Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00388 005750 11252870 na godz. na dobę w sumie
Elementy analizy tensorowej - ebook/pdf
Elementy analizy tensorowej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1172-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> matematyka
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Podręcznik akademicki będący znacznym rozszerzeniem wykładu prowadzonego od wielu lat dla studentów fizyki i astronomii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zawiera unowocześniony kurs przeznaczony dla wszystkich, którzy używają tensorów w naukach fizycznych i technicznych. Czytelnicy znający analizę matematycznąj i algebrę liniową w zakresie standardowego kursu politechnicznego znajdą tu szczegółowe wyjaśnienie, czym jest rozmaitość różniczkowa, wektor i tensor oraz dlaczego wektor nie należy do przestrzeni, w której punktach jest zdefiniowany. Dużo uwagi poświęcono tu również zagadnieniom, które w tradycyjnych wykładach rachunku tensorowego są zazwyczaj pomijane: pochodnej Liego i jej związkom z symetriami i prawami zachowania, tensorom względnym i znajdowaniu linii geodezyjnych. Dodatkiem do głównego tekstu są liczne starannie przeliczone przykłady oraz wiele zadań. Ostatni rozdział, zachowując podręcznikowy, dydaktyczny charakter, jest zarazem monografią zastosowań analizy tensorowej do badania krzywizny i symetrii przestrzeni Riemanna oraz czasoprzestrzeni. Podręcznik ten będzie interesujący także dla matematyków, stanowi bowiem etap pośredni między klasyczną geometrią w przestrzeni trójwymiarowej a nowoczesną abstrakcyjną geometrią różniczkową rozmaitości.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

˚ycie religijne Tatarów na ziemiach Wielkiego Ksi´stwa Litewskiego w XVI–XIX wieku ZYCIE TATAROW_okladka:Layout 2 9/20/10 1:49 PM Page 1 Artur Konopacki (ur. 1975) absolwent Instytutu Historii Uniwersytetu w Białymstoku, obecnie adiunkt w Zakładzie Historii Wychowania na Wydziale Pedagogiki i Psychologii UwB. Interesuje si´ historià Tatarów oraz dziejami oÊwiaty od XVI do XIX wieku na obszarze Wielkiego Ksi´stwa Litewskiego. Pre zen to wa na ksià˝ ka przez pry zmat is la mu przed sta wia hi sto ri´ osad ni ków ta tar - skich przy by łych do Wiel kie go Ksi´ stwa Li tew skie go w XIV stu le ciu. Po ru szo no w niej ró˝ ne aspek ty ich ˝y cia re li gij ne go na prze strze ni XVI –XIX wie ku. Pra c´ za opa trzo no w in te re su jà ce ilu stra cje, cz´ sto wcze Êniej nie pu bli ko wa ne. W do bie co raz wi´k sze go za in te re so wa nia is la mem war to prze Êle dziç, w ja ki spo sób prze do sta wał si´ on na zie mie daw nej Rze czy po spo li tej i ewo lu ował w Êro do wi sku chrze Êci jaƒ skim. Lek tu ra umo˝ li wi zro zu mie nie te go, jak ró˝ ne wy zna nia współ ist nia - ły nie tyl ko obok sie bie, ale te˝ ze so bà. „Za le tà pra cy jest opar cie jej na sze ro kiej kwe ren dzie ar chi wal nej, szcze gól nie do ty czà - cej wie ku XIX; dla tej epo ki wno si spo ro da nych. Wy ko rzy sta no bo wiem nie zna ne wcze Êniej ma te ria ły – zwłasz cza z ar chi wów bia ło ru skich oraz ksi´ gi me try kal ne. Sensow nym uzu peł nie niem jest te˝ aneks”. (z re cen zji prof. An drze ja Za krzew skie go) Cena 35 zł ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Artur Konopacki A r t u r K o n o p a c k i W ˚ y c i e r e l i g i j n e T a t a r ó w n a z i e m i a c h i e l k i e g o K s i ´ s t w a L i t e w s k i e g o w X V I – X X w i e k u I Tatarzy_str.tyt:Layout 1 9/20/10 2:02 PM Page 1 ˚ycie religijne Tatarów na ziemiach Wielkiego Ksi´stwa Litewskiego w XVI–XIX wieku ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Tatarzy_str.tyt:Layout 1 9/20/10 2:02 PM Page 2 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Tatarzy_str.tyt:Layout 1 9/20/10 2:03 PM Page 3 Artur Konopacki ˚ycie religijne Tatarów na ziemiach Wielkiego Ksi´stwa Litewskiego w XVI–XIX wieku ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci Jan Tyszkiewicz Andrzej B. Zakrzewski Projekt okładki i stron tytułowych Zbigniew Karaszewski Redaktor prowadzący Szymon Morawski Redaktor Anna Chyckowska Redakcja techniczna Zofi a Kosińska Korekta Elwira Wyszyńska Skład i łamanie Marcin Szcześniak Ilustracja na okładce Meczet w Bohonikach, ok. 1873, fot. Kamila Morawska © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010 ISBN 978–83–235–0762–8 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 http:// www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy WUW: tel. (0 48 22) 55-31-333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Pracę niniejszą poświęcam pamięci Jusufa i Sadyki Konopackich – dziadków moich ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Źródła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 Rozdział I: Tatarzy żołnierze-osadnicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 Geneza osadnictwa tatarskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 Na Litwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 Nowy etap stosunków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 Status społeczny i prawny osadników tatarskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 Tatarzy w miastach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42 Rozdział II: Islam – religia Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 Narodziny islamu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 Doktryny religijne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62 Rytuały religijne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 Święta muzułmańskie – rok obrzędowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 Islam i Tatarzy w Wielkim Księstwie Litewskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 Rozdział III: Rozwój gmin muzułmańskich, tzw. dżemiatów . . . . . 83 Dżemiat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 Duchowieństwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 Wakuf . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 Meczety . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 Fundacje meczetów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 Cmentarze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Życie religijne Tatarów na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI–XIX w. Rozdział IV: Rękopiśmiennictwo muzułmanów na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 Rodzaje rękopiśmiennictwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 Koran . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 Tefsiry . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 Kitaby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 Chamaiły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 Daławary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 Inne rodzaje rękopiśmiennictwa religijnego; jego twórcy – pisarze, kopiści . . . . . . . 153 Rozdział V: Tatarzy litewsko-polscy w XIX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 Trudne czasy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 Tatarzy w Cesarstwie Rosyjskim w XIX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 Prawo budowy meczetów w Cesarstwie Rosyjskim w XIX wieku . . . . . . . . . . . . . . . 168 Dżemiat w Studziance i Winksznupiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 Znaczenie meczetów w życiu religijnym Tatarów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 Aneks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 Bibliografi a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 Streszczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 Indeks osobowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244 Indeks geografi czny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie życia religijnego Tatarów zamieszkałych na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI–XIX wieku1. Społeczność tatarska z WKL przez ponad sześćset lat niezmiennie wyznawała islam, lecz na skutek życia w otoczeniu chrześcijan nadała mu specyfi czny cha- rakter. Na litewskich terenach Tatarzy mieli bowiem prawo zachować swoją reli- gię oraz wznosić świątynie, co czynili, porzuciwszy step na rzecz osiadłego stylu życia w osadach i miastach. Na przestrzeni wieków społeczność ta w naturalny sposób była więc poddawana wpływom kultury chrześcijańskiej. Ślady mimowol- nej asymilacji możemy obserwować do dnia dzisiejszego, choćby na przykładzie cmentarzy muzułmańskich2. Tematyka tatarska od dawna ciekawiła historyków – wystarczy wspomnieć chociażby dzieło Adama Naruszewicza3 – lecz nie tylko ich. Największym zain- teresowaniem cieszyły się oczywiście zagadnienia dotyczące wojskowości oraz stosunków polsko-tureckich, polsko-tatarskich4. Najnowszą pracą tego typu jest książka Dariusza Skorupy z bardzo obszerną bibliografi ą odnoszącą się do tematyki tatarskiej w kontekście wojskowym oraz polsko-tatarskich stosunków 1 Niniejsza praca to zmodyfi kowana wersja rozprawy doktorskiej, napisanej pod kierunkiem dr. hab. Józefa Maroszka, profesora Uniwersytetu w Białymstoku. Rozprawa powstała w tymże uni- wersytecie, w Instytucie Historii. Praca naukowa została zaś sfi nansowana ze środków na naukę w latach 2005–2007 jako projekt badawczy nr 0171/H01/2005/29. 2 Zob. A. Drozd, M.M. Dziekan, M. Majda, Meczety i cmentarze Tatarów polsko-litewskich, Ka- talog zabytków tatarskich, t. II, Warszawa 1999. 3 A. Naruszewicz, Tauryka, czyli wiadomości starożytne i późniejsze o stanie i mieszkańcach Krymu do naszych czasów, Warszawa 1805. 4 J. Bartoszewicz, Pogląd na stosunki Polski z Turcją i Tatarami, Warszawa 1860; K. Puławski, Machmet-Girej chan Tatarów perekopskich i stosunki jego z Polską (1515–1523), [w:] Szkice i poszu- kiwania historyczne, seria II, Petersburg 1898; L. Kolankowski, Problem Krymu w dziejach jagiel- lońskich, „Kwartalnik Historyczny”, R. XLIX, 1935, nr 3; O. Górka, Uwagi orientacyjne o Tatarach polskich i obcych, „Rocznik Tatarski”, t. II, 1935; B. Baranowski, Polska a Tatarszczyzna w latach 1624–1629, Łódź 1948; idem, Stosunki polsko-tatarskie w latach 1632–1648, Łódź 1949; pracą wycho- dzącą poza wojskowość była niewątpliwie cenna pozycja tegoż autora: Znajomość Wschodu w dawnej Polsce do XVIII w., Łódź 1950. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Życie religijne Tatarów na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI–XIX w. dyplomatycznych5. Tematyka tatarska występowała również w pracach o Turcji czy islamie6. Choć sprawy wojskowe i kwestie stosunków wzajemnych zajmują uwagę uczo- nych, to nikt do dziś nie pokusił się o próbę monografi cznego ujęcia życia religij- nego Tatarów. Do tej pory w literaturze przedmiotu omawiano jedynie wybrane aspekty życia religijnego lub opisywano sam islam. Pierwszą bodaj pracą zajmu- jącą się zagadnieniami religii Tatarów jest paszkwil Piotra Czyżewskiego Alfurkan tatarski…7 Drugą pracę stanowi zaś odpowiedź na ów paszkwil, którą napisał nieznany nam bliżej Tatar Azulewicz pod tytułem Apologia Tatarów (1630). Wiek XIX przyniósł nieco więcej literatury związanej z Tatarami, jednak w większości nadal była to historia wojskowości. Za najpoważniejszą rozprawę poruszającą tematy związane z islamem należy uznać Wykład wiary mahometań- skiej pióra Józefa Sobolewskiego8. W sposób pośredni do aspektów religijności odnosiło się opublikowane przez Antoniego Muchlińskiego Zdanie sprawy9. Kwestie tatarskie poruszał również Tadeusz Czacki10. O Tatarach pisał też Julian Bartoszewicz11. Istotne z religijnego punktu widzenia było ogłoszenie drukiem pełnego przekładu Koranu, którego autorstwo przypisuje się Janowi Tarak Bu- czackiemu12. Kolejne prace o Tatarach powstawały w okresie międzywojennym. Wówczas przede wszystkim ukazała się drukiem cenna i obszerna monografi a Stanisława Kryczyńskiego. Była to pierwsza próba zebrania i opracowania wiedzy na temat społeczności tatarskiej13. W okresie II Rzeczypospolitej powstało kilka prac przyczynkarskich związanych z tematem życia religijnego – ich autorami również 5 D. Skorupa, Stosunki polsko-tatarskie 1595–1623, Warszawa 2004. 6 T. Mańkowski, Orient w polskiej kulturze artystycznej, Wrocław–Kraków 1959; idem, Sztuka islamu, oprac. Z. Żygulski, Warszawa 1959; J. Reychman, Orient w kulturze polskiego Oświecenia, Wrocław–Warszawa–Kraków 1964; A. Dziubiński, Na szlakach Orientu. Handel między Polską a Im- perium Osmańskim w XVI–XVIII wieku, Wrocław 1998; idem, Stosunki dyplomatyczne polsko-turec- kie w latach 1500–1572 w kontekście międzynarodowym, Wrocław 2005; J. Hauziński, Tropem muzuł- mańskich dziejów, Toruń 2007; D. Orłowski, Chocim 1673, Warszawa 2007. 7 P. Czyżewski, Alfurkan tatarski prawdziwy na czterdzieści części podzielony, Wilno 1616. Kry- tycznym omówieniem tego paszkwilu zajął się zaś Krzysztof Grygajtis – zob. K. Grygajtis, Alfurkan tatarski prawdziwy siedemnastowieczny paszkwil na Tatarów litewskich, „Ze skarbca kultury”, z. 48, 1989, s. 7–37. 8 J. Sobolewski, Wykład wiary mahometańskiej, Wilno 1830. 9 A. Muchliński, Zdanie sprawy o Tatarach litewskich przez jednego z tych Tatarów złożone sułta- nowi Sulejmanowi w r. 1558, z j. tureckiego przełożył i objaśnił i materiałami historycznymi uzupełnił, „Teka Wileńska”, nr 4, 1858, s. 1–137. 10 Dzieła Tadeusza Czackiego, zebrał i wydał E. Raczyński, t. 1–2: Poznań 1844, t. 3: Poznań 11 J. Bartoszewicz, Pogląd na stosunki Polski z Turcją i Tatarami, passim. 12 Koran (Al-Koran) z arabskiego przekład polski Jana Murzy Tarak Buczackiego, Tatara z Podlasia, 13 S. Kryczyński, Tatarzy litewscy. Próba monografi i historyczno-etnografi cznej, Warszawa 1938 1845. Warszawa 1858. (reprint: Gdańsk 2000). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 11 byli Tatarzy. Wymienię tu badania Alego Woronowicza, Mustafy Aleksandro- wicza, Jakuba Szynkiewicza14. Tatarom poświęcił niewielkie studium Julian Talko-Hryncewicz15. Zainteresowanie Orientem, również tym lokalnym – naszym, szczególnie w okresie międzywojennym należy uznać za duże. Olgierd Górka na jednym ze zjazdów orientalistycznych postulował wręcz opracowanie Monumenta Islamitica res gestas Poloniae illustrantia16. W okresie powojennym zainteresowanie tematy- ką tatarską dotyczyło kontaktów między Tatarami a Rzecząpospolitą w większo- ści w kontekście konfrontacji. Osobą, która w okresie powojennym zwróciła uwa- gę badaczy na Tatarów w nowym świetle, był Maciej Konopacki17. Pierwszą próbę spojrzenia na religię Tatarów z perspektywy prawnej podjął poznański uczony Jacek Sobczak. W pracy, która stała się fundamentalnym dzie- łem z zakresu statusu prawnego tej społeczności, przedstawił również aspekt prawny religii osadników tatarskich18. Ważną, choć niepozbawioną błędów, pub- likacją była z kolei książka pióra Piotra Borawskiego i Aleksandra Dubińskiego19. W założeniu autorów miała przybliżyć czytelnikom nieznane zwyczaje i tradycję religijną osadników tatarskich. W roku 1989 ukazała się zaś praca wnosząca wiele nowych ustaleń w kwestii życia Tatarów. Jej autorem był warszawski historyk Jan Tyszkiewicz20. Jest ona cenna, ponieważ dzięki niej po raz pierwszy w takim stopniu społeczność tatarska została przedstawiona nie tylko jako zbiorowość żołnierzy, ale także jako środo- wisko osadników miejskich. Wymienić należy również artykuły, które pogłębiły naszą wiedzę na temat tej grupy. Do nich niewątpliwie należą prace Ryszarda Brykowskiego, Andrzeja B. Zakrzewskiego czy Piotra Borawskiego lub Witolda Sienkiewicza21. 14 A. Woronowicz, Kitab Tatarów litewskich i jego zawartość, „Rocznik Tatarski”, t. II, 1935; M. Aleksandrowicz, Legendy, znachorstwo, wróżby i gusła ludu muzułmańskiego w Polsce, „Rocznik Tatarski”, t. II, 1935; idem, Krótki zarys religii Islamu, Wilno 1937; J. Szynkiewicz, Tolerancja w Isla- mie, „Życie Tatarskie” 1934, nr 12, s. 4–7; idem, Literatura religijna Tatarów litewskich i jej pochodze- nie, „Rocznik Tatarski”, t. II, 1935, s. 138–144. 15 J. Talko-Hryncewicz, Muślimowie czyli tak zwani Tatarzy litewscy, Kraków 1924. 16 Sprawozdanie z III Zjazdu Orientalistycznego, „Collectanea Orientalia”, nr 6, Wilno 1934, s. 29–30. Poznań 1984. 17 M. Konopacki, O muzułmanach polskich, „Przegląd Orientalistyczny”, nr 3 (43), 1962, s. 225; idem, Piśmiennictwo Tatarów polsko-litewskich w nauce Polskiej i obcej, „Przegląd Orientalistyczny”, nr 3 (59), 1966, s. 193–204. 18 J. Sobczak, Położenie prawne ludności tatarskiej w Wielkim Księstwie Litewskim, Warszawa– 19 P. Borawski, A. Dubiński, Tatarzy polscy dzieje, obrzędy, legendy, tradycje, Warszawa 1986. 20 J. Tyszkiewicz, Tatarzy na Litwie i w Polsce. Studia z dziejów XIII–XVIII w., Warszawa 1989. 21 Wymieniam tu jedynie przykładowe pozycje bibliografi czne; pełne zestawienie wykorzystanej literatury zamieszczam w bibliografi i. R. Brykowski, Tatarskie meczety w Rzeczypospolitej, „Ochrona Zabytków” 1988, nr 3; A.B. Zakrzewski, O asymilacji Tatarów Rzeczypospolitej w XVI–XVIII w., [w:] Triumfy i porażki. Studia z dziejów kultury polskiej XVI–XVIII w., red. M. Bogucka, Warszawa 1989; idem, Osadnictwo tatarskie w Wielkim Księstwie Litewskim – aspekty wyznaniowe, „Acta Baltico - ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Życie religijne Tatarów na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI–XIX w. W końcu lat 80. XX wieku powstała książka toruńskiego językoznawcy Cze- sława Łapicza poświęcona kitabom – religijnym księgom tatarskim22. W ostatnich kilkunastu latach widać coraz większe zainteresowanie tatarskimi zabytkami rę- kopiśmienniczymi. Z prac poświęconych rozbiorowi językoznawczemu tatarskich ksiąg wymienić należy publikacje poznańskich badaczy: Andrzeja Drozda i Hen- ryka Jankowskiego23. Prócz prac zwartych trzeba wymienić czasopisma, w których poruszano za- gadnienia dotyczące życia religijnego. Redagowane były przez samych Tatarów i ukazywały się w okresie międzywojennym, wybuch II wojny światowej przerwał bowiem dobrze zapowiadającą się działalność wydawniczą. Przede wszystkim to: „Przegląd Islamski”, wychodzący w Warszawie od roku 1930 (pracami redakcyj- nymi kierował Wassan-Girej Dżabagi); „Rocznik Tatarski”, którego pierwszy nu- mer ukazał się w 1934 roku; „Życie Tatarskie”, wydawane od 1934 roku w Wilnie przez Związek Kulturalno Oświatowy Tatarów Rzeczypospolitej. Po II wojnie światowej pierwszym czasopismem, które zajęło się tematyką tatarską, był wydawany w Warszawie pod redakcją Stanisława Kałużyńskiego „Przegląd Orientalistyczny” ukazujący się od 1960 roku. Muzułmanie w Gdańsku od roku 1986 rozpoczęli wydawanie kwartalnika „Życie Muzułmańskie” pod re- dakcją Selima Chazbijewicza. Kolejne czasopisma to: „Świat Islamu”, wychodzą- cy w Sokółce od roku 1993; „Życie Tatarskie” pod redakcją Józefa Jusufa Kono- packiego, wznowione w 1998 roku również w Sokółce; „Rocznik Tatarów Polskich”, a więc wznowiony w roku 1993 pod zmodyfi kowanym nieco tytułem przedwojen- ny rocznik. Poza tym tematyka tatarska gościła na łamach „Przeglądu Wschod- niego”, ukazującego się od roku 1991, oraz „Acta Baltico-Slavica”, które są pub- likowane od roku 1964. Nie wolno pominąć rozwijającej się w końcu XX wieku literatury poświęconej Tatarom, która powstaje na Białorusi i Litwie. Jej istnienie wynika z nowych uwarunkowań społeczno-politycznych, które sprzyjają częstej wymianie myśli na- ukowej, oraz z aktywności środowisk tatarskich w tych krajach, bo to właśnie w ich -Slavica”, t. 20, 1989; idem, Tatarzy litewscy wobec władzy państwowej, od epoki wczesnonowożytnej po koniec wieku XX, [w:] Orientas Lietuvos Didžiosios kunigaikštijos visuomenės tradicijoje: Totoriai ir Karaimai, red. V. Bronius Pšibilskis, Vilnius 2008, s. 13–21; P. Borawski, O sytuacji wyznaniowej ludności tatarskiej w Wielkim Księstwie Litewskim i w Polsce (XVI–XVIII w.), „Euhemer: przegląd religioznawczy. Zeszyty Historyczne” 1980, nr 4 (118); idem, Tatarzy w miastach i jurydykach Radzi- wiłłów, „Przegląd Historyczny”, t. 82, R. 1991; idem, Tatarzy kozacy w Wielkim Księstwie Litewskim, „Acta Baltico-Slavica”, t. 23, 1996; P. Borawski, W. Sienkiewicz, T. Wasilewski, Rewizja dóbr tatar- skich 1631 r. – Sumariusz i wypisy, „Acta Baltico-Slavica”, t. 20, 1989. 22 Cz. Łapicz, Kitab Tatarów litewsko-polskich (Paleografi a. Grafi a. Język), Toruń 1986. 23 A. Drozd, Wpływy chrześcijańskie na literaturę Tatarów dawnej Rzeczypospolitej. Między anta- gonizmem a symbiozą, „Pamiętnik Literacki”, t. LXXXVIII, 1997; idem, Arabskie teksty liturgiczne w przekładzie na język polski XVII w.: zagadnienia gramatyczne na materiale chutb świątecznych, War- szawa 1999; H. Jankowski, Polish-Lithuania-Bielarusian Tatar Dokuments, [w:] „Materialia Turcica Band” 2003, nr 24; Klucz do raju. Księga Tatarów litewsko-polskich z XVIII wieku, w przekładzie i opracowaniu H. Jankowskiego i Cz. Łapicza, Warszawa 2000. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 13 kręgu powstaje coraz więcej nowych prac. Od roku 1991 w Mińsku stowarzysze- nie Tatarów-muzułmanów „Al-Kitab” rozpoczęło wydawanie kwartalnika „Байрам”, na łamach którego głównie omawiane są kwestie związane z islamem. W latach 1995–2003 również w Mińsku były organizowane konferencje poświę- cone zagadnieniom islamu, muzułmanom, Tatarom na ziemiach Białorusi, Litwy, Polski. Efektem tych spotkań są publikacje, które powstały dzięki zaangażowaniu między innymi Ibrahima Konopackiego i Jakuba Jakubowskiego. Niestety obaj inicjatorzy tych wydarzeń, redaktorzy kolejnych tomów materiałów pokonferen- cyjnych, już nie żyją. Ważne, aby środowisko białoruskich Tatarów podjęło trud kontynuacji tych spotkań i publikacji materiałów, gdyż stanowią one spory wkład w rozwój badań nad tatarszczyzną na historycznych ziemiach WKL. Poza wydaw- nictwami ciągłymi na Białorusi ukazywały się również periodyki wydawane przez środowisko Tatarów mińskich24. W tym miejscu warto zauważyć cenną dla naszych badań pracę o charakterze źródłowym autorstwa wspominanego powyżej biało- ruskiego historyka Tatara Ibrahima Konopackiego z Mińska25. Tatarzy na Litwie także prowadzą ożywioną działalność kulturalno-wydawni- czą. Od roku 1995 w Wilnie ukazuje się skierowana do środowiska muzułmań- skiego gazeta „Lietuvos totoriai”, zawierająca wiele cennych informacji o cha- rakterze popularnonaukowym26. Gazeta jest tłumaczona na język rosyjski i polski. Wspomnieć należy także o naukowych publikacjach litewskich historyków, języ- koznawców-Tatarów. Źródłowy charakter mają między innymi prace Galiny Miškinieniė27, Tamary Bairašauskaitė28. Z rozpraw dostarczających nam wiedzy źródłowej o społeczno- ści tatarskiej należy wymienić (niewydawaną przez samo środowisko) pozycję Lietuvos Metrika. To tylko przykładowe tytuły wychodzące nakładem naszych wschodnich sąsiadów, które zostały wykorzystane w niniejszej pracy. Literatura angielskojęzyczna w zdecydowanej większości poświęcona jest zaś kwestiom po- wstania, rozwojowi oraz dogmatom islamu29. W niniejszej książce wykorzystano również literaturę rosyjską. Tu na uwagę zasługuje praca Jurija Arapowa, który zebrał i opublikował dotyczące muzułma- nów prawodawstwo z XIX wieku30. 24 Каляндар Татар – Мусульман Беларусi на 1997 г 1417–1418 хiджры, Мiнск 1997, 400-лете мечети и мусульманской общины г. Минска, подгатовил, И. Канапацкий, Минск 1999. 25 I. Канапацкi, Крынiцы гiсторыi татар-мусульман Беларусi ý фондах Нацыянальнага архiва Рэспублiкi Беларусь (канец XVIII-пачатак XX ст.), „Białoruskie Zeszyty Historyczne”, z. 24, 2005, s. 166–187. 26 Archiwum gazety od roku 2004 www.tbn.lt/lt/ 27 G. Miškinienė, Seniausi Lietuvos Totorių rankraščiai. Grafi ka. Transliteracja. Vertimas. Tekstų struktūra ir turinys, Vilnius 2001. 28 T. Bairašauskaitė, Lietuvos totoriai XIX amžiuje, Vilnius 1996. 29 Pełną wykorzystaną literaturę zamieszczam w bibliografi i. 30 А.Ю. Арапов, Ислам в Российской империи (законодателые акты, описания, статистики), Москва 2001; Д.Ю. Арапов, Политика Российской империи по отношению к славянским и несла- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Życie religijne Tatarów na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI–XIX w. Choć dotychczas w historiografi i temat życia religijnego osadników tatarskich bywał przedmiotem zainteresowania, nie doczekał się jednak odrębnej publikacji. Podjęcie tego tematu okazało się zadaniem niełatwym, choć niezwykle interesującym. Czym zatem jest religijność i jak ją badać? Czy da się uchwycić w źródłach tę delikatną substancję? Religijność to częstokroć wypowiadanie niewyrażalnego. Najkrócej w słowach da się ją ująć jako osobową i pozytywną relację człowieka do Boga. Wyraża się ona w ludzkich przekonaniach, przeżyciach, procesach, sta- nach psychicznych31. Życie religijne jest terminem niezwykle pojemnym i wielo- znacznym. W niniejszej pracy termin ten (określenie) odnoszę nie tylko do bez- pośredniego sprawowania przez wiernych rytuałów religijnych. Dla tatarskich mieszkańców ziem WKL religia – poza bezpośrednią sferą duchowości – była niezwykle ważnym czynnikiem: elementem identyfi kacji, samookreślenia, wy- znacznikiem przynależności do specyfi cznej grupy społecznej, której odrębność miała swe fundamenty właśnie w odmienności religijnej. Z biegiem czasu społecz- ność tatarska ulegała ewolucji, czasem przekładało się to na chęć jednostek, by opuścić swój krąg kulturowy i wtopić się w miejscową społeczność. Ten podejmo- wany przez Tatara czy Tatarkę zabieg zwykle wiązał się z odrzuceniem islamu. Społeczność tatarska niekiedy adoptowała miejscowe wzorce i zachowania, co wydaje się procesem dość naturalnym. Dzięki temu muzułmanie żyjący na zie- miach WKL wykształcili interesujący, odrębny system religijno-obrzędowy. Stąd stosowanie w niniejszej pracy terminu (określenia) „życie religijne” nie ogranicza się jedynie do przedstawienia ich obyczajów i religii. Życie religijne przenikało się z życiem codziennym. Duchowny nie pełnił jedynie funkcji religijnej, był przewod- nikiem czy urzędnikiem. To przed nim zawierano wszelkiego rodzaju kontrakty, i nie mamy tu na myśli jedynie kontraktów małżeńskich. Życie religijne to troska nie tylko o byt imama czy o wybudowanie meczetu. To także troska o następne pokolenia. Należy zdawać sobie sprawę z tego, dlaczego owa religia była tak waż- na i dlaczego życie religijne Tatarów stanowiło dla nich tak istotny element egzy- stencji. Po przybyciu do WKL jedynie islam – wiara, którą przynieśli, dawała poczucie przynależności do wspólnoty. Na zewnątrz grupy byli obcy. Przy jakim- kolwiek badaniu grupy muzułmańskiej pamiętać należy, iż w jej przypadku życie religijne, owo sacrum, niemal nieustannie przenikało się z codziennością, profa- num, i nawzajem się uzupełniało. Religia stała się ich ostoją i spoiwem32. Temat pracy już sam w sobie rodzi pytania badawcze. Jak wyglądało życie religijne? Kim byli osadnicy i dlaczego wybrali ziemie Wielkiego Księstwa Litew- вянским группам дворянства на территории бывшей Речи Посполитой-Межславянские взаимо- отношения, Москва 1999. 31 C. Walesa, Rozwój religijności człowieka, Dziecko, t. I, Lublin 2005, s. 13. Zob. również É. Durkheim, Elementarne formy życia religijnego, Warszawa 1990; T. Węcławski, Wspólny świat religii, Kraków 1995; P. Załęcki, Wspólna religia jako grupa pierwotna, Kraków 1997. 32 Na temat wspólnoty religijnej w szczególności Tatarów – zob. Ислам i умма (обшчына) татар - мусульман Беларусi, Лiтвы i Польшчы на мяжы тысячагоддзяў. Матэрыялы VI мiжнароднай на- вукова-практычнай канферэнцыi, пад агульнай редакцыяй Л. Лыча i И. Канапацкага, Мiнск 2001. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 15 skiego, na jakich prawach i kto ich osiedlał? Jeżeli wyznawali inną wiarę, to czy nikt nie próbował ich nawracać na chrześcijaństwo? Kim byli ich duchowni, jak przedstawiała się ich spuścizna rękopiśmiennicza? Czy sami tworzyli swoje księ- gi, czy byli jedynie biernymi kopistami? A ich meczety? Kto je budował, fi nanso- wał, czy wolno było je wznosić w państwie, które borykało się z problemami na- jazdów tatarskich, a później tureckich – zatem z islamem? Jak funkcjonowało życie religijne Tatarów w Cesarstwie Rosyjskim w XIX wieku? Czy porzucali swoją religię, a jeśli tak, to: dlaczego, jakie były powody, motywacje? Cezurą przyjętą w pracy jest okres od XVI do XIX stulecia. Okres nowożyt- ny w życiu religijnym Tatarów zamieszkujących WKL był bowiem czasem ich okrzepnięcia w strukturach państwa polsko-litewskiego. Społeczność ta podlega- ła jednocześnie powolnemu procesowi transformacji społeczno-politycznej, po- dobnie jak całe społeczeństwo Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Tatarzy na ziemi WKL stanowili homogeniczną wspólnotę etniczną i religijną. Mimo to ulegali powolnej, wielopłaszczyznowej asymilacji. Możemy ją prześledzić zwłaszcza na przykładzie asymilacji językowej i kulturowej. Tatarzy porzucili swój język, strój, niektóre zwyczaje, zachowali jednak własną religię – islam, który na przestrzeni wieków uległ swoistej „europeizacji”. Tatarzy w okresie XVI–XVIII stulecia starali się o włączenie ich społeczności do pełnoprawnej szlachty, lecz jako „niewierni” nie mieli na to szans. Rzeczpospo- lita Obojga Narodów to państwo wielu narodowości, konfesji; wystarczy przypo- mnieć, że w roku 1655 w Wilnie znajdowały się 23 kościoły katolickie, 10 cerkwi unickich, 2 cerkwie prawosławne, świątynie ewangelickie: luterańska i kalwińska, bożnice Starego Zakonu, meczet tatarski. Już w XVII wieku mówiono, że nigdzie na świecie nie czci się Boga w sposób tak rozmaity, jak w Wilnie33. Wiek XIX to okres wielkich zmian również w środowisku tatarskim. Uznanie praw szlacheckich Tatarów żyjących w Cesarstwie Rosyjskim, włączenie ich do tzw. dworiaństwa, przyczyniło się do kształtowania warstwy tatarskich urzędni- ków. Podział państwa polsko-litewskiego spowodował, że funkcjonujące w jego ramach społeczności zostały rozbite. Zmiana sytuacji społecznej wymusiła prze- noszenie się do miast w poszukiwaniu pracy. Przemianom ulegało również życie religijne. Od roku 1831 społeczność tatarska z ziem dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego została podporządkowana Taurydzkiemu Mahometańskiemu Zarzą- dowi Duchownemu i muftiemu krymskiemu. Nowe zasady budowy świątyń, ko- nieczność zatwierdzania ich przez poszczególne szczeble administracji carskiej oznaczały trudne i kosztowne przedsięwzięcia. Warto wymienić jeszcze jeden argument za tak postawioną cezurą. Otóż do końca wieku XIX pomimo rozbiorów Tatarzy funkcjonowali w ramach jedne- go organizmu państwowego z formalnym oczywiście podziałem na Cesarstwo Rosyjskie i Królestwo Polskie. Po utracie suwerenności przez Rzeczypospolitą 33 A. Niemczykowa, Moje Wilno, [w:] Europa Nie prowincjonalna, pod red. K. Jasiewicza, Lon- dyn–Warszawa 1999, s. 96. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Życie religijne Tatarów na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI–XIX w. Tatarzy pozostali w swoich siedzibach, stąd określenie użyte w tytule pracy wyda- je się adekwatne również do stanu istniejącego w XIX stuleciu. Przedstawienie losów religijnych tej społeczności w tak wyznaczonych granicach czasowych jest więc konieczne, by w pełni scharakteryzować grupę tatarską. Całkowite rozbicie i podział społeczności tatarskiej zamieszkującej ziemie dawnej Rzeczypospolitej został dokonany w XX wieku w Jałcie. Podzielona spo- łeczność tatarska znalazła się w granicach obecnej Rzeczypospolitej, Białorusi, Litwy i Ukrainy. Obszar niniejszych badań zamyka się w historycznych granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego, a te przecież ulegały zmianom. Zasadniczo przyjąłem gra- nice z roku 1569. Dla lepszego zobrazowania sytuacji niekiedy wybiegam jednak poza ustalony obszar. Stąd też czasem padną tu nazwy miejscowości, które w XVII czy XVIII wieku nie wchodziły w obręb WKL, choć niegdyś do niego należały. Uznałem, iż takie odstępstwo jest uzasadnione. Praca składa się z pięciu rozdziałów, w których wyodrębniono podrozdziały. Rozdział pierwszy poświęcono początkom osadnictwa na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Kolejny dotyczy islamu, jego zasad i doktryn. Wymienione są również podstawowe rytuały religijne i święta. W rozdziale trzecim omówiono zaś rozwój sieci dżemiatów oraz rolę i znaczenie duchowieństwa, a także majątku, czyli wakufów przynależnych do dżemiatów. Starałem się też przedstawić, w jaki sposób oraz kto fundował meczety. W historiografi i od wielu dziesięcioleci funk- cjonuje przekonanie o potrzebie uzyskiwania specjalnych zezwoleń – przywilejów na wystawienie świątyni tatarskiej; w tej części pracy przedstawiłem swój sąd dotyczący tej kwestii. Rozdział czwarty służy scharakteryzowaniu spuścizny ręko- piśmiennej Tatarów. Na przestrzeni wielu wieków wytworzyli oni bowiem specy- fi czny język ksiąg religijnych. Te spisywane były w języku polskim czy też biało- ruskim, jednak do zapisywania służył alfabet arabski. Ukazuję również w tym rozdziale rodzaje i znaczenie poszczególnych ksiąg religijnych dla społeczności muzułmańskiej na ziemiach litewskich. Ostatni zaś rozdział, piąty, to próba uję- cia Tatarów w nowej porozbiorowej rzeczywistości – funkcjonowanie dżemiatów w Cesarstwie Rosyjskim i Królestwie Polskim. W tymże rozdziale staram się tak- że ukazać, jak zabory wpłynęły na funkcjonowanie religijne tatarskiej grupy. Niniejsza pozycja została wzbogacona o materiał ilustracyjny. Zawiera rów- nież aneks. Za pomocą tych elementów przedstawiłem najciekawsze materialne świadectwa życia religijnego, choć zdaję sobie sprawę z faktu, że wybór ten ma charakter subiektywny. W tejże rozprawie chciałem ukazać to, w jaki sposób tatarscy osadnicy, przy- byli na ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego, dostosowali się do warunków życia w nowej społeczności i nowym kontekście kulturowym. Nie sposób w jednej pracy szczegółowo scharakteryzować poszczególne elementy życia religijnego Tatarów, dlatego niniejsza książka w sposób syntetyczny ukazuje jedynie pewne procesy, które wpływały na funkcjonowanie całej grupy. Omówione procesy ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 17 budowania i fundowania świątyń oparłem na wybranych, acz nie jedynych zacho- wanych źródłach. Nie było moim celem opisywanie fundacji poszczególnych me- czetów, a jedynie ukazanie mechanizmu, jaki towarzyszył ich powstawaniu. Po- dobnie rzecz się ma przy wyborze imama czy też pozyskiwaniu wakufu. W trakcie powstawania niniejszej rozprawy pojawiło się kilka spostrzeżeń dotyczących naukowego obowiązku pogłębienia, a niekiedy rewizji istniejącego stanu badań nad tą społecznością. Konieczne jest bowiem przeprowadzenie w możliwie najbliższym czasie rzetelnych badań, opartych na nowym materiale źródłowym, na temat liczby osadników tatarskich34. Mogą one stać się przyczyn- kiem do nowych ustaleń w badaniach nad społecznością tatarską nie tylko w kon- tekście wojskowym. Warto byłoby zainteresować się losem społeczności tatarskiej w państwie pruskim, wyraźnie brakuje pełniejszej syntezy Tatarów w państwie Fryderyka Wilhelma. Być może doczeka się również swego badacza zaniedbany XIX wiek. A dzięki coraz szerszemu dostępowi do wschodnich archiwów Peters- burga, Moskwy czy Mińska wątek ten jest możliwy do realizacji. Kolejną sprawą są kwestie edytorstwa źródeł. Ważne wydaje się opracowanie i opublikowanie w całości rewizji Kierdeja, której rękopis przechowywany jest obecnie w moskiewskim archiwum. Cenną i ciekawą publikacją źródłową do po- znania dziejów Tatarów, ale nie tylko, może stać się paszkwil Piotra Czyżewskiego pozostający do tej pory jedynie w wydaniu z XVII wieku35. By lepiej poznać de- mografi ę społeczności tatarskiej, potrzebne jest zaś rozpoczęcie prac nad cyklicz- nym opracowywaniem i publikowaniem zachowanego materiału metrykalnego. Pytań i postulatów badawczych rodzi się wiele, bo i zakres jest szeroki, a temat Tatarów pozostaje w nikłym stopniu zbadany. To dobrze – znaczy to tylko tyle, że cały czas mamy szansę na wzbogacenie naszej wiedzy na temat tej nielicznej już dziś społeczności. Mam nadzieję, że niniejsza rozprawa uzupełni lukę w badaniach nad życiem religijnym społeczności tatarskiej. Postawione zaś w niej pytania pobudzą środo- wisko historyków do dalszych dociekań nad tą wciąż mało znaną społecznością. Źródła Badanie religijności to proces bardzo trudny, można bowiem zanalizować jedynie jej powierzchowną strukturę. Dzięki źródłom da się zaobserwować, jak powstawały i upadały świątynie, na ile tatarska społeczność angażowała się w ruch religijny. Nie zachowały się natomiast pamiętniki, które w sposób osobisty mog- łyby odnosić się do kwestii religijności i jej przeżywania. 34 Na temat liczby osadników tatarskich w XVI wieku zob. H. Łowmiański, Zaludnienie państwa litewskiego w XVI wieku. Zaludnienie w roku 1528, Poznań 1998, s. 160. 35 Jeden z kilkunastu egzemplarzy znajduje się w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego, Dział Starych Druków sygn. 4.14.8.10, nr mikrofi lmu 7908. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Życie religijne Tatarów na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI–XIX w. Przy pisaniu pracy zostały wykorzystane źródła rękopiśmienne i drukowane oraz literatura przedmiotu. W celu pozyskania źródeł przeprowadziłem kweren- dy archiwalne w zbiorach Centralnego Państwowego Archiwum Historycznego Rosji w Petersburgu. Przeprowadziłem również poszukiwania w zasobach Cen- tralnego Państwowego Archiwum Historycznego Białorusi w Mińsku oraz Grod- nie. Kwerendą zostały objęte zespoły przechowywane w Litewskim Państwowym Archiwum Historycznym Litwy w Wilnie. Przeprowadziłem również kwerendę w zbiorach ukraińskich – w Centralnym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie. Krajowa kwerenda objęła Archiwum Główne Akt Dawnych w Warsza- wie, Archiwum Państwowe w Białymstoku oraz Archiwum Państwowe w Lublinie, a także Archiwum Państwowe w Krakowie na Wawelu. Oprócz placówek archiwalnych badania źródłowe prowadziłem w bibliote- kach: w Petersburgu w Bibliotece Narodowej Rosji im. M. Sałtykowa-Szczedrina, w Wilnie w Bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego oraz w Bibliotece Litewskiej Akademii Nauk. Wykorzystałem też zbiory Lwowskiej Biblioteki Narodowej Ukrainy im. W. Stefanyka we Lwowie. W kraju przeprowadziłem poszukiwania w zasobach: Biblioteki Narodowej w Warszawie, Biblioteki Uniwersytetu War- szawskiego, Muzeum Czartoryskich w Krakowie oraz Biblioteki Głównej Uni- wersytetu w Białymstoku im. J. Giedroycia; przeszukałem także zasoby Muzeum Podlaskiego w Białymstoku. Wykorzystałem również zasoby Muzeum Religii w Grodnie. Dzięki uprzejmości imama Stefana Jasińskiego z Białegostoku mia- łem możliwość skorzystania z jego bogatej kolekcji rękopiśmiennych ksiąg. Pozyskany materiał źródłowy jest niezwykle fragmentaryczny. Penetrowałem księgi ziemskie, grodzkie i kolekcje dokumentów. Często materiał znajdował się w miejscach zupełnie niepasujących do jego proweniencji, na przykład metryki meczetu w Niemieży przechowywane w Bibliotece Akademii Nauk Litwy w Wil- nie znajdowały się w zespole karaimskim w materiałach po Firkowiczu. By zdobyć dane o XIX wieku, przeprowadziłem poszukiwania między innymi w zespołach dokumentów generała-gubernatora i komisji budowlanych. Sporo cennych infor- macji, choć bardzo rozrzuconych, odnalazłem w Archiwum Głównym Akt Daw- nych w Warszawie. Ze zbiorów tych wykorzystałem przede wszystkim inwentarze dóbr Radziwiłłowskich oraz inwentarze miejskie. Dzięki kwerendzie w Archiwum w Petersburgu odszukałem materiał dotyczący wznoszenia świątyń oraz konwer- sji na chrześcijaństwo. Niestety utrudniony dostęp, a w konsekwencji zamknięcie archiwum w roku 2005, spowodował, że nie wszystkie materiały udało się tu wy- korzystać36. Zasoby Archiwum w Grodnie wzbogaciły moją wiedzę o sposobie wyboru imama i wzniesieniu meczetu w Słonimiu. Bardzo ciekawe materiały pochodzą z Wilna. W Państwowym Archiwum Historycznym zachowały się między innymi dwa plany architektoniczne meczetów w Iwiu oraz w Niemieży. Interesujące 36 Do roku 2008 archiwum w Petersburgu pozostawało zamknięte. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 19 zasoby dotyczące tematyki tatarskiej posiada Biblioteka Litewskiej Akademii Nauk, ze zbiorów tej biblioteki wykorzystałem przede wszystkim akta metrykalne oraz materiały kartografi czne, zwłaszcza zachowaną mapę Fryderyka Getkanta z zaznaczonym osiedlem tatarskim i meczetem37. Niestety nie można w żadnej technice wykonać jej kopii38. Podczas badań w bibliotekach skupiłem się na ma- teriałach rękopiśmiennych, starych drukach. Drugim torem poszukiwań nauko- wych była praca z literaturą przedmiotu. Największą trudność w badaniach nad społecznością tatarską sprawiła mała liczba źródeł, ich bardzo duże rozproszenie oraz brak spójnego sposobu ich opi- sywania i archiwizowania. Znaczne kłopoty powoduje niekompletność danych na temat zniszczeń zasobu archiwalnego w czasie II wojny światowej. Dużym utrud- nieniem było zamknięcie archiwum w Petersburgu. Trudnością, z jaką się spot- kałem, bywał też czynnik ludzki. Nie dane mi było dotrzeć do przechowywanych w Grodnie, w Urzędzie Stanu Cywilnego, ksiąg metrykalnych meczetów znajdu- jących się obecnie na terenie Republiki Białoruś. Tatarzy z racji służby wojskowej czy też trudnienia się rzemiosłem sami nie wytworzyli zbyt wielu dokumentów. Najciekawszymi z nich są ich rękopiśmienne księgi, w których poza treścią reli- gijną często znaleźć można na marginesie ciekawe dopiski. Z uwagą należało korzystać z danych statystycznych przygotowywanych przez policję carską. Nie jest tajemnicą, że statystyka carska daleka była do ideału. Przy opracowywaniu zebranego materiału posiłkowałem się – rzecz jasna – coraz bogatszą literaturą przedmiotu. W tym miejscu pragnę serdecznie podziękować za pomoc i opiekę meryto- ryczną profesorowi Józefowi Maroszkowi. Dziękuję recenzentom pracy doktor- skiej – panom profesorom: Jackowi Sobczakowi i Janowi Tęgowskiemu – za wszystkie uwagi i wskazówki. Wyrazy wdzięczności za cenne krytyczne uwagi zawarte w recenzjach wydaw- niczych składam profesorom: Janowi Tyszkiewiczowi i Andrzejowi B. Zakrzew- skiemu, których wnikliwa ocena wpłynęła na ostateczny kształt pracy. Serdeczne podziękowania za wsparcie w trakcie pisania niniejszej książki chciałbym złożyć doktor Urszuli Wróblewskiej oraz wszystkim kolegom i koleżankom. 37 Biblioteka Litewskiej Akademii Nauk w Wilnie (dalej: BLAN), F. 299–924, F. 299–932; zob. W. Rewieńska, Plan Wilna Fryderyka Getkanta. Analiza kartografi czna, „Lituano-Slavica Posnanien- sia” 1994, t. VI, Poznań 1995, s. 45–54; tam też: S. Alexandrowicz, Uwagi do artykułu Wandy Rewień- skiej „Plan Wilna Fryderyka Getkanta”, s. 37–44. 38 W chwili oddawania niniejszej pracy do wydawnictwa ukazał się tom szczegółowo omawiający historię Łukiszek, a więc dzielnicy Wilna. W nim to zamieszczono szereg reprodukcji map – zob. V. Jogėla, E. Meius, V. Pugačiauskas, Lukiškės: nuo priemiesčio iki centro (XV a.–XX a. pradžia), Vilnius 2008. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== R O Z D Z I AŁ I Tatarzy żołnierze-osadnicy Geneza osadnictwa tatarskiego Genezie przybycia Tatarów i ich osadnictwu na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego poświecono już niejedną rozprawę. Szczególnie w ostatniej dekadzie XX wieku pojawiło się sporo ciekawych i nowatorskich publikacji dotyczących między innymi statusu społecznego osadników tatarskich1. Nie ma zatem potrze- by powtarzać znanych i dostępnych w literaturze przedmiotu ustaleń. Choć ni- niejsza praca nie dotyczy tematyki osadnictwa, warto jednak zastanowić się nad tym procesem. Zanim Tatarzy pojawili się na ziemi WKL, ich plemię, jak wiele podobnych, zjednoczył pod swoim dowództwem Czyngis-chan. Choć Tatarzy stanowili nie- wielką grupę w armii mongolskiej, w Europie cieszyli się złą sławą. Znani byli z napadów, gwałtów, grabieży i pustoszenia terenu, na którym się pojawili. Do- konywano tu jednak pewnej generalizacji: nie zauważano bowiem, że Tatarzy wchodzili w skład wielkiej armii mongolskiej odpowiedzialnej za te straty2. Nazwę „Tatarzy”, jako termin budzący strach i przerażenie, dość szybko skojarzono z podziemnym Tartarem. Już w średniowiecznych kronikach Mateusz z Paryża (w Chronica Maior) wspominał „o diabelskim ludzie Tartarów, którzy opuścili swoje siedziby na podobieństwo diabłów wychodzących z Tartaru, także słusznie 1 Nieoceniona praca S. Kryczyńskiego, Tatarzy litewscy; J. Sobczak, Położenie prawne ludności tatarskiej w Wielkim Księstwie Litewskim; J. Tyszkiewicz, Tatarzy na Litwie i w Polsce; K. Grygajtis, Osadnictwo Tatarów hospodarskich w Wielkim Księstwie Litewskim w XIV–XVIII w., „Rocznik Ta- tarów Polskich”, t. VIII, Gdańsk 2003; liczne artykuły P. Borawskiego, Tatarzy ziemianie w do- brach Radziwiłłów (XVI–XVIII w.), „Przegląd Historyczny”, t. LXXXII, 1991, z. 1; idem, „Tatarzy w miastach i jurydykach Radziwiłłów”, „Przegląd Historyczny”, t. LXXXIII, 1992; idem, Sytuacja prawna ludności tatarskiej w Wielkim Księstwie Litewskim (XVI–XVIII w.), „Acta Baltico-Slavi- ca”, t. 15, 1983; S. Dumin, Szlachta tatarska w Wielkim Księstwie Litewskim i jej zmiany w sytuacji prawnej w XVI–XVIII w., „Roczniki Historyczne”, R. LVII, 1991. Szerszą literaturę zamieszczam w bibliografi i. 2 O wyjaśnienie kwestii dookreślenia Tatarów pokusił się jako jeden z pierwszych Julian Barto- szewicz w: Pogląd na stosunki Polski z Turcją i Tatarami, s. 5. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 Życie religijne Tatarów na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI–XIX w. bywają nazywani Tatarami, c z y l i d i a bł a m i”3. Wojsko mongolskie (nazwa przemiennie stosowana w niniejszej pracy z określeniem „Tatarzy”) budziło strach i przerażenie, ale także podziw z powodu doskonałego opanowania sztu- ki wojennej. „Są doskonałymi, dzielnymi i wytrwałymi wojownikami. Bardzo zapalczywi, mało dbają o życie i narażają je na niebezpieczeństwo wszelkie. Po- wiem wam, dlaczego mogą zdziałać więcej niż inni ludzie. Często, bowiem, gdy zajdzie potrzeba, w drodze mogą i miesiąc nie jeść nic innego prócz kobylego mleka i mięsa przygodnie upolowanej dziczyzny. Koń zaś ich paść się będzie trawą przygodnie spotkaną i nie potrzeba dlań zbierać jęczmienia ani siana. Są bardzo swoim zwierzchnikom posłuszni i zapewniam was, że gdy trzeba, pozo- stają całą noc w pełnym uzbrojeniu na siodle lub dwie doby nie zsiadając z konia, zaś koń postępuje naprzód, pasąc się ustawicznie. Nie masz na świecie wojska bardziej wytrwałego na trud i znoje, tańszego i zdatniejszego do podbojów ziem i królestw. Okazało się to, gdy – jak słyszeliście i czytali w tej księdze – z niewol- ników stali się panami świata”4. Wojska mongolskie swój sukces zawdzięczały znakomitej organizacji, bezwzględnej dyscyplinie oraz nowoczesnym metodom walki, do jakich Europa nie była przygotowana. Grozę ponadto budziło przeko- nanie o wielkiej liczebności ich jednostek. Nie do końca odpowiadało to jednak prawdzie: Tatarzy po prostu zdobyli umiejętność sprawnego przemieszczania wielu mniejszych pododdziałów na dużych terenach. Ciekawym zabiegiem wy- korzystywanym w czasie działań wojennych przez Czyngis-chana i jego następ- ców była swego rodzaju wojna psychologiczna, do prowadzenia której wykorzy- stywano między innymi efekty hukowe (proch). Równie istotny w prowadzeniu działań bojowych był styl walki, nieznany i niezrozumiały dla ówczesnych: „Nie wdają się w walkę regularną wręcz, lecz ciągle osaczają wroga ze wszystkich stron i zasypują strzałami. Ucieczki w bitwie nie uważają za hańbę, lecz to stąd, to zowąd atakują nieprzyjaciela. Konie ich są tak wyćwiczone, że zwracają się to tu to tam z taką zręcznością jak psy, […]; gdyż każdy w najszybszej ucieczce zwra- ca się w tył z łukiem i wypuszczając strzały, razi konie i ludzi. I gdy przeciwnik jest przekonany, że rozbił ich i zwyciężył, sam tymczasem przegrał, gdyż stracił mnóstwo koni i ludzi”5. Ten rodzaj walki został później określony w Europie mianem „tańca tatar- skiego”. Tajemnicą skuteczności tej armii, zaobserwowaną przez średniowiecz- nego podróżnika, była niższa niż w średniowiecznej Europie cena utrzymania jeźdźca. Żadna ówczesna armia średniowieczna, a tym bardziej późniejsze, nie były w stanie konkurować pod tym względem z armią stepowców. 3 M. Polo, Opisanie świata, tłumaczył i przypisami opatrzył M. Lewicki, Warszawa 1993, s. 466. Zob. również średniowieczny opis Tatarów i ich zwyczajów etc. Wilhelm z Rubruk, Opis podróży, przełożył M. Olszewski, Kęty 2007, s. 78–89. 4 M. Polo, Opisanie świata, przeł. A.L. Czerny, wstępem i przypisami opatrzył M. Lewicki, War- szawa 1954, s. 194. 5 M. Polo, Opisanie świata, s. 196. Zob. J. Maroń, Legnica 1241, Warszawa 2008, s. 49–61. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Tatarzy żołnierze-osadnicy 23 Timur Karim. Z cyklu: Tatarzy „Orda Budziacka”. W 1206 roku Temudżyn został obrany przez kurułtaj (rodzaj sejmu stepowe- go składającego się z przedstawicieli mongolskiej arystokracji; warto wspomnieć, że zasiadały w nim również kobiety) chanem z tytułem Czyngis-chana6. To poli- tyka Czyngis-chana doprowadziła do zjednoczenia Wielkiego Stepu i była przy- czyną szeroko zakrojonych kampanii wojennych. Po śmierci tego wielkiego wodza jego efemeryczne imperium zaczęło się rozpadać. Tendencje odśrodkowe były dodatkowo wzmacniane polityką Księstwa Moskiewskiego, które w upadku lub też osłabieniu państwa mongolskiego widziało szansę na zrzucenie niewoli tatar- skiej. Wspomnieć należy, że Tatarzy podbili Ruś w 1237 roku, a do roku 1241 opanowali tak ważne ośrodki, jak Kijów, Czernihów, Halicz7. W roku 1380 w bi- twie na Kulikowym Polu wojska Dymitra Dońskiego rozbiły armię tatarską. Wsku- tek walk wewnętrznych państwo utworzone przez Czyngis-chana się rozpadło. Jego zachodnia część, tzw. Złota Orda8, powstała w wyniku podziału w roku 1227 – jako ułus Dżodziego. Rozkwit Złotej Ordy przypadł na okres rządów chana Özbega (1312–1342). Wówczas to – jak podaje Ibn Arabszaha – podróżować przez stepy można było „bez wszelkiej obawy i strachu”9. Po śmierci chana Özbega, w wyniku zatargów dynastycznych, rozpoczął się powolny upadek autorytetu cha- nów. Okresem upadku są już rządy Dżanibeka (1342–1357). Rozważając kwestię upadku Złotej Ordy, należy zastanowić się nad przyczy- nami takiego stanu rzeczy. Niewątpliwie jednym z powodów była jej wieloetnicz- 6 Tajna historia Mongołów. Anonimowa kronika mongolska z XIII w., oprac. S. Kałużyński, War- szawa 1970; idem, Dawni Mongołowie, Warszawa 1983. Urodzony pomiędzy 1155–1167, zmarł 1227. 7 J. Tyszkiewicz, Tatarzy na Litwie i w Polsce, s. 73. 8 B. Grekow, A. Jakubowski, Złota Orda i jej upadek, Warszawa 1953, s. 59–61; L. Bazylow, Historia Mongolii, Wrocław 1981. 9 B. Grekow, A. Jakubowski, Złota Orda i jej upadek, s. 214. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 Życie religijne Tatarów na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI–XIX w. na struktura. Samo wyodrębnienie się Złotej Ordy przebiegło po linii podziału ułusu Dżodziego na Siną Ordę (nazywanego też Złotą Ordą) i Ordę Białą. Lew Gumilow osłabienia władzy w Złotej Ordzie upatrywał w działaniach zmierzają- cych do islamizacji mieszkańców stepu, prowadzonej przez chana Özbega, co najprawdopodobniej spowodowało odejście części wojska na Ruś Moskiewską. Wydarzenie to wpłynęło dość znacząco na przebieg bitwy na Kulikowym Polu, gdzie został zwyciężony emir Mamaj, co z kolei powstrzymało ekspansję Litwy na Ruś10. Jednak kwestia migracji części Tatarów do Księstwa Moskiewskiego wymaga dalszych badań. Chęć islamizacji Ordy przez jej władców jest tylko jedną z hipotez stawianych wobec tego zjawiska. Za panowania chana Özbega znaczą- cy wpływ na politykę religijną mieli duchowni muzułmańscy, którzy poparli dzia- łania chana wprowadzającego islam i zwalczającego chrześcijaństwo11. Wydaje się jednak, iż najistotniejszą przyczyną rozpadu – poza wewnętrznymi konfl iktami i często sprzecznymi interesami różnych grup – było uformowanie się i okrzepnięcie dużych ośrodków władzy, które rozpoczęły rywalizację o ziemie ruskie, takich jak: Wielkie Księstwo Moskiewskie, Wielkie Księstwo Litewskie, a także Królestwo Polskie. To polityka tych państw odprowadziła w znacznej mierze do szybkiego upadku potęgi Złotej Ordy. Pośrednią przyczyną było rów- nież osłabienie gospodarcze. Karawany do Chin nie wędrowały już przez Powoł- że. Wielkie miasta złupione po 1395 roku z trudem się odbudowywały. Rzemio- sło upadało, zasilając jedynie miejscowe rynki. Już po śmierci Dżanibeka (1357) nastąpił kryzys, którego objawem było psucie dobrej dotychczas srebrnej monety. Jednak załamanie nastąpiło po pustoszących najazdach Tamerlana. Zdawał on sobie sprawę z tego, że silna Złota Orda stanowiła duże zagrożenia dla jego osad rolniczych i cywilizowanych miast. Konsekwencją walk wewnętrznych w Złotej Ordzie były dalsze podziały i jej upadek. Na Litwie Kontakty Tatarów z Litwą sięgały czasów Olgierda (ok. 1303–1377)12. Już wówczas mogły przybyć pierwsze grupy osadników13. Istnieje prawdopodobień- stwo osadzenia Tatarów na ziemi litewskiej po bitwie nad Sinymi Wodami (1362). Olgierd, prowadząc aktywną politykę w kierunku wschodnim, mógł być zain- teresowany napływem i osadzaniem tu żywiołu tatarskiego14. Kolejny kon- takt ordyńców z władcami Litwy wiąże się ze znaną i często w ostatnim czasie 10 L. Gumilow, Dzieje etosu wielkiego stepu, Kraków 1997, s. 93. 11 J. Tyszkiewicz, Tatarzy na Litwie i w Polsce, s. 112, 118. 12 J. Tęgowski, Pierwsze pokolenia Gedyminowiczów, Poznań–Wrocław 1991, s. 47–57. 13 Na temat pierwszych osadników i formowania się różnego rodzaju osadnictwa w WKL zob. H. Łowmiański, Studia nad dziejami Wielkiego Księstwa Litewskiego, Poznań 1983. 14 Szerzej zob. J. Wolff, Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku, Warszawa 1895. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Tatarzy żołnierze-osadnicy 25 eksplorowaną przez historyków wyprawą Witolda (ok. 1348–1430)15 na step z roku 139716. Jak można przypuszczać, wyprawa ta miała na celu wypełnienie porozumienia zawartego między Witoldem a Tochtamyszem (?–1406)17. Jego geneza sięga cza- sów Olgierda, kiedy to miał być przyjęty pierwszy układ, na który powołuje się w 1382 roku Tochtamysz18. Najnowsze badania ukraińskich historyków pozwala- ją przypuszczać, iż układ Tochtamysza z Witoldem nie był pierwszym formalnym kontaktem między Tatarami i książętami litewskimi. Feliks Szabuldo, który prze- analizował układy-przywileje wydane władcom litewskim na ziemie ukraińskie podległe Złotej Ordzie, dochodzi do wniosku, iż przywilej Tochtamysza, uznawa- ny do tej pory zarówno przez historiografi ę polską, jak i ukraińską za pierwowzór, nie był pierwszy! Autor stawia hipotezę, że pierwszym – niezachowanym wpraw- dzie do dnia dzisiejszego – jarłykiem donacyjnym na ziemie Ukrainy (interesuje mnie kwestia Tatarów zapewne w nim poruszona) była umowa Olgierda z Ma- majem – władcą Złotej Ordy. Zawarto go prawdopodobnie w roku 136119. Bada- nia Feliksa Szabuldy w tym przypadku są o tyle cenne, że wyraźnie wskazują na genezę późniejszych układów. Cofają one zatem kwestie osadnictwa na ziemiach litewskich do połowy wieku XIV. Dotychczas jedynie przypuszczano, że kontakty Tatarów z Olgierdem mogły wpływać na osadnictwo. Dziś, w świetle badań ukra- ińskich historyków, śmiało można stwierdzić, że działalność polityczna Olgierda i Mamaja dawała podstawy osadnictwu dobrowolnemu, a nie – jak dotąd sądzo- no – jedynie jenieckiemu. Zatem rewizji musi ulec również stwierdzenie, że to Tochtamysz wypracował porozumienie z Witoldem. W krytycznej dla siebie sytu- acji powołał się on jedynie na nie i je odnowił. Tochtamysz, w obawie o własne życie, po przegranej z wojskami Tamerlana około 1396 roku szukał schronienia u Witolda. Wielkie Księstwo Litewskie dą- żyło do władania ziemiami na Wschodzie i zabezpieczenia wschodniej i południo- wo-wschodniej granicy. Witold zapewne chciał realizować własną politykę wschod- nią w partnerstwie z Tochtamyszem, tak jak wcześniej czynił Olgierd. Cechą charakterystyczną kontaktów Litwy ze Złotą Ordą były na przemian występujące 15 J. Tęgowski, Pierwsze pokolenia Gedyminowiczów, s. 207–211. 16 Krótką charakterystykę osadników pierwszej ćwierci XV wieku zob. A.J. Rolle, Dzieje osadnic twa na wołoskim pograniczu. Sylwetki i szkice historyczne i literackie, seria IX, Kraków 1893, s. 255–256. Zob. J. Bartoszewski, Pogląd na stosunki Polski z Turcją i Tatarami, s. 104–113. Por. S.M. Kuczyński, Sine wody, Warszawa 1935. 17 O kontaktach Tochtamysza z Witoldem zob. A. Bumblauskas, Senosios lietuvos istorija 1009– 1795, Vilnius 2005, s. 143, 146. 18 J. Tyszkiewicz, Tatarzy na Litwie i w Polsce, s. 147. O jarłykach między innymi handlowych Tochtamysza i innych chanów zob. Тарханнуе ярлуки Тахтамуша, Тимур-Кутлука и Саддет –Гирея, И. Березин, Казань 1851. Zob. też o jarłyku Tochtamysza do Jagiełły z roku 1392: J. Bartoszewicz, Poglądy na stosunki z Turcją i Tatarami, s. 154–155. 19 F. Szabuldo, Czy istniał jarłyk Mamaja na ziemie ukraińskie?, „Lituano-Slavica Posnaniensia”, t. IX, Poznań 2003, s. 155, 163. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Elementy analizy tensorowej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: