Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00073 009329 11231141 na godz. na dobę w sumie
Edukacja międzykulturowa na rzecz zrównoważonego rozwoju - ebook/pdf
Edukacja międzykulturowa na rzecz zrównoważonego rozwoju - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-672-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Inspiracją do powstania książki była potrzeba podzielenia się z Czytelnikiem obserwacjami oraz naukową refleksją nad współczesną wielokulturową rzeczywistością społeczną i współtworzącym ją człowiekiem. Autorka łączy prezentowaną problematykę z postulatem naprawy relacji międzyludzkich i międzykulturowych poprzez zgodę na powszechną realizację idei zrównoważonego rozwoju, którą postrzega jako niezbędny dziś cel aktywności społeczności globalnej. Sugeruje wykorzystanie edukacji międzykulturowej, dostrzegając w niej najbardziej uzasadnione narzędzie wychowawcze, aby wielokulturowa społeczność globu dokonała zmiany swoich postaw i wybrała odbudowę podstawowych środowisk życia ludzi (przyrodniczego, kulturowego, społecznego i gospodarczego) na zasadach harmonii i współbycia, z odrzuceniem narracji zysku, rabunkowej gospodarki, przymusu rywalizacji oraz niechęci wobec drugiego człowieka. Znaczącym i nowatorskim spojrzeniem na wyzwania zrównoważonego rozwoju jest odwołanie się do obszaru kultury, który jest jednym z głównych, a zarazem najczęściej pomijanych filarów koncepcji zrównoważenia.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Aneta Rogalska-Marasińska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu Katedra Teorii Wychowania, Zakład Teorii Kształcenia i Wychowania 91-408 Łódź, ul. Pomorska 46/48 RECENZENT Krystyna Duraj-Nowakowa REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Katarzyna Gorzkowska, Dorota Stępień SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Na okładce: fragment grafiki autorstwa Cezarego Marasińskiego wykonanej techniką Ebru (wodna grafika Ebru wpisana jest na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO) © Copyright by Aneta Rogalska-Marasińska, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07000.15.0.M Ark. wyd. 40,0; ark. druk. 33,0 ISBN 978-83-8088-671-1 e-ISBN 978-83-8088-672-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Moim Najbliższym – Mamie, Mężowi i Córce za bliskość, ciepło, wyrozumiałość i nieustające wsparcie oraz wszelkie krytyczne i zawsze merytorycznie uzasadnione uwagi Spis treści Wstęp ....................................................................................................................................... 9 Rozdział I. Diagnoza rozchwianego świata w świetle wybranych głosów intelektualistów ... Wprowadzenie ........................................................................................................................... 1.1. Niezrównoważony styl życia współczesnego człowieka ................................................... 1.1.1. Patologiczny model transformacji społeczeństw i narodów po II wojnie światowej .... 1.1.2. Cnoty neoliberalizmu a chaos życia społecznego ................................................... 1.1.3. Kryzys jednostronnie kształtowanego człowieka XXI wieku .................................... 1.2. Człowiek wobec oczekiwań społecznych i gospodarczych ............................................... 1.2.1. Człowiek masowy u schyłku cywilizacji technokratycznej ....................................... 1.2.2. Samotny konsument w zmerkantylizowanym społeczeństwie ................................ 1.2.3. Aktywność zawodowa jednostki a neoliberalny rynek pracy ................................... 1.3. Natura i kultura podstawowymi środowiskami życia człowieka ......................................... 1.3.1. Mechanicystyczny optymizm człowieka w relacji do natury .................................... 1.3.2. Przedmiotowy stosunek człowieka Zachodu do świata przyrody ............................ 1.3.3. Ponadczasowa rola kultury w harmonizowaniu życia człowieka ............................. Rozdział II. Idea zrównoważonego rozwoju w społeczeństwach wielokulturowych ......... Wprowadzenie ........................................................................................................................... 2.1. Teoretyczne podejścia do zrównoważonego współistnienia wielokulturowych społe- czeństw w perspektywie tworzenia się nowego paradygmatu społecznego ..................... 2.1.1. „Estetyczna gra” człowieka drogą do harmonizowania jego podstawowych natur według Fryderyka Schillera ..................................................................................... 2.1.2. Antropologia strukturalna w ujęciu Claude’a Levi-Straussa strategią rozwijania szacunku wobec Innych .......................................................................................... 2.1.3. Szanse na zrównoważone współistnienie wielokulturowej społeczności globu w koncepcji Ernesto Laclau ..................................................................................... 19 19 21 22 24 35 39 41 48 55 62 64 71 85 107 107 109 115 123 134 8 Spis treści 2.2. Etapy kształtowania się idei zrównoważonego rozwoju w perspektywie kulturowej ......... 2.2.1. Skromna pozycja kultury w świetle kształtowania się filarów zrównoważonego rozwoju .................................................................................................................... 2.2.2. Nowe podejście do roli kultury w realizacji zrównoważonego rozwoju wraz z na- staniem nowego tysiąclecia ..................................................................................... 2.2.3. Nieustająca debata o relacji kultura–zrównoważony rozwój w drugiej dekadzie XXI wieku ................................................................................................................ 2.3. Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju w podejściu teoretycznym i w świetle do- tychczasowych doświadczeń ............................................................................................ 2.3.1. Paradygmat edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju ...................................... 2.3.2. Dekada Edukacji na rzecz Zrównoważonego Rozwoju (2005–2014) ..................... 2.3.3. Globalny Program Działań na rzecz zrównoważonego rozwoju i wizja edukacji do 2030 roku ............................................................................................................ Rozdział III. Międzykulturowość w edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju ............. Wprowadzenie ........................................................................................................................... 3.1. Aksjologiczne fundamenty edukacji międzykulturowej i edukacji na rzecz zrównoważo- nego rozwoju ..................................................................................................................... 3.1.1. Hermeneutyczny wymiar edukacji międzykulturowej .............................................. 3.1.2. Aktualność pedagogiki kultury wobec potrzeby wychowania ku międzykulturo- wości i zrównoważonemu rozwojowi ....................................................................... 3.1.3. Humanistyczna wizja człowieka gotowego na międzykulturowe poznanie i zrów- noważoną zmianę .................................................................................................... 3.2. Współczesne rozumienie edukacji międzykulturowej ........................................................ 3.2.1. Podejścia do wielokulturowości dzisiejszych społeczeństw .................................... 3.2.2. Oczekiwania wobec edukacji międzykulturowej ...................................................... 3.2.3. Przesłanki na rzecz realizacji edukacji międzykulturowej ........................................ 3.3. Budowanie zrównoważonego społeczeństwa w oparciu o edukację międzykulturową w polskiej szkole ................................................................................................................ 3.3.1. Kompetencja międzykulturowa na rzecz zrównoważonego rozwoju w pracy współczesnego nauczyciela .................................................................................... 3.3.2. Kształcenie i doskonalenie zawodowe nauczyciela na rzecz wzajemnego zrozu- mienia ...................................................................................................................... 3.3.3. Prawo ucznia do współtworzenia wielokulturowego i zrównoważonego społeczeń- stwa ......................................................................................................................... Zakończenie .............................................................................................................................. 143 144 163 174 195 196 211 227 245 245 248 251 260 274 304 307 322 339 365 366 395 427 445 Bibliografia ................................................................................................................................. 451 Aneksy ....................................................................................................................................... 485 Summary ................................................................................................................................... 523 Od Redakcji ............................................................................................................................... 527 Wstęp Żyjemy w trudnych czasach. W życiu wewnętrznym człowie- ka, podobnie jak w życiu zbiorowym, wzrasta chaos. Stra- ciliśmy płodną wiarę w zasady, które mogłyby tworzyć ład; musieliśmy zwątpić w hasła, które zawiodły. Fanatyzm róż- nych obozów, wyzyskując ten niepokój, wkrada się do serc ludzkich i sprawia, że stają się one twarde, wzajemnie sobie wrogie i ponad wszelką miarę pewne swego. Jeśli jednak nie mamy zwątpić w człowieka i w sens życia w ogóle, musimy szukać dróg wyjścia, zarówno z cha- osu, jak i z zaślepień. Bogdan Suchodolski, 1939 r.1 Namysł nad złożonością współczesnego świata – wzbudzającego raczej epi- stemologiczny niepokój powodowany wielością nakładających się sensów i zna- czeń doświadczanej rzeczywistości niż przynoszącego radość z różnorodności możliwych ontologicznych realizacji własnego życia – był dla mnie zasadniczym bodźcem do zajęcia się tytułową problematyką. Kategorię zrównoważonego roz- woju postrzegam jako wyzwanie zadane człowiekowi XXI w., który doszedł do punktu granicznego dla przetrwania ludzkości i już tylko od niego samego zależy, jak pokieruje swą przyszłością. Dlatego proponuję skorzystanie z możliwości, ja- kie daje edukacja międzykulturowa, w której widzę najbardziej właściwe narzę- dzie służące do tego, aby wielokulturowa społeczność globu dokonała zmiany swoich postaw i wybrała odbudowę podstawowych środowisk życia człowieka na zasadach harmonii oraz współbycia, a nie według narracji zysku, rabunkowej gospodarki, przymusu rywalizacji i niechęci wobec drugiego człowieka. Mam świadomość, że obszar problemowy, w który wpisują się interesujące mnie zagadnienia, jest bardzo złożony, wielowątkowy i przez to niejednorodny. O zrównoważonym rozwoju można bowiem mówić z perspektywy gospodarczej, ekonomiczno-finansowej, politycznej, militarnej i technologicznej. Można przy- wołać ją w kontekście rozwoju jednostki oraz kształtowania życia społecznego. Na zrównoważony rozwój można też spojrzeć od strony środowiska przyrod- niczego i kultury, w którą wpisują się ujęcia artystyczne, naukowe, filozoficzne 1 B. Suchodolski, Skąd i dokąd idziemy, Wydawnictwo Muza SA, Warszawa 1999, s. 5. 10 i religijne. Ja natomiast proponuję podejście pedagogiczne, w którym nawiązuję do treści z obszaru pedagogiki ogólnej (miejsce pedagogiki w kontekście prze- mian cywilizacyjnych, potrzeba nowego paradygmatu społecznego i edukacyjne- go), teorii wychowania (wychowanie do wartości, pedagogika międzykulturowa, koncepcja wychowania estetycznego, edukacja międzykulturowa, edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju) i teorii kształcenia/dydaktyki (światowe rapor- ty edukacyjne, propozycje przygotowania nauczyciela i ucznia do współtworze- nia zrównoważonego świata, w którym koegzystują i wchodzą w twórcze relacje przedstawiciele wielokulturowych społeczności globu). Moje poszukiwania oraz rozwiązania badawcze traktuję jako autorską odpowiedź na wątpliwości wynika- jące z niepokoju o los człowieka i przyszłość środowisk jego życia. Aleksander Kamiński, przywołując kategorię środowiska życia człowieka, myślał o „[…] trójjednym środowisku danej jednostki lub grupy (społecznym, przyrodniczym, kulturowym), zdominowanym przez określone struktury i warunki społeczne, które kształtują się na określonym podłożu geograficznym, w sprzę- żeniu z określonym kontekstem kulturowym”2. W kontekście koncepcji zrów- noważonego rozwoju należałoby do tych trzech rodzajów dodać jeszcze jedno środowisko wychowawcze, które niezwykle silnie determinuje sposoby kształto- wania współczesnego człowieka – przestrzeń ekonomiczną. W ten sposób cztery obszary wychowawcze, określane jako cztery filary zrównoważonego rozwoju, wpływają na formowanie się jednostki. Odpowiedzialność edukacji za jakość, głębię i komplementarny charakter problematyki uprzystępnianej uczniowi jest więc niebagatelna. Jeśli treści będą płytkie, naiwne i jedynie deklaratywne, to ani nauczyciel, ani uczeń nie zaangażują się w wielką przemianę człowieka i odbudowę jego świa- tów. Szanse na powrót do czytelnych korzeni humanistycznego jestestwa zosta- ną zaprzepaszczone, a ludzkość będzie ulegać coraz większej deformacji i de- gradacji we wszystkich czterech obszarach swojej egzystencji. Jeśli natomiast edukacyjny przekaz na rzecz zrównoważonego rozwoju będzie opierał się na rzetelnych informacjach, brał pod uwagę istotne i prawdziwe przesłanki oraz wy- kazywał, że zmiana funkcjonowania człowieka, wynikająca z uczciwego postrze- gania/oceniania siebie i innych ludzi, obejmuje wszystkich mieszkańców naszej planety – a tym samym ma charakter faktycznej, demokratycznej powszechności – to rodzi się nadzieja, że pozytywne zmiany, wprowadzające twórczy spokój i pojednanie między ludźmi, wreszcie nastąpią. Taka humanistyczna perspektywa skłoniła mnie do zastanowienia się nad przyczynami dominującego dziś, niezrównoważonego, jednostronnego i nasta- wionego na totalną eksploatację wybranego elementu rzeczywistości, sposobu działania człowieka. Praktyka ta dotyczy relacji jednostki zarówno z przyrodą (kry- zys ekologiczny), jak i światem kultury i nauki (regres kultury, podporządkowanie nauki wyścigowi zbrojeń oraz sposobom panowania nad człowiekiem, np. mody- 2 A. Kamiński, Środowisko wychowawcze – kłopoty definicyjne, [w:] idem, Studia i szkice peda- gogiczne, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1978, s. 61. Wstęp 11 fikowana żywność). Wpływa też na charakter związków między ludźmi w prze- strzeni społecznej, która niemal całkowicie została zawłaszczona przez narrację finansowego zysku i uprawomocnionego gospodarczego zniewolenia społeczno- ści, narodów, a nawet całych kontynentów przez wąskie, a jednocześnie bardzo silne grupy biznesowe. Ludzkość doszła do granicy, za którą, niestety, nie ma już sąsiada ani nawet kolejnego obszaru do zdobycia. Jest za nią jedynie przepaść i otchłań. Jeśli zatem człowiek chce przetrwać, musi zacząć inaczej żyć. Dlatego zgadzam się ze stanowiskiem Hansa Georga Gadamera, który przekonywał: Powiadam z całą powagą – alternatywa nie istnieje. To słowo właśnie dlatego nabrało w naszej politycznej codzienności tak osobliwego kolorytu, że każdy, kto potrafi myśleć oraz podchodzi do sprawy uczciwie, wie, że alternatywa nie istnieje. Można co najwyżej mówić o sterowaniu i kierowaniu zachodzącymi procesami, które umożliwia przeżycie wszystkich i które wymaga zapewne od nas wszystkich jeszcze innych starań niż działalność polityczno-ekonomiczna i ze- wnętrzno-polityczna. To jest stan, od którego musimy wyjść. Europa jest nierozerwalnie uwi- kłana w kryzys światowy, na który nikt nie ma patentowego rozwiązania. Raczej każdy, kto jest aktywny w procesach politycznych lub ekonomicznych, jest świadom tego, że my wszyscy, na Zachodzie i na Wschodzie, zbliżamy się powoli do strefy granicznej naszego życia i przetrwa- nia, i musimy wiedzieć, jak, dla naszego wspólnego dobra, uniknąć przekroczenia tej granicy3. Apel filozofa, skierowany do całej ludzkości, zainspirował i mnie do zagłę- bienia się w rozważania na temat problematyki wielokulturowości. Wydarzenia ostatnich kilku lat, związane z napływem do Europy ogromnej fali imigrantów ekonomicznych i uchodźców wojennych, wskazują na potrzebę zajęcia się tym tematem. Po pierwsze, przybysze ci reprezentują własne, odmienne od europej- skich, kultury narodowe i etniczne. Pochodzą bowiem z obszarów Azji Centralnej, Bliskiego Wschodu, Afryki Północnej i Afryki Subsaharyjskiej. Po drugie, w więk- szości są to wyznawcy islamu, którzy – szczególnie w zradykalizowanej formie tej religii – domagają się od mieszkańców Europy respektowania sprzecznych z wiarą i tradycją chrześcijańską wartości, pozostających zarazem w opozycji do liberalnych fundamentów, na których zbudowano Unię Europejską. Jak się oka- zuje, pomimo wielowiekowych doświadczeń z różnorodnością kulturową, współ- czesna Europa, a szczególnie ta jej część, która tworzyła imperia kolonialne, nie umie w sposób długofalowy, perspektywiczny i humanistyczny rozwiązać proble- mu nowych lokatorów Starego Kontynentu. Wydaje się, że dawne sposoby utrzy- mywania struktury społecznej – według stratyfikacji społecznej i dróg akulturacji reprezentantów obcych kultur – dziś już zawodzą. Również uprzednio skutecz- ne metody pracy z przybyszami nie zdają egzaminu. Zaprezentowany powyżej namysł nad przesłankami i praktyką międzykulturowego poznania doprowadził mnie do wniosku, że dotychczasowa koncepcja edukacji międzykulturowej wy- czerpała dostępne jej możliwości. Zatoczyła pewien krąg i w tej formule nie ma nic więcej do zaproponowania. Dlatego połączyłam ją z wyzwaniami zrównowa- żonego rozwoju. 3 H.G. Gadamer, Dziedzictwo Europy, przekł. A. Przyłębski, Fundacja Aletheia, Wydawnictwo Spacja, Warszawa 1992, s. 11. Wstęp 12 Edukację międzykulturową, którą postrzegam jako nieodzowną we współ- czesnym świecie działalność wychowawczą, niejako uaktualniam, nadając jej nowy kierunek, zmierzający do realizacji celów zrównoważenia. Edward W. Said, reprezentant Wschodu i Zachodu, sugerował: „zamiast tworzyć konflikty cywili- zacyjne, musimy się skoncentrować na powoli postępującej współpracy kultur, które się przenikają, zapożyczają od siebie pewne elementy i prowadzą wspólne życie, dużo ciekawsze niż uproszczony czy nieprawdziwy oficjalny sposób przed- stawiania”4. Epoka „zachodniego ekspansjonizmu”5 i patrzenia na inne kultury „z szyderczą pogardą”6 musi zatem dobiec końca. Po okresie dominacji i uzależ- nienia nadchodzi czas na współdziałanie na rzecz osiągania celów wpisujących się we właściwy, czyli humanistyczny, rozwój ludzkości – zrównoważoną zmianę. W ten sposób oba obszary, będące przedmiotem mojego namysłu badawczego, wzajemnie się wzbogacają. Edukacja międzykulturowa wkracza na „nowe tory” i otrzymuje zadania, które wynikają z najbardziej aktualnych celów ludzkości. Staje się ponownie potrzebna, zaś dla samych uczestników procesu kształce- nia – znowu sensowna i uzasadniona. Z kolei zrównoważony rozwój zyskuje edukacyjne wsparcie, eksponujące współzależność i wzajemne przenikanie się, a nawet – dopełnianie się jednych społeczeństw i ich kultur narodowych/etnicz- nych przez drugie. Dzięki edukacji międzykulturowej przesłanie oraz cele zrów- noważonego rozwoju zbliżają się do konkretnych ludzi i stają się ich własnym zadaniem do wykonania, a nie wyzwaniem, którego realizacji miałby się podjąć jakiś nieokreślony „inny”, ktoś drugi. A więc, co szczególnie istotne, edukacja międzykulturowa daje możliwość podejmowania celów zrównoważonego rozwo- ju, biorąc pod uwagę najbliższy kontekst kulturowy. Oczekuje nawiązania do ta- kich treści i symboli kulturowych, które są zrozumiałe przez lokalną społeczność. Nie narzuca jednego wzorca zachowania, lecz otwiera się na wielość podejść, ukazując jednocześnie, że w innych miejscach na świecie te same wyzwania można podejmować na różne sposoby. Można też dochodzić do rozwiązań zgod- nie ze znanymi sobie i odwołującymi się do własnego horyzontu poznawczego doświadczeniami. W obliczu niezwykle pojemnej i rozbudowanej struktury relacji, w którą wprzęgnięte są edukacja międzykulturowa i zrównoważony rozwój, przedmiot moich zainteresowań badawczych zawęziłam do wymiaru kulturowego. Decy- zja ta wynikała – po pierwsze – z osobistego, wieloletniego zainteresowania od- miennymi kulturami, których mogłam też bezpośrednio doświadczać. Po drugie, wypływała ona z posiadanych zdolności muzycznych, umożliwiających mi trafną interpretację kompozycji bazujących na folklorze lub muzyce etnicznej. Po trze- cie, w kulturze dostrzegłam wspólne pole, łączące edukację międzykulturową z koncepcją zrównoważonego rozwoju. Jest to bowiem środowisko życia czło- wieka, w którym każdy, niezależnie od tego, kim jest, wypowiada się poprzez 4 E.W. Said, Orientalizm, przekł. M. Wyrwas-Wiśniewska, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2005, s. 23–24. 5 Ibidem, s. 21. 6 Ibidem. Wstęp 13 świat symboli – znaków, gestów, słów, realizacji artystycznych, obrzędów rytu- alno-religijnych; w którym wyraża zarówno swoje wnętrze, jak i wartości oraz normy regulujące życie społeczne. W tej sytuacji moje poszukiwania badawcze skoncentrowałam wokół pyta- nia: Jak projektować zrównoważone społeczeństwo z wykorzystaniem edu- kacji międzykulturowej? Zgodnie z założeniami edukacji międzykulturowej, roz- ważania na temat polskich wymiarów wzajemnego poznawania się umieściłam w kontekście międzynarodowym i wielokulturowym – bowiem najlepiej poznaje się samego siebie, gdy dochodzi do konfrontacji z inną kulturą i jej przedstawicie- lami. Konfrontację traktuję tu jako znaczące spotkanie, z którego wynika herme- neutyczna fuzja horyzontów. W ten sposób rozwija się perspektywa poznawcza i podstawa do działań, które powinny łączyć się w sieć globalnych inicjatyw na rzecz zrównoważenia. Celem moich badań stała się więc weryfikacja tezy zakładającej, że można jeszcze osiągnąć taki stan globalnej świadomości, w którym konstruktywne, no- watorskie i nieszablonowe, a zatem twórcze realizacje będą charakteryzowały niedaleką rzeczywistość. Inaczej mówiąc – będzie ona faktycznym polem działań człowieka, w którym świadomość lokalna przenikać się będzie z globalną, zaś odpowiedzialność za przyszłość ludzkości osiągnie wymiar obowiązującej, co- dziennej i niewzbudzającej sprzeciwów postawy. Aby moje poszukiwania badaw- cze miały uporządkowany charakter, postanowiłam: a) wykazać, że każde z pod- stawowych środowisk życia człowieka zostało doprowadzone do takiego stanu niezrównoważenia, iż niezbędna jest jego natychmiastowa naprawa; b) zapropo- nować namysł nad możliwymi zmianami dotychczasowego funkcjonowania czło- wieka, analizując wybrane koncepcje filozoficzne i antropologiczne; c) przedsta- wić drogi kształtowania się idei zrównoważonego rozwoju oraz obecności w niej filaru kulturowego; d) zaprezentować edukację międzykulturową jako szansę na formowanie (kształcenie i wychowanie) młodego pokolenia w potrzebie po- szukiwania wzajemnego porozumienia; e) przedstawić możliwości kształcenia i doskonalenia nauczycieli, by umieli wartościowo wspomagać uczniów w ich rozwoju na miarę wyzwań zrównoważonej zmiany; f) ułatwić uczniom przyjęcie na siebie roli budowniczych świata „przyjaznego” człowiekowi, dzięki znajomości podstaw prawnych umożliwiających jednostce świadome kształtowanie siebie z myślą o korzyściach dla całej wspólnoty ludzkiej. Realizacja celów badawczych przebiegała trzema torami, co wpłynęło na układ całości tekstu. Przemyślenia, wnioski i stanowiska uzyskane w toku pracy ujęłam w trzy zasadnicze rozdziały, z których każdy koncentruje się na jednym z kluczowych zagadnień moich rozważań. Rozdział I – Diagnoza rozchwianego świata w świetle wybranych głosów in- telektualistów – prezentuje dokonaną przeze mnie charakterystykę współczesne- go społeczeństwa, zawierającą krytyczne uwagi filozofów, socjologów i polityków wobec porządku liberalnego oraz dominującej ideologii neoliberalizmu. Swobod- na przedsiębiorczość i konkurencyjna gra rynkowa nie mogą być głównymi wy- znacznikami porządku społecznego i planów (w tym edukacyjnych) rozwoju jed- nostki. Niestety, jak dotąd, jednostronnie, a zarazem chaotycznie kształtowany Wstęp 14 człowiek częściej postrzegany jest w kategoriach przedmiotowych niż podmioto- wych. Z tego powodu niedostatek humanistycznej wolności stanowi źródło oso- biście doświadczanego kryzysu, stając się zarazem kryzysem powszechnym. Rozdarcie i zagubienie jednostki przekłada się na brak równowagi w relacjach społecznych. Kreowanie człowieka na bezmyślnego konsumenta przedmiotów i usług (w tym błahej lub wulgarnej rozrywki), a z drugiej strony pracownika sta- le niepewnego swego losu i zawodowej przyszłości sprawia, że człowiek coraz częściej odczuwa bezsens swojej egzystencji. Również nowoczesne technologie i cywilizacja technokratyczna nie są w stanie zastąpić mu humanistycznych rela- cji międzyludzkich. Dlatego dochodzi do niszczenia kulturowego wymiaru życia człowieka. Niestety, także on sam nie troszczy się o charakter własnej kultury, zaniedbuje ją, spłyca i przypisuje jej podrzędne znaczenie w stosunku do mate- rialnego zysku, osiąganego drogą kupna-sprzedaży. Z tych samych pobudek na masową skalę dokonuje się dewastacji przyrody. Zaprzeczenie naturalnemu po- rządkowi prowadzi do deformacji natury i utraty bioróżnorodności, a stosowanie pestycydów i modyfikacji genetycznych powoduje globalny kryzys ekologiczny, którego skutki mogą być niewyobrażalne. Rozdział II – Idea zrównoważonego rozwoju w społeczeństwach wielokul- turowych – to autorska próba zmierzenia się z koncepcją zrównoważonego roz- woju, którą postrzegam jako propozycję zmiany zaburzonego funkcjonowania człowieka, prowadzącą ku lepszemu życiu w możliwie niedalekiej przyszłości. Dlatego przemyślenia na temat zrównoważonego rozwoju, etapów jego kształto- wania się i oczekiwań stawianych poszczególnym jej obszarom/filarom poprze- dzam rozważaniami filozoficzno-antropologicznymi. Chciałam bowiem wykazać, że idea zrównoważenia nie jest jednostkowym i chwilowym projektem, lecz sta- nowi logiczną konsekwencję wsłuchiwania się w głosy humanistów zaniepoko- jonych losem człowieka. Fryderyk Schiller mówił o konieczności estetycznego kształtowania „człowieczeństwa w człowieku” i przekonywał, że rozum i uczucie muszą połączyć się w estetycznej grze, by człowiek mógł dokonywać rzeczy wielkich i szlachetnych. Claude Levi-Strauss zajmował się badaniem kultur pier- wotnych i odkrył, że istnieje zbiór wspólnych/uniwersalnych elementów kultu- rowych, które przybierają tylko odmienny wygląd, gdyż ich realizacje zrodziły różne konteksty kulturowe. Natomiast trzon, do którego powinno się dziś się odwoływać, budując społeczność wielokulturową, jest ten sam – a zatem jest zrozumiały i wszystkim bliski. W dyskurs między tym, co uniwersalne a tym, co partykularne włączył się też Ernesto Laclau, który przekonywał, iż w obszarze problematyki zróżnicowania kulturowego w dalszym ciągu należy odwoływać się do wartości uniwersalnych. Wartości te nie stanowią bowiem przeszkody we wchodzeniu człowieka w relacje ze światem, jeśli tylko odstąpi się od ich rozu- mienia według wzorca zachodnio-protestanckiego. Dopuszczenie wielości inter- pretacyjnej jest zarazem zgodą na równe traktowanie reprezentantów wszyst- kich kultur. Takie stanowisko pociąga za sobą uznanie czterech środowisk życia człowieka – przyrodniczego, społecznego, kulturowego i gospodarczego – za równorzędne i jednakowo ważne. Przez wiele lat kształtowania się idei zrów- noważonego rozwoju „kultura” była wyłączona z tego zestawu. Trudno jednak Wstęp 15 wyobrazić sobie rzeczywistą i odpowiedzialną zmianę w życiu człowieka, gdy pominie się świat jego kulturowej duchowości, symboliki i artystycznej ekspre- sji. Aby koncepcja zrównoważonego rozwoju mogła się rozwijać pośród całej wspólnoty ludzkiej oraz przynosić pozytywne rezultaty w postaci coraz bardziej humanistycznej egzystencji człowieka, potrzebna jest odpowiedzialna i komple- mentarna w treściach edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju. Edukacja ta niesie na tyle nowatorskie przesłanie, że uzasadnione jest zgłoszenie potrzeby wprowadzenia uaktualnionego paradygmatu edukacyjnego. Wtedy właściwiej można też odczytać dotychczasowe wysiłki społeczności międzynarodowej, po- dejmowane w celu wdrożenia edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju do systemów oświatowych na całym świecie do 2030 r. W rozdziale III – Międzykulturowość w edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju – omawiam udział edukacji międzykulturowej w wychowawczych i for- motwórczych działaniach, by przygotować ucznia do prowadzenia życia zgod- nie z zasadami zrównoważonego rozwoju. Mój namysł nad tym, jak najpełniej kształcić współczesne pokolenia, a szczególnie młode generacje, tak aby chciały i umiały budować lepszą rzeczywistość w możliwie bliskiej przyszłości, przepro- wadzam przez trzy zasadnicze obszary. Po pierwsze, przedstawiam podbudowę teoretyczną dla takiego wyzwania edukacyjnego, którą utożsamiam z fundamentami zgodnymi z aksjologią humani- styczną. Przyjmuję, że na nie składają się: a) hermeneutyczny dorobek filozofów i pedagogów sprzyjających podejściu jakościowemu w kształtowaniu człowieka, co wiąże się ze znaczeniem doświadczania przez jednostkę świata zewnętrzne- go i podejmowania przez nią hermeneutycznego dialogu z Innym; b) założenia pedagogiki kultury, która podkreśla znaczenie wychowania człowieka na dobrach kulturowych i głosi potrzebę przenoszenia świata wartości idealnych do codzien- nych doświadczeń ludzkich – przesłanie to zawiera uniwersalny potencjał, gdyż w każdej kulturze jej członkowie powinni być formowani na spuściźnie kulturowej przodków, która dzięki temu może być obecna we współczesnych im działaniach; c) system wartości humanistycznych, inspirujący człowieka do poszukiwania możliwych dróg „przedzierania się” przez pluralistyczny i aksjologiczny zamęt, dający siłę, by docierać do celów, które są godne człowieka jako istoty szanującej samą siebie i podstawowe środowiska swojego życia. Po drugie, podejmuję próbę ukazania zawiłości związanych z różnymi po- dejściami do edukacji międzykulturowej, zarówno w wymiarze budowania spo- łeczeństwa wielokulturowego, jak i formułowanych oczekiwań wychowawczych wynikających z utrwalonych przekonań i postaw. Współczesny stosunek do ka- tegorii międzykulturowości nie jest jednoznaczny. Edukacja międzykulturowa niejednokrotnie musi mierzyć się z bagażem stereotypów i realnych, złych do- świadczeń, spowodowanych przez krzywdy wyrządzone przez jednych ludzi tym drugim. Dlatego współczesna edukacja międzykulturowa powinna dążyć do roz- wijania kompetencji międzykulturowej, dzięki której człowiek mógłby podejmo- wać wysiłek na rzecz „przetłumaczenia” jednej kultury na drugą. Takie wyzwanie wymaga przede wszystkim pracy nad pielęgnowaniem własnej tożsamości kul- turowej, a zatem naturalnie eliminuje niepokój o jej przetrwanie. Dlatego ważne Wstęp 16 jest to, by czytelnie określić przesłanki i narzędzia, którymi można posługiwać się w realizacji edukacji międzykulturowej. Widzę wśród nich zarówno indywidualne możliwości jednostki w dochodzeniu do treści międzykulturowych, jak i obiektyw- ne modele rozwijania wrażliwości międzykulturowej ucznia. Trzeci obszar moich rozważań przenoszę na teren środowiska szkolnego, bowiem o realnych, a nie deklaratywnych zmianach w międzykulturowych dzia- łaniach na rzecz zrównoważonego rozwoju można mówić dopiero wówczas, gdy w odpowiedni sposób przystąpi się do kształcenia uczniów, poprzedzonego wła- ściwym przygotowaniem samych nauczycieli. Dlatego niezwykle istotne jest roz- wijanie u pedagogów kompetencji międzykulturowej, która jednocześnie ma swo- je odzwierciedlenie w zbiorze wielowymiarowych umiejętności nauczycielskich, określanych jako kompetencje na rzecz zrównoważonego rozwoju. Aby nauczy- ciel mógł coraz swobodniej wchodzić w przestrzeń wielokulturową i budować edukacyjnie pożądane relacje między przedstawicielami różnych kultur, musi być odpowiednio kształcony (w toku przygotowania do zawodu, a następnie poprzez uczestnictwo w wielu formach doskonalenia zawodowego). Propozycje takiego rozwoju zawodowego nauczyciela mają swoją konkretnie ustaloną problematy- kę, cele, zasady i właściwie dobrane metody. Wszystkie te działania mają w kon- sekwencji służyć uczniowi, od którego wiedzy i postaw będzie zależeć faktyczna realizacja koncepcji zrównoważonego rozwoju. Dlatego młody człowiek, aby być jak najlepiej przygotowanym do wypełniania oczekiwanego od niego zadania, musi poznać przysługujące mu prawa i działać zgodnie z nimi. Jeśli natomiast są one pomijane, to uczeń powinien wiedzieć, jak się domagać ich obecności w rzeczywistości społecznej, która ma funkcjonować zgodnie z humanistyczny- mi prawami przysługującymi każdemu człowiekowi na Ziemi. Wtedy oczekiwana edukacja na rzecz wzajemnego zrozumienia będzie sprzyjała komunikacji mię- dzykulturowej, umożliwiającej wspólną pracę na rzecz zrównoważenia. W tym miejscu pragnę bardzo serdecznie podziękować recenzent wydaw- niczej niniejszej monografii, Pani prof. dr hab. Krystynie Duraj-Nowakowej, któ- rej niezwykle wnikliwe i ciepłe uwagi co do zawartości merytorycznej i struktury tekstu umożliwiły mi dopracowanie materiału oraz doprowadzenie go do obecnej formy. Dziękuję Jej też za serdeczność okazywaną mi przez wiele lat mojego rozwoju naukowego i wspieranie w przedzieraniu się przez zawiłości różnych wątków badawczych ku czytelnej problematyce tej rozprawy. Jednocześnie chciałabym podkreślić znaczenie osób, które wniosły szcze- gólny wkład w moje naukowe i osobiste „dorastanie”. Pierwszą z nich jest Pani prof. nadzw. dr hab. Halina Gajdamowicz, która była moim bezpośrednim prze- łożonym, gdy rozpoczynałam pracę w Zakładzie Dydaktyki Wydziału Nauk o Wy- chowaniu Uniwersytetu Łódzkiego. To dzięki Niej poznawałam życie i obowiązki nauczyciela akademickiego oraz drogi aktywności naukowej. Pani Profesor była także niezwykle przychylna krystalizowaniu się moich zainteresowań badaw- czych, dla których musiałam jednocześnie szukać przestrzeni wspólnej z wiedzą z zakresu dydaktyki kształcenia ogólnego. W konsekwencji treści z tej subdyscy- pliny pedagogicznej stały się znaczące dla niniejszej rozprawy, gdyż wpisują się w kluczowe dla niej rozważania. Wstęp 17 Postacią, której zawdzięczam największą zmianę w moim rozwoju nauko- wym, poszerzaniu horyzontów myślowych i zdobywaniu nowych perspektyw po- strzegania rzeczywistości jest Pan prof. dr hab. Bogusław Śliwerski, dr h.c. mult. Jego trafne rady na temat moich dociekań międzykulturowych i idei zrównowa- żonego rozwoju stały się nieocenioną inspiracją w rozstrzyganiu pojawiających się wątpliwości badawczych. Pan Profesor zawsze służy wiedzą, doświadcze- niem, a przede wszystkim mądrością, której towarzyszy nieustająca życzliwość i rozważna aprobata dla wielu nieszablonowych propozycji badawczych. Moje zaufanie w stosunku do sugestii Pana Profesora wzmacnia także Jego niezwykła erudycja i chęć pomocy zmagającemu się z materią badawczą oraz własnymi słabościami autorowi. Za tę wielowymiarową pomoc wszystkim Państwu pięknie się kłaniam. Wstęp ROZDZIAŁ I Diagnoza rozchwianego świata w świetle wybranych głosów intelektualistów Wprowadzenie Jak ludzie Zachodu mogą „[…] żyć zachowując swój charakter, skoro zmie- nili i skazili środowisko, a przecież to ono decyduje o tożsamości zamieszkujące- go w nim narodu”1? Taki niepokój o los człowieka, uznającego się za rozumnego, wyraził mieszkaniec dalekiej syberyjskiej Jakucji. Ze zdziwieniem przyjmował, że człowiek, który uważa swój sposób życia za najlepszy, za najbardziej cywi- lizowany, sam czyni sobie tyle zła. Pytanie Jakuta wyrażało bowiem głębokie przekonanie o oczywistym i nierozerwalnym związku dwóch podstawowych śro- dowisk ludzkiego życia – przyrody i kultury. Bez natury nie ma zakorzenienia kulturowego. Człowiek traci swą tożsamość, gubi się w konkretnych, drobnych i przez to ulotnych działaniach, które mają jedynie migotliwe znaczenia, a zatem już po chwili gasną. Jedyną stałą, jak się wydaje, namiętnością reprezentanta kultury Zachodu, czyli człowieka, który od kilku stuleci staje się coraz bardziej jednowymiarowy i racjonalny, jest chęć dominacji i zysku. Kalkulacją usprawiedliwia on wszelkie niegodziwości, nawet jeśli w konsekwencji miałyby one uderzyć w niego samego jako autora wyjściowych obliczeń. Z kolei potrzeba panowania nad otoczeniem przeradza się nie tylko w chęć zawładnięcia światem ożywionym i nieożywio- nym, ale i samym sobą. Całość staje się więc surowcem, przedmiotem, który „przyzwala” na bezgraniczne ingerencje. Człowiek pragnie dominować nad in- nymi, prowadząc wojny militarne lub uzależniając ich gospodarczo. Jednocze- śnie chce bezwzględnie podporządkować sobie samego siebie – własne ciało 1 J.S. Wasilewski, Antropolog kultury wobec człowieka natury, [w:] B. Przyborowska (red.), Na- tura – edukacja – kultura. Pedagogia źródeł, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2006, s. 29.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Edukacja międzykulturowa na rzecz zrównoważonego rozwoju
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: