Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00087 006936 14488881 na godz. na dobę w sumie
Elity ziemi halickiej i wołyńskiej w czasach Romanowiczów (1205-1269). Studium prozopograficzne - ebook/pdf
Elity ziemi halickiej i wołyńskiej w czasach Romanowiczów (1205-1269). Studium prozopograficzne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 354
Wydawca: Avalon Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7730-300-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Książka recenzowana to bardzo interesujący kierunek badań nad elitami ziem ruskich w czasach panowania synów Romana Mścistawowicza: Daniela i Wasylka. (...) Pomyślana jest pod kątem struktury dość nietypowo, bowiem podzielona jest na dwie części, z których pierwsza zawiera rozważania na temat zatożeń badawczych, druga natomiast podporządkowana jest prezentowaniu biogramów przedstawicieli elit wołyńskiej i halickiej, l...) Autor wykazuje, że nawet szczątkowa wiedza na temat elit ziem halickiej i wołyńskiej może okazać się pomocna do zrekonstruowania sposobu rozumowania ich cztonków, ich światopoglądu, możliwości rozwoju karier oraz wpływu na bieżące sprawy polityczne. Wyłowienie z narracji źródet w miarę dokładnych danych o politycznej sile wspierającej, bądź hamującej ambicje poszczególnych władców, jest niewątpliwie zaletą omawianej książki. Dzięki temu rozeznaniu możemy łatwiej zrozumieć procesy dziejące się na omawianym terytorium...

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ELITY ZIEMI HALICKIEJ I WOŁYŃSKIEJ W CZASACH ROMANOWICZÓW (1205–1269) 1 2 ELITY ZIEMI HALICKIEJ I WOŁYŃSKIEJ W CZASACH ROMANOWICZÓW (1205–1269). STUDIUM PROZOPOGRAFICZNE ADRIAN JUSUPOVIĆ 3 Książka wydana przy współpracy Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk Redakcja i korekty Katarzyna Kowalska Projekt okładki i stron tytułowych Studio PIWNICA Na okładce: Fragment miniatury z Latopisu Radziwiłłowskiego z XV wieku (całość w zbiorach Rosyjskiej Akademii Nauk) Copyright by Adrian Jusupović, Kraków 2013 Wydawnictwo AVALON ISBN 978-83-7730-300-9 Z a m ó w i e n i a p r z y j m u j e Wydawnictwo AVALON T. Janowski Sp. j. ul. Fiołkowa 4/13 • 31-457 Kraków tel. +48 606 750 749 zamowienia@wydawnictwoAVALON.pl www.wydawnictwoAVALON.pl 4 SPIS TREŚCI Wstęp ...............................................................................................................11 Część I. Założenia badawcze .........................................................................................21 Rozdzial 1. Kronika halicko-wołyńska jako źródło do badań prozopografiacznych ..........23 1.1. Stan badań nad Kroniką halicko-wołyńską .......................................24 1.2. Chronologia Kroniki halicko-wołyńskiej ..........................................30 1.3. Wiarygodność Kroniki halicko-wołyńskiej .......................................34 1.4. Terminologia urzędnicza Kroniki halicko-wołyńskiej .......................37 Rozdział 2. Problemy indywidualizacji postaci w narracji Kroniki ....................................60 2.1. Imiona ...............................................................................................62 2.2. Patronimiki........................................................................................69 2.3. Imiona i patronimiki – niekonsekwencja autorów Kroniki halicko-wołyńskiej ..............................................................73 2.4. Przydomki i przezwiska ....................................................................74 Rozdział 3. Struktura biogramów .......................................................................................79 3.1. Imię, patronimik, przydomek, przezwisko i określenie, z którym występuje bojar w źródle ..................................................................79 5 3.2. Przynależność danej osoby do kategorii bojarów „uprzywilejowanych źródłowo” lub „nieuprzywilejowanych” ........81 3.3. Kariera ..............................................................................................81 3.3.1. Posiadane dobra oraz pochodzenie społeczne .......................82 3.3.2. Status społeczny .....................................................................86 3.3.3. Kontakty i powiązania elity urzędniczej ................................88 3.3.4. Służba na dworze władcy .......................................................88 3.4. Podsumowanie biogramu ..................................................................90 3.4.1. Przybliżona data narodzin ......................................................90 3.4.2. Starszeństwo ..........................................................................93 3.4.3. Data i miejsce śmierci ............................................................94 3.4.4. Powiązania rodzinne ..............................................................95 Część II. Biogramy elity ziemi wołyńskiej i halickiej ....................................................99 1. Aktai / Актаи ..................................................................................101 2. ciwun szjumawiński/szumljański Aleksander / Олександръ тивоунъ Шюмавиньскъıи .............................................................102 3. dworski Andrzej / Андрeи ..............................................................103 4. Andrzej / Андрей на двое будущу ................................................109 5. otrok Andrzej / отрок Андрей........................................................110 6. Arbuzowicze / Аръбоузовичи/Яръбузовичи ................................112 7. Borys / Борись ................................................................................113 8. Borys Meżibożskij / Борисъ Межибожьскыи ..............................114 9. Czuchma (Czuchoma) / Чюхома ....................................................115 10. Dawid Wyszatycz / Давыд Вышатичь ..........................................116 11. Demjan / Демьянъ ..........................................................................118 12. Deonisij/Dionizy Pawłowicz / Деонисий Павловичъ ...................125 13. Dobrogost / Доброгост ..................................................................127 14. Dobrosław Sudicz / Доброславъ Судьичь ....................................128 15. Dobrynia / Добрынин ....................................................................134 16. Dymitr / Дмитръ ............................................................................135 17. Dzierżykraj Wołodysławicz / Держикраи Володиславичь ...........138 18. Filip / Филипъ ................................................................................139 19. Fiodor Dymitrowicz / Федоръ Дмитровичь .................................142 20. Gawrył Dusziłowicz / Гаврил Душиловичь .................................143 6 21. Gawrył Iworowicz / Гаврило Иворовичь ......................................145 22. Gleb / Глeбъ ....................................................................................146 23. Gleb Potkowicz / Глeбъ Потковичь ...............................................147 24. Gleb Sudyłowicz / Глeбъ Судиловичь...........................................148 25. Gleb Wasylewicz / Глeбъ Василевичь ...........................................150 26. Gleb Zeremiejewicz / Глeбъ Зеремeевичь ....................................151 27. Grzegorz Wasylewicz / Григор Василевич ...................................157 28. Ilja (Eliasz) Szczepanowicz / Илия Щепановичь .........................163 29. Iwan (Jan) Dymitriowicz / Иванъ Дмитрeевичь ...........................164 30. Iwan (Jan) Michałkowicz / Иванъ Михалковичь ..........................165 31. Iwanko (Janek) Stanisławowicz / Иванко Станиславичь .............168 32: Iwor Molibożicz / Иворъ Молибожичь ..........................................169 33. Izebołk / Изеболкъ .........................................................................170 34. Jakow (Jakub) Markowicz / Яков ...................................................171 35. Jan / Ян ...........................................................................................173 36. Janiec / Янец ...................................................................................174 37. Jaropełk / Ярополкъ .......................................................................175 38. Jarun* / Ярон, Ярунъ .....................................................................176 39. Jawołod / Яволодъ..........................................................................179 40, 41. Jerzy [włodzimierski] i tysięcznik przemyski Jerzy / Юрьи .....180 40. Jerzy [włodzimierski] / Юрьи ........................................................182 41. tysięcznik przemyski Jerzy / Юрьи ................................................183 42. Jerzy Janiewicz / Юрьи Яневичь ...................................................184 43. Jerzy Prokopicz/ Прокопьичя Юрья .............................................184 44. Jerzy Witanowicz / Юрьий Витановичь .......................................185 45. Jurgij (Jerzy) Domamericz / Юрьгии (Юрьи) Домамeричь .........186 46. Klim Christinicz / Климъ Хрьстиничь ..........................................192 47. Klimiąt (Klimont) / Климт ..........................................................193 48. Konstanty Połožišiło / Костянтинъ/Коснятин ..............................194 49. Ławrientij (Wawrzyniec) / Лаврентей ...........................................197 50. Łazor (Łazarz) Domażyrec / Лoзорь/Лазорь Домажирець ..........198 51. wojewoda połowiecki Łazor (Łazarz) / Лазорь .............................199 52. Łuka (Łukasz) Iwanowicz / Лука Иванович .................................201 53. Maciej / Матeй ...............................................................................202 54. Michał / Михайлo ..........................................................................202 7 55. Michałko Glebowicz zwany Skuła / Михалкo Глeбовичъ zwany Скулa ...................................................................................203 56. Mikifor / Микифоръ ......................................................................204 57. Mikuła / Микула .............................................................................205 58. Milej / Милeи .................................................................................206 59. piastun Mirosław / Мирославъ-дядькa .........................................210 60. Mirosław [halicki] / Мирославъ ....................................................217 61. Moisi/Mojsiej (Mojżesz) / Моиси ..................................................221 62. Molibogowicze / Молибоговидьчь/Молибоговичи .....................222 63. Monczuk / Мончюкъ ......................................................................225 64. Mstibog / Мьстьбoгъ......................................................................226 65. Mścisław / Мьстиславъ..................................................................227 66. Nezdił / Нездил ..............................................................................228 67. Nezdiłowa / Нездилова ..................................................................229 68. Oleksy Orieszko / Олексы Орeшькa .............................................230 69. Paweł / Павeл .................................................................................231 70. Pereneżko / Перенeжько ................................................................232 71. Preibor / Преиборъ .........................................................................233 72. Racisław Juriewicz / Ратиславъ Юрьевичь ...................................234 73. Semen (Siemion) Ołujewicz / Семен Олуевичь / Семьюнъ Олюевичь ......................................................................235 74. Semjun (Siemion) Kodninskij / Семьюна Кодьниньск ................236 75. Semjunko (Siemionko) Rudy / Семьюнко Чермьный ..................238 76. Stanisław Mikulicz / Станиславъ Микуличь ................................240 77. Stepan (Stefan) / Степанъ ..............................................................241 78. Stepan (Stefan) Rodiwicz zwany Miedusznik / Степан Медушник / Степан Родивич ..........................................242 79. Sudysław (Sędzisław) / Судислав ..................................................243 80. Sudysław (Sędzisław) Ilicz / Судислав Ильюч .............................262 81. Szełw / Шелв, Шьльв ....................................................................263 82. Wasylko Gawryłowicz / Василко Гавриловичь ............................264 83. Węczesław (Więcesław, Wacław) Tłusty/Włodzimierski / Вҗчеславъ Толъстъıи/Володимерьскъıи .....................................267 84. Wołdrys / Волъдрись .....................................................................270 85. Wołodysław [halicki] / Володиславъ .............................................272 86. Wołodysław Juriewicz / Володиславъ Юрьевичь ........................272 8 85. Wołodysław [halicki] / Володиславъ .............................................274 86. Wołodysław Juriewicz / Володиславъ Юрьевичь ........................275 87. Wołodysław Kormiliczicz / Володислав Кормиличичь ...............276 88. Wołodysław Witowicz / Володиславъ Витовичь ..........................288 89. Worotisław (Wrocisław, Warcisław) / Воротиславъ ......................288 90. Wyszata / Вышата ..........................................................................289 91. Zbysław Stanisławowicz / Збъıславъ Станиславичь ....................290 92. Zernko / Зернько ............................................................................292 93. Żelisław / Желиславъ, Жилиславъ ................................................293 94. Żyrosław / Жирославъ ...................................................................298 95. Żyrosław [halicki] / Жирославъ ....................................................299 Zakończenie ...................................................................................................305 Aneks Czy Cyryl pieczętnik jest tożsamy z metropolitą kijowskim Cyrylem II? ....313 Аннотация .....................................................................................................317 Bibliografia ....................................................................................................321 Indeks osobowy .............................................................................................337 Indeks geograficzny .......................................................................................349 9 10 WSTĘP Wyjątkowa pozycja polityczna bojarstwa halickiego w XIII w. została za- uważona już w pracach syntetycznych historyków drugiej połowy XIX w. Jej wzmocnienie wiązali oni z dziejami księstwa i dynastii tam panującej w XII w. Przebieg rządów Włodzimierza Wołodarewicza i jego potomków w księstwie halickim od końca lat 40 XII w. do około 1198 r., uważali za przyczynę ukształ- towania się i wzmocnienia miejscowych elit. Książę nie posiadając odpowied- niej ilości synów, którzy mogliby rządzić w ważniejszych ośrodkach miejskich jego ziem, przekazywał je w zarząd bojarom chcąc sprawnie nimi władać. Ci z czasem zyskali nie tylko wpływy w miejscowym społeczeństwie, ale także roz- szerzyli swoje dziedziczne włości. Rozwój ekonomiczny oraz uzyskana pozycja społeczna spowodowała, że w większym stopniu niż w pozostałych udzielnych księstwach, ta grupa miała wpływ na miejscową i zagraniczną politykę księcia, stając w gruncie rzeczy w obronie własnych interesów 1. 1 M. Smirnov, uważał, że była zasadnicza różnica między bojarami halickimi a pozostałych ziem ruskich. Miejscowi książęta nie zmieniali książęcych udziałów. „Ta niepodzielność państwowa, spowodowała oczywiście, umocnienie i wzmocnienie [bojarstwa], a w kon- sekwencji skonsolidowanie siły i znaczenia tej warstwy, która była głównym pomocni- kiem książąt w ich działaniach, a mianowicie warstwy bojarskiej”. Procesowi umacniania bojarów halickich sprzyjał fakt, że stali się oni bogatymi właścicielami ziemskimi, któ- rzy zajmowali najważniejsze stanowiska oraz rzadko spotykana sytuacja w pozostałych księstwach ruskich przechodzenia rządów z ojca na syna (por.: М. Смирнов, Судьбы Червоной или Галицкой Руси до соединения ея с Польшей, СПб 1860, s. 112–115 ). W. Kljuczevskij, napisał, że „halickie księstwo należało do liczby tych księstw ruskich znajdujących się na obrzeżu, które wcześniej wybiło się z kręgu księstw, gdzie panował kolejkowy porządek książęcych rządów, stając się odkrojonym kawałkiem z rodziny ru- 11 Wspomniana wyjątkowa pozycja bojarstwa halickiego w XII i XIII w. i zwią- zany z nią konflikt z książętami i bojarstwem księstw ościennych, stała się przed- miotem pogłębionych badań analitycznych. W klasycznych pracach Michaiła Hruszewskiego oraz Włodzimierza Paszuty dotyczących dziejów Rusi Halicko- -Wołyńskiej, wiele miejsca zostało poświęcone elitom omawianego obszaru2. Po- wstały studia dotyczące stricte tego problemu: kilkadziesiąt artykułów i książek3 skich księstw. Tam bojarstwo ukształtowało się w liczną i potężną klasę, która z powodze- niem konkurowała z księciem i zdecydowanie nad nim triumfowała. Można zauważyć, że bojarstwo starało się tam doprowadzić księcia do takiej sytuacji, żeby on tylko panował, a nie rządził, oddając rzeczywiste rządy krajem w ręce bojarów” (por.: В.О. Ключевский, Боярская дума Древней Руси, М. 1902, s. 68–70). D. Bagaliej, uważał, że siła bojarstwa halickiego leży w małej liczbie członków halickiej książęcej dynastii, w konsekwencji czego władanie ziemią przeszło w ręce bojarów, a nie książęcych synów jak w innych księstwach ruskich. Nawet w głównych miastach rządzili bojarzy. „W konsekwencji czego oni umocnili swoje wpływy na stanowiskach, stając się dziedzicznymi władcami, raczej w znaczeniu ziemskich, aniżeli książęcych mężów. Tam i posiadali swoje dobra” (por.: Д.И. Багалей, Русская история, т. 1, М. 1914, s. 262). 2 М. Грушевський, Історія України-Руси. До року 1340, t. 3, Кийв 1993; І. Крип’якевич, Галицько-Волинське князівство, Львів 1999; В.Т. Пашуто, Очерки по истории галицко- волынской Руси, М. 1950; B. Włodarski, Polska i Ruś. 1194–1340, Warszawa 1966. 3 М. Кордуба, Суспільні верстви і політичнї партиі в Галицкім князївстві до половини XIII стол., ЗНТШ 31–32, 1899; М. Грушевський, Галицьке боярство XII– XIII в., w: Михайло Грушевський. Серія історичні студії та розвідки (1895–1900), t. 6, Львів 2004; К. А. Софроненко, Общественно политический строй Галицко- Волынской Руси XI–XIII вв., М. 1955; С.С. Пашин, Галицкое боярство XII–XIII вв., „Вестник Ленинградского Университета 4”, сер 2, 1985; Д. В. Дильман, Боярство и народное больщинство галицкой земли в событиях парвой половины XIII века, „Вестник Челябинского Университета: серия 1” 2(10), 1999; А. В. Майоров, Данил Романович и Галичане в канун татаро-монгольского нашествия, w: Исследования по Русской истории. Сборник статей к 65-летию профессора И.Я. Фроянова, СПб 2001; М.Ф. Котляр, В.М. Ричка, Княжий двір Південної Русі X–XIII ст., Київ 2008; Н.Ф. Котляр, Князь, бояре и вече в Галицко-Волынской Руси, w: „Древнейшие Государства Восточной Европы. Политические институты Древней Руси”, 2004, М. 2006; K. Krupa, Bojarzy w Haliczu: koniec XII-I poł. XIII w., w: Z dziejów średnio- wiecznej Europy Środkowo-Wschodniej. Fasciculi Historici Novi, t. 2, pod red. J. Tysz- kiewicza, Warszawa 1998; M. Bartnicki, Elita polityczna księstwa halicko-włodzimier- skiego w XIII w., „Ruthenica” 5, 2006; liczne artykuły А.М. Petryka – poniżej podaję wybrane pozycje: А.М. Петрик, Боярські політичні угрупування та їх роль у процесі становлення Галицько-Волинської держави, „Дрогобицький краєзнавчий збірник” 4, 2000; Idem, До історії боярських родів Кормильчичів, Доброславичів та Дядьковичів, „Дрогобицький краєзнавчий збірник” 5, 2001; Idem, До історії боярства та боярських родів Перемишльської землі, „Дрогобицький краєзнавчий збірник” 6, 2002; Idem, До 12 oraz dwie prace doktorskie4. Mimo narosłej od czasów Michaiła Hruszewskie- go tak pokaźnej ilościowo literatury, badacze ciągle krążą wokół tych samych zagadnień. Bojarzy występujący na kartach Kroniki halicko-wołyńskiej zosta- li przypisani do poszczególnych pokoleń, a ich dzieje opisano w sposób zbio- rowy. Historyków z drobnymi wyjątkami bardziej interesuje działanie bojarów jako grupy i jego konsekwencje polityczne, niż skład osobowy należących do niej jednostek. Opóźnienie badań genealogicznych na terenie byłych republik Związku Ra- dzieckiego w stosunku do Europy Środkowej i Zachodniej, jest konsekwencją oddziaływania narzuconej ideologii Marksizmu-Leninizmu. Procesy historyczne ujmowane w kategorii walki klas nabrały charakteru bezosobowego. Generalnie nie należało pisać o jednostkach, chyba że o Stalinie, Leninie czy innych ojcach socjalizmu. Ten model zbiorowego myślenia o procesach społecznych odcisnął piętno nie tylko na pracach sprzed 1990 r., ale i po tym okresie. Potrzeba badań prozopograficznych nad bojarami ruskimi w okresie X– XIV w. została dostrzeżona już w XIX w. Uważano, że lepsze poznanie elit bę- dzie pomocne w rozwiązaniu problemu dziedziczności tytułu w średniowieczu przez jej członków5, a także w ustaleniu składu drużyny książęcej6. Badano rów- nież związki rodzinne na podstawie Powieści Minionych Lat7 oraz genealogicz- питання становлення боярських родів у період княжіння династії Романовичів, w: Король Данило Романович і його місце в українській історії. Матеріали Міжнародної наукової конференції (Львів, 29–30 листопада 2001 р.), Львів 2003; Idem, Бояри та церква Галичини й Волині крізь призму літописних та археологічних досліджень, „Дрогобицький краєзнавчий збірник” 7, 2003, Idem, Боярство Белзької землі в контексті суспільно-політичного розвитку Галицько-Волинської держави, „Белз і Белзька земля. Науковий збірник” 1, 2004; Idem, Ідеологія галицького боярства та її вплив на трансформацію Галицько-Волинської держави, „Дрогобицький краєзнавчий збірник” 8, 2004; Idem, Угорська партія в контексті політичного розвитку Галицько- Волинської держави, „Дрогобицький краєзнавчий збірник” 9, 2005. 4 С.С. Пашин, Боярство и зависимое население Галицкой (Червоной) Руси XI–XV вв, Л. 1986; Т. В. Беликова, Княжеская власть и боярство Юго-Западной Руси в XI начала XIII вв, Л. 1990. 5 М. Погодин, Исследованияб замечания и лекции о русской истории, t. 7, М. 1856, s. 92–101. 7 6 С.М. Соловьев, История Росси с древнейших времен, кн. 1, М. 1959, ss. 369–370, 409–410, 525–527, 628–630. Por.: А.А. Шахматов, Разыскания о древнейших русских летописных сводах, СПб 1908, ss. 99–105, 370–378; Д.С. Лихачев, „Устные летописи” в составе „Повести 13 ne powiązania nowogrodzkich posadników8. Powstały również prace podsumo- wujące stan badań, w których autorzy postulowali między innymi o zbieranie materiału genealogicznego, który mógł pomóc w lepszym poznaniu formowa- nia się klas społecznych, warstw ziemian, wykształcania się państwowego apa- ratu, a także idei społeczno-politycznych9. Pionierską próbę studiów prozopo- graficzne podjął Jukka Korpela. Autor zebrał między innymi wzmianki o ksią- żętach, bojarach, kupcach oraz duchowieństwie Rusi Kijowskiej w dostępnym materiale źródłowym do śmierci Włodzimierza Monomacha: zarówno z Powie- ści Minionych Lat, jak i z przekazów łacińskich oraz sag itd.10 Sformułowane przez niego założenia metodyczne nie znalazły szerszej kontynuacji11. Wyjątek stanowią studia nad elitami Nowogrodu, które wychodzą w serii Новгородские грамоты на бересте (t. 1–11)12. Tymczasem w Kronice halicko-wołyńskiej znajdują się nie tylko informa- cję pokazujące siłę polityczną jaką stanowili bojarzy jako grupa, lecz także ich imiona, które indywidualizowały jednostki spośród ogółu. Dalsza identyfika- cja konkretnych osób w dostępnej bazie źródłowej oraz analiza przekazów do- Временных Лет”, „Исторические Записки” 17, 1945, s. 201–224. Omówienie literatu- ry zob.: A. Poppe, Ze studiów nad najstarszym latopisarstwem ruskim. Sweneld – ojciec Mściszy, czy Sweneld – ojciec zemsty?, „Studia Źródłoznawcze” 41, 1971, s. 85–101. 8 И.И. Григорич, Исторический и хронологический опыт о посадниках новгородских, М. 1821; Д. И. Прозоровский, Новые разыскания о новгородских посадниках, СПб 1892; В.Л. Янин, Новгородские посадники, М. 1962. 9 М.Е. Бычкова, Генеалогия в советской исторической литературе, „Вспомагательные Исторические Дисциплины” 7, 1976, s. 48. Por.: М.Б. Свердлов, Генеалогия в изучении класса феодалов на Руси XI–XIII вв., „Вспомагательные Исторические Дисциплины” 11, 1979, s. 222–237. Omówienie literatury zob.: А.А. Кузмин, Роль генеалогических исследований в изучении древней Pуси, „Древняя Русь” 2 (8), 2008, s. 55–61, podsumowuje badania genealogiczne w Związku Radzieckim oraz po jego roz- padzie, wskazując między innymi na braki w indywidualnym podejściu do bojarstwa oraz w metodyce badań. Zob.: A. Юсупович, Причинки до просопографії еліти Галицької і Володимирської земель (1205–1269). Проблеми індивідуалізації постатей, „Записки НТШ” 260, 1, Львів, 2010, s. 86–104. J. Korpela, Beiträge zur Bevölkerungsgeschichte und Prosopographie der Kiever Rus’ bis zum Tode von Vladimir Monomach, Jyväskylä 1995. 10 11 Opublikowana niedawno praca А.А. Кузмина, Формирование, генеалогия и персональный состав боярства тверского великого княжества в XIII–XV вв. Часть I, „Проблемы Источниковедения” 1 (12), 2006, s. 108–166, poświęcona elitom twerskim XIII–XV w., utrzymana jest w tradycyjnym duchu ujęć zbiorowych. 12 Por.: zakończenie do rozdziału I.2. 14 tyczących poszczególnych bojarów pozwala na rekonstrukcję ich dziejów, a w konsekwencji na pokazanie roli w lokalnej, a także międzynarodowej polityce. Nim przejdę do części dotyczącej założeń pracy, wypada bym odpowie- dział na pytanie, co rozumiem pod pojęciem elita. Próby ujęcia tego problemu w uniwersalne ramy od dawna podejmowane są w literaturze. Wyróżnia się „elitę urzędniczą”13, elitę władzy, czy też elitę polityczną14. Do tej ostatniej zalicza się zarówno popleczników władcy, jak i opozycjonistów. Należy jednak pamiętać, że Kronika halicko-wołyńska miała przede wszystkim w sposób panegiryczny opisać dzieje Romanowiczów. W tego typu konstrukcji historiograficznej jest niewiele miejsca dla osób przypadkowych i nieważnych. Jeżeli w tekście pada imię postaci i jeśli znajduje ona swoje zindywidualizowane miejsce w spisanej historii, to stwierdzenie takiego faktu „źrdowego” niekiedy zupełnie wystarcza, żeby sytuować daną osobę wysoko w hierarchii społecznej. W ostatecznym roz- rachunku to kronikarz decydował o zaliczeniu do „elity”, albo skazywał na dam- natio memoriae. Takie ujęcie a priori implikuje przynależność wymienionych osób w przekazach kronikarskich do najbardziej wpływowej grupy społeczeństwa. Celem pracy jest odtworzenie dziejów poszczególnych członków elity ziemi halickiej i wołyńskiej w okresie 1205–1269 na podstawie dostępnego materiału źródłowego oraz zaproponowanie rozwiązań metodycznych w pracy na mate- riale latopisarskim i kronikarskim. Osobnym zagadnieniem poruszonym w ni- niejszym studium, jest problem zasadności stereotypów historiograficznych za- prezentowanych w pierwszych dwóch akapitach wstępu. Szczególnie dotyczy to zakorzenionego przeświadczenia o wyjątkowej pozycji bojarstwa halickiego na tle pozostałych udzielnych księstw ruskich. 13 A. Marzec, Urzędnicy małopolscy w otoczeniu Władysława Łokietka i Kazimierza Wiel- kiego (1305–1370), Kraków 2006, s. 13, jako pierwszy użył terminu „elita urzędnicza”. Jak słusznie zauważył, urzędnicy ziemscy, dworscy i kancelaryjni stanowią jedynie wy- raźnie uchwytną źródłowo grupę, która może zostać bez obaw określona mianem elity. Л.В. Минникова, Сюзеренитет-вассалитет в домонгольской Руси, Ростов 2007, s. 220, uważa, że nawet jeżeli przed daną osobą nie ma określenia „tysięcznik” czy „wo- jewoda”, to i tak należy widzieć w niej książęcego wasala. 14 Zestawienie literatury zob.: I. Pietrzyk, Elita władzy w księstwie opolskim do drugiej po- łowy XIV wieku, w: Wspólnoty małe i duże w społeczeństwach Czech i Polski w średnio- wieczu i w czasach wczesnonowożytnych, pod red. W. Iwańczaka i J. Smołucha, Katowice 2010, s. 268–282. 15 Okres, w którym przeprowadzono kwerendę został zawężony do lat życia Daniela i Wasylka Romanowiczów (1205–1269). Takie ramy chronologiczne mają rzeczowe uzasadnienie. Po śmierci młodszego syna Romana Mścisławo- wicza doszło do podziału ziemi halickiej i wołyńskiej między synów Daniela i Wasylka. Kronika halicko-wołyńska, która jest podstawowym źródłem do dzie- jów elit tych terenów, była kontynuowana na dworze Włodzimierza Wasylkowi- cza we Włodzimierzu, co powoduje drastyczne zachwianie równowagi w ilości wzmiankowań bojarstwa halickiego i wołyńskiego, na niekorzyść pierwszej grupy. W tytule pracy celowo użyłem sformułowania elity ziemi halickiej i wołyń- skiej, gdyż taką formę uznałem za najbardziej neutralną dla opisywanego okre- su. Jak pokazuje analiza Kroniki halicko-wołyńskiej kronikarz utożsamiał miesz- kańców księstwa halickiego z jego głównym ośrodkiem Haliczem, niezależnie od tego czy faktycznie w nim mieszkali15. Widać to najlepiej w przekazie zapi- sanym w Latopisie Hipackim pod rokiem 6737, w którym czytamy: „przyszedł Demjan ze wszystkimi bojarami halickimi – z Mirosławem [halickim]16, z Wo- łodysławem i innymi bojarami halickimi”17. Demjan podążał wówczas z Poni- zia do Daniela Romanowicza, który oblegał Halicz i zapewne po drodze zebrał „bojarów halickich” popierających rządy starszego syna Romana Mścisławo- wicza na tym terenie. Analogiczna sytuacja dotyczy Wołynian18. Należy jednak zaznaczyć, że ziemia wołyńska uległa znacznie większemu rozdrobnieniu te- rytorialnemu niż halicka. W okresie 1189/1199–1205 r., jak słusznie zauważył Vitaliy Nagirnyy, można mówić o księstwie halicko-włodzimierskim, którego wpływy rozciągały się na księstwa bełskie, peresopnickie, łuckie, a nawet na księstwo kijowskie. Po śmierci księcia Romana Mścisławowicza sprawa stała się bardziej złożona, ponieważ walki o jego spuściznę doprowadziły do dalszych podziałów. Wyodrębniło się księstwa dźwinogrodzkie, przemyskie, trembowel- skie. Od lat 30 możemy mówić o dwóch ośrodkach politycznych: wołyńskim i halickim. Ostateczne zjednoczenie tych ziem nastąpiło wraz z bitwą jarosław- 15 I. Frojanov i A. Ju. Dvorniczenko, pod terminem „Haliczanie” rozumieją wojów halic- kiej ziemi, a nie tylko mieszkańców Halicza. Zob.: И. Я. Фроянов, А.Ю. Дворниченко, Города – государства Древней Руси, Л. 1988, s. 154. Por. Т. Вилкул, «Люде» и князь в конструкциях летописцев XI–XIII вв., Київ 2007, s. 85–86. 16 Por.: biogram Mirosława halickiego. 17 „И приде же Дьемянъ со всими бояры Галичкыми, со Милославомъ и со Володиславомъ и со многими бояры Галичкыми” – ПСРЛ, t. 2, kol. 759. 18 Por.: ПСРЛ, t. 2, kol. 741. 16 ską 17 sierpnia 1245 r. i aż do 1264 r. mamy do czynienia z księstwem halic- ko-wołyńskim, w którym rządzili Daniel i Wasylko Romanowicze. Obaj bracia prowadzili współna politykę wewnętrzną i zagraniczną, mimo formalnego po- działu ziem. Daniel sprawował rządy z Chełma, zaś jego brat z Włodzimierza. Okres ten należy uznać za diarchię synów Romana Mścisławowicza. Wraz ze śmiercią Daniela ten system władzy się rozpadł. Jego dzieci otrzymały własne księstwa19. Wewnętrzny podział omawianego terenu został pogłębiony wraz ze śmiercią Wasylka Romanowicza. Posłużenie się zatem określeniem elity ziemi halickiej i wołyńskiej jest pewnym uproszczeniem, przyjętym dla zbiorczego określenia przedmiotu rozważań. W osobnym artykule zamierzam opisać rolę kleru w omawianym okresie. W niniejszym studium niewiele miejsca poświęciłem także bojarom halickim, z wyjątkiem postaci wspomnianych w Kronice halicko-wołyńskiej, którzy otrzy- mali nadania na terenie Węgier od tamtejszych władców. Problemem tym szerzej zamierza się zająć Myrosław Wołoszczuk, badacz z Iwano–Frankiwska, który opublikował już kilkanaście wnikliwych prac poświęconych temu zagadnieniu20. Nie podjąłem również zjawiska książąt służebnych, które w moim przekonaniu wymaga osobnego, pełniejszego opracowania. Chcąc zrealizować powyższe założenia, podzieliłem pracę na dwie części: metodyczno-źródłoznawczą oraz analityczną. Pierwsza składa się z trzech roz- działów, w których kolejno omawiam takie zagadnienia jak: Kronika halicko- -wołyńska jako źródło do badań prozopograficznych, problemy indywidualizacji postaci pojawiających się w Kronice halicko-wołyńskiej oraz strukturę biogra- mów. Druga część zawiera biogramy poszczególnych członków elit ziemi ha- lickiej i wołyńskiej, wzmiankowanych na kartach Kroniki halicko-wołyńskiej od śmierci księcia Romana Mścisławowicza pod Zawichostem w 1205 r. do śmier- ci jego syna księcia Wasylka Romanowicza w 1269 r.. 19 V. Nagirnyy, Polityka zagraniczna księstw ziem halickiej i wołyńskiej w latach 1198/99– 1264, Kraków 2011, s. 10–12. 20 Np.: М.M. Волощук, «Вокняжение» галицьке Володислава Кормильчича (1210–1214 рр., з перервами). Міфи і реальність, w: Historické študie k životnému jubileu Zuza- ny Ševčíkovej, Bratislava 2009; Idem, Володислав Кормильчич: Венгерская бытность 1214–1232 г., „Древняя Русь” 3 (37), 2009; Idem, Доброслав Суддич. Спроба біографічного нарису, „Карпати. Людина, етнос, цивілізація” 2, 2010, Idem, Ruthenes in regnum Hungariae (XI-перша половина XIV ст.). Дискусії та пошуки, „Україно- Угорскі Етюди” 1, 2010, s. 142–162. 17 Jak zostało wyżej wspomniane w dotychczasowej literaturze przedmiotu je- dynie sporadycznie poświęcono uwagę indywidualnym losom niektórych człon- ków elit ziemi halickiej i wołyńskiej21. Dotyczy to jednak osób, które w istotny sposób wpłynęły na dzieje księstwa, jak choćby Wołodysław Kormiliczicz. Jed- nak nawet wówczas okazuje się, że ich życie zostało opisane wybiórczo, nie- wyczerpując dostępnej bazy źródłowej. Z taką sytuacją spotykamy się w mono- grafii Aleksandra Majorova22, w której autor pominął dokumenty węgierskie23 dotyczące Wołodysława Kormiliczicza24, mimo że wykorzystał je już Włodzi- mierz Paszuto25. Baza źródłowa do badań prozopograficznych bojarstwa ziemi halickiej i włodzimierskiej w okresie 1205–1269 nie została dotychczas wystarczająco wyeksploatowana. Najbardziej zasobną w informacje na interesujący nas temat jest Kronika halicko-wołyńska zachowana w dwóch redakcjach: „Hipackiej” 21 O rodzinie Kormilicziczów zob.: А. В. Майоров, Галицко-Волынская Русь. Очерки социально-политических отношений в домонгольский период. Князь, бояре и городская община, СП-б 2001, s. 408–436; О. Мазур, Володислав Кормильчич: шлях до княжого столу, „Дрогобицький краєзнавчий збірник”6, 2002, s. 118–129; О. Пріцак, Коли і ким написано «Слово о полку Ігоревім», Київ 2008, s. 139–162; М. Волощук, «Вокняжение» галицьке Володислава Кормильчича (1210–1214 рр., з перервами). Міфи і реальність, w: Historické tnie k životnému jubilej Zuzany Še- včíkovej, Bratislava 2009, s. 99–110; o Żyrosławie: А. Толочко, О галицком боярине Жирославе, его венце и убожестве, „Ruthenica” 5, 2006, s. 252–255; o Sudysławie: М.М. Волощук, До питання про етнічне та соціальне походження Судислава (Бернатовича?), „Думка. Прикарпатський Вісник НТШ” 3 (3), 2008, s. 127–141; A. Jusupović, Wpływ halickiego otoczenia książęcego na „władzę” w pierwszej połowie XIII w., na przykładzie Sudysława, „Княжа Доба. Історія і культура” 5, 2011, s. 145– 162; o Demjanie: І. Крипякевич, Де був Демян тисяцьким. Причинок до історії урядів в Галичинї першої половиніи XIII в., „Записки Наукого Товариства iмени Шевченка” 67, 1905, ks. 5, s. 1–3; o Dobrosławie Sudiczu: М. Волощук, Доброслав Суддич, s. 20– 31; o Mirosławie: A. Jusupović, Mirosław-piastun i Mirosław halicki w przekazach Kro- niki halicko-wołyńskiej, w: Actes Testantibus. Ювілейний збірник на пошану Леонтія Войтовича („Україна: культурна спадщина, націоналльна свідомість, державність” 20, 2011), Львiв 2011, s. 769–783. 22 А.В. Майоров, Галицко-Волынская Русь, s. 408–436. 23 Znane są dwa dokumenty dotyczące Wołodysława Kormiliczicza. Na drugi zwrócił ostat- nio uwagę Mirosław Wołoszczuk w: Володислав Кормильчич, s. 19–20 24 Szczegółowy opis zob. w biogramie Wołodysława Kormiliczicza. 25 В.Т. Пашуто, Очерки, s. 141, zauważył, że w 1218 r. „Ladislao Rutheni”, którego powią- zał z Wołodysławem Kormilicziczem, otrzymał winnice w Pagran od Andrzeja II. 18 i „Chlebnikowskiej”26. Warto wspomnieć o Nowogrodzkim pierwszym latopisie starszej i młodszej redakcji27, Ławirentiejewskim Latopisie28 oraz dokumentach węgierskich29. Nie można również zapomnieć relacji z podróży Dobrynii Ja- driejkowicza (późniejszego arcybiskupa Nowogrodzkiego), który w 1200 r. na dworze Aleksego III Angelosa spotkał poselstwo od Romana Mścisławowicza. Przewodził mu Twierdjata Ostromiricz, do pomocy zaś przydzielono mu Nie- dana, Dmażira (Domażyra), Dymitra, Niegwara30. Niełatwo powiązać ich jed- nak z osobami wymienionymi w Kronice halicko-wołyńskiej, aczkolwiek nie jest wykluczone, że Dmażir był ojcem Łazora Domażyrca, Dymitr zaś Fiodo- ra lub Jana. Utożsamianie Niegwara z Iwanem, Iworem czy też Janem jest na- tomiast mało prawdopodobne. Wiadomości uzupełniające i korygujące wspo- mniane przekazy, a niekiedy pozwalające na prawidłową identyfikację elit omawianego obszaru zawarte są w źródłach pisanych cyrylicą oraz tych z krę- gu kultury łacińskiej, tak jak kroniki i dokumenty. Jednym z zasadniczych pro- blemów pracy nad prozopografią elit księstw ruskich z okresu od XI do XIII w. jest niewystarczająca liczba, za wyjątkiem Nowogrodu, dokumentów. Sytuacja ta powoduje, że indywidualizacja postaci jest utrudniona, gdyż głównym źró- dłem wiedzy jest literacki tekst historiograficzny, w którym o uczestnikach wy- darzeń wspomina się w sposób niesformalizowany, najczęściej z pominięciem precyzyjnej terminologii. Dla omawianego terenu materiał aktowy pojawia się w ostatniej ćwierci XIII w. Należy na zakończenie zaznaczyć, że latopisy oraz kroniki w tego typu ba- daniach mają inną specyfikę niż materiał dokumentowy, w którym lista świad- ków pełni funkcję uwierzytelniającą stan prawny. Informacje w źródłach narra- cyjnych są selektywne i uzależnione przede wszystkim od wydarzeń związanych z księciem. Elita zgodnie z tą obserwacją pojawia się na marginesie opowieści o władcy. Jak pisał w XII w. Cyryl Turowski 26 Szczegółowy opis i problemy związane z wykorzystaniem tego źródła zobacz w rozdzia- le 1 części I. M. 2000. 27 Новогородская первая летопись старшего и младшего извода, w: ПСРЛ, t. 3, 28 Лаврентьевская летопись, w: ПСРЛ, t. 1, М. 2000. 29 Codex diplomaticus et epistolaris Slovaciae. Inde ab anno DCCCV usque ad anno MCCXXXV , t. 1, pod red. R. Marsina, Bratislava 1971. 30 Книга Паломникъ. Сказанье местъ святыхъ во Цареграде Антония Архiепископа Новгородского, w: Православный Палестинскiй Сборникъ, t. 17, cz. 3, СПб 1899, s. 15. 19 Historycy i poeci, latopisarze i pieśniarze, uważnie śledzili wojny oraz bi- twy między monarchami, żeby wysławiać i wychwalać tych, którzy nieustra- szenie walczyli za swojego cara, kto w walce nie pokazał pleców wrogom; tych należy rozsławić i wzmocnić pochwałami31. *** Winien jestem podziękowania wielu osobom, które wspierały mnie, moty- wowały i pomagały w podjętym trudzie studiowania elit ziemi halickiej i wo- łyńskiej. Byli to przede wszystkim moi bliscy: żona Monika, która była pierw- szą czytelniczką i krytykiem, siostra Karina oraz rodzice Teresa i Henryk. Nie mniejsze wyrazy wdzięczności należą się mojemu promotorowi Prof. Sławo- mirowi Gawlasowi oraz Pani Kalinie Gawlas, którzy wspierali mnie radą oraz zawsze byli gotowi omówić ze mną problemy poruszone w pracy. Szczególne podziękowanie chciałbym złożyć Prof. Andrzejowi Poppe, na którego semina- rium zacząłem poznawać warsztat historyka. Służył mi radą oraz konsultacja- mi również w czasie pisania rozprawy doktorskiej. Niezmiernie zobowiązany jestem wobec moich recenzentów Dr. hab. Dariusza Dąbrowskiego, który po- święcił swój czas, na niekiedy wielogodzinne rozmowy na jakże fascynujący temat, jakim są dzieje średniowiecznej Rusi oraz Dr. hab. Pawła Żmudzkiego. Obaj Badacze dokładnie przeczytali pracę i wskazali mi jej błędy i niedostatki. Za możliwość przedyskutowania poszczególnych kwestii oraz pomoc w zdo- byciu niezbędnej literatury chciałbym złożyć wyrazy wdzięczności: Prof. Jano- wi Tęgowskiemu, Dr. hab. Andrzejowi Janeczkowi, Dr. hab. Konstantemu Je- rusalimskiemu, Prof. Leontijowi Voytovyczowi, Dr. hab. Tatjanie Vylkul, Prof. Aleksandrowi Majorovowi, Dr. hab. Oleksandrowi Gołovce, Dr. Mirosławowi Voloszczukowi, Dr. Vitaliyowi Nagirnemu, Dr. Hieronimowi Grali, Dr. Marko- wi Janickiemu, Dr. Andriejowi Kuzminowi, Dr. Antonovi Voytence, Dr. Naza- rowi Zubaszews’kiemu, Dr. Andrejowi Blanutse, Dr. Wiktorowi Temuszynowi oraz mgr. Andriejowi Stasiukowi. 31 Кирил Туровский, Слово о Никейском соборе, w: Труды Отдела древнерусской литературы, t. 15, М.-Л. 1958, s. 344. 20 C Z Ę Ś Ć I ZAŁOŻENIA BADAWCZE 21 22 R O Z D Z I A L 1 . KRONIKA HALICKO-WOŁYŃSKA JAKO ŹRÓDŁO DO BADAŃ PROZOPOGRAFIACZNYCH Latopis Hipacki od chwili jego pierwszego wydania w 1843 r.32 zaintere- sował badaczy ze względu na bogactwo informacji dotyczących księstw połu- dniowo-zachodniej Rusi. Wydawcy zauważyli, że składa się on z dwóch czę- ści: Powieści minionych lat wraz z kontynuacją do 1200 r. oraz „latopisu o za- chodnio-ruskich księstwach, znanego pod nazwą Wołyńskiego albo Halickiego, dochodzącego do 1292 r.”33. Obecnie uważa się, że Latopis Hipacki składa się z trzech części: Powieści minionych lat (do roku 1117), Latopisu Kijowskiego (do roku 1198) oraz Kroniki halicko-wołyńskiej (od 1205 r. do 1292 r.). Szcze- gólnie unikalne okazały się informacje zawartej w tzw. Kronice halicko-wołyń- skiej. Nikołaj P. Daszkiewicz uważał ją za ważne źródło, ponieważ znajdują się w niej świadectwa osób żyjących w tamtych czasach. Nie- którzy z nich, być może, brali nawet udział w opisywanych przez nich wyda- rzeniach. Byli wówczas blisko [księcia] Daniela [Romanowicza], cały czas z nim. (...). Latopis ten nie składa się z suchych, oderwanych rocznych za- pisów rozmaitych wydarzeń, lecz ma charakter jednolity…34. 32 ПСРЛ, Т. 2, СПб 1843. W niniejszej pracy korzystam z petersburskiego wydania A.A. Szachmatowa z 1908 r. zamieszczonego również w serii ПСРЛ w t. 2. 33 ПСРЛ, Т. 2, СПб 1843, s. 7–8. 34 М. Н. Тихомиров, Развитие исторических знаний в Киевской Руси, феодально- раздробленной Руси и в Росийском централизованном государстве (X–XVIIвв.), w: Очерки истории исторической науки в СССР, t. 1, М. 1955, s. 63, udowadniał, że Kro- nika halicko-wołyńska to świecki zabytek piśmienniczy, o czym świadczą z jednej strony 23 Poza tym słusznie zauważył, że źródło to nie ma sobie równych pośród in- nych latopisów, ze względu na szczegółowość zawartych w nim informacji. Przy wszystkich jego zaletach, należy jednak pamiętać, że pierwotna redakcja nie miała rocznikarskiego układu35. Należy zgodzić się z N. Daszkiewiczem, że mamy do czynienia z przekazem wyjątkowym, choć trudnym do analizy. Po- wstał on w wyniku wielu redakcji. Ustalenia dotyczące kręgu kulturowego i śro- dowiska intelektualnego autorów są niezbędne dla właściwego odczytania nar- racji kronikarskiej. 1.1. Stan badań nad Kroniką halicko-wołyńską Zachowany w dwóch redakcjach – XV-wiecznej Hipackiej oraz XVI-wiecz- nej Chlebnikowskiej – przekaz opisujący dzieje ziemi halickiej i włodzimier- skiej w XIII w. jest ciągle przedmiotem sporu terminologicznego. Jedni nazywa- ją go latopisem inni zaś kroniką dworską. W mojej opinii przekonująco wyjaśnił ów problem Dariusz Dąbrowski36. W niniejszej pracy konsekwentnie używam nazwy: Kronika halicko-wołyńska. Nierozstrzygalnym problemem, moim zda- niem pozostaje osoba autora i liczba redakcji kroniki. Już w XIX w. powstawa- ły najróżniejsze hipotezy związane z tymi zagadnieniami. Jedna z nich głosiła, że omawiane źródło składa się z dwóch części zredagowanych przez dwie różne osoby. Pierwsza część obejmuje okres od 6709 r. (zgodnie z układem rocznikar- skim Latopisu Hipackiego), czyli od śmierci Romana Mścisławowicza pod Za- wichostem, do opowieści o wyprawie Burundaja na Litwinów w 6768 r. Druga zaś od owej kampanii tumana tatarskiego do końca kroniki, tzn. do 6799 r. O ile pierwsza miała powstać na dworze Daniela Romanowicza, o tyle druga w oto- czeniu Włodzimierza Wasylkowicza. Autor opisywanej tezy argumentuje, że liczba informacji dotyczących Daniela Romanowicza po wyprawie Burundaja gwałtownie maleje oraz pochwała starszego syna Romana Mścisławowicza jest rzadkie i niesystematyczne informacje o życiu miejscowej cerkwi, z drugiej zaś częste wzmianki o książęcym dworze i związanymi z nim ludźmi. 35 Н.П. Дашкевич, Княженіе Даніла Галицкаго. По русскимъ и иностраннымъ 36 D. Dąbrowski, Genealogia Mścisławowiczów. Pierwsze pokolenia (do początku XIV wie- известіямъ, Кіевъ 1873, s. 3–6. ku), Kraków 2008, s. 23. 24 krótsza, co nie miałoby miejsca, gdyby pisał ją autor pierwszej redakcji, także nie pojawiłby się na pierwszym planie brat Daniela – Wasylko Romanowicz37. Hipoteza ta została rozwinięta przez N. Daszkiewicza, który uważał, że Kroni- kę halicko-wołyńską pisały osoby świeckie, a być może fragmentami także du- chowne. Wniosek ten wysnuł na podstawie analizy opisów bitewnych, których nie byłaby w stanie tak realistycznie opisać osoba duchowna38. Zauważył także, że pierwszą część opisywanego zabytku piśmienniczego można nazwać „czę- ścią latopisu, zajmującego się Danielem”39. Poza tym uważał, że w czasie wo- jen w XIV w. spłonęły dokumenty XIII – wieczne40, które przy pisaniu wyko- rzystywali autorzy Kroniki halicko-wołyńskiej41. Ponadto jego zdaniem redak- tor „znał: [Jana] Malalasa w starobułgarskim przekładzie, Euzebiusza z Cezarei i innych chronografów oraz Homera, którego naśladował”42. Izydor Szaranie- wicz uważał, że Kronika halicko-wołyńska powstała we Włodzimierzu Wołyń- skim, na dworze księcia Włodzimierza Wasylkowicza i kontynuowana była za jego bratanka księcia Mścisława Daniłowicza. Świadczyć o tym mają wykorzy- stane w narracji dokumenty z archiwum książęcego. Ponadto podzielił on ten zabytek piśmiennictwa staroruskiego na następujące moduły, datowane według ery dionizyjskiej: 1) od 1205 do 1214 r.; 2) od 1214 do 1235 r. (śmierci Andrze- 37 Н.И. Костомаров, Лекціи по русской исторіи, ч. 1, СПб 1861, s. 50–51. 38 Н.П. Дашкевич, Княженіе Даніла Галицкаго. По русскимъ и иностраннымъ известіямъ, Кіевъ 1873, s. 3–4, odrzuca tym samym hipotezę o duchownych autorach postawioną przez И. Лашнюков, Очерки русской историографии и истории. Кіевская летопись, Суздальскій Сводъ, Галицко-волынская летопись, „Университетские известия”, 1872, 5, s. 12–13. Ibidem, s. 4. 39 40 Por. С.С. Пашин, Русские документы XII–XVII веков. Учебное пособие, Тюмень 2006, s. 17, zauważa, że na Rusi do naszych czasów zachowało się 8 aktów z XII w., 15 z XIII w., 163 z XIV w. oraz 2048 z XV w. С.М. Каштанов, Общие тенденции развития документирования в канцеляриях средневековой Руси, w: Восточная Европа в исторической ретроспективе. К 80-летию В.Т. Пашуто, под ред. Т.Н. Джаксон, Е.А. Мельникова, М. 1999, s. 101–103, uważa, że w Północno-Zachod- niej Rusi, sporadycznie pojawiają się akty już w XII w., które były nośnikiem regulacji socjalnych zależności: cztery książęce gramoty typu żałowannyje dla dwóch Monastyrów – Jerzego i Pantelejmona (jak zaznacza samego terminu „żałowannaja gramota” w tym czasie jeszcze nie było). W Nowogrodzie są także. pisemne umowy pomiędzy mieszkań- cami Nowogrodu a wielkim księciem, sporządzone w drugiej połowie XIII w. 41 Н.П. Дашкевич, Княженіе, s. 8–9. 42 Ibidem, s. 104. 25 ja II); 3) od 1235 r. do śmierci Daniela Romanowicza w 1266 r.; 4) od 1266 do 1292 r.43 Wśród tez dotyczących Kroniki halicko-wołyńskiej pojawiła się i taka, że w tekście tego źródła można wyodrębnić dwa utwory: Latopis Daniela Ha- lickiego (opisuje lata 1201/6709 – 1257/8/6765/6 i jest zabytkiem jednolitym) oraz Latopis Wołyński Wasylka (brata Daniela) i jego syna Włodzimierza44. Lew Czerepnin autor tej hipotezy uważał, że Latopis Daniela Halickiego jest utwo- rem napisanym prozą, który powstał na dworze Daniela Romanowicza45 i skła- da się z trzech redakcji: 1) 1211 r., opisującej dziecięce lata Daniela i Wasylka Romanowiczów, której autorem miał być wspomniany w Kronice halicko-wo- łyńskiej Timofej 2) 1238–1245, którą miał napisać tysięcznik Demjan; 3) 1256– 1257, powstałej przy katedrze chełmskiego biskupstwa46. W wyniku analizy występowania w Kronice halicko-wołyńskiej terminu pieczętnik tłumaczonego jako kanclerz, została wysunięta przez Włodzimierza Paszuto hipoteza istnienia kancelarii książęcej na dworze Daniela Romanowi- cza. Oparta ona jest również na śladach wykorzystania w poszczególnych prze- kazach dokumentów z archiwum książęcego47. Prawdopodobnie kronikarz włą- czył do tekstu Kroniki halicko-wołyńskiej zwód kijowski z końca XII w. i kon- tynuowany do 1238 r.48 – tzw. Kijowski Wielkoksiążęcy Latopis. Autor tej tezy uważa, że pierwsze próby opisania dziejów Romanowiczów podjął Demjan, który ze względu na wiek porzucił obowiązki wojewody i zajął się pracą kroni- karską49. Za pierwszego redaktora zaś uważa Cyryla, późniejszego metropoli- tę Cyryla II, który najprawdopodobniej zredagował tekst około 1246 r. w Cheł- mie50. Po jego wyjeździe do Nicei jego pracę miał kontynuować biskup Iwan, który w latach 60 XIII w. zredagował kronikę, uzupełniając tekst Cyryla o se- rię informacji zebranych z opowieści o wydarzeniach wołyńskich, austriackich, 43 Por. I. Szaraniewicz, O latopisach i kronikach ruskich XV i XVI wieku, a zwłaszcza o La- topisie „wielikoho kniaźstwa litowskoho i żomojtskoho”, Kraków 1882, ss. 5–6, 39. 44 Л.В. Черепнин, Летописец Даниила Галицкого, „Исторические Записки АН СРРР”, Т. 12, 1941, с. 228. Literatura patrz: A. Poppe, Latopis Ipatjewki, w: Słownik Starożytności Słowiańskich, T. 3, Wrocław-Warszawa-Kraków 1967, s. 20–21. Ibidem, s. 249–253. 45 Л.В. Черепнин, Летописец..., s. 230. 46 47 В.Т. Пашуто, Очерки, ss. 73–74, 80–81, 87. 48 Por. Ibidem, ss. 86, 89. 49 50 26 Ibidem, s. 78. Ibidem, s. 91–92. czeskich, jaćwieskich i tatarskich. Miał także wykorzystać i włączyć opis Cheł- ma51 autorstwa Cyryla52. Po śmierci Daniela Romanowicza kronika powstawała we Włodzimierzu. Kolejna jej redakcja miała miejsce na dworze Włodzimierza Wasylkowicza około 1290 r. i składała się z nadwornego książęcego latopisu, napisanego przez osobę duchowną bliską biskupowi włodzimierskiemu Jewsti- gnejowi, litewskiego latopisu powstałego w Nowogródku53, opowieści antyta- tarskich oraz opisów wypraw na Polskę i Litwę, dokumentów z książęcego ar- chiwum, a także duchownej literatury54. Antin Hensorskij chcąc ustalić poszczególne redakcje kroniki i jej autorów, posługuje się metodą retrospekcyjną. Zaczyna od ustalenia ostatniej redakcji, zastanawiając się, w którym momencie logiczny wykład został zachwiany i ja- kie wstawki pochodzą od ostatniego redaktora. Zakłada on, że ostatni redak- tor uzupełniał tekst poprzedników chcąc dokonać ujednolicenia stylistycznego. Stara się on również wskazać autorów poszczególnych części poprzez często- tliwość używania przez nich słów i fraz. Metoda ta miała pomóc w określeniu kolejnych redakcji oraz poprawek naniesionych u poprzedników55. Ostatecznie autor prezentowanej tezy dopatrzył się pięciu redakcji: 1) 1234 r., napisanej oko- ło 1255 r. w Chełmie przez biskupa Iwana utożsamianego z Iwanem Michało- wiczem56; 2) 1266 r., napisanej około 1269 r. w Chełmie przez Dionisija Paw- łowicza57; 3) 1285/1286 r., napisanej około 1286 r. w Przemyślu przez biskupa Memnona lub kogoś z jego otoczenia58; 4) 1289 r., której redaktor dokonał po- 51 Znajdujący się pod rokiem 6767. ПСРЛ, t. 2, kol. 842. 52 В.Т. Пашуто, Очерки, ss. 92–93, 97–99, 101. 53 54 Ibidem, ss. 113, 120–121, 129, analizując Kronikę halicko-wołyńską zauważa, że w źródle tym jest wiele napomnień do ówczesnej XIII – wiecznej Litwy i opis dziejów książąt tego terenu. Na tej podstawie wnioskuje, że informacje te pochodzą z nieznanego litewskiego zwodu powstałego zapewne w monastyrze, być może w Nowogródku. Ibidem, s. 129–130. Omówienie tez Włodzimierza Paszuty i zestawienie ich z Antinem Hensiorskim zob.: M. Font, Geschichtsschreibung Des 13. Jahrhunderts an Der Gren- ze Zweier Kulturen. Das Königreich Ungarn Und Das Fürstentum Halitsch-Wolhynien, Stuttgart 2005 (Abhandlungen der Geistes-und Sozialwissenschaftlichen Klasse, Jahrgang 2005, nr 3), s. 32–34. 55 А.І. Генсьорський, Галицько-Волинський Літопис. Процес складання. Редакції і редактори, Київ 1958, s. 4. Ibidem, ss. 16, 23, 66–67, 90–99. Por. biogram Iwana Michałowicza. 56 57 А.І. Генсьорський, Галицько-Волинський Літопис, ss. 10–16, 71–72, 75, 78, 80, 83. Por. biogram Dionisija Pawłowicza. Ibidem, ss. 7–10, 51, 54. 58 27 prawek od roku 1261 r. i kontynuował redakcję do 1286 r.; stworzyła ją około 1289 r. w Lubomlu (ziemia chełmska) bliska osoba z otoczenia Włodzimierza Wasylkowicza, prawdopodobnie z lubomlskiej cerkwi59; 5) 1292 r. obejmuje relacje od 1289 do 1292 r., pisana była na początku XIV w.60 prawdopodobnie w Pińsku przez jednego z mieszkańców tego miasta, przebywającego zapewne pewien czas na dworze Mścisława Daniłowicza61. Oryginalna metoda analizy, zaproponowana przez Aleksandra Użankova polega na śledzeniu w Kronice halicko-wołyńskiej przekazów, nazwanych przez niego „proroczymi informacjami”, w których kronikarz wspomina o wypadkach mających się wydarzyć. Zauważył, że w momencie, kiedy owe „prorocze in- formacje” zanikają, możemy wyodrębnić poszczególne redakcje tekstu. Założył także, że kronikarze korzystali z niezachowanego Kijowskiego Wielkoksiążęce- go Latopisu doprowadzonego do 1238 r. Użankov uważa, że pierwsza redakcja Kroniki halicko-wołyńskiej powstała na przełomie 1246/1247 r.62 Powyższą tezę uzasadnia zanikiem „proroczych wstawek” pod koniec 1247 r. W tym samym czasie na Rusi powszechnie uznano siłę polityczną Daniela Romanowicza. Za autora kroniki uznał Cyryla (późniejszego metropolitę kijowskiego Cyryla II)63. Druga redakcja miała powstać prawdopodobnie po śmierci Daniela Romano- Ibidem, ss. 5, 31–33, 52. Ibidem, s. 25–26. Antin Hensorskij zaznacza, że kronikarz zastosował w czasie opisów dotyczących Lwa Daniłowicza czasu zapszeszłego, którego używano opisując zmarłych władców. Uważa, że redakcja z 1292 r. mogła powstać po śmierci Lwa (1301 r.) w 1302 r. lub najpóźniej w 1303 r. Ibidem, s. 30–31.Por.: M. Font, Geschichtsschreibung, s. 33. 61 62 А.Н. Ужанков, Проблемы историографии и текстологии древнерусских памятников XI–XIII веков, М. 2009, s. 317–318. We wcześniejszych publikacjach Użankow za- kreślił okres, w którym miała powstać pierwsza redakcja znacznie szerzej: koniec lat 40 – początek 50 XIII w.; А.Н. Ужанков, Летописец Данила Галицкого. Редакции, время создания, „Герменевтика Древнерусской литературы X–XVI в.”, 1, M. 1989, s. 265–273; А.Н. Ужанков, Летописец Данила Галицкого. Проблема авторства, „Герменевтика Древнерусской литературы X–XIII в.”, 3, cz. 1, M. 1992, s. 149–180. Por. przyp. 66. 63 А.Н. Ужанков, Проблемы, ss. 326–329, 335–337, tajemnicę autorstwa pierwszej redakcji widzi w przekazie o wyprawie Daniela do chana Moguczeja, celem otrzymania jarłyka na księstwo. Analizując tę podróż dochodzi do wniosku, że latopisarz był wraz z Danielem. Za kluczowe uznał słowa o tym, że Daniel otrzymał jarłyk oraz „ci, którzy z nimi byli”. Idąc dalej tym tropem zadaje pytanie: „Kto mógł pretendować na halicko-wołyńską zie- mię na równi z księciem Danielem Romanowiczem?” Wasylko według relacji kroniki nie 59 60 28 wicza w 1264 r., jednak nie wcześniej niż w 1262 r. Napisana miała być przez biskupa Iwana w Chełmie64. Moim zdaniem ustalenia A. Użankowa, są najbardziej przekonujące, ponie- waż zastosowana przez niego metoda retrospektywna pozwoliła na wyodręb- nienie kolejnych różnic redakcyjnych i chronologii ich powstania. Przekonu- jąca jest również argumentacja dotycząca redakcji z 1247 r. autorstwa Cyryla. Natomiast zauważony przez historyków świecki charakter kroniki pozwala są- dzić o bliskich kontaktach kronikarzy z członkami dworu księcia. Nie pozwala to jednak na wiarygodne ustalenie ich tożsamości. Poszukiwanie autorów wśród wzmiankowanych w Kronice halicko-wołyńskiej przedstawicieli otoczenia Ro- manowiczów ma moim zdaniem charakter spekulatywny, ponieważ opiera się na zawodnym założeniu, że kronikarz zapisał swoje imię na jej kartach. Inni historycy, zajmujący się Kroniką halicko-wołyńską powoływali się w większości na wyżej wymienione hipotezy lub streszczali je w swych pra- cach, nie wnosząc istotnych modyfikacji65. W ostatnim czasie powstają również jeździł do ordy. Ostatecznie uznał, że Cyryl, analogicznie jak w 1263 r. Maksym, otrzymał jarłyk na objęcie urzędu metropolity. Ponadto zauważa, że w jarłyku z sierpnia 1267 r. od Mengu-Temu
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Elity ziemi halickiej i wołyńskiej w czasach Romanowiczów (1205-1269). Studium prozopograficzne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: