wraz z upływem czasu i wskutek społeczno-ekonomicznego rozwoju – pojawia się duża liczba stanowisk/pozycji wysokiego szczebla, to część przedsta- 12 Punkt wyjścia moich rozważań stanowiły rozważania E. Hoppera, Notes on Stratii cation, Edu- cation and Mobility in Industrial Societies [w:] Readings in the h eory of Educational Systems, Lon- don 1972, s. 28–29, 31–33. 13 J. Dronkers, Social Mobility, Social Stratii cation, and Education [w:] International Encyclopedia of the Sociology of Education, red. L.J. Saha, Oxford 1997, s. 369. A. Gromkowska-Melosik, Edukacja i (nie)równo(cid:286)ć społeczna kobiet, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-677-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 (cid:884)(cid:888) Część pierwsza. Kobiecość, edukacja i (nie)równość społeczna: alternatywne rzeczywistości wicieli młodego pokolenia lub przedstawiciele grup dotąd nieuprzywilejowanych (na przykład kobiety) ma możliwość przemieszczania się w górę drabiny spo- łecznej. Jeśli natomiast tych stanowisk jest mniej (na przykład wskutek recesji), to pojawia się „strukturalnie narzucona ruchliwość w dół”14 (dzieci mają niższy status niż ich rodzice). W takiej sytuacji tylko nieliczni, i to niezależnie od ich kompetencji, mieliby szansę na uzyskanie dużego dystansu ruchliwości. Można w tym miejscu przywołać też kategorię sztywności statusu, która od- nosi się do istotnych kontekstów hierarchicznej u podstaw struktury statusów i jej związków z systemem stratyi kacyjnym w danym społeczeństwie15. Wymie- nię w tym miejscu za E. Hopperem owe konteksty, dodając w każdym przypadku własny komentarz na temat sytuacji kobiet, jako grupy społecznej pozostającej w opozycji do mężczyzn (oczywiście jestem świadoma, że opozycja taka uprasz- cza lub nawet zamazuje rzeczywistość, w praktyce bowiem to pochodzenie spo- łeczne, a nie płeć decyduje współcześnie o możliwościach sukcesu życiowego jednostek; będę na to poniżej wskazywała). Po pierwsze: sztywność statusu dotyczy zakresu wzajemnego wykluczania się członkostwa w poszczególnych grupach, posiadających określony status społeczny. Istotą jest tutaj brak możliwości jednoczesnego członkostwa w grupach, które znajdują się w różnych miejscach struktury społecznej. Im większa sztywność statusu, tym mniejsze prawdopodobieństwo, że jednostka w jednej ze swoich ról społecznych będzie się znajdować w grupie posiadającej mniejszy status, a w in- nej roli – w grupie o wysokim statusie. I odwrotnie, im mniejsza sztywność sta- tusu, tym większe prawdopodobieństwo, że taka sytuacja będzie miała miejsce. Na przykład można założyć, że w społeczeństwie z wysoką sztywnością statusu kobieta pochodząca z rodziny robotniczej nigdy nie będzie mogła należeć do eli- tarnego klubu golfowego, właśnie z uwagi na swoją płeć i pochodzenie. Z kolei tam, gdzie panuje niska sztywność statusu, bycie kobietą-córką robotnika nie blokuje możliwości takiej przynależności, jeśli spełnia ona inne warunki lub wy- kazuje inne cechy (np. wpłaci określoną sumę pieniędzy lub bardzo dobrze gra w golfa). Innym dobrym przykładem jest dyplom akademicki. W społeczeństwie o wysokiej sztywności statusu córka chłopa, nawet jeśli ukończy dobry uniwer- sytet, nie ma szans na wejście do elity, ponieważ zawsze będzie postrzegana jako „córka chłopa”. Z kolei przy niskiej sztywności statusu bardzo dobry dyplom gwarantuje miejsce w elicie – niezależnie od pochodzenia. Po drugie: sztywność statusu dotyczy stopnia, do którego style życia związane z każdą grupą statusu są możliwe do odróżnienia od siebie, a także stopnia istnieją- cych trudności w zakresie dostępu do określonego stylu życia lub pozbycia się go. Istotą zdaje się tutaj zachowanie jednostki w życiu codziennym, jej sposób bycia oraz (co nie jest najmniej ważne) zewnętrzny wizerunek. W społeczeństwach o wyso- 14 J. Dronkers, Social Mobility…, op. cit., s. 372. 15 Por. E. Hopper, Notes on Stratii cation, Education and Mobility…, op. cit., s. 20–21. A. Gromkowska-Melosik, Edukacja i (nie)równo(cid:286)ć społeczna kobiet, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-677-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 (cid:883). Edukacja i (nie)równości społeczne – konteksty teoretyczne (cid:884)(cid:889) kiej sztywności statusu niemożliwe jest przejęcie przez jednostki z niskich grup społecznych stylu życia, który cechuje grupy wysoko stojące w hierarchii (przypo- mnijmy sobie w tym miejscu wieloletnie kształcenie w zakresie manier i etykiety, sposobu wysławiania się oraz poruszania panien z dobrych domów16). W takich społeczeństwach każda jednostka posiada wiele zwyczajów i codziennych zacho- wań, które natychmiastowo ujawniają jej przynależność do grupy statusu. Wcze- sna socjalizacja w stopniu niemal ostatecznym determinuje jej przyszły styl życia – zapewne nigdy nie będzie umiała żyć inaczej. Jak pisał T. Veblen (o przed- stawicielu klasy próżniaczej): „musi [on – A. G.-M.] kształcić swój smak, aby umieć nieomylnie rozróżniać szlachetne artykuły konsumpcyjne od pospolitych. Staje się znawcą wytwornych potraw i trunków, najmodniejszych gier, tańców i narkotyków”. Z kolei „wysoki status strojów osiągano za pomocą ich symboliki, włożonej w nie pracy (krawieckiej i artystycznej) oraz sprowadzanych niekiedy z bardzo daleka kosztownych materiałów”; „w ten sposób otrzymywano gwaran- cję ekskluzywności – możliwość łatwego odróżnienia tego, co wytworne i repre- zentujące elitę, od tego, co powszechne i pospolite”17. Trzeba dodać, że kultywo- wanie estetycznego koneserstwa wymaga czasu i starań. Dla osób z niskich grup społecznych przyswojenie sobie stylu życia na przykład arystokracji było niemal niemożliwe, a wszelkie próby (jak pokazane jest to w licznych i lmach i powie- ściach) zmuszały jednostkę do uczenia się wszystkiego od nowa i tysiąckrotnego powtarzania każdego skodyi kowanego zachowania (a  i tak jeden nieopatrzny gest mógł zdradzić niskie pochodzenie). W społeczeństwach o niskiej sztywności statusu jednostka może łatwo zrezy- gnować ze stylu życia, który symbolizuje jej przynależność do grupy o niskim sta- tusie, i prowadzić taki, który wyróżnia grupy o wysokim statusie (choć jej pocho- dzenie społeczne ujawnia się niekiedy przez sposób wysławiania się). Wydaje się, że współczesne społeczeństwa Zachodu cechuje w tym zakresie duża otwartość: maniery i codzienne zwyczaje jednostek przestały być drobiazgowymi atrybuta- mi ich przynależności grupowej, a osoby z niższych grup względnie łatwo mogą przyswoić sobie sposób zachowania osób, które przynależały tradycyjnie do grup o wysokim statusie. Galerie i i lharmonie są otwarte dla wszystkich, powszechnie dostępne stały się nawet – zarezerwowane kiedyś dla osób o wysokim statusie materialnym – wyjazdy do egzotycznych krajów. Dostępne są także podróbki markowych strojów i stylów preferowanych przez bogatych. Ponadto sytuację ułatwia fakt, że wiele osób z grup o wysokim statusie przyjmuje elementy stylu typowego dla grup o niskim statusie. Przykładem mogą być, opisywane przez Z. Melosika, egzemplii kacje komercjalizacji kultur etnicznych: „współcześnie grupy wyżej stojące w społeczeństwie nieustannie przywłaszczają sobie elementy 16 Szerzej na ten temat w: A. Gromkowska, Kobieta epoki wiktoriańskiej: społeczne konstruowanie ciała i tożsamości, „Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja” 2000, nr 4. 17 T. Veblen, Teoria klasy próżniaczej, Warszawa 1971, s. 69–70. A. Gromkowska-Melosik, Edukacja i (nie)równo(cid:286)ć społeczna kobiet, Kraków 2011 ISBN: 978-83-7587-677-2, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2011 (cid:884)(cid:890) Część pierwsza. Kobiecość, edukacja i (nie)równość społeczna: alternatywne rzeczywistości stylu i kultury grup niższych – etnicznych i podkulturowych. Przybierają frag- menty różnorodnych podporządkowanych image […]”18. Współczesne społeczeństwa posiadają w omawianym wyżej kontekście rela- tywnie niską sztywność statusu, także w zakresie odnoszącym się do wzajemnych relacji kobiet i mężczyzn. Styl życia przedstawicieli obu płci, szczególnie mło- dego pokolenia, staje się w coraz większym stopniu uniseksualny we wszystkich jego aspektach – kobieta może wybierać przy tym z bogatszej oferty społeczno- -kulturowej niż mężczyzna. Dotyczy to również stroju, który stał się nie tylko płaszczyzną swoistej egalitaryzacji płciowej, ale także inwazyjnego przywłaszcza- nia sobie przez kobiety fragmentów typowo męskich (spodnie, garnitury, krawa- ty); przypomnę tutaj choćby kulturę blue jeans, która jest klasycznym symbolem zacierania się różnic płciowych19. Można jednak w tym miejscu, choć nie w oderwaniu od paradoksów, przy- wołać pewne komponenty teorii P. Bourdieu, przy czym poniższa analiza zakwe- stionuje do pewnego stopnia tezę o zacieraniu się różnic płciowych na poziomie stylu życia (będzie to dość swobodna parafraza elementów teorii dystynkcji). Otóż w koncepcji tego teoretyka reprodukcji kulturowej pojawia się pojęcie dys- pozycji estetycznej, która stanowi „dystynktywny wyraz uprzywilejowanej pozy- cji w przestrzeni społecznej”. Pierre Bourdieu pisze dalej, że jest ona związana z „pewną klasą warunków egzystencji, łączy tych wszystkich, którzy są wytworem podobnych warunków, a odróżnia ich od wszystkich innych”. I aby dalej pójść śladem francuskiego myśliciela: „gusta (to znaczy przejawiane preferencje) stano- wią praktyczne potwierdzenie nieuniknionej różnicy. To nie przypadek, że gdy szukają dla siebie uzasadnienia, utwierdzają się w sposób doskonale negatyw- ny przez odrzucenie innych gustów […]. I niewątpliwie smak stanowi przede niesmak”20. Pierre Bourdieu wykorzystywał te założenia do szczegó- wszystkim niesmak łowej analizy różnic w percepcji estetycznej dzieł sztuki i kultury, które wyrażały i potwierdzały zwrotnie status społeczny jednostki. Można jednak zastosować (nieco przewrotnie) koncepcję P. Bourdieu do analizy pewnych społecznych nie- równoważności między kobietami i mężczyznami. W analizach rozróżnień kla- sowo-warstwowych istotą jest podział kultury na wysoką i niską – ktoś, kto potrai docenić estetyczność i wartość dzieł Moneta czy Strawińskiego, potwierdza swój wysoki status społeczny, tym bardziej jeśli odczuwa przy tym oczywisty niesmak w obliczu obrazu przedstawiającego jelenie na rykowisku czy koncertu wiejskiej orkiestry dętej. Jednak jeśli przeniesiemy ten sposób myślenia do analiz relacji między płciami, to sytuacja wygląda inaczej. W dominującej nadal kulturze 18 Z. Melosik, Teoria i praktyka edukacji wielokulturowej, Kraków 2007, s. 98–99; por. też roz- ważania na ten temat w: Z. Melosik, Tożsamość, ciało i władza. Teksty kulturowe jako (kon)teksty pedagogiczne, Poznań – Toruń 1996, s. 100–104. 19 Por. Z. Melosik, Tożsamość, ciało i władz
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Edukacja i (nie)równość społeczna kobiet
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: