Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00101 009830 7505974 na godz. na dobę w sumie
Egzorcyzmy w kościele starożytnym od I do III wieku - ebook/pdf
Egzorcyzmy w kościele starożytnym od I do III wieku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 407
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3809-0039-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> religia i rozwój duchowy >> religia
Porównaj ceny (książka, ebook (-18%), audiobook).
Książka przedstawia historię rozumienia i praktyki egzorcyzmu chrześcijańskiego w pierwszych trzech wiekach Kościoła. Egzorcyzmy sprawowane przez Jezusa Chrystusa i Jego nakaz skierowany do Apostołów, by wyrzucali złe duchy w Jego imię, potwierdzony przez św. Pawła w Dziejach Apostolskich, są podstawą całej późniejszej praktyki egzorcyzmowania w Kościele katolickim aż do naszych czasów.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Spis treści 1 1 Biblia Hebrajska i Septuaginta Wstęp Stan badań i cel pracy Plan pracy Rozdział I Egzorcyzmy w Starym Testamencie i judaizmie anty- cznym 1 1 1 Egzorcyzm Dawida (1 Sm 16,14-23) 1 1 2 Za 3,1-2 i Księga Tobiasza 1 2 Pisma judaizmu antycznego 1 2 1 Apokryfy Starego Testamentu, teksty Pseudo-Filona i Józefa Flawiusza 1 2 2 Rękopisy znad Morza Martwego Rozdział II Egzorcyzmy w Nowym Testamencie 2 1 Egzorcyzmy Jezusa w Ewangeliach synoptycznych 2 1 1 Ewangelia Marka 2 1 2 Ewangelia Mateusza 2 1 3 Ewangelia Łukasza 2 2 Egzorcyzmy w Dziejach Apostolskich 2 2 1 Egzorcyzmy św Pawła 2 2 2 Próba imitacji egzorcyzmów chrześcijańskich Rozdział III Egzorcyzmy w tekstach greckich pisarzy wczesno- chrześcijańskich 3 1 Apologeci greccy II wieku 3 1 1 Justyn Męczennik 3 1 1 1 1 i 2 Apologia 2 1 1 2 Dialog z Żydem Tryfonem 3 1 2 Mowa do Greków Tacjana Syryjczyka 3 1 3 Do Autolika Teofila z Antiochii 3 2 Ireneusz z Lyonu 7 9 16 19 22 23 26 31 32 43 53 56 56 69 84 102 102 106 109 110 110 111 119 127 138 146 2015 - Egzorcyzmy indd 5 2016-01-04 08:40:10 Spis treści 6 4 1 Środowisko rzymskie 4 2 1 Tertulian Rozdział IV Egzorcyzmy w tradycji łacińskiej 3 2 1 Adversus haereses 3 2 2 Wykład nauki apostolskiej 3 3 Autorzy aleksandryjscy 3 3 1 Klemens Aleksandryjski 3 3 2 Orygenes 3 3 2 1 Komentarz do Ewangelii według Mateusza 3 3 2 2 Przeciw Celsusowi 2 3 2 3 Homilie i Filokalia 3 4 Listy do dziewic Pseudo-Klemensa Rzymskiego 3 5 List biskupa Firmiliana z Cezarei Kapadockiej 4 1 1 Oktawiusz Minucjusza Feliksa 4 1 2 Tradycja Apostolska 4 1 3 Nowacjan 4 1 4 Listy papieża Korneliusza 4 2 Pisarze z Kartaginy 4 2 1 1 Pisma z okresu katolickiego (lata 196-206) 4 2 1 2 Dzieła z okresu montanistycznego (207-222) 4 2 2 Cyprian 4 2 2 1 Bałwany nie są bogami i O upadłych 4 2 2 2 Inne teksty Rozdział V Egzorcyzmy w apokryficznych Dziejach Apostołów 5 1 Dzieje Andrzeja 5 2 Dzieje Jana 5 3 Dzieje Piotra 5 4 Dzieje Pawła 5 5 Dzieje Tomasza Zakończenie Skróty Bibliografia Źródła Opracowania Słowniki i encyklopedie 148 159 163 165 173 183 191 204 212 215 225 226 227 235 243 249 253 254 256 267 275 277 284 293 300 314 319 330 333 351 375 377 377 384 407 2015 - Egzorcyzmy indd 6 2016-01-04 08:40:10 Wstęp Tematyka egzorcyzmów przeżywa w ostatnich latach z kilku powodów swój renesans Po pierwsze, do jej popularyzacji przyczyniły się produkcje filmowe typu Egzorcyzmy Emilii Rose, które nawet jeśli przedstawiały tematykę w sposób bardzo uproszczony i spektakularny, to jednak obejrzane zostały przez miliony widzów na całym świecie Choć kwestia egzorcyzmów została podjęta przez twórców kina bynajmniej nie z powodu zainteresowania wiarą chrześcijańską, ale raczej, by dostarczyć współczesnym widzom mocnych wrażeń, to jednak uczyniła temat nośnym społecznie Po drugie, w obrębie działalności samego Kościoła katolickiego wiele uczynił dla przypomnienia tego zagadnienia swo- imi publikacjami rzymski (a nie jak się to często błędnie określa watykański) egzorcysta Gabriele Amorth1 Po trzecie wreszcie, sama wzrastająca liczba ludzi zniewolonych i opętanych zmusiła biskupów Kościoła katolickiego do zajęcia się tą kwestią i ustanowienia w swoich diecezjach egzorcystów albo zwiększenia ich liczby ze względu na rosnącą potrzebę pomocy wiernym Wielu katolików świeckich, ale również duchownych zaskoczyło gwałtowne wtargnięcie kwestii demonicznego opętania czy zniewolenia i egzorcyzmów do dyskursu zarówno społecznego, jak i teologicznego To zaskoczenie było tym większe, że w refleksji teologicznej po Soborze Watykańskim II starannie unikano zarówno kwestii istnienia szatana i demonów, jak też ich oddziaływania na ludzi właśnie w postaci opętań czy dręczeń, uznanych przez niektórych liberalnych teo- logów za relikt przeszłości, rodem ze średniowiecza i niemożliwy do utrzymania 1 Por książki: G Amorth, Wyznania egzorcysty, Częstochowa 1997; idem, Nowe wyznania egzor- cysty, Częstochowa 1998; idem, Egzorcyści i psychiatrzy, Częstochowa 1999; idem, Atak złego, Kraków 2012, oraz seria wywiadów: wywiad M Tosattiego z ks G Amorthem, Wspomnienia egzorcysty. Moje życie w walce z Szatanem, Częstochowa 2010; wywiad A Musolesi z ks G  Amorthem, Świadectwo egzorcysty, Kraków 2008; wywiad R I Zanini z ks G Amorthem, Silniejsi od zła, Czestochowa 2012 Pojawiają się również polskie opracowania, z których oprócz książek A  Posackiego warto przywołać tutaj opracowanie J Zięba, Egzorcyści, Kraków 2012 2015 - Egzorcyzmy indd 7 2016-01-04 08:40:10 Wstęp 8 w Kościele XX wieku Choć sam Sobór w kwestii wiary Kościoła w istnienie oraz działanie szatana i demonów nic nie zmienił, to dosyć dowolna jego interpretacja w tym względzie była tak naprawdę odrzuceniem dotychczasowej nauki Kościoła na ten temat2 Podkreślano, że w XX wieku nie można już wierzyć w istnienie szatana i diabłów z rogami i ogonami, które uwodzą ludzi, wtrącając ich do kotłów ze smołą Pomylono konieczność oczywistej korekty wcześniejszych wyobrażeń świata demonicznego z odrzuceniem niezmiennej wiary Kościoła w istnienie i działanie szatana oraz złych duchów Innym powodem była również chęć zna- lezienia za wszelką cenę wspólnej płaszczyzny porozumienia ze współczesnym, coraz bardziej zlaicyzowanym, światem Światem, który odrzuca istnienie szatana i demonów, tłumacząc wszystko, dzięki rozwojowi nowożytnej psychologii i psy- chiatrii, zaburzeniami psychicznymi W każdym razie szatan i demony, rzekomo usunięci z tego świata przez naukę i niewiarę, paradoksalnie wrócili ze zdwojoną mocą pod koniec XX i na początku XXI wieku Powstaje coraz więcej opracowań o tej tematyce i można odnieść wręcz wrażenie, że stała się ona trochę modna i medialnie nośna Potrzeba jednak nowych ujęć tematyki opętania i egzorcyzmów w dyskusji zwłaszcza z wnioskami współczesnej psychologii i psychiatrii3 W mojej pracy chciałbym się zająć zagadnieniem egzorcyzmów w początkach chrześcijaństwa Chodzi o przybliżenie teoretycznych założeń egzorcyzmów, ich przebiegu, roli i historii w Kościele starożytnym Z punktu widzenia badań historycznych mogą wydawać się zbędne dotychczas napisane strony wstępu, ale zamieściłem je, gdyż są one ważne w kontekście ogólnego zamieszania w tema- cie W zależności zaś od przyjętych założeń inne będzie postrzeganie również egzorcyzmów w starożytności Dla kogoś, kto odrzuca istnienie Boga, szatana i w konsekwencji możliwość demonicznego opętania, opisy egzorcyzmów w an- tycznych tekstach chrześcijańskich będą oczywiście pozostałością zabobonnego, czyli przednaukowego i mitycznego postrzegania świata Natomiast dla wierzą- cych w Boga opisy te są dowodami na realne zniewolenia duchowe człowieka i wyzwalającą moc Chrystusa, który przekazał ją swoim uczniom Ściśle mówiąc, na użytek badań historycznych nad egzorcyzmami wcale nie jest konieczne osta- teczne rozstrzyganie, czy chodziło o rzeczywiste opętania czy o zaburzenia psy- chiczne we współczesnym rozumieniu Ważne, że autorzy analizowanych tekstów postrzegali poszczególne przypadki ludzi jako opętania i opisywali odprawiane nad nimi egzorcyzmy 2 Najnowszy Katechizm Kościoła Katolickiego, 391-395, wyraźnie to nauczanie potwierdza 3 W literaturze polskojęzycznej tę lukę wypełniają opracowania A Posackiego SJ, a także praca S Zalewskiego, Walka ze złem osobowym, Płock 2013 2015 - Egzorcyzmy indd 8 2016-01-04 08:40:10 Stan badań i cel pracy 9 Celem więc niniejszego studium jest analiza tekstów źródłowych z pierwszych trzech wieków Kościoła dotyczących praktyki egzorcyzmów, co oczywiście za- kłada również zajęcie się kwestią duchowego zniewolenia czy opętania, tak jak ono było rozumiane w tamtych czasach Początkowo miałem zamiar zająć się analizą wszystkich tekstów epoki patrystycznej zajmujących się egzorcyzmami, czyli od końca I do VIII wieku, ale ogromna ich liczba zmusiła jednak do zawężenia obszaru badań do połowy III wieku Również dlatego, że okres pierwszych trzech wieków jest zdecydowanie najciekawszy w historii praktyki egzorcyzmów w Kościele, gdyż właśnie wtedy kształtowały się najważniejsze założenia teoretyczne i zasadnicze elementy ich praktykowania Natomiast począwszy od połowy III wieku powstaje swego rodzaju „urząd egzorcysty” i ordo exorcistarum, gdzie odchodzi się już od rozumienia tej posługi jako charyzmatu, a egzorcystą zostaje się przez mianowanie ze strony kompetentnej władzy kościelnej W tym właśnie okresie następuje swoista instytucjonalizacja posługi egzorcysty w Kościele i poddanie jej większej kontroli biskupów Stąd wydaje się słuszne zawężenie tematyki badań do połowy III wieku Wśród historyków starożytności chrześcijańskiej temat ten był przez długie lata pomijany Być może pokutuje nadal przekonanie, że ludziom nauki nie wypada mówić i pisać o szatanie, złych duchach, opętaniu i egzorcyzmach, tematach przy- pominających raczej średniowieczne zabobony niż nowożytne badania historyczne Podobnie było z tekstami starożytnymi dotyczącymi np magii i wróżbiarstwa, które przez długie wieki uznawano za niegodne naukowego badania przejawy tzw „niskiej, ludowej i zabobonnej kultury” Od kilkudziesięciu jednak lat badania historyczne nad tymi zjawiskami pokazują, że tzw kultura wysoka bardzo często jest bardziej zabobonna niż nam się wydaje4 Tymczasem tematyka egzorcyzmów, podobnie jak każda inna, ponieważ jest obecna w źródłach antycznych, może i z pewnością powinna stać się przedmiotem naukowych badań historycznych Tym bardziej że – jak pisałem wcześniej – stała się ona w ostatnich latach bardzo aktualna Stan badań i cel pracy Status quaestionis badań nad egzorcyzmami w Kościele antycznym wygląda bardzo skromnie na tle innych zagadnień tego okresu Pierwsze dzieła na ten temat pojawiają się w Kościele katolickim jako reakcja na dyskusję wewnątrz śro- dowisk protestanckich co do egzorcyzmów przedchrzcielnych, w której luteranie 4 Por A Wypustek, Magia antyczna, Wrocław 2001 2015 - Egzorcyzmy indd 9 2016-01-04 08:40:10 10 Wstęp opowiadali się za ich pozostawieniem, gdyż są one potwierdzone przez pisma apo- stolskie, natomiast Zwingli i Kalwin chcieli ich odrzucenia jako pozostałość wpły- wów papistów na chrześcijaństwo Odpowiedział im wtedy niejaki A  Calmeta traktatem pt Nouvelles dissertations importantes et curieuses sur plusiers questions qui n’ont point été traitées dans le Commaintaire littérel sur tous les livres de l’Ancien et du Nouveau Testament, Paris 1720, w którym zgadzał się, że wiara chrześcijańska powinna być oczyszczana z zabobonów, ale nie można uznać za nie opisów cudów i egzorcyzmów w Piśmie Świętym Następnie papież Benedykt XIV, ustalając reguły dotyczące beatyfikacji i kanonizacji w swoim słynnym traktacie Doctrina de servorum Dei beatificatione et beatorum canonizatione, w księdze IV, część I, zajął się również egzorcyzmami, odrzucając na podstawie świadectw biblijnych i patrystycznych oskarżenie o ich zabobonny charakter5 O ile te dwa pierwsze dzieła mają charakter bardziej apologetyczny, o tyle studium powstałe w roku 1831 autorstwa A J Binterima pt Über die Besessen (Energoumenen) und ihre Behandlung in der alten Kirche, Mainz 1833 (przedruk München 1979), jest już pierwszą próbą nakreślenia historii egzorcyzmów od III do XIX wieku Dzieło jest na miarę epoki, a więc mało krytyczne wobec źródeł i z perspektywy współczes- nej pełne wątpliwości natury metodologicznej Dzisiaj posiadamy bez wątpienia lepsze, krytyczne wydania tekstów patrystycznych skłaniające do nowych badań W 1872 roku F Probst napisał dzieło pt Sakramente und Sakramentalien in den drei ersten christlichen Jahrhunderten, Tübingen 1872, którego niewielką tylko część poświęcił tematyce egzorcyzmów i jest ono w wielu punktach już nieaktualne Z kolei F Wieland opublikował opracowanie pt Die genetische Entwicklung der sogenannte ordinens minores in den drei ersten Jahrhunderten, Rom 1897, w którym starał się zrekonstruować historię tzw ordines minores, w tym także posługę eg- zorcysty w Kościele antycznym Jemu zawdzięczamy nadal aktualny w badaniach podział historii posługi egzorcysty w starożytności na dwa okresy: pierwszy od czasów apostolskich do połowy III wieku, kiedy ta posługa była charyzmatyczna, oraz drugi, późniejszy, gdy następuje jej instytucjonalizacja w Kościele i nie jest ona już związana za charyzmatem, ale z ustanowieniem egzorcysty przez Kościół i włączeniem go do grona ordo exorcistarum W latach dwudziestych XX wieku powstaje pierwsze poważne i naukowo dobrze udokumentowane studium na temat opętania T K Österreicha, Die Besessenheit, Langesanza 1921, w którym Autor analizuje różne przypadki opętania, nie ograniczając się tylko do chrześcijań- stwa antycznego, ale bada również inne religie, aby wykazać jego obecność także 5 Benedykt XIV, Doctrina de servorum Dei beatificatione et beatorum canonizatione in sinopsim redacta, ed E De Azevedo, Bruxellis 1840, s  205nn 2015 - Egzorcyzmy indd 10 2016-01-04 08:40:10 Stan badań i cel pracy 11 w innych religiach i różnych kulturach Widzimy więc, że zdecydowana większość opracowań bezpośrednio czy pośrednio dotyczących opętania i egzorcyzmów powstaje w obszarze języka niemieckiego Wspólną cechą tych wszystkich dzieł jest jednak brak analizy historycznej opartej na krytycznych wydaniach teks- tów wczesnochrześcijańskich, których w tym czasie zwyczajnie brakowało Po drugie, opracowania te analizują razem egzorcyzmy chrzcielne z egzorcyzmami opętanych, co doprowadziło niestety do bardzo dużego zamieszania w tej materii Jak zobaczymy dalej, wyraźne ich rozróżnienie jest podstawowym wymogiem metodologicznym współczesnych badań W następnych latach brakuje jakichkolwiek opracowań, zapewne również z tego powodu, że wraz z rozwojem nowożytnej psychiatrii odrzucono demoniczny charakter opętania, interpretując wszystko w kategoriach zaburzeń psychicznych Po Soborze Watykańskim II, jak już wspomniałem, niektórzy teologowie liberalni odrzucili wiarę w istnienie osobowego zła, a szatana i złe duchy traktowali raczej jako symbole zła w świecie A w symbolicznej interpretacji zła osobowego nie ma już miejsca na jakiekolwiek opętanie Następuje również swego rodzaju proces upolitycznienia i społeczne rozumienie demonologii: źli są ludzie i systemy poli- tyczne jak socjalizm czy kapitalizm, demonizowane raz jeden, raz drugi w zależ- ności od osobistych preferencji politycznych Po nietzscheańskiej „śmierci Boga” przyszła bardzo szybko kolej na „śmierć szatana”, który został usunięty z dyskursu społecznego i po części także teologicznego Wiele do porzucenia badań nad te- matyką opętania i egzorcyzmów przyczyniła się również posoborowa reforma liturgiczna w Kościele katolickim O ile antyczne rytuały celebracji sakramentu chrztu zawierały rozbudowane ryty egzorcyzmów chrzcielnych, o tyle te poso- borowe w dużej części z nich zrezygnowały6 I choć badania w obszarze historii liturgiki kościelnej przyniosły wiele bardzo ciekawych wniosków, to jednak prawie nikt nie zajmował się tematyką egzorcyzmów jako takich ani kwestiami z nimi związanymi jak egzorcyzm wody, soli, oleju tak bardzo rozpowszechnionymi w  starożytności chrześcijańskiej Z  wyjątkiem studium E Bartscha, Die Sachbeschwörungen der römischen Liturgie, Münster 1967, i dobrego syntetycznego artykułu K Thraede pt Exorzcismus w: Realleksikon für Antike und Christentum, hrsg  von F J Dölger i in , Bd  7, Stuttgart 1969, kol 44-117, nie pojawiają się żadne inne opracowania Lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte XX wieku, zwłaszcza w krajach Europy Zachodniej i USA, to okres wielkich sporów wewnątrzkościelnych pomiędzy obrońcami tradycyjnej wiary Kościoła w istnienie i działanie szatana czy złych duchów mogących prowadzić również do opętania i  konieczność przeprowadzania 6 Por nowy Rytuał chrzcielny w języku polskim 2015 - Egzorcyzmy indd 11 2016-01-04 08:40:11 12 Wstęp egzorcyzmów a zwolennikami odrzucenia tego wszystkiego jako średniowiecznego zabobonu, zakładającymi, że wszelkie problemy psychiczno-duchowe człowieka to tylko zaburzenia psychiczne, i całkowicie ufającymi w możliwości skutecznej pomocy ze strony psychiatrii i psychologii Dobrze ten klimat końca lat siedem- dziesiątych XX wieku opisuje H A Kelly w swojej książce pt Towards the Death of Satan. The Growth and Decline of Christian Demonology, London–Dublin 1968 Takie myślenie leżało u  podstaw słynnego skazania przez sąd krajowy w Aschaffenburgu w 1978 roku dwóch niemieckich egzorcystów, ks Ernsta Alta i ks Arnolda Renza, prowadzących egzorcyzmy nad Annelise Michel jako winnych nieumyślnego spowodowania jej śmierci Ponieważ nie tylko z dyskursu społecz- nego, ale również z refleksji teologicznej Kościoła arbitralnie wykluczono możli- wość opętania, stąd przeprowadzenie egzorcyzmów uznano za nadużycie i przekroczenie kompetencji wobec osoby, która powinna była być leczona tylko psychiatrycznie Po tym wyroku ówczesny Episkopat Niemiecki wydał zakaz przeprowadzania jakichkolwiek egzorcyzmów w imieniu Kościoła katolickiego na terenie Republiki Federalnej Niemiec Zwolennicy tradycyjnego stanowiska otrzymali jednak niespodziewanie wsparcie ze strony W Blatty’ego, który jeszcze w 1971 roku opublikował swoją słynną powieść pt Egzorcysta, zainspirowaną rzeczywistym egzorcyzmem przeprowadzonym nad kilkunastoletnią dziewczyną w USA w 1949 roku Książka odniosła ogromny sukces rynkowy, podobnie jak nakręcony w 1973 roku na jej podstawie film, co rozbudziło zainteresowanie te- matyką opętania i egzorcyzmów szerokiej publiczności Ogólny kontekst społeczny uległ wtedy powolnej zmianie i powstało kilka nowych opracowań teologicznych i historycznych, z których najważniejsze to dzieła J B Russela, takie jak: The Devil. Perceptions of Evil from Antiquity to Primitive Christianity, New York 1977; Satan. The Early Christian Tradition, New York 1981; Lucifer. The Devil in Middle Age, New York 1984; Mephistopheles. The Devil in the Modern World, New York 1986; The Prince of Darkness. Evil and the Power of Good in History, New York 1988; a także B Teyssèdre’a, Le Diable et l’infer au temps de Jésus, Paris 1984, i Naissance du diable. De Babylonie aux grottes de la Mer Morte, Paris 1985 Ciekawe, że wcześniej dominowały w badaniach nad demonologią antyczną opracowania niemieckojęzyczne, a po wyroku sądu w sprawie Annelise Michael praktycznie zupełnie się one nie pojawiają, rozwijają się natomiast w obszarze anglo- i fran- cuskojęzycznym W każdym razie wzrasta ogólne zainteresowanie badaczy de- monologią, zwłaszcza demonologią antyczną i średniowieczną, co znajduje swój wyraz w kongresach naukowych zorganizowanych na ten temat w 1987 roku w Louvain i w 1988 roku w Turynie Powstaje coraz więcej naukowych opracowań teologicznych i historycznych na temat egzorcyzmów w antycznych źródłach 2015 - Egzorcyzmy indd 12 2016-01-04 08:40:11 Stan badań i cel pracy 13 chrześcijańskich Warto przywołać tutaj opracowania A Monaci Castagno pub- likowane w języku włoskim takie jak: Il diavolo e i suoi antenati. A proposto di alcuni studi sulla demonologia giudaica e cristiana, „Rivista di storia e letteratura religiosa” 29 (1993), s  383-413; Il diavolo e le sue metamorfosi: spunti esegetici negli Atti di Pietro, „Annali di storia dell’esegesi” 11 (1994) nr 2, s  419-432; La demo- nologia cristiana fra II e III secolo, w: Il demonio e i suoi complici. Dottrine e cre- denze demonologiche nella tarda antichità, a cura di S  Pricoco, Rubettino 1995, s  111-150; La demonologia di Origene: aspetti filosofici, pastorali, apologetici, w: Origeniana Quinta, ed R Daly, Leuven 1992, s  320-325; La demonologia negli Atti di Pietro, w: Voce di molte acque. Miscellanea di studi offerti a Eugenio Corsini, Torino 1994, s  331-343; a także anglojęzyczne badania E A Lepper, Exorcism in Early Christianity, niepublikowana praca doktorska obroniona na Duke University w 1991 roku; The Role of Exorcism in Early Christianity, „Studia Patristica” 26 (1993), s  59-62 A Monaci Castagno publikuje również pierwsze zbiory tekstów wczesnochrześcijańskich na temat egzorcyzmów bardzo użyteczne do dalszych badań w obrębie tej tematyki7 Większość tych opracowań, choć powstałych już na podstawie nowych, krytycznych wydań tekstów patrystycznych i zgodnie z zasadami współczesnej metodologii badań, ograniczała się jednak tylko do pojedynczych źródeł Wyjątek stanowi niepublikowana praca E A Lepper, która jednak zajęła się zarówno analizą egzorcyzmów chrzcielnych, jak i opętanych w chrześcijaństwie antycznym, ale studium jest bardziej antropologiczne i socjo- logiczne niż historyczne Postrzega ono bowiem egzorcyzmy jako narzędzie służące do korekty poglądów heretyckich i dowodzenia prawdziwości wiary chrześcijańskiej, nie poddając głębszej analizie filologicznej i interpretacji histo- rycznej tekstów oryginalnych W 2002 roku pojawia się bardzo ciekawe studium E Sorensena, Possesion and Exorcism in the New Testament and Early Christianity, Tübingen 2002 Autor poświęca jednak większą część swojej pracy tematyce opętania i egzorcyzmów w tekstach starożytnego Bliskiego Wschodu, judaizmu antycznego, świata greckiego, a tylko ostatnie dwa rozdziały Nowemu Testamentowi (s 118-167) i wczesnemu chrześcijaństwu (s 168-210) Studium ma zasadniczo charakter teologiczny i próżno, niestety, byłoby doszukiwać się w nim głębszych analiz tekstów źródłowych Poza tym Autor pracy stara się odnajdywać źródła demonologii i egzorcyzmów chrześcijańskich w środowisku hellenistycznym i judaizmie antycznym Nawet jeśli pewne formuły zostały przejęte przez Kościół pierwotny z języka greckiego czy środowiska judaizmu antycznego, to nie ulega wątpliwości, że zasadniczym impulsem dla chrześcijan pierwszych wieków było 7 Por A Monaci Castagno, Il diavolo e i suoi angeli. Testi e tradizioni (secoli I-III), Fiesole 1996 2015 - Egzorcyzmy indd 13 2016-01-04 08:40:11 14 Wstęp nauczanie i praktyka egzorcyzmów podejmowane przez samego Jezusa Chrystusa i tutaj należy szukać ich źródeł W 2007 roku ukazało się bardzo ciekawe opra- cowanie G H Twelftree, In the Name of Jesus. Exorcism among Elary Christians, Grand Rapids 2007 Autor nie odróżnia jednak wyraźnie opętania od uzdrowienia i egzorcyzmów od modlitw o uwolnienie, a także koncentruje się bardziej na Nowym Testamencie, poświęcając tekstom wczesnochrześcijańskim niewiele miejsca (s 209-228 i 237-262) W przypadku zaś analizy tekstów nowotestamen- talnych opiera się na ich diachronicznym studium, a wiemy, jak często hipote- tyczne są próby rekonstrukcji historii powstawania poszczególnych fragmentów Ewangelii8 W języku polskim nie istnieje dotychczas żadne opracowanie na temat egzor- cyzmów w Kościele pierwotnym, więc jakiś czas temu rozpocząłem prace nad tym tematem9 Kiedy były one już wystarczająco zaawansowane, w 2011 roku A  Nicolotti opublikował znakomite i systematyczne studium Possesione diabolica e esorcismi nel cristianesimo del II e III secolo, Turnhout 2011, ss 808 Nosiłem się więc z zamiarem porzucenia całego projektu, sądząc, że temat pewnie został wyczerpany Jednak lektura tej książki i wątpliwości, jakie wzbudziła, utwierdziły mnie w przekonaniu, że warto nad nim dalej pracować Szczegółowe wątpliwości wobec opracowania Nicolottiego przedstawię przy okazji analizy poszczególnych tekstów źródłowych, tutaj natomiast chciałbym zaprezentować kilka uwag natury ogólnej, które narzucają się po lekturze tej książki Po pierwsze, brakuje w niej 8 Autor koncentruje się bardziej na badaniu egzorcyzmów w Nowym Testamencie – por m in G H Twelfree, Christ Triumphant: Exorcism Then and Now, London 1985; EI DE EGO EKBALLW TA DAIMONIA, w: The Miracles of Jesus, ed D Wenham, C Blomberg, Sheffield 1986, s  361-400; Jesus the Exorcist: A Contribution to the Study of the Historical Jesus, Tübingen 1993; Exorcism in the Fourth Gospel and the Synoptics, w: Jesus in Johannine Tradition, ed R T Fortna, T Thatcher, Louisville 2001, s  135-143; Jesus the Exorcist and Ancient Magic, w: A Kind of Magic: Understanding Magic in the New Testament and Its Religious Environment, ed M Labahn, B J L Peerbolte, London–New York 2007, s  57-86 9 Posiadamy co prawda opracowanie R Lenart, Opętanie diabelskie i egzorcyzmy wczoraj – dziś – jutro, Krzeszowice 2003 Jest ono dosyć ogólne Istnieje ponadto wspomniane wcześniej studium S Zalewskiego, Walka ze złem osobowym, Płock 2013, które jednak nie analizuje wyczerpująco tekstów patrystycznych Pojawiła się natomiast w ostatnich latach seria artykułów na temat eg- zorcyzmów w epoce patrystycznej, ale dotyczą one poszczególnych Ojców Kościoła i nie są uję- ciem całościowym – por L Misiarczyk, Od charyzmatu do ordo exorcistarum. Rozwój praktyki egzorcyzmu w pierwotnym chrześcijaństwie, VoxP 33 (2013) z 59, s  67-85; M Terka, Opętanie i egzorcyzmy w apologetyce wczesnochrześcijańskiej II i III wieku, ibidem, s  87-111; J Pochwat, Złe duchy – diabeł i demony na podstawie Homilii o Księdze Psalmów Orygenesa-Hieronima, ibidem, s  129-150; A Nocoń, Sposoby przeciwstawiania się złemu duchowi w ujęciu św. Jana Chryzostoma, ibidem, s  151-178 2015 - Egzorcyzmy indd 14 2016-01-04 08:40:11 Stan badań i cel pracy 15 w ogóle jakichkolwiek analiz tekstów Nowego Testamentu, zwłaszcza Ewangelii i egzorcyzmów dokonywanych przez Jezusa, które przecież są podstawą wszelkiej późniejszej praktyki egzorcystycznej w Kościele antycznym – mamy tylko ich syntetyczną prezentację na pięciu stronach (s 115-120!) Po drugie, w swoich anali- zach Autor traktuje łącznie egzorcyzmy chrzcielne z egzorcyzmami opętanych, co powoduje zamieszanie w obszarze badań i wprowadza wiele niejasności Pozostaje on tutaj niestety wierny starej, jeszcze dziewiętnastowiecznej metodologii, która podobnie łączyła te obszary Dzisiaj ta metodologia badań jest już wyraźnie prze- starzała i należy ją porzucić Egzorcyzmy chrzcielne różnią się od egzorcyzmów nad opętanymi nie tylko teoretycznymi założeniami, ale również praktycznym wykonaniem U podstaw egzorcyzmu chrzcielnego nie leży przekonanie, że wszyscy poganie są opętani przez demony i należy ich uwolnić egzorcyzmem, ale przekonanie, że „cały świat leży w mocy Złego” (1 J 5,19) w sensie etycznym, stąd aby skuteczniej przyjąć łaskę chrztu, konieczny jest egzorcyzm chrzcielny Dopiero w okresie sporów z pelagianizmem Augustyn wypracowuje naukę o tym, że egzorcyzm chrzcielny i chrzest uwalnia ją z grzechu pierworodnego, natomiast w pierwszych trzech wiekach nie to było głównym motywem jego praktykowania W mojej pracy skoncentruję się więc tylko na egzorcyzmach odprawianych nad opętanymi i zniewolonymi, pozostawiając innym opracowanie, bardzo ciekawej zresztą, tematyki egzorcyzmów chrzcielnych w starożytnych tekstach chrześcijań- skich Po trzecie wreszcie, podział samego materiału i analizowanych tekstów jest w studium Nicolottiego bardzo rozczłonkowany, co utrudnia uchwycenie pewnych cech właściwych określonym środowiskom wczesnochrześcijańskim w trakto- waniu opętania i egzorcyzmów Po czwarte, książka jest „przegadana”, zawiera wiele niepotrzebnych powtórzeń, choćby w postaci wielokrotnego cytowania tych samych źródeł Stąd choć jest bardzo obszerna i jej objętość na pierwszy rzut oka rzeczywiście robi wrażenie, to jednak dużą jej część stanowią właśnie niepotrzebne powtórzenia I wreszcie po piąte, brakuje w niej jasnego i wyraźnego rozróżnienia pomiędzy opętaniem rozumianym jako wejście złego ducha w ciało człowieka i zawładnięcie nim a zniewoleniem duchowym, które jest zewnętrznym atakiem demonicznym W przypadku pierwszego konieczny jest egzorcyzm, natomiast w przypadku drugiego przy braku objawów opętania wystarczy tzw modlitwa o uwolnienie Brak tego rozróżnienia prowadzi do tego, że interpretując źródła wczesnochrześcijańskie, Autor widzi opętanie tam, gdzie było zwykłe zniewolenie czy właśnie atak demoniczny, któremu zaradzano modlitwą, a nie egzorcyzmem Można oczywiście postawić tutaj zarzut, że autorzy wczesnochrześcijańscy nie rozróżniali tak precyzyjnie pomiędzy opętaniem a zniewoleniem ani pomiędzy opętaniem a chorobami, jak czynimy to dzisiaj, i nie można naszego dzisiejszego 2015 - Egzorcyzmy indd 15 2016-01-04 08:40:11 16 Wstęp rozumienia opętania i egzorcyzmów narzucać tekstom z pierwszych wieków ist- nienia Kościoła To prawda, trudno byłoby doszukiwać się bardzo precyzyjnych rozróżnień w pismach wczesnochrześcijańskich i jak zobaczymy przy analizie konkretnych tekstów, rzeczywiście nie zawsze takie rozróżnienie jest wyraźne Myślę jednak, że fundamentem wszelkiej refleksji w tym względzie powinny być dla nas egzorcyzmy Jezusa opisane w Ewangeliach, a tam widać wyraźnie, że wypędzał On złe duchy tylko z tych osób, w których ciała one weszły, natomiast chorych uzdrawiał i nigdy ich nie egzorcyzmował, z wyjątkiem sytuacji, kiedy przyczyną choroby było opętanie Nie jest więc prawdą, że Ewangeliści nie od- różniali opętania od chorób Mając na uwadze powyższe elementy, myślę, że warto jeszcze raz podjąć próbę analizy tekstów pierwotnego Kościoła, uzupełniając powyższe braki, tym bardziej że będzie to pierwsze tego typu opracowanie w języku polskim Celem więc niniejszej pracy jest podjęcie tematyki egzorcyzmów w Kościele pierwot- nym Postaram się osiągnąć to poprzez analizę starożytnych tekstów chrześci- jańskich, które powstały w okresie od I do połowy III wieku i opisują opętania demoniczne oraz egzorcyzmy Stawiam więc w tej pracy następującą hipotezę badawczą: w pierwszych trzech wiekach Kościoła ukształtowały się zasadnicze teoretyczne założenia i elementy praktyki egzorcyzmu opętanych sprawowanego przez osoby posiadające charyzmat uwalniania, co stało się podstawą instytu- cjonalnej posługi egzorcystów od połowy III wieku skupionych w ordo exorci- starum W trakcie analiz postaram się odpowiedzieć również na inne, bardziej szczegółowe pytania: Jak rozumiano w badanym okresie opętanie demoniczne? Jak je opisywano? Jaka była w tym czasie tożsamość egzorcystów? Kto i w jaki sposób zostawał egzorcystą? Czy istniały jakieś rytuały lub księgi sprawowania egzorcyzmów? Czy istniał jakiś schemat ich przeprowadzania? Jakich pomocy używano? Jakie funkcje społeczne i teologiczne spełniały egzorcyzmy w Kościele antycznym? Mam nadzieję, że praca okaże się użyteczna nie tylko dla patrologów, historyków starożytności i teologów, ale również dla praktykujących egzorcystów i wszystkich zainteresowanych tą tematyką Plan pracy Praktyka egzorcyzmów w starożytności chrześcijańskiej jest zależna całkowi- cie od egzorcyzmów dokonywanych przez samego Jezusa Chrystusa i opisa- nych w Nowym Testamencie Nie można więc nie rozpocząć naszych analiz od pism nowotestamentalnych Z kolei teksty te osadzone są bardzo mocno 2015 - Egzorcyzmy indd 16 2016-01-04 08:40:11 Plan pracy 17 w środowisku Starego Testamentu i judaizmu międzytestamentalnego zarówno palestyńskiego, jak też hellenistycznego I od nich właśnie chcę rozpocząć moje analizy Nie wydaje się konieczne sięganie do starożytnych tekstów Bliskiego Wschodu i Grecji, aby zrozumieć świadectwa chrześcijańskie na temat opęta- nia i egzorcyzmów Odwołamy się tylko do niektórych tekstów greckich epoki klasycznej, gdy to będzie potrzebne ze względów językowych Rozdział I będzie więc poświęcony egzorcyzmom w Starym Testamencie i judaizmie międzytesta- mentalnym (apokryfy i teksty qumrańskie), natomiast rozdział II egzorcyzmom Jezusa i Apostołów w Nowym Testamencie W rozdziale III zajmę się wspomnianą tematyką w tekstach należących do greckiej tradycji patrystycznej, czyli teks- tami Justyna, Tacjana, Teofila, Ireneusza z Lyonu, Klemensa Aleksandryjskiego, Orygenesa, Pseudo-Klemensa Rzymskiego oraz Firmiliana z Kapadocji Rozdział IV będzie koncentrował się na analizie tekstów pochodzących z tradycji łacińskiej, czyli ze środowiska rzymskiego, a więc Oktawiusza Minucjusza Feliksa i Traditio Apostolica, a ze środowiska kartagińskiego pisma Tertuliana i Cypriana Wreszcie V rozdział będzie poświęcony studium apokryficznych Dziejów Apostołów Metodą badań zastosowaną w obecnym studium będzie metoda analityczna, która skupi się na analizie dostępnych źródeł historycznych traktujących o egzor- cyzmach w pierwszych wiekach istnienia i działania Kościoła Choć analizy będą prowadzone zasadniczo na tekście tłumaczonym na język polski, to w przypisach będziemy starali się przytaczać również ich wersje w językach oryginalnych, a także dokonać analizy filologicznej kluczowych terminów w językach orygi- nalnych ważnych do zrozumienia tekstu W pracy przyjmuję stosowane obecnie w badaniach nad naszą tematyką rozróżnienie pomiędzy opętaniem a dręczeniem, gdzie przez „opętanie” rozumiem przebywanie złego ducha w ciele człowieka i zajęcie przynajmniej części jego świadomości, natomiast przez „dręczenie” – ze- wnętrzne oddziaływanie demoniczne na człowieka Nawet jeśli takie rozróżnienie nie zawsze było jasno formułowane w tekstach patrystycznych, to jednak pomaga ono lepiej uporządkować cały materiał źródłowy i jego studium Uprzedzając za- rzut, iż narzucam tekstom antycznym rozróżnienia wypracowane w dzisiejszych czasach, dodam, że rozumienie opętania jako zamieszkiwanie złego ducha lub kilku demonów w ciele człowieka jest już obecne w Nowym Testamencie i pozostaje bardzo ważną wskazówką do dalszych badań Jezus egzorcyzmował tylko opętanych, czyli takich ludzi, w których ciele przebywał zły duch, a pozostałych uzdrawiał Na zakończenie tego wstępu warto zatrzymać się przynajmniej na krótko nad kwestią terminologii technicznej, jaka będzie używana w pracy Termin polski „egzorcyzm” czy „egzorcysta” pochodzi od łacińskiego exorcismus powstałego z czasownika exorcizo, a ten z kolei wywodzi się z kolei z greckiego evxorkismo,j, 2015 - Egzorcyzmy indd 17 2016-01-04 08:40:11 18 Wstęp powstałego również na bazie czasownika evxorki,zw Zarówno rzeczownik, jak i czasownik grecki pochodzą od terminu o[rkoj, którego prawdziwe znaczenie pozostaje do dzisiaj nieznane Najczęściej, tak jest np w Iliadzie Homera, I,233-234; XV,36-40, oznaczał jakiś święty przedmiot, na który składano przysięgę, natomiast w późniejszych tekstach greckich oznaczał po prostu „przysięgę” W tekstach chrześcijańskich forma czasownikowa evxorko,w nabiera nowego znaczenia – „zakli- nać” Takie jego rozumienie znajdziemy w Ewangeliach, kiedy to demon zwraca się do Jezusa: „Zaklinam Cię na Boga, nie dręcz mnie” (Mk 5,7) albo w Dz 19,13, gdzie opisane jest działanie egzorcystów żydowskich: „Zaklinam (o`rki,zw) was przez Pana Jezusa, którego głosi Paweł” Połączenie czasownika o`rki,zw z przedrostkiem evx w grece klasycznej przyjmuje znaczenie „przysięgać”, jak również „zaklinać w czyjeś imię” i takie jego rozumienie upowszechnia się również w tekstach chrześcijańskich Arcykapłan Kajfasz pyta Jezusa: „Zaklinam Cię (evxorki,zw se.) na Boga żywego, powiedz nam: Czy ty jesteś Mesjasz, Syn Boży?” Takie właśnie znaczenie „zaklinać” równoznaczne z „egzorcyzmować” upowszechni się tekstach wczesnochrześcijańskich, co potwierdzają Justyn (Dialog, 30,3; 76,6; 85,2-30), Teofil z  Antiochii (Do Autolika, II,3), Traditio Apostolica, 20-21 i  Klemens Aleksandryjski (Excerpta ex Thedoto, 82) Tak oto następuje ewolucja znaczeniowa terminu greckiego evxorkismo,j od znaczenia „przysięga” poprzez „zaklęcie” aż po „egzorcyzm”, a evxorki,stej to człowiek wypowiadający zaklęcie Wspomniani już wcześniej żydowscy egzorcyści określani są właśnie po grecku evxorkistw/n (Dz 19,13), choć Justyn potwierdza także użycie terminów evporki,zw i evporki,tej Takie znaczenie przechodzi dalej do chrześcijańskiego języka łacińskiego i po- cząwszy od Tertuliana (De idolatria, 11,7) i Nowacjana (De spectaculis, 4,3), używa się powszechnie terminów exorcizo, exorcismus i exorcista Widzimy więc wy- raźną ewolucję znaczeniową zarówno terminów greckich, jak też łacińskich, które od znaczenia „przedmiot przysięgi” czy samej „przysięgi” przyjmują sens „zaklinać” i takie właśnie znaczenie upowszechnia się w późniejszej literaturze wczesnochrześcijańskiej Początkowo używano ich na określenie zarówno egzor- cyzmów chrześcijańskich, jak również zaklinań dokonywanych przez różnego rodzaju magów, ale z czasem stają się one terminami technicznymi na określenie egzorcyzmu chrześcijańskiego, czyli „zaklinania/wyklinania” demonów w formie rozkazu w imię Jezusa Chrystusa, aby wyszły z jakiegoś konkretnego człowieka lub opuściły jakieś miejsce 2015 - Egzorcyzmy indd 18 2016-01-04 08:40:12
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Egzorcyzmy w kościele starożytnym od I do III wieku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: