Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00585 010714 7468316 na godz. na dobę w sumie
Elektroniczne czynności procesowe w sądowym postępowaniu cywilnym - ebook/pdf
Elektroniczne czynności procesowe w sądowym postępowaniu cywilnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 364
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-3603-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W monografii w sposób kompleksowy przedstawiono problematykę wykorzystania nowoczesnych rozwiązań technologicznych w związku z czynnościami procesowymi podejmowanymi w postępowaniu cywilnym.

Książka stanowi pierwsze monograficzne opracowanie problematyki elektronicznych czynności procesowych. Czytelnik może w ramach prezentowanych uwag odnaleźć uporządkowaną analizę większości z wyrażonych dotychczas w nauce oraz w praktyce poglądów. Omówiono nie tylko aktualne rozwiązania legislacyjne, lecz także szereg postulatów de lege ferenda, wskazując tym samym możliwy zakres wykorzystania nowoczesnych rozwiązań technologicznych w przyszłości.

Publikacja zawiera również praktyczne informacje na temat dopuszczalności i sposobów dokonywania czynności procesowych za pośrednictwem środków komunikacji elektronicznej.

Adresaci:
Książka przeznaczona jest dla przedstawicieli nauki prawa. Może stanowić również cenną pomoc dla sędziów, radców prawnych, adwokatów, a także studentów prawa.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Wstęp Niniejsze opracowanie jest poświęcone analizie jednej z najważ‐ niejszych instytucji prawnoprocesowych, jaką są czynności procesowe. Struktura postępowania cywilnego kształtowana jest przez rozmaite zdarzenia prawnoprocesowe, wśród których można wyróżnić zarówno zdarzenia będące czynnościami procesowymi, jak i te, które nie są tymi czynnościami (np. śmierć strony, zaginięcie lub zniszczenie akt spra‐ wy). Nie negując znaczenia, jakie dla postępowania cywilnego mają zdarzenia niebędące czynnościami procesowymi, należy jednak stwier‐ dzić, że to czynności procesowe stanowią kategorię najistotniejszą z perspektywy kształtowania przebiegu postępowania cywilnego. Czynności te wpływają na dynamikę postępowania cywilnego w dwo‐ jaki sposób. Po pierwsze, bezpośrednio – przez efekty skutecznego do‐ konywania poszczególnych czynności procesowych, które prowadzą do nadania postępowaniu określonego biegu lub wstrzymania tego po‐ stępowania. Po drugie, pośrednio – w konsekwencji całego łańcucha czynności procesowych podjętych przez podmioty postępowania, przekładającego się na osiągnięcie zasadniczego dla każdego postępo‐ wania skutku. Czynności procesowe stanowią zatem główne elementy składowe każdego postępowania cywilnego, dzięki którym dochodzi do powstania, rozwoju oraz zakończenia tego postępowania. Wybór tematu rozprawy został podyktowany koniecznością wy‐ pracowania nowego spojrzenia na problematykę czynności proceso‐ wych w związku z przemianami technologicznymi przełomu XX i XXI w. Nowoczesna technologia, wymagając nowych sposobów działania w wielu dziedzinach, stanowi obecnie jeden z głównych wyznaczników zachodzących zmian. Rozwój technologiczny wpływa na usprawnienie oraz udoskonalenie większości działań podejmowanych przez czło‐ 17 Wstęp wieka. Najdonioślejszą rolę w tym względzie odgrywa rozwój tzw. technologii informacyjnej, którą można zdefiniować jako połą‐ czenie zastosowań rozwiązań informatycznych – w szczególności sprzętu komputerowego oraz oprogramowania – z technologicznymi rozwiązaniami komunikacyjnymi w celu dostarczenia nowoczesnych mechanizmów umożliwiających dokonywanie działań związanych z przetwarzaniem danych. Rozwojowi technologii informacyjnej to‐ warzyszą przede wszystkim dwa podstawowe procesy – komputeryza‐ cja oraz informatyzacja. Dynamiczna komputeryzacja oraz informatyzacja uwidacznia się w niemal każdej sferze działalności ludzkiej, obejmując oraz wyraźnie oddziałując chociażby na życie społeczne, gospodarcze czy polityczne. Użytkownicy światowej sieci komputerowej, tworzący ponad półtora‐ miliardową społeczność1, efektywnie wykorzystują ogromne możli‐ wości Internetu. W Polsce stale rosnąca liczba użytkowników Internetu przekracza obecnie 20 mln, co stanowi ponad połowę populacji pol‐ skiego społeczeństwa. Przy zachowaniu obecnego tempa wzrostu2 już za kilka lat będzie można mówić o objęciu ogólnoświatową siecią kom‐ puterową większości Polaków. Internet, jak również inne technologie mobilne, dające podstawy nowoczesnym kanałom dystrybucji infor‐ macji, w coraz szybszym tempie stają się zatem integralną częścią życia ludzkiego. Z dnia na dzień rozszerzeniu ulega zakres różnorodnych zastosowań środków komunikacji, opartych na nowoczesnych tech‐ nologiach. Powyższa ekspansja obejmuje sukcesywnie także sferę pra‐ wa, a prawo cywilne procesowe nie stanowi w tym względzie wyjątku. Wydaje się, że dążenie do zastosowania technik teleinformatycznych w dziedzinie prawa cywilnego procesowego stworzyło nie tylko po‐ trzebę, ale wręcz konieczność wprowadzenia nowych regulacji, jak również dokonania zasadniczego przeglądu tradycyjnych instytucji prawnych oraz zmiany leżących u ich podstaw poglądów. Głównym zadaniem niniejszej rozprawy jest próba odpowiedzi na następujące pytania. Po pierwsze, czy zasadna jest zmiana regulacji prawnych dotyczących tradycyjnie pojmowanej kategorii czynności procesowych, umożliwiająca podejmowanie tych czynności z wyko‐ rzystaniem nowoczesnych rozwiązań technologicznych? Po drugie, czy 1 Szczegółowe statystyki związane z wykorzystaniem sieci Internet dostępne na stronie: http://www.internetworldstats.com/stats.htm (dostęp: 28.07.2011 r.). 2 W latach 2000–2011 skala wzrostu liczby użytkowników Internetu w Polsce wy‐ nosiła 701,9 , http://www.internetworldstats.com/stats.htm (dostęp: 28.07.2011 r.). 18 Wstęp i w jakim zakresie wprowadzenie nowoczesnych rozwiązań technolo‐ gicznych w postępowaniu cywilnym wpływa na definicję czynności procesowych? Po trzecie, w jakim zakresie nowoczesne rozwiązania technologiczne powinny znaleźć zastosowanie w odniesieniu do po‐ dejmowanych w postępowaniu cywilnym czynności procesowych? sprawiedliwości W opracowaniu staram się wykazać, że wykorzystanie nowoczes‐ nych rozwiązań technologicznych w postępowaniu cywilnym jest ak‐ tualnie nie tylko konieczne, lecz również korzystne dla polskiego wy‐ miaru i powinno objąć przede wszystkim podejmowane w tym postępowaniu czynności procesowe. Wydaje się bowiem, że zastosowanie nowoczesnych rozwiązań technologicznych w postępowaniu cywilnym powinno dotyczyć przede wszystkim dzia‐ łań związanych z jego inicjowaniem, podejmowaniem dalszych czyn‐ ności w związku z toczącym się postępowaniem oraz jego finalizowa‐ niem, a w konsekwencji powinno się wiązać właśnie z czynnościami procesowymi. Skoro bowiem dynamika postępowania cywilnego – a zatem zarówno wspomniane wyżej inicjowanie tego postępowania, wpływanie na tok wszczętego postępowania oraz jego zakończenie – jest kształtowana przede wszystkim przez czynności procesowe, to za‐ stosowanie nowoczesnych rozwiązań technologicznych w postępowa‐ niu cywilnym sprowadza się tak naprawdę do komputeryzacji oraz in‐ formatyzacji przede wszystkim tej kategorii procesowej. W związku z uznaniem zasadności modyfikacji tradycyjnie rozumianej kategorii czynności procesowych pojawi się również potrzeba zdefiniowania czynności procesowej w powiązaniu z nowoczesnymi rozwiązaniami technologicznymi. Zaproponowana w niniejszej rozprawie definicja została oparta na założeniu, że elektroniczna czynność procesowa w postępowaniu cywilnym to nic innego jak tradycyjnie definiowana czynność procesowa, dokonywana w nowej, elektronicznej formie. Powiązanie tradycyjnie rozumianego pojęcia procesowego oraz nowoczesnych zdobyczy technologicznych prowadzi do powstania problematyki cechującej się wieloaspektowym charakterem. Wieloas‐ pektowość poruszanej problematyki powoduje, że problem ten należy rozpatrywać nie tylko w płaszczyźnie nauk humanistycznych, w której mieści się prawo, lecz również w sferze nauk ścisłych, obejmującej 19 Wstęp swoim zasięgiem szeroko rozumianą informatykę3. Dlatego też opra‐ cowanie poza uwagami, które lokują się przede wszystkim w obszarze prawa cywilnego procesowego, zawiera również konieczne uwagi na‐ tury technicznej. W związku z powyższym całokształt zawartych w rozprawie uwag można ulokować nie tylko w dziedzinie cywilnego prawa procesowego, lecz również w sferze tzw. prawa nowoczesnych technologii, traktowanego jako interdyscyplinarna dziedzina naukowa obejmująca cywilne, karne czy administracyjne aspekty zapisywania, przetwarzania i przesyłania danych elektronicznych4. Z uwagi na złożony charakter problematyki, powstałej z połączenia tradycyjnie pojmowanej kategorii procesowej z pojęciami techniczny‐ mi, udzielenie odpowiedzi na stanowiące trzon tej pracy zagadnienia wymagało zastosowania wielu metod badawczych wykorzystywanych w nauce prawa5. Zastosowano następujące metody porządkowania czynności badawczych: formalno-dogmatyczną, kontekstową, porów‐ nawczą, historyczno-opisową oraz funkcjonalną6. Rozpatrywanie problematyki elektronicznych czynności proceso‐ wych w postępowaniu cywilnym wymagało przede wszystkim zasto‐ sowania metody formalno-dogmatycznej. Rozważania odnoszące się do wspomnianego tematu naturalnie muszą bowiem uwzględniać ję‐ zykowo-logiczną analizę przepisów przewidujących możliwość wyko‐ rzystania nowoczesnych rozwiązań technologicznych w związku z po‐ dejmowanymi w postępowaniu cywilnym czynnościami procesowymi. Metoda formalno-dogmatyczna pozwoliła również na dokonanie ana‐ lizy innych niż cywilnoprocesowe przepisów, pomocnych w ramach rozważań nad wspomnianą problematyką. 3 Szerzej na temat pojęcia „informatyka” zob. m.in. M. Adamski, Informatyka – nauka, sztuka czy rzemiosło?, Uniwersytet Zielonogórski – Miesięcznik Społeczności Akademickiej 2002, nr 11, s. I–IV; S. Węgrzyn, Stan informatyki jako dziedziny naukowej (w:) Nauka w Polsce w ocenie Komitetów Naukowych PAN, t. 1, Warszawa 1995, s. 121–136; J. Węglarz, Informatyka jako dyscyplina a wizja społeczeństwa informacyj‐ nego, Pro Dialog 1998, nr 7, s. 1–9. 4 Zob. W. Wiewiórowski, G. Wierczyński, Informatyka prawnicza, Kraków 2006, 5 Metodologia nauk prawnych jest przedmiotem wielu analiz. Zob. w szczególności K. Opałek, J. Wróblewski, Prawo. Metodologia, filozofia, teoria prawa, Warszawa 1991, s. 7 i n.; J. Stelmach, B. Brożek, Metody prawnicze. Logika, analiza, argumentacja, her‐ meneutyka, Kraków 2004, s. 11 i n.; R. Tokarczyk, Filozofia prawa, Lublin 2000, s. 47 i n. 6 Zob. R. Tokarczyk, Filozofia prawa, s. 53. s. 20. 20 Wstęp Analiza problematyki elektronicznych czynności procesowych wiązała się także z wykorzystaniem metody kontekstowej. Metoda ta pozwala na kompleksowe ujęcie omawianych zagadnień, wskazując na konieczność określenia wszystkich istotnych kontekstów przez uwz‐ ględnienie nie tylko wspomnianej treści badanych przepisów, lecz rów‐ nież okoliczności ich powstania, ewolucji czy też powiązań z innymi gałęziami prawa. Pozwoliła ona w szczególności na wyodrębnienie czynników wpływających i przesądzających o potrzebie ewolucji do‐ tychczasowej, tradycyjnie pojmowanej kategorii czynności proceso‐ wych. Z uwagi na zastosowanie metody kontekstowej, wymuszającej ukazywanie omawianej problematyki, oparte na szerszym tle i w po‐ wiązaniu z innymi problemami badawczymi, przedstawione w niniej‐ szej pracy rozważania niekiedy wykraczają poza ramy elektronicznych czynności procesowych sensu stricto, aby uwzględnić powiązane z nimi inne, rozmaite aspekty, w tym również procesowe. Osiągnięcie założonych celów badawczych wymagało zastosowa‐ nia także metody porównawczej, która powinna towarzyszyć każdej analizie naukowej prowadzonej w obrębie nauk prawnych. W ramach rozważań zawartych w opracowaniu metoda prawnoporównawcza po‐ zwoliła przede wszystkim sięgnąć do teoretycznego, jak i praktycznego doświadczenia innych krajów, w których została wprowadzona moż‐ liwość wykorzystania nowoczesnych rozwiązań technologicznych w związku z podejmowanymi w postępowaniu cywilnym czynnościami procesowymi. Metoda ta umożliwiła również odniesienie się do ana‐ logicznych regulacji funkcjonujących w polskim porządku prawnym, na gruncie innych niż prawo cywilne procesowe dziedzin. W rozprawie posiłkowano się również metodą historyczno-opi‐ sową, która umożliwiła przedstawienie analizowanej problematyki w postaci ciągów chronologicznych, obrazujących kolejne stadia roz‐ woju norm przewidujących możliwość wykorzystania nowoczesnych rozwiązań technologicznych w związku z czynnościami procesowymi podejmowanymi w postępowaniu cywilnym. Należy oczywiście za‐ znaczyć, że metoda ta – wobec szczątkowego uregulowania omawianej problematyki w przepisach polskiej procedury cywilnej oraz ich do‐ tychczas ograniczonej ewolucji – w stosunku do innych zastosowanych metod miała jedynie uzupełniający charakter. W opracowaniu wykorzystano także metodę funkcjonalną, która w odróżnieniu od analiz skupiających się na prawie zawartym w tek‐ 21 Wstęp stach prawnych, koncentruje się na badaniu prawa w działaniu. Zna‐ lazła ona zastosowanie przy okazji analizy wyroków i orzeczeń Trybu‐ nału Konstytucyjnego oraz Sądu Najwyższego. Wspomnianym wyżej celom badawczym została podporządkowa‐ na struktura rozprawy. Składa się ona z czterech rozdziałów. Rozdział 1 „Pojęcie czynności procesowych” ma na celu omówie‐ nie problematyki związanej z tradycyjnie rozumianymi czynnościami procesowymi podejmowanymi w postępowaniu cywilnym. Uprzednie sprecyzowanie tego pojęcia zostało bowiem uznane za niezbędne dla precyzyjnego ustalenia właściwego przedmiotu badań. Rozdział 2 „Rodzaje czynności procesowych” został poświęcony wskazaniu oraz omówieniu poszczególnych kategorii czynności pro‐ cesowych występujących w postępowaniu cywilnym. Szczegółowa ana‐ liza poszczególnych kategorii czynności procesowych właściwych dla postępowania cywilnego pozwala na wyodrębnienie w dalszej części pracy tych obszarów aktywności podmiotów postępowania, w ramach których warto się zastanowić nad wprowadzeniem możliwości wyko‐ rzystania nowoczesnych rozwiązań technologicznych. Rozdział 3 „Pojęcie elektronicznych czynności procesowych” sku‐ pia się na przybliżeniu centralnego pojęcia niniejszej rozprawy. W pierwszej kolejności obejmuje on rozważania, których celem jest wykazanie zasadności wykorzystania nowoczesnych technologii w związku z czynnościami procesowymi podejmowanymi w sądowym postępowaniu cywilnym. W dalszym zakresie zajmuje się relacjami za‐ chodzącymi między wprowadzeniem nowoczesnych rozwiązań tech‐ nologicznych w postępowaniu cywilnym a definicją czynności proce‐ sowych. Założeniem rozdziału 4 „Rodzaje elektronicznych czynności pro‐ cesowych” jest wskazanie usystematyzowanego przeglądu możliwości, jakie nowoczesne technologie informacyjne stwarzają w postępowaniu cywilnym. Zaprezentowane tam rozważania koncentrują się na przed‐ stawieniu aktualnych rozwiązań legislacyjnych w zakresie elektronicz‐ nych czynności procesowych oraz opracowaniu propozycji dalszego wykorzystania nowoczesnych technologii w związku z poszczególnymi czynnościami procesowymi podejmowanymi w postępowaniu cywil‐ nym. W zakończeniu zostały zawarte konkluzje odnoszące się do prob‐ lematyki elektronicznych czynności procesowych w sądowym postę‐ 22 Wstęp powaniu cywilnym. Na podstawie wyników przeprowadzonych analiz sformułowano wnioski, które pozwoliły ocenić zasadność moderniza‐ cji czynności procesowych, przybliżyć istotę elektronicznych czynno‐ ści procesowych, jak również przedstawić propozycje zakresu zastoso‐ wania nowoczesnych rozwiązań technologicznych w postępowaniu cywilnym. 23 Rozdział 1 Pojęcie czynności procesowych 1. Potrzeba określenia pojęcia czynności procesowych Źródłem składających się na postępowanie cywilne czynności pro‐ cesowych jest prawo cywilne procesowe, stąd też podstawą dla okreś‐ lenia pojęcia czynności procesowych powinny być przepisy tego prawa. Analiza przepisów kodeksu postępowania cywilnego wskazuje, że „czynność procesowa” jest w polskim prawie procesowym jednym z podstawowych terminów ustawowych. Świadczy o tym nie tylko wie‐ lokrotne występowanie w treści poszczególnych przepisów pojęcia „czynność procesowa (zob. m.in. art. 5, 66, 67, 68, 69, 167), lecz również zawartość działu I tytułu VI księgi pierwszej części pierwszej kodeksu postępowania cywilnego, obejmującego przepisy ogólne o czynnoś‐ ciach procesowych (art. 125–183). Należy jednak zauważyć, że żaden z przepisów obowiązującego kodeksu nie formułuje definicji czynności procesowej. Nie można jej odnaleźć również w aktach prawnych daw‐ niejszego prawa procesowego. Tym samym określenie pojęcia czyn‐ ności procesowej pozostawiono nauce prawa oraz judykaturze. Jak podkreślają W. Siedlecki oraz Z. Świeboda7, doniosłości zdefi‐ niowania terminu „czynność procesowa” nie należy oceniać wyłącznie w aspekcie teoretycznym, odpowiednie bowiem określenie treści kry‐ jącej się za nim posiada również niewątpliwe znaczenie praktyczne. Według wspomnianych autorów, doniosłość ta wiąże się z zasygnali‐ zowanym wyżej wielokrotnym posługiwaniem się przez kodeks postę‐ 7 W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 2004, s. 153. 25 Rozdział 1. Pojęcie czynności procesowych powania cywilnego pojęciem czynności procesowych, przy jednoczes‐ nym zaniechaniu jego zdefiniowania. Skoro poszczególne przepisy odwołujące się w swojej treści do terminu „czynność procesowa”, w tym przede wszystkim obszerny dział regulujący przepisy ogólne o czynnościach procesowych, mogą znaleźć zastosowanie wyłącznie do działań odpowiadających istocie czynności procesowych, praktyczna potrzeba zdefiniowania tych czynności nie budzi wątpliwości. Względy praktyczne sprowadzają się zatem do tego, że od określenia pojęcia czynności procesowej zależy właściwe zrozumienie oraz stosowanie wielu odnoszących się do nich przepisów. Potrzeba zdefiniowania pojęcia tradycyjnie pojmowanych czyn‐ ności procesowych wynika także z problematyki objętej niniejszą roz‐ prawą. Istota wszystkich podejmowanych w postępowaniu cywilnym czynności procesowych, niezależnie od ich zewnętrznego przejawu – tradycyjnego, czy elektronicznego – jest bowiem taka sama i wynika z określonej konwencji tego postępowania, tj. pewnych ustalonych już ram instytucjonalnych, w których czynność jest dokonywana. Dlatego też sprecyzowanie istoty elektronicznych czynności procesowych wy‐ maga uprzedniego określenia pojęcia czynności rozumianych trady‐ cyjnie. 2. Przegląd definicji czynności procesowych Dostrzegając potrzebę dokładnego określenia jednego z central‐ nych pojęć prawa procesowego, przedstawiciele polskiej procesualis‐ tyki, począwszy od końca XIX w., stworzyli wiele definicji czynności procesowych. Definicje te cechuje jednak różnorodność, a ich twórców dostrzegalny brak jednomyślności. Próby określenia pojęcia trwają do dnia dzisiejszego. Jak zauważa E. Waśkowski8, termin „czynności procesowe” funk‐ cjonował w nauce prawa cywilnego procesowego już w XIX w. Jednak posługujący się nim procesualiści długo nie widzieli potrzeby, bądź nawet możliwości, objęcia całego zakresu czynności procesowych jed‐ ną abstrakcyjną formułą oraz ustalenia ogólnych zasad dla tych czyn‐ ności. Próby sformułowania ogólnej definicji czynności procesowych pojawiły się dopiero pod koniec XIX stulecia w literaturze niemieckiej 8 Zob. E. Waśkowski, Istota czynności procesowych, Warszawa 1938, s. 2–3. 26 2. Przegląd definicji czynności procesowych oraz austriackiej. Jednak, zdaniem cytowanego autora, pionierskie w tym zakresie definicje pozostawiały wiele wątpliwości co do istoty czynności procesowych. Część z nich, nie zawierając w zasadzie żadnej rzeczywistej treści, nie dostarczała praktycznie żadnych kryteriów po‐ zwalających na rozstrzygnięcie znaczenia i zakresu definiowanego po‐ jęcia (np. czynności procesowe to czynności, z których składa się pro‐ ces). Część definicji uwzględniała jedynie wybrane elementy składające się na istotę czynności procesowych, nie dawała tym samym pełnego zakresu informacji niezbędnych do zdefiniowania pojęcia. Przykładem wspomnianych wyżej niepełnych definicji były definicje teleologiczne, określające pojęcie czynności procesowych z punktu widzenia ich celu (np. czynności procesowe to czynności zmierzające do określenia celu procesu), czy definicje opisowe, skupiające się wyłącznie na treści czynności procesowych. Powstrzymany wybuchem I, a następnie II wojny światowej rozwój nauki prawa procesowego, a tym samym rozwój problematyki pojęcia czynności procesowej, w okresie powojennym odzyskał swoją dyna‐ mikę. W Polsce jako pierwsi zajęli się szerzej wspomnianą problema‐ tyką W. Siedlecki9 oraz M. Waligórski10. W. Siedlecki za czynność pro‐ cesową w pierwszej kolejności uznał każdą czynność podmiotów procesowych, która według obowiązującej ustawy procesowej może wywrzeć skutki dla procesu cywilnego jako aktu prawnego złożonego. Przytoczoną definicję, opartą na przepisach kodeksu postępowania cy‐ wilnego z 1930 r., wspomniany autor uaktualnił w związku ze zmianą w zakresie podstawowego źródła prawa procesowego cywilnego. Mo‐ dyfikacja wiązała się z uzupełnieniem definicji o sformułowanie „for‐ malna”11. Na podstawie przytoczonej definicji można stwierdzić, że podstawowym jej elementem stał się skutek procesowy. Autor uważa bowiem, że każda czynność procesowa pozostaje w ścisłej łączności z całością procesu, zaznaczającej się w wywieranych przez nią dla pro‐ cesu skutkach. Nie chodzi tu jednak o ewentualne skutki materialno‐ prawne, wywierane bezpośrednio przez dokonanie samej czynności, jak przykładowo przerwanie biegu przedawnienia spowodowane wnie‐ sieniem pozwu. Definicja skupia się bowiem na zasadniczych skutkach czynności procesowej, które nie następują bezpośrednio z dokonaniem 9 W. Siedlecki, Czynności procesowe, PiP 1951, z. 11, s. 696 i n. 10 M. Waligórski, Proces cywilny. Funkcja i struktura, Warszawa 1947, s. 554 i n. 11 W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys..., s. 152. 27 Rozdział 1. Pojęcie czynności procesowych czynności, lecz wraz ze skutkami innych czynności procesowych łączą się w jednolity skutek procesu cywilnego. W przypadku czynności wniesienia pozwu skutek taki będzie się wyrażać w wydaniu przez sąd rozstrzygnięcia odnośnie do roszczenia dochodzonego pozwem. Rów‐ nież M. Waligórski przyjmuje skutek procesowy jako zasadniczy ele‐ ment tworzonej przez siebie definicji. Autor ten podkreśla bowiem, że czynnościami procesowymi są jedynie takie zdarzenia, które skiero‐ wane są na sprowadzenie pewnych skutków w postępowaniu cywil‐ nym. Do grupy definicji, których podstawowym elementem jest skutek procesowy, można również zaliczyć definicje tworzone przez, nawią‐ zujących do koncepcji Siedleckiego, M. Piekarskiego12, K. Korzana13, J. Lapierre a14 i J. Turka15. Dokonując modyfikacji definicji Siedleckie‐ go, M. Piekarski stwierdza, że czynnością procesową jest świadome za‐ chowanie się (działanie albo zaniechanie) podmiotu procesowego, po‐ zostające w bezpośrednim związku z postępowaniem cywilnym, wchodzące w skład stanu faktycznego przewidzianego w ustawie pro‐ cesowej normującej przesłanki, od istnienia których zależy wywołanie przez to zachowanie skutków przewidzianych w ustawie procesowej, dotyczących wszczęcia, biegu lub zakończenia postępowania. Z kolei K. Korzan definiuje czynność procesową jako każdą czynność świado‐ mie podjętą w postępowaniu cywilnym przez podmiot postępowania cywilnego, która może – według obowiązującego prawa procesowego – wywrzeć skutek dla tego postępowania. Zgodnie z definicją J. Lapierre a czynności procesowe to formalne czynności podmiotów procesowych, wpływające na wszczęcie, bieg lub zakończenie procesu, których wy‐ mogi prawne, warunkujące ważne powstanie tych czynności oraz ich skutki uregulowane są w ustawie procesowej. Natomiast J. Turek przez pojęcie czynności procesowej rozumie formalną czynność, świadomie podjętą w postępowaniu cywilnym przez podmiot postępowania cy‐ wilnego, która może – według obowiązującego prawa procesowego – wywrzeć skutek dla tego postępowania. 12 M. Piekarski, Czynności materialnoprawne a czynności procesowe w sprawach cywilnych (wybrane zagadnienia), SP 1973, z. 37, s. 110–111. 13 K. Korzan, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 1997, s. 128. 14 J. Lapierre, Ugoda sądowa w polskim procesie cywilnym, Warszawa 1968, s. 76–77. 15 J. Turek, Czynności dowodowe sądu w procesie cywilnym, Kraków 2003, s. 19. 28 2. Przegląd definicji czynności procesowych W literaturze prawa cywilnego procesowego pojawiły się postulaty wskazujące na potrzebę odejścia od definiowania czynności proceso‐ wych przy wykorzystaniu, pojawiającego się w przytoczonych defini‐ cjach, kryterium podmiotu postępowania, które sugeruje, że chodzi o podmiot już toczącego się postępowania, lub kryterium dokonania czynności w toku postępowania16. Autor wspomnianych postulatów, J. Jodłowski, podnosi potrzebę określania czynności procesowej we‐ dług jej przedmiotu, treści i skutków. Według niego istotne jest bowiem nie to, kiedy czynność procesowa zostaje dokonana (czy przed postę‐ powaniem, czy w jego toku), lecz jakie czynniki ją determinują, tj. jaki jest jej przedmiot, treść oraz jakie wywołuje ona skutki. W przypadku kolejnej definicji, autorstwa W. Berutowicza17, określenie pojęcia czynności procesowej przeszło widoczną ewolucję. Początkowo autor definiował czynność procesową mianem celowego i świadomego zachowania się, zmierzającego do spowodowania okreś‐ lonego rezultatu prawnego w postępowaniu sądowym, który to rezultat może polegać na kształtowaniu rozwoju procesu lub wpływaniu na treść wyroku. Jednak pod wpływem koncepcji cywilnoprocesowych stosunków prawnych18 dokonał on modyfikacji swej teorii. Opierając się na twierdzeniu, że składające się na treść stosunków prawnoproce‐ sowych uprawnienia oraz obowiązki procesowe dotyczą w zasadzie dokonywania określonych czynności procesowych, zdecydował się uwzględnić w definicji czynności procesowej – poza znanym z kon‐ cepcji Siedleckiego skutkiem – jej związek z realizacją praw oraz obo‐ wiązków procesowych. Za czynności procesowe uznaje on zatem te elementy działania podmiotów postępowania cywilnego, które są po‐ dejmowane dla wywołania określonych skutków prawnoprocesowych, na podstawie odpowiednich uprawnień lub w wykonaniu obowiązków procesowych, w formie uregulowanej przez prawo procesowe19. Na 16 J. Jodłowski (w:) M. Sawczuk (red.), Materiały z I ogólnopolskiego integracyjnego zjazdu cywilistów 28–30 września 1972 roku, Rzeszów 1974, s. 179–180. 17 W. Berutowicz, Znaczenie prawne sądowego dochodzenia roszczeń, Warszawa 1966, s. 47. 18 Zob. W. Berutowicz, O pojęciu cywilnoprocesowego stosunku prawnego (w:) J. Fiema, W. Gutekunst, S. Hubert (red.), Księga pamiątkowa ku czci profesora Witolda Świdy, Warszawa 1969, s. 310 i n.; W. Berutowicz, Cywilnoprocesowe stosunki prawne, PiP 1971, z. 3–4, s. 584 i n. 19 W. Berutowicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 1978, s. 193. 29 Rozdział 1. Pojęcie czynności procesowych koncepcji Berutowicza wzorują się m.in. S. Dalka20 czy J. Mokry21. Sformułowana przez J. Mokrego definicja czynności procesowych uwzględnia uświadomione i celowe zachowania się podmiotów postę‐ powania cywilnego, podejmowane na podstawie przewidzianych przez obowiązującą ustawę procesową uprawnień lub w wypełnianiu obo‐ wiązków procesowych, w formie procesowej i dla wywołania określo‐ nych skutków prawnych również unormowanych przez ustawę. Z. Resich22, definiując pojęcie czynności procesowej, wyraźniej podkreśla związek czynności procesowych ze stosunkami prawnopro‐ cesowymi. Związek ten opiera się według niego na funkcji czynności procesowych, polegającej na oddziaływaniu na powstanie, zmianę lub ustanie stosunków prawnoprocesowych. Skoro zatem czynność pro‐ cesowa wpływa na kształt cywilnoprocesowego stosunku prawnego, należy przez to pojęcie rozumieć formalną czynność podmiotu proce‐ sowego, która według prawa procesowego może wywołać zmianę lub ustanie stosunku prawnoprocesowego. Na podstawie powyższego przeglądu koncepcji czynności proce‐ sowych formułowanych w doktrynie prawa procesowego cywilnego, można stwierdzić, że występujące wśród wypracowanych przez po‐ szczególnych teoretyków definicji różnice generalnie nie mają charak‐ teru zasadniczych różnic merytorycznych. Można się zatem zgodzić z prezentowanym przez J. Mokrego poglądem, że odmienności w więk‐ szości przypadków mają charakter bardziej ilościowy, niż jakościowy23. Sprowadzają się one bowiem do wyliczenia mniejszej bądź większej liczby cech charakteryzujących definiowane czynności, przy jedno‐ czesnej zgodności poglądów odnośnie do wyróżnienia cech o charak‐ terze podstawowym. 20 S. Dalka, Czynności procesowe stron w procesie cywilnym, Palestra 1975, nr 9, 21 J. Mokry, Czynności procesowe podmiotów dochodzących ochrony praw w postę‐ powaniu cywilnym, Wrocław 1993, s. 55. 22 Z. Resich, Istota procesu cywilnego, Warszawa 1985, s. 91. 23 J. Mokry, Czynności procesowe podmiotów..., s. 53. s. 48. 30 3. Cechy czynności procesowych 3. Cechy czynności procesowych 3.1. Uwagi wstępne Przepisy prawa procesowego nie wskazują wprost elementów nie‐ zbędnych do prawidłowego określenia istoty czynności procesowych. Większość wypracowanych w doktrynie teorii czynności procesowych również nie ma charakteru wyczerpującego w tym względzie. Poszcze‐ gólne definicje uwzględniają jedynie część właściwości charakteryzu‐ jących ten specyficzny przejaw działalności ludzkiej, w konsekwencji nie odzwierciedlając w pełni ich istoty. Uzyskanie kompletnego obrazu wymaga bowiem określenia wszystkich istotnych cech tych czynności. 3.2. Czynność procesowa jako działanie lub zaniechanie Jak zauważa się w literaturze, każda czynność procesowa jest okreś‐ lonym zachowaniem się podmiotu postępowania, które może przybrać dwie formy, tj. działania i zaniechania24. Zarówno działanie, jak i za‐ niechanie mogą uzyskać status czynności procesowej w postępowaniu cywilnym. Z reguły zachowanie podmiotu postępowania będzie się wyrażać w działaniu, a zatem w podjęciu określonej aktywności. Może ono jed‐ nak przybrać formę zaniechania, tj. świadomego powstrzymania się od działania. Jak podkreśla J. Mokry25, zaniechanie może zostać uznane za czynność procesową, wyłącznie jeżeli jest ono dozwolonym niepodję‐ ciem określonej czynności, z którym prawo procesowe wiąże skutki prawne. Według powołanego autora możliwość skutecznego dokona‐ nia określonej czynności procesowej – czy to wyrażającej się w działa‐ niu, czy też w zaniechaniu – musi bowiem wynikać z przepisów prawa procesowego, przewidujących odpowiednie uprawnienie bądź nakła‐ dających odpowiednią powinność26. Aby zaniechanie mogło zostać uznane za przejaw czynności procesowej musi zostać podjęte w ramach przewidzianych przez prawo procesowe uprawnień. Świadome zanie‐ 24 Ibidem, s. 55; M. Piekarski, Czynności materialnoprawne a czynności procesowe w sprawach cywilnych (wybrane zagadnienia), s. 110–111. 25 J. Mokry, Czynności procesowe podmiotów..., s. 57. 26 Ibidem, s. 54–55. 31 Rozdział 1. Pojęcie czynności procesowych chanie czynności, której obowiązek dokonania przewiduje prawo pro‐ cesowe, nie jest wyrazem realizacji prawnie przewidzianego uprawnie‐ nia, lecz efektem dobrowolnej rezygnacji z wykonania prawnie usankcjonowanej powinności, co w świetle powyższych rozważań przekreśla możliwość nadania mu przymiotu czynności procesowej. Wśród zachowań wyrażających się w dozwolonym świadomym zanie‐ chaniu, których konsekwencje określa prawo procesowe, można wska‐ zać m.in.: niewypowiedzenie się co do twierdzeń strony przeciwnej o faktach (art. 230 k.p.c.), niezgłoszenie zastrzeżeń co do uchybień przepisom postępowania (art. 162 k.p.c.), niezłożenie przez pozwanego w odpowiednim terminie oświadczenia o zgodzie na cofnięcie pozwu (art. 203 § 3 zdanie drugie k.p.c.). Czynnością procesową nie będzie natomiast świadome zaniechanie czynności, której obowiązek doko‐ nania przewiduje prawo procesowe (np. niepoinformowanie sądu o zmianie miejsca zamieszkania stron bądź ich przedstawicieli – art. 136 k.p.c.). Jak zauważa W. Broniewicz27, u podstaw składających się na czyn‐ ności procesowe zachowań powinna spoczywać wola ich dokonania. Wydaje się, że chodzi w tym wypadku o wolę umożliwiającą człowie‐ kowi samodzielne podejmowanie decyzji w kwestii swoich zachowań. Jak zauważa M. Piekarski, od podmiotu podejmującego daną czynność zależy, czy ją podejmie, czy też nie28. Pojęcie woli w tym aspekcie oz‐ nacza zatem psychiczną zdolność człowieka do świadomego i celowego regulowania swego postępowania29. W konsekwencji zachowania te nie zostają całkowicie zdeterminowane przez los, instynkty czy siły wyższe. Aby powyższa przesłanka została spełniona w przypadku czynności procesowych, działanie podmiotu postępowania powinno się opierać na nieskrępowanej zdolności psychicznej, przejawiającej się w możli‐ wości obiektywnego uznania tego działania za swobodnie zamierzone i przejawione w postępowaniu cywilnym. Za czynności procesowe nie mogą bowiem zostać uznane odruchowe i nieświadome reakcje na bodźce zewnętrzne lub wewnętrzne, a zatem niezależne od woli pod‐ miotów postępowania (np. śmierć uczestnika postępowania). Należy zatem stwierdzić, że wola w znaczeniu zdolności człowieka do świa‐ 27 W. Broniewicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 1999, s. 83. 28 M. Piekarski, Czynności materialnoprawne a czynności procesowe w sprawach cywilnych (wybrane zagadnienia), s. 117. 29 Słownik Języka Polskiego, http://sjp.pwn.pl/. 32 3. Cechy czynności procesowych domego i celowego regulowania swego postępowania powinna spo‐ czywać u podstaw każdej czynności procesowej, ponieważ to od pod‐ miotu podejmującego daną czynność zależy, czy ją podejmie, czy też nie. Jednak w języku prawniczym na pojęcie woli spogląda się przez pryzmat jej prawotwórczych skutków. Z tej perspektywy w obrocie cy‐ wilnoprawnym pojęcie oświadczenia woli uwzględnia zmianę w ist‐ niejącym stanie prawnym, a w postępowaniu cywilnym obejmuje ono dążenie do wywołania analogicznych zmian w sytuacji prawnoproce‐ sowej. Tak rozumiane oświadczenia woli dominują w postępowaniu cywilnym. Jednak w doktrynie wskazuje się, że poza wolą rdzeniem czynności procesowej może być połączone oświadczenie woli oraz wiedzy, jak również wyłącznie wiedza30. Jak podkreśla J. Mokry, oświadczenia wiedzy, stanowiące środek opisu różnych wycinków obiektywnej rzeczywistości, wyrażające ugruntowane przeświadczenie o fragmentach tej rzeczywistości, charakteryzuje brak woli skierowanej na wywołanie skutków prawnoprocesowych31. Z oświadczeniami ta‐ kimi normy procesowe wiążą, co prawda, samoistne skutki prawne, aczkolwiek nie są one uwarunkowane wolą rozumianą w kontekście jej prawotwórczych skutków. W związku z tym, że oświadczenie woli w znaczeniu prawnym nie stanowi zasadniczego elementu każdej czyn‐ ności procesowej, nie można nadać woli charakteru samodzielnej właś‐ ciwości charakteryzującej każdą czynność procesową. 3.3. Podmioty czynności procesowej Jedną z cech charakteryzujących czynności procesowe stanowi wymóg dokonania czynności przez podmioty postępowania cywilne‐ go. Element ten pojawia się w przeważającej większości definicji32 od‐ 30 H. Dolecki, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 2006, s. 121; J. Mokry, Odwołalność czynności procesowych w sądowym postępowaniu cywilnym, War‐ szawa 1973, s. 116–118; M. Waligórski, Zarys polskiego procesu cywilnego, Kraków 1952, s. 135–136. 31 J. Mokry, Wykładnia procesowych oświadczeń w sądowym postępowaniu cywil‐ nym, SC 1975, t. XXV–XXVI, s. 193. 32 Zob. w szczególności W. Berutowicz, Postępowanie cywilne..., s. 192–193; W. Broniewicz, Postępowanie cywilne..., s. 83; S. Dalka, Sądowe postępowanie cywilne. Założenia ogólne i proces cywilny, Gdańsk 1984, s. 191; H. Dolecki, Postępowanie cywilne. Zarys..., s. 118; W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys..., s. 152. 33 Rozdział 1. Pojęcie czynności procesowych noszących się do pojęcia czynności procesowej i można go zaliczyć do podstawowych cech czynności procesowych, co do których panuje jednomyślność w doktrynie. Proces cywilny składa się z czynności dokonywanych przez pod‐ mioty procesowe, do których w nauce zalicza się: sąd, prokuratora i organizacje społeczne, strony procesowe, interwenientów ubocznych, Rzecznika Praw Obywatelskich, inspektora pracy oraz powiatowego (miejskiego) rzecznika konsumentów33. Z kolei w postępowaniu nie‐ procesowym czynności procesowe podejmowane są przez: sąd, uczest‐ ników postępowania, prokuratora i organizacje społeczne oraz inne uprawnione do tego przez przepisy szczególne podmioty34. Czynności procesowe są zatem czynnościami wspomnianych podmiotów postę‐ powania. Powyższa cecha czynności procesowych jest istotna ze względu na fakt, że na postępowanie cywilne składają się również działania osób trzecich, niebędących podmiotami procesowymi. Działania takie obej‐ mują m.in.: złożenie zeznań przez świadków, przedstawienie opinii przez biegłego, czynności tłumacza w zakresie przesłuchania świadka niewładającego dostatecznie językiem polskim, przedstawienie przez osobę trzecią dokumentu, będącego w jej posiadaniu, który stanowi dowód faktu istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy. Z uwagi na to, że osoby trzecie nie są podmiotami postępowania, ich działania, co do zasady, nie mogą zostać zaliczone do katalogu czynności proceso‐ wych35. Jak zauważa W. Berutowicz36, w przypadku osób trzecich nie występuje bowiem interes uzasadniający dopuszczenie do udziału w postępowaniu cywilnym w charakterze podmiotu tego postępowa‐ nia. Ich działania nie są podyktowane dążeniem do osiągnięcia okreś‐ lonego wyniku postępowania, lecz są konsekwencją impulsu zewnętrz‐ nego, jako że stanowią środek lub narzędzie dla sądu w zbieraniu materiału procesowego, koniecznego do prawidłowego rozstrzygnięcia 33 P. Cioch, J. Nowińska, Postępowanie cywilne, Warszawa 2007, s. 125 i n.; W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys..., s. 152; A. Zieliński, Postępo‐ wanie cywilne. Kompendium, Warszawa 2006, s. 33 i n. 34 K. Korzan, Postępowanie nieprocesowe, s. 128; W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postę‐ powanie nieprocesowe, Warszawa 2001, s. 57; A. Zieliński, Postępowanie cywilne..., s. 292 i n. 35 Z. Resich (w:) J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie cywilne, Warszawa 2009, s. 278. 36 W. Berutowicz, Znaczenie prawne sądowego..., s. 46. 34 3. Cechy czynności procesowych sprawy i zakończenia procesu. Dostarczają oni bowiem niezbędnego materiału faktycznego (świadkowie, osoby trzecie przedstawiające do‐ kumenty) lub pomagają swoją fachową wiedzą (biegli, tłumacze)37. Jak zauważa się w doktrynie38, osoby trzecie mogą niekiedy podej‐ mować czynności we własnym interesie. Sytuacje takie są związane z tzw. postępowaniem wpadkowym, którego wynik dotyczy tych osób bezpośrednio (np. postępowanie zażaleniowe wszczęte na skutek za‐ skarżenia orzeczeń sądu nakładających na świadka bądź biegłego grzywnę). W takim postępowaniu osoby te uzyskują status podmiotów postępowania, a ich czynności nabierają samodzielnego charakteru. W związku z powyższym M. Jędrzejowska, J. Turek, W. Siedlecki do‐ puszczają możliwość uznania dokonywanych przez te osoby w ramach postępowania wpadkowego czynności za czynności procesowe. Należy podkreślić, że nie zmienia to jednak statusu tych osób w postępowaniu, w związku z którym postępowanie wpadkowe zostało wszczęte. Nie są one w dalszym ciągu podmiotami postępowania merytorycznego. 3.4. Cel oraz skutek czynności procesowej W doktrynie39 zwraca się uwagę, że czynność procesowa powinna być zachowaniem celowym, którego efektem jest wystąpienie określo‐ nego skutku procesowego. Osiągnięcie celu zamierzonego przez pod‐ miot dokonujący czynności procesowej40 jest z reguły możliwe dzięki 37 W. Siedlecki, Czynności procesowe, s. 710. 38 Zob. M. Jędrzejewska, Wpływ czynności procesowych na bieg przedawnienia, Warszawa 1984, s. 19; J. Turek, Czynności dowodowe sądu..., s. 20; W. Siedlecki, Z. Świe‐ boda, Postępowanie nieprocesowe, s. 57. Przeciwko możliwości uznania podjętych w ra‐ mach postępowania wpadkowego czynności osób trzecich wypowiada się Z. Świeboda – zob. Z. Świeboda, Czynności procesowe w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1990, s. 16. 39 Zob. w szczególności W. Berutowicz, Znaczenie prawne sądowego..., s. 49; H. Dolecki, Postępowanie cywilne. Zarys..., s. 118; M. Jędrzejewska, Wpływ czynności procesowych na bieg..., s. 20; J. Mokry, Czynności procesowe podmiotów..., s. 56; W. Sied‐ lecki, Czynności procesowe, s. 699. 40 W tym miejscu należy podkreślić, że cel może mieć oczywiście jedynie człowiek podejmujący określone działanie, nie zaś samo działanie (np. czynność procesowa). W związku z powyższym dokonane w tytule rozdziału wyróżnienie właściwości „celu czynności procesowej” jest jedynie pewnym uproszczeniem, celowym skrótem. Zob. m.in. I. Bogucka, Funkcje prawa. Analiza pojęcia, Kraków 2000, s. 56; Z. Ziembiński, O pojmowaniu celu, zadania i funkcji prawa, PiP 1987, z. 12, s. 17. 35 Rozdział 1. Pojęcie czynności procesowych przejawianiu wielu rozmaitych zachowań, składających się na czyn‐ ność procesową. Zachowania te, przyczyniając się do urzeczywistnia‐ nia celów pośrednich, w konsekwencji prowadzą do osiągnięcia za‐ mierzonego celu głównego. Jednak, jak podkreśla W. Berutowicz41, żaden z tych pojedynczych zabiegów samodzielnie nie umożliwia rea‐ lizacji zasadniczego celu, a jedynie współtworzy czynność złożoną, która jako całość może taki cel osiągnąć. W związku z powyższym podkreśla się w doktrynie, że podejmowane przez podmiot postępo‐ wania pojedyncze czynności mogą zostać uznane za jedną czynność złożoną, jeżeli możliwe jest określenie celu, którego realizację mają za‐ pewnić. Jeżeli cel ten stanowi osiągnięcie pewnego skutku procesowe‐ go, a czynność może według obowiązującego prawa procesowego wy‐ wołać ten skutek, można ją nazwać czynnością procesową42. Przykładowo, czynność procesowa wniesienia pisma procesowego jest czynnością złożoną, wymagającą wielu pojedynczych, prostych zabie‐ gów, wśród których można wymienić m.in. zbieranie materiału fak‐ tycznego, sporządzanie pisma, opatrzenie pisma podpisem czy nadanie pisma, które dopiero z chwilą skutecznego dokonania przed sądem zi‐ szczają się jako pewna całość, współtworząc czynność procesową43. Z powyższych rozważań wynika, że czynność procesowa powinna być zachowaniem celowym, zmierzającym do wywołania określonego skutku dla postępowania cywilnego. Będące efektem czynności proce‐ sowych skutki dzieli się w nauce na dwie kategorie44. Pierwsza obejmuje bezpośrednie skutki konkretnej czynności procesowej, zależne od jej rodzaju oraz charakteru. Powstają one z chwilą skutecznego dokonania określonej czynności procesowej, wpływając na dynamikę przebiegu postępowania cywilnego przez nadanie postępowaniu określonego biegu lub wstrzymanie tego postępowania. Każda z podjętych czynno‐ ści dąży ponadto do wywołania skutku zaliczanego do drugiej ze wspomnianych wyżej kategorii, tj. skutku zasadniczego. Trzeba bo‐ wiem podkreślić, że do osiągnięcia jednolitego, końcowego skutku procesowego w żadnym postępowaniu nie wystarcza dokonanie jednej 41 W. Berutowicz, Postępowanie cywilne..., s. 192–193. 42 Zob. ibidem, s. 193; W. Siedlecki, Czynności procesowe, s. 704. 43 J. Mokry, Czynności procesowe podmiotów..., s. 56. 44 Zob. S. Dalka, Czynności procesowe stron..., s. 48–49; Z. Resich (w:) J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie cywilne, s. 278; J. Mokry, Czynności procesowe podmiotów..., s. 60–61; Z. Resich, Istota procesu..., s. 93; W. Siedlecki, Czynności procesowe, s. 703–704. 36 3. Cechy czynności procesowych tylko czynności. Stanowi on konsekwencję całego łańcucha czynności procesowych podjętych przez podmioty postępowania. W przeciwień‐ stwie do skutku bezpośredniego ma on charakter dalszego następstwa poszczególnych czynności procesowych, realizuje się bowiem dopiero w ostatniej czynności sądowej w postaci orzeczenia kończącego postę‐ powanie. Pozostaje zatem w zawieszeniu do czasu podjęcia przez organ sądowy ostatecznego rozstrzygnięcia45. 3.5. Dopuszczalność dokonania czynności procesowej Jak zauważa J. Mokry46, czynności procesowe w postępowaniu cy‐ wilnym są podejmowane w ramach odpowiednich uprawnień lub w wykonaniu odpowiednich powinności przewidzianych przez prawo procesowe. Stanowią sposób urzeczywistniania praw oraz powinności podmiotów postępowania cywilnego. Możliwość skutecznego doko‐ nania czynności procesowej wynika z przepisów prawa procesowego, które decydują o jej dopuszczalności przez określenie wspomnianego uprawnienia bądź powinności jej dokonania. Według wspomnianego autora podmioty postępowania cywilnego mogą bowiem dokonywać jedynie tych czynności procesowych, których wzorce przewidziane są w prawie procesowym. Z jednej strony czynności procesowe mogą stanowić sposób urze‐ czywistnienia praw przysługujących podmiotom postępowania cywil‐ nego. Jak wskazuje E. Waśkowski47, nie chodzi tu o prawa przysługujące permanentnie, jednocześnie istniejące od początku postępowania cy‐ wilnego, lecz o prawa powstające stopniowo w konsekwencji występo‐ wania określonych stanów faktycznych. Charakter przewidzianych przez prawo procesowe uprawnień do dokonania poszczególnych czynności procesowych nie jest jednolity i wymaga odmiennej inter‐ pretacji w odniesieniu do poszczególnych kategorii podmiotów postę‐ powania48. 45 Zob. J. Mokry, Odwołalność czynności procesowych..., s. 56; M. Piekarski, Czyn‐ ności materialnoprawne a czynności procesowe w sprawach cywilnych (wybrane zagad‐ nienia), s. 115; W. Siedlecki, Nieważność procesu cywilnego, Warszawa 1965, s. 44. 46 J. Mokry, Czynności procesowe podmiotów..., s. 54–55. 47 E. Waśkowski, Istota procesu cywilnego, PPC 1936, nr 12, s. 362. 48 Zob. uwagi w rozdziale 2. 37 Rozdział 1. Pojęcie czynności procesowych Jak podkreśla się w literaturze, w przypadku czynności proceso‐ wych podejmowanych przez sąd w ramach przewidzianych uprawnień, wraz z urzeczywistnieniem uprawnienia występuje również jednoczes‐ na realizacja nałożonych na ten organ obowiązków49. Z uprawnieniem do podjęcia określonej czynności powiązany jest zatem jednocześnie obowiązek jej podjęcia. Nie należy go jednak utożsamiać z obligato‐ ryjnością wyraźnie przewidzianą w stosunku do poszczególnych czyn‐ ności przez prawo procesowe. Wspomniany obowiązek wiąże się bo‐ wiem z właściwym wykonywaniem obowiązków sędziowskich, które nie dopuszcza jakiejkolwiek dowolności w przedmiocie dokonania przewidzianych przez nie czynności. Jednoczesne zestawienie uprawnienia do podjęcia czynności pro‐ cesowej z obowiązkiem występuje również w przypadku prokuratora (jak i podmiotów oraz organów występujących w postępowaniu cy‐ wilnym na prawach przysługujących prokuratorowi), który jest zobo‐ wiązany do wykorzystania uprawnień procesowych, jeżeli zachodzą podane w ustawie przesłanki uzasadniające potrzebę jego interwen‐ cji50. Wspomniany obowiązek działania mieści się w zakresie obowiąz‐ ków służbowych prokuratora, który jako funkcjonariusz państwowy realizuje w postępowaniu cywilnym ustawowe zadania w zakresie ochrony praworządności, co wyłącza dowolność w korzystaniu z przy‐ sługujących mu uprawnień procesowych. Z kolei w przypadku czynności procesowych stron oraz uczestni‐ ków postępowania, odnoszące się do poszczególnych czynności pro‐ cesowych uprawnienia cechują się wyłącznie fakultatywnością, która wyraża się w dowolności korzystania z przysługujących im uprawnień procesowych51. Decyzja w przedmiocie podjęcia konkretnej czynności procesowej leży zatem po stronie uprawnionych do jej dokonania pod‐ miotów. Uprawnieniom stron oraz uczestników postępowania nie to‐ warzyszy zatem analogiczny, jak w przypadku sądowych czynności procesowych, obowiązek. Przykładem formułowanego przez przepisy 49 Zob. m.in. W. Berutowicz, Postępowanie cywilne..., s. 194; B. Bladowski, Sędzia cywilista, Warszawa 1999, s. 24; S. Dalka, Podstawy postępowania cywilnego, Sopot 2005, s. 88; J. Mokry, Czynności procesowe podmiotów..., s. 72. 50 Zob. m.in. W. Masewicz, Prokurator w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1975, s. 58; S. Włodyka, Udział prokuratora w postępowaniu cywilnym w świetle nowego usta‐ wodawstwa, NP 1966, nr 9, s. 1045. 51 Zob. m.in. J. Mokry, Czynności procesowe podmiotów..., s. 72; W. Siedlecki, Czynności procesowe, s. 716. 38 3. Cechy czynności procesowych prawa procesowego uprawnienia do dokonania czynności procesowej może być możliwość wytoczenia powództwa wzajemnego (art. 192 pkt 2 k.p.c.) czy wniesienia odpowiedzi na pozew (art. 207 § 1 k.p.c.). Z drugiej strony czynności procesowe mogą być sposobem urze‐ czywistniania nałożonych przez prawo procesowe obowiązków. Obo‐ wiązek dokonania czynności procesowej uwzględnia m.in.: obowiązek odrzucenia pozwu przez sąd (art. 199 k.p.c.), obowiązek wydania przez przewodniczącego zarządzeń mających na celu przygotowanie rozpra‐ wy (art. 208 § 1 k.p.c.), obowiązek złożenia testamentu (art. 646 § 1 k.p.c.), obowiązek złożenia oświadczenia co do twierdzeń strony prze‐ ciwnej, dotyczących okoliczności faktycznych (art. 210 § 2 k.p.c.). Na‐ leży jednak zaznaczyć, że w przypadku czynności procesowych podej‐ mowanych w postępowaniu cywilnym nie chodzi o obowiązki w sensie cywilistycznym, którym podporządkowanie się można wymusić, rów‐ nież w drodze egzekucji. Obowiązki te w przeważającej większości na‐ leżą bowiem do kategorii nieegzekwowalnych powinności, tj. ciężarów procesowych52. Jak podkreśla M. Waligórski53, właściwy dla prawa pro‐ cesowego system ciężarów procesowych wprowadza konieczność dzia‐ łania wyrażającą się w wykonywaniu uprawnień przyznanych dla uzys‐ kania określonych korzyści procesowych. Ciężary procesowe stanowią zatem powinności, których nie można zrealizować w sposób przymu‐ sowy, ale którym dany podmiot musi się podporządkować, jeżeli chce uniknąć niekorzystnego skutku procesowego albo uzyskać korzystny rezultat54. Nieliczna natomiast jest kategoria obowiązków proceso‐ wych, którym podporządkowanie można wyegzekwować (np. obowią‐ zek zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi – art. 98 k.p.c.). Jak zauważa J. Mokry55, powiązanie dopuszczalności dokonania konkretnych czynności procesowych z przewidzianymi przez prawo procesowe uprawnieniami względnie powinnościami przesądza nie tylko w kwestii dopuszczalności czynności procesowych, lecz prowadzi również do nadania tym czynnościom konwencjonalnego charakteru. 52 A. Łazarska, Należyta dbałość o swoją sprawę w procesie cywilnym, PS 2009, nr 5, s. 52. 53 M. Waligórski, Proces cywilny. Funkcja i struktura, Warszawa 1947, s. 170 i n. 54 J. Jankowski, głos zabrany w dyskusji podczas seminarium „Problemy nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego – postępowanie rozpoznawcze”, które odbyło się w dniu 6 kwietnia 2005 r., relacja z seminarium dostępna na stronie: http://www.monitorpraw‐ niczy.pl/index.php?mod=m_aktualnosci cid=21 id=877. 55 J. Mokry, Czynności procesowe podmiotów..., s. 59. 39
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Elektroniczne czynności procesowe w sądowym postępowaniu cywilnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: