Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00447 007133 11241370 na godz. na dobę w sumie
Ekonomia eksperymentalna - ebook/pdf
Ekonomia eksperymentalna - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5176-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Pierwszy polski podręcznik ekonomii eksperymentalnej Czy ekonomia może posługiwać się metodą eksperymentalną? Czy da się stworzyć prawdziwy rynek w laboratorium? Czy można w efektywny i etyczny sposób eksperymentować na żywym organizmie instytucji gospodarczych? Autorzy książki podkreślają, że odpowiedzi na te pytania są twierdzące, i zabierają czytelnika w świat ekonomii eksperymentalnej intensywnie rozwijającej się dziedziny, która staje się niezbędnym narzędziem w ręku ekonomistów i praktyków biznesu. Czytelnik znajdzie w publikacji wiele przykładów praktycznego zastosowania eksperymentów, m.in. w badaniach rynkowych, budowaniu zaangażowania pracowników czy planowaniu aukcji i przetargów. Książka pomoże czytelnikowi: formułować pytania i hipotezy badawcze stosowne do weryfikacji eksperymentalnej, projektować scenariusze badań eksperymentalnych, zarówno laboratoryjnych, jak i terenowych, sprawnie prowadzić sesje eksperymentów, dokonywać poprawnej analizy statystycznej uzyskanych wyników, przygotowywać artykuły i prace oparte na badaniach eksperymentalnych. Pracownicy naukowi i doktoranci dzięki książce z powodzeniem zastosują metodę ekspery- mentalną w badaniach i dydaktyce. Studenci poznają teoretyczny kontekst wyników eksperymentalnych. Badacze rynku, pracownicy consultingu i przedsiębiorcy odkryją nowe możliwości poszerzenia wiedzy o swoim środowisku biznesowym. Wartościowym uzupełnieniem książki są materiały (plany badawcze, instrukcje, wzory dokumentów, linki, forum użytkowników i in.) dostępne na stronie internetowej www.lee.wne.uw.edu.pl/ksiazka
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

E KO N O M I A E K S P E R Y M E N TA L N A redakcja Michał Krawczyk Warszawa 2012 Recenzenci Prof. dr hab. Honorata Sosnowska, Szkoła Główna Handlowa Prof. dr hab. Tadeusz Tyszka, Akademia Leona Koźmińskiego Wydawca Joanna Dzwonnik Redaktor prowadzący Piotr Warsza Opracowanie redakcyjne i korekta Iwona Pisiewicz Projekt graficzny okładki Hello! Studio Ilustracja na okładce Magdalena Dymańska Skład i łamanie Wojciech Prażuch © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. 2012 All rights reserved. Podręcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego ISBN 978-83-264-3798-4 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa: www.profinfo.pl Nakład 1000 egz. Ark. wyd. 17,0 ! Ekonomia eksperymentalna.indd 4 2012-09-07 19:15:11 Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Część I. Metodologia badań eksperymentalnych . . . . . . . . . . . . . . . 15 1. Podstawy: filozofia metody eksperymentalnej w ekonomii Michał Krawczyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Krótka historia metody eksperymentalnej w ekonomii . . . . . . . . . . . . 1.2. Przebieg typowego eksperymentu ekonomicznego . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Do czego służą eksperymenty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4. Podstawowe cechy dobrego eksperymentu . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.5. Krytyka ekonomii eksperymentalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.6. Wycieczka: eksperymenty terenowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Planowanie eksperymentów Michał Krawczyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Formułowanie pytań badawczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Przygotowywanie planu eksperymentu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Przygotowywanie planu eksperymentalnego od strony technicznej . . . . . 2.4. Próba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5. Planowanie eksperymentów terenowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Przeprowadzanie eksperymentów Robert Borowski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Przydatne oprogramowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Projektowanie i tworzenie eksperymentu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Organizacja i przeprowadzenie badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4. Eksperymenty w internecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Analiza danych. Eksperymetria Natalia Nehrebecka, Aneta Dzik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Zanim przetestujesz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Testowanie hipotez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 18 19 20 21 28 31 33 33 36 56 57 60 65 65 66 71 78 80 81 85 ! Ekonomia eksperymentalna.indd 5 2012-09-07 19:15:12 6 Spis treści 4.3. Testy przydatne w eksperymentach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.4. Modelowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86 93 5. Prezentacja wyników Michał Krawczyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 5.1. Dlaczego warto publikować . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 5.2. What’s your story? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 5.3. Język . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 5.4. Struktura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 5.5. Mam tekst: co dalej? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 5.6. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 5.7. Lektury nadobowiązkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 Część II. Przegląd wyników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 6. Podejmowanie decyzji w warunkach ryzyka Michał Krawczyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 6.1. Estymacja parametrów funkcji użyteczności . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 6.2. Teoria perspektywy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 6.3. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 6.4. Lektury nadobowiązkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 7. Teoria gier Przemysław Kusztelak, Maciej Wilamowski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 7.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 7.2. Dziedzina i postać funkcji użyteczności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 7.3. Racjonalność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 7.4. Mechanizm znajdowania rozwiązań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 7.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173 8. Aukcje Michał Krawczyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 8.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 8.2. Aukcje obiektów o wycenie indywidualnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 8.3. Aukcje o wartości wspólnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 8.4. Aukcje internetowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 8.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 8.6. Lektury nadobowiązkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 9. Organizacja rynku Michał Krawczyk, Maciej Wilamowski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 9.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 9.2. Rynki konkurencyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 9.3. Rynki oligopolistyczne (niekonkurencyjne) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 9.4. Lektury nadobowiązkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 ! Ekonomia eksperymentalna.indd 6 2012-09-07 19:15:12 Spis treści 10. Rynek pracy 7 Barbara Bobrowicz, Tomasz Gajderowicz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 10.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 10.2. Wzajemność w relacjach pracodawców i pracowników . . . . . . . . . . . 212 10.3. Determinanty podaży pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 10.4. Podsumowanie i dalsze kierunki badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 10.5. Lektury nadobowiązkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 11. Współpraca w grze w dobra publiczne Robert Borowski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228 11.1. Dobra publiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228 11.2. Norma wzajemności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 11.3. Kary i nagrody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 11.4. Perspektywa dalszej interakcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236 11.5. Endogeniczne grupy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 11.6. Lektury nadobowiązkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 Część III. Nienaukowe zastosowania eksperymentów . . . . . . . . . . . . 241 12. Eksperymenty dydaktyczne Maciej Wilamowski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 12.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 12.2. Historia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 12.3. Skuteczność eksperymentów dydaktycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . 245 12.4. Jak przeprowadzać eksperymenty dydaktyczne – rola prowadzącego . . . 249 12.5. Technikalia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253 12.6. Jak zacząć? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 12.7. Sztuczki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 13. Zastosowania eksperymentów w biznesie Michał Krawczyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259 13.1. Pożytki z eksperymentów w biznesie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260 13.2. Wyzwania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 13.3. Przykłady eksperymentów biznesowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 13.4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 13.5. Lektury nadobowiązkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268 Spis ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 Spis tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 O Autorach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 ! Ekonomia eksperymentalna.indd 7 2012-09-07 19:15:12 ! Ekonomia eksperymentalna.indd 8 2012-09-07 19:15:12 Wstęp Eksperyment przypomina radio: jeśli będziemy losowo kręcić gałkami, to nie wiadomo, co znajdziemy; nie ma też gwarancji, że usłyszymy znany nam język, chociaż sam odbiornik jest w najlepszym porządku. Jeśli jednak radio jest dobrze dostrojone, mamy szansę usłyszeć coś interesującego. Co szczególnie ważne, możemy zakładać, że posiadacze innych, lecz jednakowo ustawionych, odbiorników usłyszą dokładnie to samo. J.R. Eiser (1986) Social Psychology: Attitudes, Cognition and Behavior, Cambridge University Press, s. 342. Termin „eksperyment” budzi niekiedy mieszane uczucia. Niektórym przywodzi na myśl lekko szalonego okularnika w białym kitlu, znęcającego się nad Bogu ducha winnymi gryzoniami. Inni przypominają sobie reklamy telewizyjne, w których włosy na połowie (!) głowy umytej odpowiednim szamponem są siedem razy bardziej lśniące (cokolwiek by to miało znaczyć). W zastosowaniu do ekonomii eksperyment jawi się jako jeszcze bardziej podejrzany, zwłaszcza w krajach, które odczuwają do dziś bolesne skutki trwającego kilka dziesięcio- leci komunistycznego „eksperymentu ekonomicznego”. „Eksperymentować” znaczy dla wielu tyle, co nadmiernie kombinować, zapuszczać się na podejrzane ścieżki zamiast trzymać się tej utartej i wiodącej do celu. Problem polega na tym, że często nie wiemy, która droga jest słuszna. Na to pytanie odpowiedzi dostarczyć nam może właśnie eksperyment. Jest on więc fundamentalną metodą zdobywania wiedzy naukowej. Pozwala w sposób niedostępny innym podejściom oddzielić wpływ poszczególnych zmiennych na interesujący nas wynik; podlega par excellence replikacji i umożliwia bada- nie wrażliwości wniosków na zmiany stanu początkowego; pozwala wreszcie, względnie tanio i wiarygodnie, oceniać skutki proponowanych rozwiązań. ! Ekonomia eksperymentalna.indd 9 2012-09-07 19:15:13 10 Wstęp Oczywistym przykładem kolosalnych zalet eksperymentów są nauki medyczne, a zwłaszcza farmacja, ale także fizyka czy chemia. Ekonomia od swych początków aż do ostatnich dekad uchodziła dość powszechnie za naukę nieeksperymentalną. Dowodzono, że prawidłowości zachowań ekonomicznych nie mogą być badane w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych, co miało wynikać m.in. z tego, że sam fakt bycia obserwowanym wpływa na zachowanie1. Warto jednak przypomnieć, że za nieeksperymentalną uważano kiedyś biologię, a nawet fizykę. Nauki ekonomiczne podążają zatem naturalną ścież- ką wydeptaną przez mogące pochwalić się dłuższą historią dyscypliny. Także psychologia, ponad wszelką wątpliwość nauka społeczna, w której jednak eksperymenty stanowią zasadniczy wehikuł badawczy od blisko stu lat, stanowi bardzo krzepiący tego przykład. Istotnie, znakomite zalety eksperymentów prowadzą do coraz szerszego ich wykorzystania także w naukach ekonomicznych. Obserwujemy obecnie bardzo szybki rozwój ekonomii eksperymentalnej. Świadczy o tym chociażby kilka fak- tów: na świecie jest ponad 150 laboratoriów, przy czym przynajmniej połowa z nich zaczęła działać w ciągu ostatnich dziesięciu lat; czasopismo „Experi- mental Economics”, po zaledwie 12 latach istnienia, znalazło się w pierwszej dziesiątce periodyków o najwyższym w naukach ekonomicznych Impact Factor; w najbardziej prestiżowych pismach, takich jak „American Economic Review”, regularnie pojawiają się raporty z badań eksperymentalnych; Vernon Smith i Daniel Kahneman otrzymali nagrody Nobla2. W Stanach Zjednoczonych i Europie Zachodniej eksperymenty wchodzą także powszechnie do nauczania uniwersyteckiego, jako doskonała metoda ilustracji przerabianego materiału. Przykładowo, popularny podręcznik mikroekonomii Andrew Schottera odwołu- je się do wyników eksperymentalnych w każdym rozdziale, na wielu uczelniach są dedykowane kursy ekonomii eksperymentalnej itd. 1 Problem ten określa się niekiedy (nawiązując do zasady Heisenberga w fizyce) zasadą nieoznaczoności w naukach społecznych. Jej najlepiej znany przykład to tzw. efekt Hawthorne. Eksperymenty przeprowadzane w latach międzywojennych w należącej do Western Electric fabryce Hawthorne w Cicero, Illinois, zdawały się sugerować, że pro- duktywność rośnie niezależnie od tego, jaki bodziec zostaje zastosowany. Przykładowo, pracownicy podejmowali większy wysiłek zarówno przy silniejszym, jak i słabszym oświet- leniu. Interpretowano to jako odpowiedź pracowników na zainteresowanie nimi i chęć „wykazania się” przed współpracującym z kierownictwem zespołem badawczym. Jak łatwo się domyślić, efekty te były bardzo krótkotrwałe. 2 Co ciekawe, Smith pokazał, że rynki działają tak, jak powinny, a Kahneman, że nie. Po- twierdza to znaną od czasów Friedricha Hayeka i Gunnara Myrdala zasadę, że ekonomia jest specyficzną nauką, w której nagroda Nobla może być podzielona między badaczy głoszących wzajemnie sprzeczne wyniki. ! Ekonomia eksperymentalna.indd 10 2012-09-07 19:15:13 Wstęp 11 W Polsce metody eksperymentalne są wciąż relatywnie słabo znane. Nie powstało żadne obszerniejsze opracowanie, a jedynie kilka artykułów na ten temat. Oczywiście, na amazon.com można znaleźć kilka świetnych książek an- glojęzycznych. Trudno jednak byłoby wskazać aktualną pozycję, która dobrze spełniałaby rolę samowystarczalnego wprowadzenia w metody i wyniki ekono- mii eksperymentalnej. Dodatkowo, specyficzna terminologia eksperymentalna może sprawiać pewną trudność czytelnikom nieanglojęzycznym. Także przy- kładowe instrukcje dla uczestników nie są bezpośrednio przydatne, a niektóre sugestie praktyczne nie bardzo przystają do polskich realiów. Mamy zatem nadzieję, że niniejsza publikacja, oparta na wieloletnich do- świadczeniach badawczych i dydaktycznych autorów, będzie stanowiła istotną pomoc dla tych wszystkich, którzy chcieliby włączyć się w nurt rewolucji eks- perymentalnej w naukach ekonomicznych. Ta bowiem, co do tego nie mamy wątpliwości, już wkrótce obejmie także Polskę. Książkę tę napisaliśmy z myślą o kilku typach odbiorców. Po pierwsze, kie- rujemy ją do pracowników naukowych, doktorantów i magistrantów chcących stosować eksperymenty na potrzeby naukowych prac akademickich. Przyświe- cało nam założenie, że po jej lekturze Czytelnik powinien umieć samodzielnie i profesjonalnie przeprowadzić oryginalne badanie eksperymentalne, oparte na znajomości klasycznych wyników w wybranej przez siebie dziedzinie (i umie- jętności znalezienia tych najnowszych). Po drugie, jesteśmy przekonani (i mamy na to liczne dowody, zob. rozdział 12), że metody eksperymentalne mogą stanowić doskonały sposób poznawania zagadnień ekonomicznych, od poziomu liceum do zagadnień wysoce zaawan- sowanych. Niniejsza książka będzie bardzo pomocna każdemu nauczycielowi (akademickiemu) chcącemu wprowadzić ten pożyteczny i atrakcyjny element do swojej pracy dydaktycznej, niezależnie od tego, czy będą to pojedyncze ekspe- rymenty na zajęciach z mikroekonomii, zarządzania, psychologii konsumenta, organizacji rynku, teorii gier itd., czy też oddzielny kurs ekonomii behawioralnej lub eksperymentalnej. W tym ostatnim przypadku książka bardzo przyda się także studentom. Być może wreszcie sięgną po nią też profesjonaliści zaintere- sowani możliwością wykorzystania eksperymentów w biznesie, w szczególności w badaniach rynkowych (więcej o tym w rozdziale 13). Książka składa się z trzech części. Pierwsza jest wprowadzeniem do me- todologii eksperymentalnej w ekonomii, od zagadnień podstawowych do średnio zaawansowanych. Omówiliśmy w niej zalety i wady eksperymentów, kwestie kontroli, obserwacji, wielkości i selekcji próby, trafności wewnętrznej i zewnętrznej itd. Opisaliśmy dobre (i złe) praktyki planowania eksperymentu, przygotowywania materiałów, analizy danych i prezentacji wyników. W pew- nym uproszczeniu można powiedzieć, że rozdział 1 traktuje o filozofii metody eksperymentalnej, rozdział 2 o strategii, a rozdział 3 o taktyce. Rozdziały 4 i 5 ! Ekonomia eksperymentalna.indd 11 2012-09-07 19:15:13 12 Wstęp uczą analizować i opisywać wyniki. Rozdziały części pierwszej są ze sobą mocno powiązane, jeżeli zatem książka ma być głównym źródłem wiedzy o ekonomii eksperymentalnej, Czytelnik powinien przeczytać je wszystkie, zanim przystą- pi do swojego pierwszego projektu. Jeśli dopiero ukończywszy eksperyment, zaczniemy zastanawiać się nad tym, jak analizować dane i gdzie opublikować raport, prawdopodobnie okaże się, że jest już za późno, a my właśnie zmarno- waliśmy sporo czasu i pieniędzy. Część druga zawiera przegląd najważniejszych wyników ekonomii ekspe- rymentalnej. Każdy rozdział pozwala Czytelnikowi zapoznać się z klasycznym planem eksperymentalnym wykorzystywanym do badań w danej dziedzinie, tak by mógł on, na podstawie znanych wyników, zaprojektować własne badania albo poprowadzić wykład, konwersatorium czy seminarium. Na końcu każde- go rozdziału umieściliśmy krótki przewodnik bibliograficzny dla Czytelnika zdecydowanego zgłębiać daną dziedzinę. Wybór konkretnych obszarów jest oczywiście do pewnego stopnia arbitralny – kierowaliśmy się w nim zarówno praktyczną „wagą” danego zagadnienia, jego miejscem w literaturze eksperymentalnej, jak i możliwością wyeksponowania atrakcyjnych i nowatorskich rozwiązań metodologicznych. I tak w kolejnych rozdziałach opisaliśmy badania nad podejmowaniem decyzji w warunkach ry- zyka, eksperymenty teoriogrowe, eksperymenty poświęcone aukcjom, badania eksperymentalnych rynków, wyborów na rynku pracy i wreszcie badania nad pre- ferencjami społecznymi (altruizmem, awersją do nierówności, wzajemnością). Prawie każdy rozdział w tej części został przygotowany przez innego autora, specjalizującego się w danej dziedzinie. Dołożyłem jednak wszelkich starań, zarówno na etapie przygotowywania koncepcji książki, jak i redagowania złożonych tekstów, aby zapewnić książce maksymalną spójność pojęciową, ter- minologiczną i stylistyczną, a także uniknąć niepotrzebnych powtórzeń. Każdy rozdział drugiej części można z pożytkiem czytać, nie zajrzawszy do innych, lecz ich kolejność nie jest przypadkowa. Przykładowo, materiał dotyczący podejmo- wania decyzji w warunkach ryzyka przyda się w studiowaniu teorii gier i aukcji. W trzeciej części książki zostały omówione zastosowania metod eksperymen- talnych w dydaktyce i w biznesie (ze szczególnym uwzględnieniem marketingu). Integralną częścią książki są także dodatkowe materiały na stronie interneto- wej: opracowany przez Roberta Borowskiego program komputerowy LabSEE, kody eksperymentów, instrukcje, zbiory danych, kody do analizy tychże, linki itd. Składamy serdeczne podziękowania naszym mistrzom, kolegom i studentom, zwłaszcza tym, którzy przeczytawszy fragmenty manuskryptu, udzielili nam wielu cennych rad. W szczególności jesteśmy wdzięczni Tomkowi Kopczewskie- mu, który wielu z nas zaraził ekonomią eksperymentalną, a także uczestniczył w pracach koncepcyjnych nad niniejszą książką (zanim, co przyjęliśmy z wiel- kim żalem, do rezygnacji z dalszego udziału w projekcie zmusiły go względy ! Ekonomia eksperymentalna.indd 12 2012-09-07 19:15:13 Wstęp 13 zdrowotne). Także wnikliwe recenzje konspektu książki przygotowane przez Panią prof. Honoratę Sosnowską i Pana prof. Tadeusza Tyszkę świetnie się jej przysłużyły. Pozostałe w niej błędy i słabości są wyłącznie winą autorów*. * a zwłaszcza winą redaktora… Jesteśmy także wdzięczni naszym bliskim, którzy cierpliwie znieśli nasze dodatkowe obciążenia czasowe związane z pracą nad manuskryptem. Choć, jak wspomniałem wcześniej, grupa potencjalnych odbiorców jest względnie heterogeniczna, założyliśmy, że jeśli ktoś sięgnął po książkę o tak osobliwej tematyce, jest jeszcze młody, jeśli nie ciałem, to duchem. W związku z tym zdecydowaliśmy (większością 3/5, przy jednym głosie wstrzymującym się), że pozwolimy sobie niekiedy na zwracanie się do Czytelnika per Ty. Swoje ewentualne oburzenie tą śmiałością, jak również wszystkie inne opinie i uwagi można przesłać na adres: mkrawczyk@wne.uw.edu.pl. Życzę przyjemnej lektury i wielu udanych eksperymentów, nie tylko eko- nomicznych! Michał Krawczyk Warszawa, czerwiec 2012 ! Ekonomia eksperymentalna.indd 13 2012-09-07 19:15:14 ! Ekonomia eksperymentalna.indd 14 2012-09-07 19:15:14 Część I Metodologia badań eksperymentalnych ! Ekonomia eksperymentalna.indd 15 2012-09-07 19:15:14 ! Ekonomia eksperymentalna.indd 16 2012-09-07 19:15:14 1 Podstawy: filozofia metody eksperymentalnej w ekonomii1 Michał Krawczyk W niniejszym wprowadzającym rozdziale stawiamy sobie za cel przedstawienie podstawowych założeń metodologii eksperymentalnej w ekonomii na podstawie krótkiego szkicu ich historycznego rozwoju. Dla tych spośród Czytelników, którzy nie zetknęli się dotąd z ekonomią eksperymentalną, opisujemy w za- rysie przebieg jej typowego badania. Przedstawiamy cele eksperymentów, ich pożądane cechy oraz krytykę metodologii eksperymentalnej. Wprowadzamy także pojęcie eksperymentu terenowego. Na oczach zdumionych badaczy w niedługim czasie w metodologii ekonomii dokonała się niezwykła rewolucja. Z dyscypliny, w której metoda eksperymen- talna uznawana była za niemożliwą do zastosowania, ekonomia przekształciła się w dyscyplinę, w której eksperymentom poddaje się hipotezy we wszystkich niemal istotnych działach. Pokolenia badaczy przychodziły i odchodziły w przeświadczeniu o nie- możliwości stosowania badań eksperymentalnych w naukach ekonomicznych. John Stuart Mill na przykład dowodził, że niepodobna w nich zbierać danych w sposób kontrolowany, nie ma bowiem możliwości w pełni skutecznej mani- pulacji czynnikami wpływającymi na podejmowane przez kogoś decyzje. W jego przekonaniu ekonomistom pozostawały więc wyłącznie metody dedukcyjne. Nawet w stosunkowo niedawnych wydaniach popularnych podręczników, np. Samuelsona i Nordhausa (1985), można jeszcze napotkać pogląd, jakoby ekonomia, na podobieństwo astronomii i meteorologii, była dyscypliną nieeks- perymentalną i musiała ograniczać się jedynie do obserwacji. Historia nauki każe jednak sceptycznie patrzeć na radykalne twierdzenia o niemożliwości przeprowadzania eksperymentów w danej dziedzinie. O ile przed nadejściem czasów nowożytnych trudno doszukać się znaczniejszych śladów systematycznych eksperymentów naukowych, począwszy od XVI stu- 1 Ten rozdział opiera się w części na niepublikowanym sprawozdaniu z realizacji grantu. ! Ekonomia eksperymentalna.indd 17 2012-09-07 19:15:14 18 Część I. Metodologia badań eksperymentalnych lecia kolejne dyscypliny zaczynały coraz śmielej z nich korzystać. Można tu przypomnieć eksperymenty Galileusza w fizyce (koniec XVI wieku), Lavoisiera w chemii (druga połowa XVIII wieku) czy Pasteura i Mendla w biologii (druga połowa XIX wieku). W obrębie nauk społecznych najdłuższą tradycję ekspe- rymentalną ma psychologia (Wundt, przełom XIX i XX wieku). Fundamentalny wkład w metodologię metody eksperymentalnej, w szczegól- ności sformalizowanie idei randomizacji, replikacji i schematu blokowego, miał brytyjski biolog i statystyk Sir Ronald Aylmer Fisher. Warto tu jednak wspo- mnieć także postać Jerzego Spławy-Neymana, którego rewolucyjna praca (1923) znalazłaby niewątpliwie większy oddźwięk na świecie, gdyby nie opublikowano jej po polsku w „Rocznikach Nauk Rolniczych i Leśnych”. Na szczęście autor po porzuceniu Instytutu Badań Rolnictwa w Bydgoszczy i ukończeniu doktoratu u Sierpińskiego, trafił ostatecznie do Berkeley i do historii statystyki, głównie jako (współ)twórca idei przedziałów ufności oraz lematu Neymana–Pearsona. 1.1. Krótka historia metody eksperymentalnej w ekonomii W naukach ekonomicznych za pioniera uznać należy Chamberlina (1948), przeprowadzającego na swoich studentach eksperymenty zdające się sugerować nietrafność teorii równowagi rynkowej. Eksperymentator podzielił badanych na kupujących oraz sprzedających, którzy indywidualnie negocjowali transak- cje, znając swoje „ceny graniczne” (maksymalne ceny zakupu lub minimalne ceny sprzedaży). Co ciekawe, badani zawierali na ogół zbyt dużo transakcji w stosunku do równowagi teoretycznej. Późniejszy laureat nagrody Nobla Vernon Smith zmodyfikował w latach 60. paradygmat Chamberlina, zwiększając wynagrodzenia, stosując więcej powtórzeń oraz scentralizowany mechanizm rynkowy, i zaobserwował wyniki znacznie bliższe teorii. Inni pionierzy, m.in. Hoggatt (1959) czy Siegel, Fouraker i Hein (1960) badali zachowanie rynków oligopolistycznych, z uwzględnieniem asymetrii informacji. Co z tego wynikło, przekonamy się w rozdziale 9. Tymczasem eksperymenty zorientowane na analizę gier strategicznych (in- spirowane zimnowojennym napięciem międzynarodowym) realizowane były od lat 50. w Rand Corporation w Kalifornii. W kolejnych latach silne ośrodki eksperymentalne powstały m.in. w University of Arizona i Caltechu. W Euro- pie pierwsze eksperymenty (weryfikujące m.in. teorię oligopolu i teorię gier dynamicznych) przeprowadzał od lat 70. inny noblista, Reinhard Selten. Więcej na ten temat w rozdziale 7. Ponadpięćdziesięcioletnią tradycję mają także eksperymenty z zakresu in- dywidualnego podejmowania decyzji. W szczególności duży wpływ na sposób ! Ekonomia eksperymentalna.indd 18 2012-09-07 19:15:14 1. Podstawy: filozofia metody eksperymentalnej w ekonomii 19 myślenia na temat teorii podejmowania decyzji w warunkach ryzyka miał tzw. paradoks Allais (1953), falsyfikujący teorię oczekiwanej użyteczności von Neu- manna i Morgensterna. Kolejne dekady miały przynieść więcej tego rodzaju wyników, przyczyniając się do powstania alternatywnych podejść teoretycznych (zob. rozdział 6). Począwszy od lat 80. XX wieku obserwujemy szybki wzrost liczby publikacji, rozszerzanie obszaru zainteresowań badaczy i instytucjonalizację – powstaje wiele laboratoriów ekonomii eksperymentalnej w Stanach Zjednoczonych i Eu- ropie, odbywają się pierwsze kursy dla studentów. Założone w 1986 roku Eco- nomic Science Association organizuje rokrocznie konferencje skupiające setki eksperymentalistów. Metoda eksperymentalna stosowana jest obecnie niemal do wszystkich działów i zagadnień poruszanych przez ekonomię. Obok „trady- cyjnych” tematów, jak wspomniane wybór w warunkach ryzyka czy efektywność różnych instytucji rynkowych, pojawiły się całkiem nowe. Zwłaszcza bardzo liczne eksperymenty wskazują na to, że właściwe standardowemu modelowi założenie o samolubnym zachowaniu jednostki ludzkiej nie znajduje potwier- dzenia nawet wtedy, gdy zostanie zapewniona anonimowość, powtarzalność interakcji oraz usunięty zostanie z badania kontekst sugerujący właściwą normę społeczną. Wydaje się, że ekonomia nie może ignorować motywacji takich jak niechęć do nierówności, altruizm czy chęć odwzajemnienia się (dobrem za dobro i złem za zło). Eksperymenty takie zostały opisane w rozdziale 11. 1.2. Przebieg typowego eksperymentu ekonomicznego sesja eksperymentu Typowy eksperyment ekonomiczny może składać się z kilku do kilkunastu sesji, z których każda przebiega następująco: uczestnicy-studenci zajmują miejsca w podzielonej na boksy sali komputerowej, otrzy- mują pisemne instrukcje dotyczące czekającego ich problemu decyzyjnego, uruchomiony zostaje specjali- styczny program komputerowy umożliwiający dokonywanie wyborów (w tym być może ściśle ustrukturyzowaną interakcję i/lub komunikację pomiędzy uczestnikami), uczestnicy przechodzą jedną lub kilka rund testowych, by za- znajomić się z programem, po czym następują właściwe decyzje niosące konsekwencje finansowe, przeprowadza- ne w określonych warunkach (treatment). Po zakończeniu wszystkich zadań decyzyjnych każdy z uczestników otrzymuje indywidualnie wynagrodzenie stosownie do osiągniętego przez siebie wyniku. warunki eksperymentalne Przykładowo, w grze w dobra publiczne (public goods game, PGG – zob. rozdział 11) badani łączeni są w grupy, np. czteroosobowe. W każdej z, powiedz- ! Ekonomia eksperymentalna.indd 19 2012-09-07 19:15:15 20 Część I. Metodologia badań eksperymentalnych my, 20 rund decydują, jaką część dostępnego w niej zasobu (np. 10 dolarów eksperymentalnych) zachować dla siebie, a jaką przekazać do zasobu wspólnego (ZW). Suma kwot przekazanych do ZW zostaje automatycznie przemnożona (np. przez dwa) i podzielona równo pomiędzy wszystkich uczestników. Po ostatniej rundzie każdy dolar eksperymentalny zostaje wymieniony np. na 10 prawdziwych groszy. Ponieważ sumy w ZW są mnożone przez dwa, suma wypłat wszystkich graczy byłaby maksymalna, gdyby inwestowali weń całość pieniędzy w każdej z 20 rund. Warto jednak zauważyć, że każdy dolar przekazany do ZW daje 2 dolary całej grupie, a temu, kto go zainwestował, jedynie 0,5 dolara. A więc racjonalni i samolubni gracze powinni całość zatrzymać dla siebie, co minimalizuje łączną sumę wypłat. PGG jest więc prostą alegorią dylematu społecznego (albo, jak kto woli, dylematu wspólnego pastwiska, problemu gapowicza). W praktyce okazuje się, że większość nie postępuje w pełni samolubnie, przynajmniej w początkowych rundach. Manipulując zmiennymi opisującymi środowisko decyzyjne (takimi jak np. wielkość grupy, liczba rund, anonimowość, stałe vs. zmienne grupy, ilość czasu na decyzję, sposób opisu gry, doświadczenie uczestników, wysokość stawek, możliwość karania samolubnych i nagradzania „prospołecznych” i wiele innych) możemy formułować twierdzenia na temat tego, w jakich warunkach dobrowolna współpraca międzyludzka polegająca na kosztownym prywatnym wkładzie w dobro wspólne ma większe, a w jakich mniejsze szanse powodzenia. 1.3. Do czego służą eksperymenty Zasadniczo, większość eksperymentów należy do jednej z dwóch szerokich kategorii. Pierwsza z nich obejmuje badania podstawowe – poszukiwania trwałych i fundamentalnych prawidłowości ludzkiej natury. Do tej kategorii zaliczymy eksperymenty nad stosunkiem do ryzyka i wyborem międzyokreso- wym, eksperymenty testujące założenie o samolubności przeciwko rozmaitym modelom preferencji społecznych czy proste, abstrakcyjne eksperymenty nad interakcjami strategicznymi (grami). Druga kategoria to badania stosowane, mające udzielić odpowiedzi na bardziej konkretne, jednostkowe pytania. Na- leży do niej większość zastosowań eksperymentów w marketingu, a także do testowania efektywności poszczególnych instytucji rynkowych. Bardziej szczegółowy podział funkcji eksperymentów proponuje Smith (1994), wymieniając: 1) testowanie predykcji modeli teoretycznych, zwłaszcza tych, które odróżniają poszczególne teorie, ! Ekonomia eksperymentalna.indd 20 2012-09-07 19:15:15 1. Podstawy: filozofia metody eksperymentalnej w ekonomii 21 2) badanie przyczyn niespełnienia przewidywań teorii w rzeczywistym świecie, 3) ustalanie prawidłowości empirycznych stanowiących podstawę dla nowych teorii, 4) porównywanie zachowania w różnych warunkach w celu określenia warun- ków brzegowych stosowalności danej teorii, 5) porównywania instytucji, np. różnych mechanizmów rynkowych, 6) symulowanie skutków zmian w polityce gospodarczej, 7) eksperymentowanie z nowymi instytucjami. Powyższe wyliczenie dowodzi silnych i złożonych powiązań między eks- perymentami i teorią ekonomii – nowe hipotezy dają asumpt do nowych eksperymentów, a ich wyniki z kolei podpowiadają kierunki rozwoju teorii. Eksperymenty mogą także pełnić rolę podobną do symulacji komputerowej, tj. sugerować spodziewany wynik, gdy nie potrafimy rozwiązać danego modelu. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy próbujemy przewidzieć zachowania w pewnym nowym, złożonym środowisku, np. po wprowadzeniu innowacyjnej regulacji prawnej czy nowej instytucji rynkowej. Dobrym przykładem są tu eksperymenty będące częścią analizy rozważanego mechanizmu aukcyjnego przy przygotowywaniu aukcji częstotliwości radiowych na potrzeby telefonii komórkowej trzeciej generacji (Binmore i Klemperer 2002), co przyczyniło się do zdobycia przychodów do budżetu państwa większych o cztery lub pięć rzędów wielkości od kosztów tych badań. Trzeba natomiast podkreślić, że metoda eksperymentalna zdecydowanie nie jest rozsądnym sposobem weryfikacji poprawności (spójności logicznej) danego modelu teoretycznego. Znacznie prościej i taniej jest zaangażować do tego zadania zdolnego studenta matematyki czy fizyki. Eksperyment może natomiast pomóc odpowiedzieć na pytanie o odporność przewidywań danej teorii na odstępstwa od założeń. Inaczej mówiąc, kluczowe pytanie, na które odpowiada eksperyment, może brzmieć tak: Czy mimo że w praktyce ludzie nie są w pełni samolubni, racjonalni, rynki nie są całkowicie przejrzyste itd., model oparty na tych założeniach dostarcza dobrego przybliżenia takich zmiennych, jak cena, wielkość obrotów czy efektywność rynkowa? 1.4. Podstawowe cechy dobrego eksperymentu Poprawnie przeprowadzony eksperyment odznacza się wieloma charaktery- stycznymi cechami, omówionymi poniżej. ! Ekonomia eksperymentalna.indd 21 2012-09-07 19:15:15 22 Część I. Metodologia badań eksperymentalnych Kontrola zmiennych: kanon jednej różnicy Podstawowym problemem badań empirycznych opartych na danych wtórnych jest przejście od obserwowanej korelacji do ustanowienia zależności przyczy- nowo-skutkowej. Przykładowo, jeśli czerwone samochody częściej biorą udział w wypadkach, czy należałoby perswadować producentom aut zaprzestanie oferowania tego koloru jako niebezpiecznego? Czy czerwone samochody są słabiej widoczne? A może raczej jest to kolor chętniej wybierany przez osoby lubiące „porajdować” (które ulegną tej pokusie nawet wtedy, gdy ich pojazd będzie miał inną barwę)? W eksperymencie, w przeciwieństwie do innych metod, możliwe jest kon- trolowanie zmiennych mających wpływ na obserwowaną zmienną wyjaśnianą. Aby odpowiedzieć na pytanie czy, a jeżeli tak, to w jakim stopniu, zmienna X1 wpływa na zmienną Y, eksperymentator celowo i systematycznie manipuluje poziomem X1 (zmienna eksperymentalna), utrzymując wszystkie pozostałe zmienne X2, X3,... na stałym poziomie. W badaniach społecznych oznacza to na ogół przeprowadzenie badania w dwóch odrębnych grupach – eksperymen- talnej i kontrolnej (bazowej), choć może być i tak, że decyzje w warunkach eksperymentalnych i kontrolnych podejmują te same osoby. Obserwowana zmiana zmien- nej wyjaśnianej Y może zostać wówczas uznana za efekt zmiany zmiennej X1 – dodatni lub ujemny. W ekspery- mentach ekonomicznych zmienna Y jest generalnie pewną miarą zachowania badanych, np. sposobu alokacji pieniędzy albo poziomu ustalanych cen; zmienna ekspe- rymentalna X1 odzwierciedla na ogół warunki: instytu- cjonalne (np. strukturę rynku), informacyjne (np. wiedzę na temat zachowania innych graczy), strategiczne (np. dostępne działania) i inne, natomiast zmien- ne kontrolne mogą dodatkowo obejmować dane demograficzne i społeczne uczestników. grupa eksperymentalna grupa kontrolna efekt eksperymentalny Rozważmy następujący przykład. Wiele badań wskazuje na zadziwiająco dużą liczbę nowych, małych firm („start-upów”) upadających już w kilka miesię- cy po rozpoczęciu działalności. Tendencja ta może wynikać np. z wykazywania przez początkujących przedsiębiorców: • nadmiernie optymistycznej oceny własnych możliwości osiągnięcia sukcesu na danym rynku, albo • dużej gotowości do podjęcia ryzyka mimo świadomości mizernych szans sukcesu. Każda z tych ewentualności miałaby inne konsekwencje. W pierwszym przy- padku można myśleć np. o kampaniach edukacyjnych, zwiększających szanse ! Ekonomia eksperymentalna.indd 22 2012-09-07 19:15:15 1. Podstawy: filozofia metody eksperymentalnej w ekonomii 23 potencjalnych biznesmenów na trzeźwą oceną potencjału rynkowego rozwa- żanego przedsięwzięcia. W drugim przypadku częste bankructwa są skutkiem ubocznym poprawnych, w świetle ich preferencji, decyzji przedsiębiorców i nie ma powodu do żadnej interwencji. Można próbować rozstrzygnąć tę kwestię, opierając się na badaniach ankietowych, ale nie mamy żadnej gwarancji, że badani udzielą starannie przemyślanych odpowiedzi, zgodnych z ich najlepszą oceną. Natomiast w eksperymencie możemy porównywać np. zachowanie dwóch grup eksperymentalnych. W jednej z nich „sukces” zależny byłby od badanego, np. od wyniku w teście kompetencyjnym (grupa „Talent”, GT), a w drugiej – tylko od szczęścia (grupa „Los”, GL), przy czym a priori prawdopodobień- stwo sukcesu byłoby w obu przypadkach jednakowe (na przykład w GT sukces osiągałyby osoby w pierwszej połowie tabeli ułożonej według wyników testu, a w GL – po prostu co druga, losowo wybrana osoba). Jeżeli zaobserwujemy, że badani, średnio rzecz biorąc, chętniej podejmują wyzwanie w pierwszym przypadku niż w drugim, może to sugerować, że wiele decyzji o rozpoczęciu biznesu opiera się na zbyt wysokiej ocenie własnych możliwości, a nie stanowi świadomego podjęcia poprawnie postrzeganego ryzyka. Manipulation check Efektywna kontrola zmiennej eksperymentalnej musi niekiedy zostać potwier- dzona przez „test skuteczności manipulacji” (manipulation check). Przykładowo, eksperymentator może chcieć ustalić, w jaki sposób ba- dani odgrywający w eksperymencie rolę pracowników zareagują na wzrost postrzeganej sprawiedliwości proce- duralnej (np. wprowadzenie równych szans osiągnięcia awansu i w rezultacie wyższej wypłaty dla osób podejmujących jednakowy wysiłek). Aby przypisać np. wzrost produktywności wzrostowi poziomu sprawiedliwości, musimy po- twierdzić (za pomocą testów psychometrycznych), że badani rzeczywiście uznają procedurę wykorzystaną w warunkach eksperymentalnych za sprawied- liwszą od kontrolnej. test skuteczności manipulacji Kontrola preferencji: teoria wartości indukowanej Aby można było poprawnie interpretować obserwowane zachowanie badanych, a w szczególności zidentyfikować ewentualny wpływ zmiennej wyjaśniającej na wyjaśnianą, trzeba mieć gwarancję, że działania badanych będą w głównej mie- rze determinowane przez pozostające pod kontrolą eksperymentatora warunki podejmowania decyzji. Inaczej mówiąc, uczestnicy powinni być odpowiednio zmotywowani do podejmowania przemyślanych decyzji. W badaniach ekono- micznych postuluje się więc stosowanie zachęt pieniężnych proporcjonalnych do uzyskanych wyników (m.in. Smith 1976; Friedman i Sunder 1994 czy też Binmore 1994). ! Ekonomia eksperymentalna.indd 23 2012-09-07 19:15:15 24 Część I. Metodologia badań eksperymentalnych * Istnieją bardziej spektakularne, choć trudniejsze w implementacji metody – zob. film „Incepcja” Ten sposób myślenia na temat zachęt stosowanych w eksperymentach opiera się w dużej mierze na idei teorii wartości indukowanej (induced value theory) Vernona Smitha. Choć jej istota jest bardzo prosta, stanowi ona fundamental- ny wkład w metodologię eksperymentów i decyduje o ich przewadze nad badaniami obserwacyjnymi. Smith zwró- cił uwagę na fakt, że w laboratorium, inaczej niż w świe- cie zewnętrznym, można w łatwy sposób wpływać na preferencje badanych*, przynajmniej w pewnym zakresie. Przykładowo, informując uczestników eksperymentalne- go rynku o tym, że na końcu eksperymentu jedna jednostka dobra A zostanie wymieniona na 2 zł, a jedna jednostka dobra B na 0,5 zł, indukujemy określo- ną strukturę preferencji – jedna jednostka dobra A warta jest czterokrotnie więcej niż jednostka dobra B. zasady monotoniczności, istotności, dominacji Teoria wartości indukowanej opiera się na kilku warun- kach. Po pierwsze, zakłada się monotoniczność, a zatem przyjmuje, że badany woli większą wypłatę od mniejszej. Z kolei istotność (salience) zasadza się na tym, że decyzje podejmowane w trakcie eksperymentu mają bezpośrednie i zrozumiałe dla badanego przełożenie na otrzymywaną wypłatę. Zasada ta implikuje także ge- neralne odrzucenie w ekonomii eksperymentalnej często stosowanej np. przez psychologów praktyki wprowadzania badanych w błąd. Dominacja wreszcie oznacza, że otrzymywana od eksperymentatora wypłata jest istotniejsza niż inne motywacje. Teoria wartości indukowanej pozwala na wysnucie z eksperymentu znacz- nie bogatszych wniosków niż te, które dałoby się wyciągnąć, obserwując świat zewnętrzny. Przykładowo, nie znając preferencji uczestników rynku, nie mo- żemy zmierzyć jego efektywności. Tym bardziej nie potrafimy odpowiedzieć na pytanie, jak zmieni się sytuacja rynkowa, gdy zmianie ulegną preferencje. Przeciwnie, w eksperymencie laboratoryjnym bez trudu możemy zasymulować zmianę preferencji konsumentów polegającą np. na silniejszym przywiązaniu do produktów ekologicznych. Oczywiście, badacz nie będzie chciał wpływać na preferencje, których zmie- rzenie jest celem eksperymentu. Przykładowo, można próbować indukować neutralność względem ryzyka (choć skuteczność tej procedury jest akurat wąt- pliwa, zob. podrozdz. 2.2.5), ale zabieg ten nie ma sensu, jeśli naszym zamiarem jest właśnie zidentyfikowanie preferencji badanego względem ryzyka. Losowy przydział do grup eksperymentalnych Co zatem z preferencjami, których nie chcemy lub nie potrafimy indukować? Nawet jeśli jesteśmy przekonani o skutecznej manipulacji zmiennej ekspe- rymentalnej, czy zaobserwowana różnica pomiędzy zachowaniem w grupie ! Ekonomia eksperymentalna.indd 24 2012-09-07 19:15:15 1. Podstawy: filozofia metody eksperymentalnej w ekonomii 25 eksperymentalnej względem grupy kontrolnej nie może wynikać z różnic w ich charakterystykach? W rozważanym wcześniej przykładzie kontrastującym grupę „Talent” i grupę „Los”, czy nie może się zdarzyć, że w GT znajdą się po prostu osoby bardziej skłonne do podejmowania ryzyka? Warunkiem poprawności wnioskowania o zależności przyczynowej jest zachowanie założenia o niesko- relowaniu pozostałych istotnych zmiennych ze zmienną eksperymentalną. O ile wiele zmiennych dotyczących warunków podejmowania przez badanych decyzji pozostaje w gestii eksperymentatora, który może zapewnić ich niezależność, o tyle ich indywidualne charakterystyki nie podlegają bezpośredniej kontroli. Co istotne, niektóre z tych charakterystyk, mające duży wpływ na zachowanie, nie są w ogóle obserwowalne. Przykładowo, badając wpływ anonimowości na zachowania altruistyczne, badacz chce, aby grupy: eksperymentalna i kontrolna, nie różniły się a priori skłonnością do zachowań prospołecznych. Podstawowym środkiem do osiągnię- cia tego celu jest zastosowanie randomizacji, czyli losowego przydziału badanych do grup. Nie daje to gwarancji jednakowych wartości ukrytych zmiennych, ale zapewnia wysoki poziom prawdopodobieństwa, że różnice pomiędzy grupami są niewielkie. Im więcej badanych uczestniczy w eksperymencie, tym owe prawdo- podobieństwo jest większe. Dlatego badacz musi zadbać o wystarczający rozmiar próby, zwłaszcza gdy spodziewa się silnego zróżnicowania nieobserwowalnych zmiennych mających istotny wpływ na zmienną wynikową. Niekiedy zastosowanie losowej alokacji badanych do warunków ekspery- mentalnych nie jest możliwe. Na przykład może się zdarzyć, że burza śnieżna poprzedzająca jedną z sesji eksperymentalnych de facto wykluczy uczestników dojeżdżających z innych miejscowości. Randomizacja może nie być też w pełni dostępna w przeprowadzanych poza laboratorium eksperymentach terenowych (zob. podrozdział 2.5). W tego rodzaju sytuacjach pozostaje „odfiltrowanie” wpływu zmiennych, których poziom różni się systematycznie pomiędzy grupami eksperymentalnymi za pomocą metod statystycznych. W naszym pierwszym przykładzie można zmienną kodującą miejsce zamieszkania wprowadzić do modelu wyjaśniającego poziom zmiennej wynikowej (zob. też rozdział 4). Powtarzalność Powtarzalność jest jedną z najważniejszych cech doświadczenia naukowego. Oczywiście, w naukach społecznych niedostępna jest powtarzalność właściwa, np. dla eksperymentów fizycznych – nawet najlepiej przeprowadzony ekspery- ment nie daje żadnej gwarancji, że w nowej grupie badanych zaobserwowany zostanie ten sam rezultat. W istocie różnice (kulturowe, społeczne i inne) pomiędzy zachowaniami w różnych laboratoriach bywają same w sobie intere- sującym obiektem badań (np. Croson i Buchan 1999; Oosterbeek i in. 2004). Niemniej jednak, eksperymentator powinien poczynić wysiłki, aby możliwe ! Ekonomia eksperymentalna.indd 25 2012-09-07 19:15:15 26 Część I. Metodologia badań eksperymentalnych było ponowne przeprowadzenie danego projektu i porównanie wyników. Do powszechnie przyjętej praktyki należy w związku z tym kilka ważnych kroków. Po pierwsze, konieczne jest precyzyjne spisanie procedury badawczej (od spo- sobu rekrutacji, przez przebieg samej sesji eksperymentalnej, po sposób wypłaty wynagrodzeń). Po drugie, wykorzystany zostaje na ogół specjalistyczny program komputerowy regulujący sposób interakcji pomiędzy badanymi (ma to też kluczowe znaczenie dla zachowania kontroli i obserwacji wszystkich wyborów uczestników). Po trzecie, badani zostają wprowadzeni w naturę eksperymentu za pomocą spisanych instrukcji. Warto podkreślić, że nadzieja na to, iż badacz może być całkowicie „neu- tralny”, „przezroczysty” i jedynie bezinwazyjnie zaobserwować „naturalne” i „prawdziwe” zachowanie uczestników eksperymentu, jest w istocie rzeczy iluzoryczna. Badając np. kwarki albo rozgwiazdy, można mieć uzasadnioną nadzieję, że – z braku mózgu – nie poświęcają one zbytniej uwagi eksperymen- tatorowi. Z większością badanych z gatunku homo sapiens jest jednak inaczej – każde sformułowanie użyte w instrukcjach i programie, każdy gest czy nawet strój badacza może wpływać na zachowanie, zwłaszcza gdy badania dotyczą obszarów, w których preferencje badanych są nieco amorficzne, i rozpaczliwie poszukują oni podpowiedzi, jak „powinni” się zachować2. Wysiłki badacza powinny iść więc w tym kierunku, aby czynniki wpływające na zachowanie badanych, a niebędące przedmiotem jego zainteresowania, nie przytłaczały zachęt płynących z manipulacji zmiennych eksperymentalnych (a więc niedo- puszczalne jest sugerowanie słowem czy gestem, jak badani mają się zachować, stresowanie ich wymownymi spojrzeniami na zegarek itd.), a także zostały jak najdokładniej zarejestrowane i zrelacjonowane, by w kolejnych badaniach możliwe było zbadanie stabilności otrzymanych wyników. Anonimowość Jednym z wniosków płynących z chęci zapewnienia powtarzalności i ogranicze- nia niekontrolowanego wpływu na badanych jest przyjęcie zasady anonimowości. Choć nie jest to definicyjnym wymogiem, większość eksperymentów ekono- micznych uniemożliwia badanemu A zidentyfikowanie tożsamości badanego B, którego decyzja wpłynęła na wypłatę A. Badani są także na ogół anonimowi wobec eksperymentatora, tj. nie może on powiązać konkretnej decyzji z danym nazwiskiem na liście uczestników. Tam, gdzie może to mieć istotne znaczenie, 2 Wiele interesujących badań obrazujących zjawisko manipulowalności preferencji, które pozostają jednak w jakiejś mierze wewnętrznie spójne (coherent arbitrariness), przepro- wadził Dan Ariely. Przykładowo, zależnie od dostępnych opcji, jego studenci byli skłonni płacić, aby czytał im wiersze, albo też płacić, aby przestał. Dwie spośród skierowanych do szerokiego kręgu odbiorców książek Ariely’ego na temat irracjonalności ukazały się także po polsku. ! Ekonomia eksperymentalna.indd 26 2012-09-07 19:15:16 1. Podstawy: filozofia metody eksperymentalnej w ekonomii 27 warto także rozważyć zapewnienie anonimowości przy wypłacie (tzw. proce- dura double blind, tj. pełna anonimowość względem pozostałych uczestników i eksperymentatora, mogąca wymagać wypłaty wynagrodzeń przy pomocy osoby trzeciej). Wychodzi się bowiem z założenia, że ujawnienie tożsamości jednostki po- dejmującej daną decyzję może w sposób znaczny i niekontrolowany wpłynąć na jej zachowanie. Przykładowo, Hoffman, McCabe i Smith (1998) wykazali, że decyzje w „grze w dyktatora” (dictator game), w której badany musi zde- cydować, jaką część przyznanej kwoty odstąpić innej osobie, silnie zależą od stopnia anonimowości. Abstrakcja Tradycyjnie inną ważną cechą eksperymentów ekonomicznych, wynikającą z podobnych przesłanek, była abstrakcyjność większości projektów. W porów- naniu z eksperymentami psychologicznymi były one pozbawione kontekstu, co miało sprzyjać ogólności zastosowań obserwowanych wyników. To rozróżnienie wydaje się powoli ustępować, w miarę jak: a) zwiększa się liczba eksperymen- tów „stosowanych” – nakierowanych na poprawę funkcjonowania konkretnej instytucji, b) ekonomiści wkraczają na nowe obszary, zarezerwowane dotychczas dla psychologów i socjologów, które z trudem poddają się ujęciu liczbowemu, c) ekonomiści zaczynają zdawać sobie sprawę z jałowości poszukiwań poje- dynczego paradygmatu zdolnego wyjaśnić całe spektrum zachowań w różnych sytuacjach i kontekstach. Niemniej jednak, przykładowo, praktyka unikania w instrukcjach określeń znaczących, wywołujących silne emocje, pozostaje w mocy. A zatem partner interakcji jest raczej określany jako „inny uczestnik” niż „partner” właśnie czy „przeciwnik”, chyba że to sam wpływ manipulacji tego rodzaju określeń jest przedmiotem dociekań. Prostota i przejrzystość Choć zdarzają się wyjątki, dobry eksperyment powinien być możliwie nieskom- plikowany. Z jeden strony pozwala to na ogół wykluczyć wiele innych wyjaśnień zachowania badanych, z drugiej zaś ułatwia zrozumienie sytuacji samym bada- nym – jeżeli jesteśmy zainteresowani ich prawdziwymi preferencjami i sposobem postępowania w jakiegoś rodzaju sytuacjach życiowych, powinniśmy być pewni, że mechanizm rządzący eksperymentem jest dla nich przejrzysty i zrozumiały. Powinniśmy zatem dołożyć wszelkich starań, aby zgodnie ze stanem rzeczy i precyzyjnie wyjaśnić wszystkie aspekty wyborów stojących przed badanymi. Jest to, jak wspomniano, ważnym komponentem koncepcji istotności Smitha (salience). Oczywiście nie ma potrzeby ujawniania badanym naszych hipotez albo sugerowania, jakich wyborów „powinni” dokonać itd. Takie działanie byłoby nawet wysoce niewskazane. ! Ekonomia eksperymentalna.indd 27 2012-09-07 19:15:16 28 Część I. Metodologia badań eksperymentalnych Eksperymenty ekonomiczne a eksperymenty w psychologii Dla osób mających doświadczenie w metodach psychologii lub po prostu obytych z ideą eksperymentu psychologicznego przydatne może się okazać podsumo- wanie różnic w podejściu eksperymentalnym stosowanym w tych dziedzinach. Trzeba przy tym pamiętać, że obecnie różnice te nieco się rozmywają i wiele eksperymentów (np. dotyczących nadmiernej pewności siebie czy preferencji społecznych) trudno byłoby jednoznacznie zakwalifikować jako „ekonomicz- ne” lub „psychologiczne”. Niemniej jednak, eksperymenty ekonomiczne od psychologicznych generalnie odróżnia: • koncentracja na treści podejmowanej decyzji, nie na procesie decyzyjnym, • skupienie się na cechach raczej instytucji niż jednostek, • mocniejsze oparcie na przesłankach teoretycznych, • wykorzystanie zachęt finansowych zależnych od „jakości” podejmowanych przez badanych decyzji, • unikanie wprowadzania badanych w błąd, • konsekwentnie brak tzw. debriefingu, czyli procedury wyjaśnienia badanym ex post, na czym tak naprawdę polegał eksperyment oraz w których punktach i po co staraliśmy się ich oszukać, • silniejsze abstrahowanie od kontekstu, chęć ustalenia prawd ogólnych. 1.5. Krytyka ekonomii eksperymentalnej * a proca trzy... Rzecz jasna, każdy kij ma dwa końce*. Metoda ekspe- rymentalna doczekała się też niemałej, i niekiedy zasłu- żonej, krytyki. Z pewnością eksperymentów nie należy traktować jako leku na całe zło, a tylko jako jedno z licznych narzędzi, którymi może posługiwać się ekonomista. Niski realizm przeprowadzanych badań Typowa reakcja twardogłowego przedstawiciela głównego nurtu ekonomii na pomysł wykorzystanie eksperymentów w ekonomii może brzmieć tak: „A cóż to nam może powiedzieć o prawdziwym świecie?!” Po pierwsze, warto zauwa- żyć, że w laboratorium prawdziwi ludzie podejmują prawdziwe decyzje mające prawdziwe finansowe konsekwencje3. Opozycja „laboratorium–prawdziwy świat” jest więc fałszywa. Po drugie, jak wspomniano, większość ekseprymentów w większej lub mniejszej mierze służy testowaniu ogólnych teorii. Przykładowo, 3 Żadne z nas nie rości sobie praw do autorstwa tego środowiskowego bon motu, ale nie udało nam się przypomnieć ani znaleźć informacji o tym, kto użył go jako pierwszy. ! Ekonomia eksperymentalna.indd 28 2012-09-07 19:15:16 1. Podstawy: filozofia metody eksperymentalnej w ekonomii 29 wśród licznych założeń teorii oligopolu Cournota nie znajdziemy tego, że ba- dany rynek ma nie być eksperymentalnym rynkiem wirtualnego dobra, wobec czego nie ma powodu, aby jej w takim środowisku nie testować. Po trzecie, kwestię realizmu można rozumieć dwojako. Z realizmem sytuacyjnym mamy do czynienia wtedy, gdy badany znaj- duje się w sytuacji znanej mu z życia codziennego. W tym znaczeniu eksperymenty ekonomiczne na ogół nie są realistyczne. Jeżeli natomiast eksperyment angażuje badanego i skłania go do podejmowania przemyślanych decyzji, to mówimy o realizmie psychologicznym. Ten aspekt jest w ekspery- mentach zdecydowanie ważniejszy. Jeżeli potrafimy skłonić badanego, aby uruchomił procesy decyzyjne podobne do tych, które wykorzystuje w interesu- jącej nas sytuacji ze świata zewnętrznego, nasze obserwacje mogą okazać się bardzo cenne, choć badany oczywiście ma pełną świadomość pewnej sztucz- ności sytuacji, w której się znalazł. realizm psychologiczny realizm sytuacyjny Taka zgodność prawidłowości obserwowanych w labo- ratorium z modelowaną sytuacją ze świata zewnętrznego określana jest mianem trafności zewnętrznej (external validity) przeprowadzonego badania i ma fundamentalne znaczenie w dysku- sji nad przydatnością metodologii eksperymentalnej. Determinuje bowiem wiarygodność wniosków z badań eksperymentalnych, odporność na zmianę warunków wejściowych i stosowalność do decyzji politycznych. trafność zewnętrzna Głównym narzędziem zapewnienia realizmu psychologicznego jest w eko- nomii eksperymentalnej wykorzystanie bodźców finansowych (por. dyskusja w: Kusztelak 2012). I tu stawia się na ogół kolejny zarzut dotyczący nazbyt niskich stawek. Przykładowo, często pojawia się twierdzenie, że o ile podejmowane w laboratorium decyzje dotyczące kilku czy kilkudziesięciu złotych mogą nie być racjonalne, o tyle ważne decyzje życiowe, gdzie w grę wchodzą tysiące, będą zgodne ze standardowym modelem. Na szczęście, wątpliwość tę można dość łatwo zweryfikować, m.in. przeprowadzając badania w krajach ubogich, gdzie w ramach umiarkowanego budżetu możliwe jest zaproponowanie badanym wy- nagrodzeń odpowiadających ich wielotygodniowym albo nawet wielomiesięcz- nym zarobkom. Wyniki (np. Cameron 1999) zdają się sugerować, że wielkość wypłat nie ma aż tak dużego znaczenia w większości zadań, choć wyższe stawki mogą niekiedy przyczyniać się do zmniejszenia „szumu” w otrzymywanych danych (por. Camerer i Hogarth 1999). Inny popularny zarzut wiąże się z wykorzystaniem w badaniach przede wszystkim studentów4. Istotnie, badacze najczęściej ograniczają się do względnie 4 Analogiczne zarzuty formułuje się wobec psychologii, którą złośliwi nazywają nauką o zachowaniu szczurów i studentów pierwszego roku psychologii. ! Ekonomia eksperymentalna.indd 29 2012-09-07 19:15:16 30 Część I. Metodologia badań eksperymentalnych niewielkiej (50–200 osób) próby studentów własnej uczelni. Obyczaj ten pozwala zrealizować badanie za kwotę nieporównywalnie mniejszą niż ta, która byłaby konieczna, gdyby chciano zgromadzić reprezentatywną próbę ogólnokrajową. Rzecz jasna, wiele innych metod badań społecznych (np. grupy fokusowe) także nie korzysta z prób reprezentatywnych. Bardziej szczegółowy zarzut, wysuwany najczęściej wobec eksperymentów rynkowych, jest na ogół taki, że profesjonaliści napotykający problem decy- zyjny ze swojej dziedziny zachowywaliby się bardziej racjonalnie niż studenci. Na szczęście i ta wątpliwość jest testowalna. Większość badań nie stwierdza istotnych różnic, a np. Haigh i List (2005) obserwują silniejszą (w porównaniu ze studentami) tendencję do tzw. krótkowzrocznej awersji do straty u profe- sjonalnych traderów z Chicago Board of Trade. Należy także pamiętać, że głównym celem badań eksperymentalnych nie jest znajdowanie rozkładów zmiennych, a raczej weryfikowanie hipotez o zgodności z predykcją teoretyczną lub o równym poziomie zmiennej wynikowej w dwóch grupach eksperymentalnych. Eksperymentalistów interesuje przede wszystkim to, czy istnieje zależność pomiędzy pewnymi zmiennymi i jaki jest jej kierunek, nie zaś dokładne oszacowanie postaci tej zależności. Reprezentatywność próby nie jest przeważnie potrzebna do weryfikacji postawionych w badaniu hipotez badawczych. Efekt dobrego badanego Jak wspomniano we wstępie, innym popularnym zarzutem krytyków ekonomii eksperymentalnej jest twierdzenie, że badani mogą celowo postępować zgodnie z postulowaną przez badacza hipotezą. Oczywiste zalecenie, aby im tej hipotezy nie wyjawiać, może nie załatwić sprawy. Badani mogą np. dowiedzieć się o in- nych warunkach eksperymentalnych (o innej grupie), mogą odczytać subtelne sygnały wysyłane nieświadomie przez eksperymentatora albo po prostu domy- ślić się, wpływ jakich zmiennych jest testowany i jaki będzie jego spodziewany kierunek. Jest to wątpliwość, którą eksperymentaliści biorą bardzo poważnie pod uwagę i dokładają wszelkich starań, aby problemowi zaradzić. Po pierwsze, nie informuje się badanych, jakie inne warunki eksperymentalne będą testowa- ne, i kontroluje ewentualny kontakt pomiędzy nimi. Po drugie, poszczególne sesje eksperymentalne w wielu projektach prowadzone są przez różne osoby, ewentualny wpływ eksperymentatora można zatem zidentyfikować. Po trzecie, tam, gdzie to możliw
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ekonomia eksperymentalna
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: