Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00411 008326 10495685 na godz. na dobę w sumie
Emocje społeczne w pracy nauczyciela i przedstawiciela handlowego - ebook/pdf
Emocje społeczne w pracy nauczyciela i przedstawiciela handlowego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 252
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9596-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-22%), audiobook).
Badanie emocji (odczuwanych uczuć) nie jest procesem łatwym i oczywistym. Pytanie o naturę emocji zostaje wciąż otwarte. Ze względu na fakt, że emocje pozostają w sferze indywidualnych doświadczeń jednostki, są naturalnym i spontanicznym wyposażeniem, do dziś nie ma jednoznacznych wskazań, czym są emocje, kiedy powstają, od czego zależą i jak nimi zarządzać. Celem pracy jest opis emocji towarzyszących w codziennej pracy nauczycielom i przedstawicielom handlowym. Główny nacisk teoretyczny położony został na teorie wyrosłe na gruncie perspektywy interakcjonistycznej. Szczególna uwaga zwrócona została na sposoby kierowania emocjami oraz strategie stosowane podczas radzenia sobie z powstającymi emocjami w obu grupach zawodowych.
W książce zawarto śmiały i poznawczo cenny pomysł naukowej obserwacji procesów emocjonalnych w dwóch środowiskach zawodowych nauczycieli i przedstawicieli handlowych. Jest to cenne ujęcie procesów socjologicznych znamionujące opanowanie multidyscyplinarnego warsztatu badacza. Ukazane zostały emocje społeczne, takie jak wstyd, duma i poczucie winy oraz procesy interakcyjne, normy środowiskowe, rytuały, ceremonie i reguły zachowań, a nawet łańcuchy rytuałów interakcyjnych. Jest to nowatorskie ujęcie dość rzadko wyodrębnianych procesów psychicznych.
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Beata Pawłowska Emocje społeczne w pracy nauczyciela i przedstawiciela handlowego Beata Pawłowska Emocje społeczne w pracy nauczyciela i przedstawiciela handlowego Beata Pawłowska – Katedra Socjologii Organizacji i Zarządzania Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Uniwersytetu Łódzkiego, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43 pawlowska.beata@gmail.com RECENZENT Kazimierz Doktór REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusław Pielat SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Łukasz Orzechowski © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. (dodruk) W.06129.13.0.H ISBN (wersja drukowana) 978-83-7525-862-2 ISBN (ebook) 978-83-7969-596-6 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 91-131, Łódź, Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63; faks (42) 665 58 62 SPIS TREŚCI Wstęp    Wprowadzenie      Co to są emocje?      Emocje podstawowe i pochodne      Proces regulacji emocji          1.2.1.  Zastosowanie obserwacji uczestniczącej do badania emocji    1.2.2.  Zastosowanie wywiadu swobodnego i/lub narracyjnego do badania emocji    1.2.3.  Zastosowanie studium przypadku do badania emocji    ROZDZIAŁ I Założenia metodologiczne      1.1.  Inspiracje badawcze      1.2.  Badanie emocji. Problemy metodologiczne            1.3.  Cel i problematyka pracy      1.4.  Metoda badawcza            1.5.  Dobór próby oraz charakterystyka zbiorowości badanej      1.6.  Trudności podczas zbierania danych w kontekście problemu badania emocji      1.7.  Badanie emocji. Uwagi końcowe    1.4.1.  Obserwacja uczestnicząca    1.4.2.  Wywiad swobodny    1.4.3.  Inne techniki badawcze zastosowane w pracy                2.1.1.  Arystotelesowska koncepcja umiaru jako złotego środka.    2.1.2.  Karol Darwin o emocjach    2.1.3.  Emocje w koncepcji Emila Durkheima    ROZDZIAŁ II Socjologiczne koncepcje emocji      2.1.  Pierwsze koncepcje emocji            2.2.  Emocje a rytuały interakcyjne          2.3.  Wstyd, duma i poczucie winy w wybranych koncepcjach socjo-psychologicznych    2.3.1.  Koncepcja wstydu i dumy Thomasa Scheffa        2.3.2.  Wstyd i poczucie winy w koncepcji June Tangney      2.4.  Konstruktywistyczne podejście do emocji Jamesa Avrilla      2.5.  Zarządzanie emocjami. Kulturowa koncepcja emocji Arlie Russell Hochschild      2.6.  Władza i status w socjologicznej koncepcji strukturalnej Theodore D.  Kempera    2.2.1.  Emocje w świetle dramaturgicznej koncepcji Ervinga Goffmana    2.2.2.  Koncepcja łańcuchów rytuałów interakcyjnych Randalla Collinsa            ROZDZIAŁ III Praca jako źródło emocji      3.1.  Praca w ujęciu socjologicznym              3.2.  Praca przedstawiciela handlowego – cechy charakterystyczne      3.3.  Praca nauczyciela – cechy charakterystyczne    3.1.1.  Praca w teorii strukturalno-funkcjonalnej    3.1.2.  Praca w koncepcji Karola Marksa    3.1.3.  Praca w koncepcjach interakcjonistycznych    3.1.4  Zwód jako pojęcie socjologiczne                  7     11     11     15     17     21     21     24     25     29     30     33     34     35     36     37     39     43     45     47     52     52     55     56     57     57     59     60     60     63     66     67     69     72     72     75     77     81     83     85     91 6   104 ROZDZIAŁ IV Rytuały organizacyjne – wspólne odczuwanie emocji      105   4.1.  Rytuał wśród innych typów zachowań      108   4.2.  Reguły wśród innych typów zachowań      110   4.3.  Rytuały i reguły w środowisku przedstawicieli handlowych i nauczycieli      110     119     4.4.  Rada pedagogiczna jako specyficzny typ rytuału organizacyjnego      123   4.5.  Szkolenia przedstawicieli handlowych jako miejsce rytuałów oraz pracy emocjonalnej    133   134       139 4.5.1.  Metody i techniki szkoleniowe    4.5.2.  Szkolenia w percepcji uczestników    4.3.1.  Rytuały    4.3.2.  Reguły            ROZDZIAŁ V Sposoby motywowania jako źródło emocji      5.1.  Motywacja, motyw, motywowanie – próba zdefiniowania pojęć      5.2.  Krótka charakterystyka teorii motywacji      5.3.   Motywy działań przedstawicieli handlowych oraz nauczycieli w odniesieniu do środo-    145   145   151 wiska pracy      5.4.  Rytualno-symboliczny system motywowania      5.5.  Duma jako motywator    ROZDZIAŁ VI Kierowanie własnymi emocjami w sytuacji pracy      6.1.  Techniki radzenia sobie z emocjami w sytuacji pracy      6.1.1.   Ukrywanie i pomijanie biograficznych faktów ze względu na wystąpienie nega-      186   186   161   173   180   186   192   196   200   203   209 tywnych emocji    nariuszowych            6.1.2.  Racjonalizacje, radzenie sobie z emocjami oraz sterowanie emocjami    6.1.3.   Działania podejmowane w sytuacji pojawienia się emocji. Wyniki badań kwestio-    6.2.  Emocje społeczne jako emocje kierujące jednostką w sytuacji pracy.        6.2.1.  Czynniki wpływające na powstanie emocji w pracy nauczyciela      6.2.1.1.   Autorytet jako czynnik ułatwiający radzenie sobie z negatywnymi emo-      cjami w pracy nauczyciela              6.2.1.2.   Wsparcie instytucji jako czynnik ułatwiający radzenie sobie z emocjami     213 6.2.2.  Czynniki wpływające na powstanie emocji w pracy przedstawiciela handlowego 215 negatywnymi w pracy nauczyciela    Zakończenie    Bibliografia    Spis tabel, rysunków, schematów, fotografii, wykresów    Od redakcji      226   237   250   252 Emocje społeczne w pracy nauczyciela i przedstawiciela handlowego WSTĘP Pytanie o naturę emocji jest wciąż otwarte. W miarę rozwoju nauk społecz- nych o emocjach wiemy coraz więcej. Jednak ze względu na fakt, że emocje po- zostają w sferze indywidualnych doświadczeń jednostki, są jej naturalnym i spon- tanicznym  wyposażeniem,  do  dziś  nie  ma  jednoznacznych  wskazań,  czym  są  emocje, kiedy powstają, od czego zależą i jak nimi zarządzać. Emocje są mechanizmami powstałymi w drodze ewolucji na przestrzeni se- tek lat (Tooby, Cosmides, 1990). Człowiek wyselekcjonował takie zachowania  i związane z nimi reakcje emocjonalne, które były funkcjonalne. Emocje stały się  mechanizmami o charakterze społecznym – uwidaczniają się i są wynikiem in- terakcji  społecznych.  Termin  „emocja”  pochodzi  od  łacińskiego  „emovere”  co  oznacza  „poruszenie”,  „wzruszenie”,  „rozbudzenie”,  „wzburzenie”,  „podniece- nie” czy „ekscytację” (Reber, 1985 – tłum. własne) i najczęściej tak definiowane  są przez psychologów. Emocje informują innych uczestników procesu interakcji o stanie, w jakim  aktualnie się znajdujemy. Wyrażania emocji uczymy się w procesie socjalizacji,  tak samo jak wzorów kulturowych (wartości, przekonania, język, symbole), in- ternalizowanych przez system osobowości i podporządkowanych mechanizmom  kontroli społecznej, czyli środkom, które prowadzą do redukcji napięcia i dewia- cji (instytucjonalizacja, sankcje i gesty interpersonalne, czynności rytualne, sek- tory systemu uprawnione do użycia siły i przymusu). Wprawdzie na przestrzeni  wieków wzory wyrażania emocji ulegały zmianom, jednak samo występowanie  (powstawanie) emocji pozostaje niezmienne. Codziennie jesteśmy uczestnikami  sytuacji, w których ktoś płacze, krzyczy, złości się lub śmieje. Poprzez ekspresję  ciała wyrażamy określone emocje. Wraz z rozwojem cywilizacji uczyliśmy się, że okazywanie emocji jest przy- znaniem się do porażki i słabości. Dziecko, które otrzymuje złą ocenę z klasówki,  nie ma prawa płakać ani złościć się, bo będzie narażone na negatywne sankcje  ze strony kolegów i nauczyciela. Zdobędzie opinię osoby niedojrzałej i nieprzysto- sowanej do nauki szkolnej. Takie podejście do okazywania emocji skutkuje tym,  że tak samo, jak od ucznia w szkole, tak i od pracownika wymaga się „pełnego  profesjonalizmu”, a więc pracy bez okazywania przeżywanych emocji. Uleganie  emocjom w pracy uznaje się za zachowanie bardzo nieprofesjonalne (zob. Kra- mer, Hess, 2002). Większość pracowników, w tym na przykład nauczyciele, leka- rze, osoby pracujące bezpośrednio z klientami, zna slogan „zostaw emocje przed  wejściem do pracy”. Wielu pracowników – o czym piszą David R. Caruso i Peter  Salovey  –  trwa  w  przekonaniu,  że  największym  ich  błędem  było  dopuszczenie  do sytuacji, w której ich reakcjami zaczęły rządzić emocje (Caruso, Salovey, 2009:  7). Według nich codzienność organizacyjna ma być racjonalna, spójna i jednolita. 8 Jednak organizacja to głównie ludzie w niej uczestniczący, którzy nie są ro- botami pozbawionymi uczuć i emocji. Każdy dzień życia organizacyjnego niesie  ze sobą wiele sytuacji, w których jednostka nie zawsze zachowuje się racjonalnie.  Uzewnętrznianie emocji nie jest mile widziane w większości znanych mi przed- siębiorstw. Jednak te same firmy zdają sobie sprawę z niemożności pozbawienia  jednostki  jej  emocjonalności.  Pracodawcy  zaczynają  dostrzegać,  że  większość  ludzkich działań bazuje na emocjach. To one zwiększają lub zmniejszają moty- wację do pracy. Zatem odpowiednio sterowane mogą przyczyniać się do wzrostu  motywacji pracownika, a tym samym przyczyniać się do większej efektywności  pracy. Emocje  są  centralnym  elementem  ludzkiego  doświadczenia.  Mają  wpływ  na funkcjonowanie świata społecznego i jego wewnętrzne uporządkowanie. Sta- nowią o więzi grupowej oraz mogą wyznaczać jej strukturę. Emocje podlegają  kontroli społecznej oraz społecznemu ustrukturowaniu. Powiązane są z pełnie- niem ról społecznych (zob. Binder, Palska, Pawlik, 2009: 9–10). W niniejszym opracowaniu zgadzam się z poglądem, że ośrodki emocji od- grywają ważną rolę w naszym procesie myślowym oraz że stanowią integralną  część  rozumowania  i  inteligencji  poprzez  co  wpływają  na  podejmowanie  wła- ściwych decyzji, na radzenie sobie ze zmianami oraz odnoszenie sukcesów (por.  Caruso, Salovey, 2009; Damasio, 2002; Salovey, Mayer, 1990). Ponadto, tak jak  Arlie Hochschild (2009: X), uważam, że uczucie odgrywa rolę posłańca wysłane- go przez wewnętrzne „ja”, dostarczającego raport na temat związku tego, co spo- strzegamy z tym, czego oczekiwaliśmy. Po trzecie, tak jak Eva Illouz (2010: 157),  sądzę, że obecnie uczucia stały się bytami, które się ocenia, kontroluje, kwantyfi- kuje i przekształca w towar. Emocje są nową formą kapitału. Zarządzanie emocja- mi stało się sposobem, ale i koniecznością – narzędziem pracy. Niniejsza książka składa się z wprowadzenia oraz sześciu rozdziałów. We  wprowadzeniu odpowiadam na pytanie, czym są emocje i jaka jest ich istota. Uka- zuje ono różne rodzaje emocji oraz procesy ich regulacji. Jest tu mowa o procesie  samokontroli emocjonalnej oraz o ekspresji emocjonalnej. Określone zostają tu  funkcje, jakie pełnią emocje. Emocje zdefiniowane zostały jako procesy regulacji  pozwalające na adaptację i wpływające na przebieg procesu komunikacji, ustana- wiając, podtrzymując, zmieniając lub przerywając relacje między jednostką a śro- dowiskiem, które uruchamiane są w sytuacji, gdy człowiek styka się z bodźcami  zewnętrznymi lub wewnętrznymi, mającymi znaczenie dla jego organizmu bądź  osobowości. Pamiętać przy tym należy, że emocje mogą być procesami wpływa- jącymi nie tylko na przebieg interakcji, ale także na samą jednostkę, jej zachowa- nia, gesty, spostrzeżenia, a także na jej sposób myślenia i odbiór świata zewnętrz- nego. Emocje kształtowane mogą być zarówno przez biologię i fizjologię, jak i, co  wydaje się ważniejsze szczególnie patrząc z perspektywy socjologicznej, mogą  być kształtowane kulturowo oraz modyfikowane zgodnie z przyjętymi w danej  kulturze normami i wartościami. Emocje społeczne w pracy nauczyciela i przedstawiciela handlowego Wstęp 9 Takie rozumienie emocji jest rozwijane w dalszych częściach pracy. Kolejne  rozdziały ukazują elementy kształtujące, modyfikujące i wpływające na pojawia- jące się emocje. Całość rozważań odniesiona została do środowiska pracy. Uka- zuje specyfikę pracy jako źródło nie tylko zachowań emocjonalnych, ale również  pracy emocjonalnej czy, inaczej, pracy nad emocjami w rozumieniu Arlie Hoch- child. Zastanawiając się nad tym, czy istniejąca różnica pomiędzy tym, co jed- nostka odczuwa, a tym, co powinna odczuwać w sytuacji pracy prowadzi do cał- kowitego lub częściowego wytłumienia emocji, czy do ich wzbudzenia w danej  bądź  innej  sytuacji  (przeniesienie  emocji),  odwołuję  się  do  różnych  koncepcji  emocji powstałych zarówno na gruncie socjologii psychologii, jak i antropologii. W  rozdziale  pierwszym  wprowadzam  czytelnika  w  problematykę  książki.  Przedstawione w nim zostały założenia metodologiczne pracy oraz inspiracje ba- dacza. Omówiono zastosowane techniki badawcze, a także problemy metodolo- giczne pojawiające się w badaniach emocji, w tym trudności występujące podczas  zbierania danych empirycznych. Ponadto w rozdziale tym czytelnik znajdzie też  krótki przegląd badań dotyczących problematyki emocji. Rozdział drugi to przegląd socjologicznych koncepcji emocji. Omówione zo- stały jedynie te koncepcje, jakie miały wpływ na dalsze badania empiryczne. W pra- cy przyjęto perspektywę socjologii interakcjonistycznej, zatem czytelnik znajdzie  tu odwołania do koncepcji ściśle przynależących do tego nurtu lub takich, które  wywarły na nie wpływ. Wyjątek stanowi koncepcja zaliczana do nurtu struktural- nego, tj. teoria władzy i statusu Theodore D. Kempera. Jednak ze względu na jej  dość wyraźny związek z nurtem interakcjonistycznym oraz na fakt odwoływania się  Kempera w analizie do emocji społecznych, takich jak duma, wstyd, wdzięczność,  poczucie winy i poczucie bezpieczeństwa, a także na wskazywanie silnej zależno- ści pomiędzy modyfikacją zachowań emocjonalnych w odniesieniu do przyjętych  w kulturze norm, koncepcja ta została również omówiona w niniejszej książce. Rozdział trzeci to wprowadzenie czytelnika sensu stricto w temat pracy sta- nowiącej źródło emocji. Ukazano tu cechy charakterystyczne pracy na przykładzie  dwóch, wybranych grup badawczych, tj. przedstawicieli handlowych i nauczycieli.  Całość charakterystyki poprzedza krótki przegląd głównych socjologicznych ujęć  wykorzystanych w pracy. Zaprezentowano rozumienie pracy w koncepcjach struk- turalno-funkcjonalnych,  w  paradygmacie  marksistowskim  oraz,  co  najbardziej  istotne z perspektywy badawczej pracy, w koncepcjach interakcjonistycznych. Jako źródła emocji w sytuacji pracy omówione zostały rytuały i reguły or- ganizacyjne, w tym szkolenia pracowników (rozdział czwarty); sposoby moty- wowania (rozdział piaty) oraz czynniki infrastrukturalne, instytucjonalizacja, in- terakcje z  przełożonymi, współpracownikami, podwładnymi,  a  także klientami  i przedmiotami (rozdział szósty). Całość zamyka zakończenie, w którym wprowadzone zostało pojęcie orga- nizacji inteligentnej emocjonalnie, definiowanej jako grupa ludzi powiązanych  systemem  wyznawanych  norm,  idei,  wartości  i  emocji,  dysponująca  środkami  10 do osiągnięcia określonych, wspólnych celów, ukształtowana zgodnie z przyjętym  normatywnym modelem, w którym główną rolę grają pozytywne relacje między  pracownikami  oraz  empatia organizacyjna.  Przy  czym  wspomniana  powyżej  empatia rozumiana jest tutaj jako taki rodzaj empatii, który występuje pomiędzy  organizacją a pracownikiem, a także pomiędzy pracownikiem a organizacją, po- wodując przekładalność i przenikalność zachowań oraz wzajemne zrozumienie,  przenoszenie i udzielanie się emocji (zarażanie się emocjami). Każda organizacja  jest przepełniona emocjami swoich członków. Członkowie organizacji poprzez  wzajemne  zrozumienie  oraz  dopasowywanie  swoich  działań  wykazują  się  em- patią nie tylko wobec siebie nawzajem, ale także wobec organizacji jako takiej.  Jest to pozytywne zjawisko, które powoduje, że taka organizacja tworzy kulturę  organizacyjną nazwaną w niniejszej książce kulturą emocji. Emocje społeczne w pracy nauczyciela i przedstawiciela handlowego WPROWADZENIE Co to są emocje? Podejmując próbę zdefiniowania pojęcia emocji odwołać się należy do jed- nego z pierwszych i do dzisiaj ważnych tekstów dotyczących badań nad emocja- mi, to jest do tekstu Charlesa Darwina1 (1988), w którym – opierając się na ob- serwacji zwierząt oraz ludzi, między innymi własnych dzieci – autor opisał kilka  specyficznych  ekspresji  i  zachowań  w  reakcji  na  konkretne  emocje,  ukazując  uniwersalność emocjonalnego doświadczenia. Dla Darwina emocja to nie cecha  umysłu właściwa jedynie rodzajowi ludzkiemu, ale funkcja aktywności umysłu,  która występuje również u zwierząt. Doświadczenie emocjonalne zostało wdru- kowane genetycznie w drodze ewolucji. Stało się u ssaków mechanizmem przy- stosowawczym i stąd uniwersalność emocji (Darwin, 2001: 272–309). Nie ma jednoznacznej definicji emocji. „Każdy wie, czym jest emocja, dopó- ki nie poprosić go o definicję” (Fehr, Russell, 1984: 446; cyt. za: Oatley, Jenkins,  2005: 95). Nico H. Frijda mówi, że emocja jest doświadczana jako szczególny  rodzaj  stanu  psychicznego  (Frijda,  1986;  por.  Oatley,  Jenkins,  2005;  Doliński,  2004).  Jest  uwikłana  w  relacje  człowieka  z  pewnymi  obiektami.  Inaczej  mó- wiąc, w umyśle człowieka „istnieją stany afektywne i stany gotowości związane  z obiektami oraz że stany te pokrywają się z tym, co nazywamy zwykle emocja- mi” (Frijda, 2012: 57). Stan afektywny częściej odnoszony jest do ogólnie poję- tego nastroju2 (np. „rozbawiony”, „pogodny”). Nastrój zazwyczaj ma charakter  krótkotrwały. Emocjom z kolei przypisuje się charakter bardziej trwały. Zatem  jednym  z  elementów  odróżniających  nastrój  od  emocji  jest  czas  trwania  afek- tu. Innym rozróżnieniem, jakie wprowadza holenderski badacz, jest odróżnienie  emocji od sentymentów (postaw emocjonalnych). Sentymenty są trwałymi dys- pozycjami nabywanymi w toku własnych doświadczeń oraz doświadczeń innych.  Odnoszą się do trwałych sympatii i antypatii, miłości i nienawiści. Sentymen- ty  rozumieć  można  jako  schematy  poznawcze  odwołujące  się  do  poznawczej  „skłonności  do  oceniania  obiektu  w  określony  sposób”  oraz  jako  „motywacje,  które aktywizuje samo pojawienie się obiektu uczuć lub myślenie o nim” (zob.  Frijda, 2012: 61). Sentymenty określają również skłonność do określonego re- agowania.  Są  porównywalne  do  osobowościowych  dyspozycji  emocjonalnych.  1  Dzieło Karola Darwina zatytułowane O wyrazie uczuć u człowieka i zwierząt w oryginale  ukazało się po raz pierwszy w roku 1872. W Polsce przekład ukazał się w roku 1959. 2  Więcej  na  temat  analizy  pojęcia  „nastrój”  oraz  rozróżnienia  pomiędzy  obiektami  i przyczynami stanów afektywnych czytelnik znajdzie w pracach Nico Frijdy. Tematyce rozróżnienia  emocji  od  nastroju,  temperamentu  i  innych  pojęć  afektywnych  poświęcony  jest  rozdział  drugi  w książce w języku polskim, zatytułowanej Natura emocji pod redakcją Paula Ekmana i Richarda  Davidsona wydanej przez Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne w 1998 i 2012 r. 12 W dalszej części pracy słowo emocja używane będzie w różnych kontekstach za- równo dla określania nastrojów, stanów emocjonalnych, jak i sentymentów. Zdaję  sobie sprawę, że słowne oznaczenia emocji odnoszą się do zróżnicowanych pojęć  i zjawisk. „Emocje mogą zakończyć swe trwanie jako nastroje, ale też i nastro- je mogą przekształcić się w emocje […]. Sentymenty mogą powodować emocje  oraz leżeć u podstaw ich przeżywania […]. Cechy temperamentalne i osobowo- ściowe wywołują zarówno emocje, jak i nastroje” (Frijda, 2012: 63). Keith Oatley i Jennifer Jenkins (2005) pisząc o trudnościach w definiowaniu  pojęcia „emocja” wskazują czynniki wpływające na rozumienie terminu. Odwo- łują się do rozróżnienia przytaczanego wcześniej przez Frijdę (1986). Do tego  rozróżnienia odwołuje się również w swoich pracach Dariusz Doliński (2004).  Zatem (por. Frijda 1986; Doliński, 2004; Oatley, Jenkins, 2005): 1. Emocja jest wynikiem świadomej lub nieświadomej oceny jakiegoś zda- rzenia  i  wartościowaniem  jako  istotnego,  wpływającego  na  interesy  (sprawy,  cele – concern) podmiotu. Emocja odczuwana jest jako pozytywna, jeżeli zdarze- nie jest zgodne (sprzyja) z interesem jednostki (wcześniejszymi celami) lub jako  negatywna, jeżeli z tymi celami jest niezgodne (utrudnia je). 2. Istotą emocji jest gotowość do działania. Konkretna emocja nadaje prio- rytet  jednemu  lub  kilku  rodzajom  działania,  narzucając  poczucie  ich  pilności.  Może więc przeszkadzać w realizacji innych (aktualnie realizowanych) działań  o  charakterze  behawioralnym  lub  poznawczym.  Poszczególne  emocje  uaktyw- niają odmienne działania. Alternatywne procesy umysłowe lub zachowania mogą  rywalizować ze sobą. 3. Konkretna emocja jest zazwyczaj doznawana jako odrębny rodzaj stanu psy- chicznego, któremu niekiedy towarzyszą lub następują po nim zmiany somatyczne,  ekspresje mimiczne i pantomimiczne oraz reakcje o charakterze behawioralnym. Emocje nie pojawiają się w swojej pełni od razu, ale muszą przejść pewien  proces, który nazywam procesem emocjonalnym. Korzystając z prac Frijdy (1986),  Mesquity i Frijdy (1992), Stein i Oatley (1992), Stein, Trabasso i Liwag (1994)  i innych proponuję prześledzić ten proces na schemacie 1. Pojawienie się emocji  zawsze ma swoją przyczynę i konsekwencje. Pierwszym etapem jest dostrzeże- nie wydarzenia lub zachowania. Najczęściej jest to nieoczekiwany bodziec, który  może zmienić cel naszych dążeń. Następują później ocena poznawcza wydarzenia,  czyli rozpoznanie zdarzenia jako znaczącego, oraz kontekstowe wartościowanie,  czyli ocena pojawiających się myśli. Od nadania wartości zależy pojawienie się  gotowości do działania, czyli tworzenie planów w odniesieniu do wydarzenia, tak  aby zachować lub zmodyfikować cel. Od nadania wartości zależy także pojawie- nie się zmian somatycznych oraz ekspresji mimicznej i pantomimicznej. W ostat- niej fazie pojawia się działanie właściwe będące odpowiedzią na wytworzenie  planu działania potwierdzającego dążenie do zamierzonego celu lub modyfikują- cego podjęte już działanie albo modyfikujące cel dążeń. Na tym etapie jednostka  rozważa prawdopodobne rezultaty działań i podejmowanych decyzji. Następuje  tu upublicznienie emocji i skupienie się na podmiocie interakcji z otoczeniem. Emocje społeczne w pracy nauczyciela i przedstawiciela handlowego Wprowadzenie 13 Bodziec Spostrzeżenie wydarzenia lub/i zachowania Ocena poznawcza wydarzenia i/lub zachowania Kontekstowe wartościowanie wydarzenia i/lub zachowania Gotowość do działania Działanie właściwe niezmienione zgodne z wcześniejszym, zamierzonym celem Działanie właściwe zmienione zgodne z wcześniejszym, zamierzonym celem Zmiany somatyczne i/lub Zmiany w ekspresji mimicznej i pantomimicznej Plan działania w odniesieniu do wydarzenia Działanie właściwe Modyfikacja celu dążeń Rys. 1.1. Proces emocjonalny Źródło: oprac. własne W toku rozwoju rożnych koncepcji dotyczących emocji ewoluowała również  sama definicja emocji. Dla Williama Jamesa emocja to rezultat pobudzenia (aro- usal) fizjologicznego, rezultat percepcji odczuć fizycznych, takich jak na przykład  bicie serca, napięcie mięśni lub łzy. Źródłem emocji są tu zmiany napięcia mięśni  i zmiany w narządach wewnętrznych (James, 1884: 450). Walter Cannon (1927)  i Philip Bard (1928) twierdzili, że emocje to procesy zachodzące w jądrach wzgó- rza (thalamus). Ich talamiczna teoria uczuć, należąca do koncepcji centralnych,  oparta jest na fizjologicznej budowie mózgu. Aktywacyjne koncepcje emocji opie- rają się na założeniu, że „emocje są stanem podwyższonego pobudzenia oznako- wanego afektywnie. Znak afektywny może być dodatni lub ujemny” (Doliński,  2004: 400–401). Pojęcie aktywacji stało się centralne w koncepcji Elizabeth Duf- fy (1962). Stanley Schachter i Jerome Singer (1962) starają się połączyć oba po- dejścia utrzymując, że do doświadczenia emocji konieczne jest pobudzenie fizjo- logiczne oraz poznawcza interpretacja takiej aktywacji. Emocje są tu wynikiem  interakcji procesów występujących wewnątrz organizmu z informacjami docie- rającymi ze środowiska oraz z informacjami zarejestrowanymi w doświadczeniu  14 jednostki  (zob.  Doliński,  2004). Współczesne,  poznawcze  koncepcje,  definiują  emocje jako procesy stanowiące wynik specyficznej relacji między organizmem  a  środowiskiem  (Lazarus,  1991).  Edmund  Rolls  (1999)  emocje  definiuje  jako  stany umysłowe wywołane przez nagrody lub kary oraz związane z nimi oko- liczności.  Emocja  to  „każdy  stan  wzburzenia  albo  podniecenia  psychicznego,  proces regulacji uruchamiany, gdy człowiek styka się z bodźcami (zewnętrznymi  lub wewnętrznymi) mającymi znaczenie dla jego organizmu lub jego osobowo- ści” (Reykowski, 1992: 57). Emocja jest stanem subiektywnym. Jej odczuwaniu  towarzyszą  zwykle  zmiany  somatyczne,  ekspresje  mimiczne  i  pantomimiczne  oraz zachowania (Doliński, 2004: 322). W niniejszej pracy rozumienie emocji bli- skie jest ujęciu Josepha J. Camposa, Donny L. Mumme, Rosanne Kermoian i Ro- semary G. Campos, gdzie emocje to „procesy, które ustanawiają, podtrzymują,  zmieniają lub przerywają reakcję między jednostką a środowiskiem w sprawach  ważnych dla jednostki” (Campos, Mumme, Kermoian, Campos 1994: 285). Defi- nicja ta nawiązuje do interakcji pomiędzy jednostką a środowiskiem, a wzajemny  ich wpływ służy tworzeniu i utrzymywaniu relacji społecznych. Dokonując klasyfikacji zaprezentowanych powyżej definicji emocji możemy  mówić o definicjach psychologicznych i socjologicznych. Definicje psychologicz- ne można podzielić na osadzone w rozumieniu fizjologicznym (biologicznym),  gdzie  emocje  zależne  są  od  pobudzenia  fizjologicznego  i  struktur  mózgowych  oraz  od  pobudzenia  oznakowanego  afektywnie; w  rozumieniu behawioralnym,  gdzie emocje to procesy zależne od zachowania jednostki i od werbalnego ozna- kowania  stanu  pobudzenia  emocjonalnego  oraz  w  rozumieniu  poznawczym  (kognitywnym), gdzie emocje są wynikiem reakcji jednostki ze środowiskiem,  a na ich powstanie największy wpływ ma ocena obiektów lub zdarzeń w danej sy- tuacji, ich korzyści lub strat w działaniu ukierunkowanym na osiągniecie danego  celu. Definicje socjologiczne najogólniej z kolei możemy podzielić na tworzone  kulturowo, gdzie emocje zależne są od społecznie konstruowanych kulturowych  skryptów, czyli przyjętych w danej społeczności wzorów norm i wartości oraz  tworzone interakcyjnie, gdzie emocje są procesami kształtowanymi poprzez in- terakcje społeczne. Emocje budują, podtrzymują lub niszczą i zrywają więzi spo- łeczne. Emocje pobudzane (wytwarzane) są w interakcjach społecznych, tak samo  jak tworzona jest rzeczywistość społeczna. Istotny jest też proces ciągłej wymiany  znaczeń i symboli. Pomimo podjętej próby klasyfikacji uważam, że badając emocje nie musi- my odwoływać się tylko do jednego wybranego nurtu czy jednej wybranej dys- cypliny. Przeciwnie, powinniśmy łączyć wiedzę z wielu dziedzin. Aby uzyskać  pełną odpowiedź na pytanie, czym są emocje, socjologowie, psycholodzy oraz  neurobiolodzy i fizjolodzy powinni połączyć swoje badania. Najprawdopodobniej  za odczuwanie i wyrażanie emocji odpowiadają połączone elementy biologicz- ne, fizjologiczne, werbalne, kulturowe, interakcyjne i strukturalne (np. pozycja  w strukturze społecznej, władza). Zgadzam się z tezą postawioną przez Turnera  Emocje społeczne w pracy nauczyciela i przedstawiciela handlowego
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Emocje społeczne w pracy nauczyciela i przedstawiciela handlowego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: