Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00278 006690 13243779 na godz. na dobę w sumie
Empatia moralność a życie społeczne - ebook/pdf
Empatia moralność a życie społeczne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 326
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788323527237 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-14%), audiobook).
Publikacja jest pierwszym szerokim polskim opracowaniem problematyki empatii z punktu widzenia socjologii, stanowiącym interesujące wprowadzenie do bardziej szczegółowych zagadnień z pogranicza socjologii moralności, historii idei moralnych i socjologii emocji. Autorzy prezentują kwestie teoretyczne i metodologiczne dotyczące badania empatii oraz przedstawiają wyniki własnych studiów nad funkcjonowaniem empatii w powiązaniu z różnymi zjawiskami ze sfery moralności, literatury, sztuki, z sytuacją osób niepełnosprawnych, nieheteroseksualnych, Żydów czy imigrantów. Rozpatrują kulturowo-strukturalne przyczyny wykluczania pewnych kategorii osób i doświadczeń z empatycznej wspólnoty, a także opisują mechanizmy społecznego konstruowania takich wspólnot na przykładzie tzw. mrocznej turystyki do miejsc zagłady i miejsc narodowej pamięci. Empatia wiąże się moralnością. W ujęciu filozoficznym i teologicznym empatię zbyt często traktuje się jako stan i przeżycie naturalne, uniwersalne i spontaniczne, za mało miejsca zaś poświęca się analizowaniu jej jako dyspozycji poddanej socjalizacji, zróżnicowaniom o charakterze międzykulturowym, historycznym i społecznym, wiążącej się z funkcjonowaniem ludzi w ich rolach społecznych i zawodowych. W ujęciu socjologicznym, reprezentowanym przez Autorów, empatia analizowana jest jako cecha o charakterze społecznym, tzn. podlegająca społecznemu uczeniu, kontroli społecznej i interpretacji kulturowej, której ramy wyznaczają uwarunkowania kulturowe, religijne, światopoglądowe, polityczne, instytucjonalne i sytuacyjne. The publication is the first Polish extensive research paper on empathy from the perspective of sociology. In an interesting way it introduces the more specific questions emerging in the borderland of the sociology of the morality, the history of moral ideas and the sociology of emotions. The authors present the theoretical and methodological issues concerning the research of empathy and they give the results of their studies on functioning of empathy in connection with different phenomena from the fields of morality, literature and art as well as with the situation of disabled people, homosexualls, Jews or immigrants.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Krzysztof Kicin´ski Moralnos´c´ i ro´z˙ne oblicza empatii Zwia˛zek pomie˛dzy empatia˛ a moralnos´cia˛ był przedmiotem refleksji juz˙ w czasach powstania termino´w okres´laja˛cych oba fenomeny: greckiego terminu ™mp1qeia (empatheia) i łacin´skiego terminu moralitas. Analizuja˛c o´w zwia˛zek w niniejszym teks´cie, bierzemy pod uwage˛ fakt, z˙e zaro´wno moralnos´c´, jak i empatia sa˛zjawiskami złoz˙onymi i ro´z˙nie definiowanymi, jednak w przypadku moralnos´ci ograniczymy sie˛ do definicji wyro´z˙niaja˛cej w niej kilka orientacji (kto´re szerzej opisywałem w innych miejscach1), w przypadku empatii zas´ poprzestaniemy na takim jej rozumieniu, kto´re uwzgle˛dnia tylko najbardziej powtarzalne elementy ro´z˙nych definicji oraz znaczenia przypisywane temu terminowi w je˛zyku potocznym. Przez empatie˛ be˛dziemy wie˛c rozumieli specyficzna˛ zdolnos´c´ jednostki do rozpoznawania czyichs´ emocji i mys´li, od- czuwania tego, co czuje i przez˙ywa ktos´ inny, posiadanie umieje˛tnos´ci – jak to sie˛ cze˛sto okres´la – „wchodzenia w czyjes´ buty” i spogla˛dania na czyjs´ problem oczyma danej osoby, a tym samym rozumienie jej motywacji, wyobraz˙en´, czy nawet fobii. Wia˛z˙e sie˛ z tym zwłaszcza zdolnos´c´ odczuwania bo´lu na widok bo´lu kogos´ innego lub rados´ci na widok czyjejs´ rados´ci. Uwaz˙a sie˛ zwykle, iz˙ tego rodzaju zdolnos´ci maja˛ podłoz˙e raczej emo- cjonalne niz˙ intelektualne i z˙e sa˛ włas´ciwos´ciami danymi człowiekowi przez nature˛ (co nie oznacza, z˙e nie ma na nie wpływu socjalizacja, dojrzewanie czy nawet trening). Nalez˙y dodac´, z˙e ludzie sa˛ zwykle s´wiadomi ich posiadania, o czym s´wiadcza˛ takie powszechne w je˛zyku zwroty jak: „ciesze˛ sie˛ twoja˛ rados´cia˛”, „s´wietnie rozumiem, co czujesz”, „udzielił mi sie˛ ich dobry/zły nastro´j”, „zaraziłem sie˛ jego optymizmem lub pesymizmem”, „nie musisz mi 1 Zwłaszcza w: K. Kicin´ski, Orientacje moralne, pro´ba typologii, wyd. II poprawione i rozszerzone, KAWDRUK, Warszawa 1998, s. 280. Zob. tenz˙e, Społeczne determinanty orientacji moralnych, „Etyka” 1983, nr 20; tenz˙e, Orientacje moralne społeczen´stwa polskiego, w: J. Marian´ski, P. Sztompka (red.), Kondycja moralna społeczen´stwa polskiego, Wydawnictwo WAM, Polska Akademia Nauk, Krako´w 2002. Zwie˛złe omo´wienie wymienionych orientacji takz˙e w: J. Ma- rian´ski, Socjologia moralnos´ci, Wydawnictwo KUL, Lublin 2006, s. 466–469. 14 Cze˛s´c´ I. Empatia a moralnos´c´ tłumaczyc´, jakie to było dla ciebie przez˙ycie” (w domys´le – rozumiem je, bo jestem zdolny odczuwac´ w tej sytuacji to samo) czy nawet troche˛ konwen- cjonalne: „ła˛cze˛ sie˛ z toba˛ w bo´lu”. Warto podkres´lic´, z˙e choc´ interesuje nas w tym miejscu empatia przejawiana przez ludzi, to jednaka wiele wskazuje na to, z˙e pewne jej formy (lub doznania do empatii zbliz˙one) wyste˛puja˛ nie tylko u przedstawicieli naszego gatunku. Włas´ciciele pso´w sa˛ nieraz przekonani, z˙e na przykład ich własny niepoko´j (lub spoko´j) moz˙e udzielic´ sie˛ podopiecznym i z˙e sa˛ oni w stanie odbierac´ ro´wniez˙ inne sygnały wysyłane przez człowieka. Nie chodzi przy tym jedynie o relacje˛ człowiek–zwierze˛, na przykład bawia˛ce sie˛ zwierze˛ta, prowadza˛c walke˛ na niby, potrafia˛ trafnie dekodowac´ nieagresywne zamiary partnera, co byłoby niemoz˙liwe bez jakiejs´ formy empatii. Odgrywa ona ro´wniez˙ istotna˛ role˛ w zachowaniach stadnych wielu gatunko´w (w tym ludzi), kiedy to nastroje zbiorowos´ci czy stada udzielaja˛sie˛ poszczego´lnym osobnikom („owczy pe˛d”) itd. Wspominam o tym, by podkres´lic´, z˙e reakcje empatyczne w ich podstawowym wymiarze sa˛ zjawiskiem wykraczaja˛cym poza granice naszego gatunku, podobnie jak reakcje kichania czy ziewania, kto´re moz˙na obserwowac´ u wielu zwierza˛t. S´wiadczy to pos´rednio o uniwersalnos´ci takich dyspozycji i zakorzenieniu ich w głe˛bokich warstwach psychiki. Z punktu widzenia problematyki, kto´ra˛ be˛dziemy sie˛ tu zajmowac´, nalez˙y odro´z˙nic´ dwie formy empatii: pierwsza˛, z braku lepszego słowa, moz˙na nazwac´ „wspo´łodczuwaniem”, druga˛ zas´ – „wspo´łczuciem”. Empatyczne wspo´łodczu- wanie pozwala dekodowac´ czyjes´ emocje lub inne stany psychiczne i dzie˛ki temu rozumiec´, co czuje na przykład osoba cierpia˛ca albo przez˙ywaja˛ca jakies´ jednak towarzyszyc´ che˛c´ pozytywne emocje. Tej formie empatii nie musi udzielenia pomocy cierpia˛cemu albo radowanie sie˛ czyja˛s´ rados´cia˛, a wie˛c wspo´łczucie. Jest to forma z pewnos´cia˛ bardziej „pierwotna”, i to ja˛ mielis´my na mys´li, mo´wia˛c o przejawach empatii u niekto´rych zwierza˛t. Empatyczne wspo´łczucie zawiera natomiast nie tylko element wspo´łodczuwania, ale cos´ wie˛cej, co wyraz˙a sie˛ na przykład w zwrotach: „ciesze˛ sie˛ twoja˛rados´cia˛”, „martwi mnie twoje zmartwienie”, „cierpiał na widok czyjegos´ cierpienia itp. Jak sie˛ zdaje, w potocznej s´wiadomos´ci funkcjonuje zbitka obu tych znaczen´, jednak znaczenie drugie cze˛sto wysuwa sie˛ na plan pierwszy, bowiem ludziom zachowuja˛cym sie˛ biernie w obliczu czyjegos´ cierpienia przypisuje sie˛ włas´nie brak empatii. Przechodza˛c do problematyki zasygnalizowanej w tytule tekstu, zaczniemy od uwagi, z˙e znaczenie empatii (rozumianej przede wszystkim jako wspo´ł- czucie) w przypadku kaz˙dej z wyro´z˙nionych tu orientacji moralnych jest inne. Najwie˛ksza˛ role˛ odgrywa ona z pewnos´cia˛ w przypadku orientacji prospołecznej, standardy tej orientacji stanowia˛ bowiem, iz˙ nadrze˛dna˛ wartos´cia˛ moralna˛ jest dobro drugiego człowieka, a wraz˙liwos´c´ na owo dobro bywa w sposo´b oczy- wisty powia˛zana z odczuciami empatycznymi. Inaczej przedstawia sie˛ sprawa w przypadku orientacji godnos´ciowej, gdzie owa zalez˙nos´c´ nie jest tak wyraz´na, Krzysztof Kicin´ski, Moralnos´c´ i ro´z˙ne oblicza empatii 15 jednak postaramy sie˛ wykazac´, z˙e i tu rola empatii bywa istotna. Interesuja˛ca˛role˛ moz˙e odegrac´ empatia ro´wniez˙ w przypadku zachowan´ motywowanych przez standardy charakterystyczne dla orientacji wzajemnos´ciowej, choc´ nie jest ona tak oczywista, jak ma to miejsce w przypadku orientacji prospołecznej. Jeszcze mniej oczywista˛role˛ odgrywa empatia w przypadku orientacji teocentrycznej oraz orientacji tabuistycznej, jednak, jak sie˛ zdaje, i tu moz˙e miec´ ona pewne znaczenie. Orientacja prospołeczna Roli empatii w orientacji prospołecznej pos´wie˛cimy najwie˛cej miejsca z powodo´w, kto´re wydaja˛ sie˛ oczywiste. W naszych rozwaz˙aniach zwro´cimy przy tym szczego´lna˛ uwage˛ na problematyke˛ empatii w konteks´cie dos´wiad- czen´ ostatniej wojny s´wiatowej oraz na zwia˛zane z ta˛ problematyka˛ pewne wa˛tki Starego Testamentu, kto´ry, stanowia˛c fundamentalne z´ro´dło refleksji nad moralnos´cia˛ i natura˛ ludzka˛, odegrał ogromna˛ role˛ w kształtowaniu sie˛ kultury moralnej chrzes´cijan´stwa i islamu. Wszystkie omawiane tu orientacje moralne zostały wyro´z˙nione na podstawie tego samego kryterium, jakim jest charakterystyczny dla kaz˙dej z nich sposo´b uzasadniania norm i ocen. W przypadku orientacji prospołecznej uzasadnieniem na przykład normy „nie kłam” nie jest stwierdzenie, z˙e kłamstwo jako takie stanowi czyn godny pote˛pienia, lecz podkres´lanie, iz˙ moz˙e ono wyrza˛- dzic´ komus´ krzywde˛ i dlatego zasługuje na dezaprobate˛2. Uogo´lniaja˛c, moz˙na powiedziec´, z˙e na gruncie tej orientacji gło´wna˛ przesłanka˛ oceny poste˛powania danej osoby jest sposo´b, w jaki traktuje ona czyjes´ dobro. Pozytywnie ocenia sie˛ jego respektowanie, negatywnie – niebranie go w swym poste˛powaniu pod uwage˛. Cenione sa˛ zwłaszcza wyrzeczenia, kto´re dana osoba ponosi w imie˛ czyjegos´ dobra, pote˛piane zas´ wszelkie przejawy egoizmu. Dobro ponadindywi- dualne uznaje sie˛ wie˛c tu za wartos´c´ nadrze˛dna˛ w stosunku do dobra własnego. Z punktu widzenia problematyki empatii waz˙ne jest rozro´z˙nienie dwo´ch kategorii dobra ponadindywidualnego. W przypadku pierwszej jego depozyta- riuszem sa˛ jednostki, w drugim – grupy (pan´stwo, naro´d, grupa religijna itp.). W przypadku pierwszej kategorii personifikacja˛ cno´t cenionych na gruncie orientacji prospołecznej sa˛ takie osoby jak na przykład ojciec Kolbe, kto´ry pos´wie˛cił własne z˙ycie, by uratowac´ z˙ycie innego człowieka, Matka Teresa z Kalkuty, ofiarnie niosa˛ca pomoc najbiedniejszym, Janusz Korczak, kto´ry 2 Warto w tym miejscu przypomniec´, z˙e przykazanie z Dekalogu, kto´re w powszechnej s´wiadomos´ci funkcjonuje jako norma „nie kłam”, w rzeczywistos´ci brzmi: „Nie be˛dziesz mo´wił przeciw bliz´niemu twemu kłamstwa jako s´wiadek”, jest wie˛c norma˛ reprezentuja˛ca˛ przede wszystkim orientacje˛ prospołeczna˛, chronia˛ca˛ dobro osoby, kto´ra˛ czyjes´ kłamstwo moz˙e skrzywdzic´. Przytaczam za trzecim wydaniem Biblii tysia˛clecia, Pallotinum, Poznan´–Warszawa 1980. 16 Cze˛s´c´ I. Empatia a moralnos´c´ wolał zgina˛c´, niz˙ opus´cic´ dzieci, kto´rymi sie˛ opiekował. W przypadku drugiej – z˙ołnierz pos´wie˛caja˛cy z˙ycie dla ojczyzny, ktos´, kto kosztem spraw osobistych pracuje dla dobra swojego kraju, patriota lokalny ofiarnie działaja˛cy na rzecz swojej miejscowos´ci. Odro´z˙nianie obu kategorii (pomie˛dzy kto´rymi czasem trudno wyznaczyc´ ostra˛granice˛) jest waz˙ne, poniewaz˙ empatia moz˙e odgrywac´ role˛ czynnika stymuluja˛cego prospołeczne zachowanie przede wszystkim wo´wczas, gdy podmiotem tego zachowania sa˛ konkretni ludzie. Na heroicznej decyzji Janusza Korczaka mogło zawaz˙yc´ jego empatyczne wyobraz˙enie tego, co czułyby dzieci, gdyby je opus´cił, i czym be˛dzie dla nich jego obecnos´c´ az˙ do tragicznego kon´ca. Natura motywacji z˙ołnierza naraz˙aja˛cego z˙ycie dla ojczyzny jest odmienna, ma bowiem zapewne z´ro´dło przede wszystkim w zinternalizo- wanych normach (obowia˛zek pos´wie˛cania sie˛ dla ojczyzny) i wartos´ciach (ojczyzna jako wysoko ceniona wartos´c´). Oczywis´cie ro´wniez˙ w przypadku – hipotetycznej – motywacji Janusza Korczaka i innych oso´b pos´wie˛caja˛cych sie˛ dla kogos´ istotna˛ role˛ moga˛ odgrywac´ zinternalizowane normy i wartos´ci. Fakt ten stanowi punkt wyjs´cia do waz˙nej dla naszych rozwaz˙an´ kwestii, mianowicie problemu wzajemnych relacji pomie˛dzy dwiema odmiennymi pod wzgle˛dem psychologicznym determinantami zachowan´ prospołecznych: mo- tywacja˛empatyczna˛i motywacja˛maja˛ca˛z´ro´dło w zinternalizowanych normach i wartos´ciach. Jest to problem interesuja˛cy mie˛dzy innymi w konteks´cie rozwaz˙an´ Hanny S´widy-Ziemby na temat zmierzchu moralnos´ci opartej na zinternalizowanych normach oraz koncepcji Wojciecha Pawlika dotycza˛cej moralnos´ci opartej na empatii. Do problemu tego jeszcze wro´cimy. Problematyka empatii w konteks´cie dos´wiadczen´ ostatniej wojny Szczego´lnie waz˙na˛ kwestia˛, kto´ra˛ warto tu rozwaz˙yc´, jest problem kre˛gu oso´b, wobec kto´rych działaja˛cy odczuwa empatie˛, oraz barier, kto´re sie˛ na drodze takich odczuc´ pojawiaja˛. Do przez˙ywania empatii zdolne sa˛ przeciez˙ nie tylko osoby, kto´re, jak wspomniani Korczak czy Matka Teresa z Kalkuty, sa˛ wysoko oceniane w kategoriach moralnych, ale ro´wniez˙ ludzie z przeciwnego bieguna na skali tych ocen jak Rudolf Hoess, komendant obozu Auschwitz. Ten ostatni przypadek jest skrajny, ale włas´nie dlatego warto mu sie˛ bliz˙ej przyjrzec´, gdyz˙ dzie˛ki owej skrajnos´ci bardzo wyraz´nie pozwala dostrzec ogo´lny problem po- legaja˛cy na przez˙ywaniu empatii w stosunku do jednych, przy jednoczesnej oboje˛tnos´ci wobec losu innych. Wiele wskazuje na to, z˙e Hoess, mimo rozmiaru zbrodni, jakie popełniał na wie˛z´niach, działaja˛c – jak sie˛ potocznie mo´wi „z zimna˛ krwia˛”, nie był jednak człowiekiem całkowicie niezdolnym do empatii. Wskazuja˛ na to zwłaszcza jego listy do nieletnich syno´w, kto´re napisał juz˙ po skazaniu go na s´mierc´. Uderza w nich nie tylko troska o ich losy, ale ro´wniez˙ psychologiczne wyczucie problemo´w, przed kto´rymi stana˛, dorastaja˛c. Dzieci i rodzina to był ten kra˛g oso´b, wobec kto´rych Hoess z pewnos´cia˛ potrafił przejawiac´ empatie˛ i miała ona zapewne niemały wpływ na jego Krzysztof Kicin´ski, Moralnos´c´ i ro´z˙ne oblicza empatii 17 prospołeczne w stosunku do nich postawy i zachowania. Jednoczes´nie empatia ta była niejako zablokowana w relacjach z osobami, ro´wniez˙ dziec´mi, kto´re mordowano w kierowanym przez niego obozie. Moz˙na przypuszczac´, z˙e w tym przypadku – ale takz˙e w wielu sytuacjach podobnych, choc´ nie tak skrajnych – tym, co „uwalniało” ba˛dz´ blokowało empatie˛, były czynniki o charakterze kognitywnym: system przekonan´ ideologicznych oraz zinternalizowane normy i wartos´ci. Tradycyjnie wycho- wany Hoess wierzył w wartos´c´ rodziny, przy czym uznawana przezen´ ideologia głosiła, z˙e chodzi tu przede wszystkim o rodzine˛ niemiecka˛. Prospołeczne normy moralne odnosiły sie˛ do niej, przy czym na gruncie wyznawanej ideologii wartos´c´ ta pozostawała w harmonii z wartos´cia˛, jaka˛ stanowiła ojczyzna utoz˙samiana z Trzecia˛ Rzesza˛. Problem przejawiania wraz˙liwos´ci wobec oso´b nalez˙a˛cych do jakiegos´ wewne˛trznego kre˛gu przy jednoczesnej oboje˛tnos´ci wobec innych bywał wielo- krotnie przedmiotem wnikliwej refleksji. Jest on oczywis´cie silnie powia˛zany z problematyka˛, kto´ra˛ sie˛ tu zajmujemy, od tego bowiem, do kto´rej z tych kategorii kogos´ zaliczymy, zalez˙y w ogromnej mierze odczuwanie wobec niego empatii. Zagadnienie to analizował mie˛dzy innymi Stanisław Ossowski w interesuja˛cym teks´cie Pod znakami Ormuzda i Arymana pos´wie˛conym pro- blematyce sprzecznos´ci w psychice ludzkiej. Inspiracja˛ dla ksia˛z˙ki, kto´ra˛ autor – zafascynowany poznawczo mie˛dzy innymi osoba˛ Rudolfa Hoessa – zacza˛ł przygotowywac´ w czasie wojny, była obserwacja wpływu na psychike˛ ludzka˛ dramatycznych sytuacji towarzysza˛cych wojnie: „Widziało sie˛ ludzi, u kto´rych najbrutalniejsze okrucien´stwo ła˛czyło sie˛ z czułos´cia˛dla przyjacio´ł, dla rodziny, dla dzieci, nawet dla obcych dzieci, z serdecznym przywia˛zaniem do własnego psa lub konia. U wro´t Treblinki wies´niak, kto´ry w ro´z˙nych okazjach potrafił byc´ gos´cinnym i bezinteresownym gospodarzem, wycia˛gał w upalny dzien´ sto złotych za butelke˛ wody od ume˛czonych nieszcze˛s´niko´w, tłocza˛cych sie˛ okropnie w cia˛gu długich dziesia˛tko´w godzin pomie˛dzy gora˛cymi s´cianami wagono´w. Widziało sie˛ ludzi wraz˙liwych na czyja˛s´ niedole˛, wspo´łczuja˛cych z cierpieniem, ludzi, u kto´rych zazwyczaj widok nieszcze˛s´cia nie tylko budził silne wzruszanie, ale popychał takz˙e do udzielania natychmiastowej pomocy, widziało sie˛ ich, jak przyjmowali oboje˛tnie wiadomos´ci o najokrutniejszym zne˛caniu sie˛ nad gromada˛ bezbronnych mieszkan´co´w tego samego miasta, oddzielonych tylko murami getta”3. 3 S. Ossowski, Z zagadnien´ psychologii społecznej, t. III, PWN, Warszawa 1967, s. 52. Warto zauwaz˙yc´, z˙e Ossowski pisał te słowa w czasach, o kto´rych sie˛ obecnie mo´wi, iz˙ były czasami milczenia na temat stosunku społeczen´stwa polskiego do przes´ladowanych Z˙ydo´w. Jak widac´ nie wszyscy milczeli, choc´ z drugiej strony ich głos nie zawsze był w PRL słyszalny (przez szereg lat warszawscy studenci otwartej po Paz´dzierniku socjologii mogli zapoznac´ sie˛ z frag- mentami cytowanej tu ksia˛z˙ki jedynie w wydziałowej bibliotece dysponuja˛cej słabej jakos´ci tekstem powielonym). 18 Cze˛s´c´ I. Empatia a moralnos´c´ Zastanawiaja˛c sie˛ nad przyczynami tego, z˙e wobec cierpienia jednych zachowujemy oboje˛tnos´c´, a cierpienia innych głe˛boko nas poruszaja˛, autor – nie uz˙ywaja˛c zreszta˛ terminu „empatia”, a jedynie jego ro´wnowaz˙niko´w takich jak „wraz˙liwos´c´” czy „wspo´łczucie” – wskazuje na ro´z˙ne czynniki, kto´re moga˛ do takiej sytuacji prowadzic´4. Według niego moz˙e to byc´ na przykład ogrom cierpien´, w obliczu kto´rych człowiek uruchamia mechanizmy obronne w postaci ste˛pienia wraz˙liwos´ci, zwłaszcza gdy nie moz˙e pomo´c znajduja˛cemu sie˛ w potrzebie. Jednak jego zdaniem nie tylko ta sytuacja odgrywała role˛ w determinowaniu postaw i zachowan´, o kto´rych była mowa w przytoczonym fragmencie. Waz˙ny jest jeszcze jeden czynnik, na kto´rym autor skupia uwage˛, jest nim wyobraz´nia i okolicznos´ci, kto´re ja˛ ograniczaja˛. Ilustruja˛cy te˛ sytuacje˛ przykład jest i tym razem znamienny dla czaso´w powstania ksia˛z˙ki: „Osoba o czułym sercu skłonna jest do wspo´łczucia w stosunku do tych wszystkich istot, w kto´rych przez˙ycia potrafi sie˛ wczuwac´. Jej ograniczona wyobraz´nia nie pozwala sie˛ wczuc´ na przykład w cierpienia Z˙ydo´w, bo to sa˛ dla niej istoty całkiem obce. Osoba ta nie potrafiłaby sobie wyobrazic´ siebie w sytuacji Z˙ydo´wki lub Z˙yda”5. Autor podkres´la, z˙e w takich sytuacjach czynnikiem wpływaja˛cym na nasza˛wyobraz´nie˛ jest nie tyle „obiektywne” podobien´stwo do istot be˛da˛cych przedmiotem naszych odczuc´, ale przede wszystkim schematy mys´lenia funkcjonuja˛ce w społeczen´stwie, kto´re nas ukształtowało. Istotna jest tu zwłaszcza rola narzucanych przez grupe˛ stereotypo´w: „Ustalony w s´rodowisku społecznym obraz człowieka obcej zbiorowos´ci niezmiernie utrudnia zaje˛cie bezpos´redniego ludzkiego stosunku wzgle˛dem jednostek, do kto´rych sie˛ ten obraz odnosi. Obraz ten zasłania z˙ywe osobiste cechy, kto´re mogłyby tego człowieka z obcej zbiorowos´ci uczynic´ bliskim. Stereotyp niepodległos´ciowca ukrain´skiego ukazywał go nam jako barbarzyn´skiego hajdamake˛, zieja˛cego nienawis´cia˛ ku wyz˙szej kulturze i wyzutego z wszelkich szlachetnych motywo´w, podczas gdy powstaniec s´la˛ski, kto´rego Niemcy tak włas´nie widzieli, był dla nas człowiekiem, w kto´rym ockne˛ła sie˛ godnos´c´ własna i najszlachetniejsze uczucia narodowe. Stereotyp Z˙yda wielu ludziom nie pozwa- lał odczuc´ bohaterstwa i tragizmu w obronie getta warszawskiego. Gdy w po- łudniowych stanach Ameryki Po´łnocnej po wojnie cywilnej zmienił sie˛ stereotyp Murzyna, utracili zdolnos´c´ wspo´łczucia nawet ci spos´ro´d dawnych plantatoro´w, kto´rzy w czasach niewolnictwa byli prawdziwie »dobrymi panami«”6. Podkres´laja˛c wage˛ stereotypo´w, Ossowski jednoczes´nie analizuje czynni- ki, kto´re moga˛ sprawic´, z˙e stereotyp okres´laja˛cy stosunek do drugiego człowieka zostaje w pewnym momencie przełamany czy zawieszony. Podaja˛c 4 Ossowska w Motywach poste˛powania tez˙ mo´wiła o problematyce empatii, uz˙ywaja˛c innych okres´len´, na przykład wspo´łdoznawanie. 5 Tamz˙e, s. 56. 6 Tamz˙e, s. 57. Krzysztof Kicin´ski, Moralnos´c´ i ro´z˙ne oblicza empatii 19 przykłady takich sytuacji, autor nawia˛zuje zaro´wno do własnych obserwacji, jak i do literatury. W okresach najwie˛kszego antysemityzmu – stwierdza – cze˛sto moz˙na było spotkac´ zaz˙artego antysemite˛, kto´ry przejmował sie˛ losem znanego sobie osobis´cie Z˙yda i bronił go z pos´wie˛ceniem. Nie był on bowiem w tym momencie dla niego reprezentantem grupy Z˙ydo´w – na kto´ra˛ patrzył przez pryzmat stereotypu – lecz członkiem grupy kolego´w czy znajomych. Drugi przykład dotyczy szczego´lnego przez˙ycia, kto´re moz˙e obudzic´ zabloko- wana˛ do tego momentu empatie˛. Tak sie˛ włas´nie stało w sytuacji opisywanego przez Remarque’a z˙ołnierza, kto´ry, ogla˛daja˛c listy i fotografie wyje˛te z kieszeni zabitego przez siebie wroga, przez˙ywa wstrza˛s, gdyz˙ us´wiadamia sobie, iz˙ zabity jest takim samym człowiekiem jak on. W interpretacji Ossowskiego zmiana ta nasta˛piła w wyniku rozszerzenia wyobraz´ni, wskutek czego w kims´, na kogo dota˛d z˙ołnierz o´w patrzył przez pryzmat stereotypu wroga, w pewnym momencie zaczyna patrzec´ jak na człowieka, kto´remu wojna zgotowała podobny los. (Warto dodac´, z˙e przykład jest wzie˛ty z literatury, ale autor miał tez˙ własne dos´wiadczenia frontowe wyniesione z dwo´ch kampanii wojennych: w roku 1920 i 1939). Ossowski rozwaz˙a ro´wniez˙ inne niz˙ przełamanie stereotypu czynniki, kto´re moga˛ wpłyna˛c´ na uaktywnienie sie˛ empatii i okazanie komus´ wspo´ł- czucia. „Znam [...] wypadki – pisze, – kiedy u antysemity o słabej wyobraz´ni, kto´ry che˛tnym sercem przyjmował wiadomos´ci o wszelkim przes´ladowaniu Z˙ydo´w, naste˛pował wstrza˛s, gdy na własne oczy zobaczył, jak takie prze- s´ladowanie wygla˛da”7. Nasuwa sie˛ uwaga, z˙e opisany tu mechanizm psycho- logiczny jest stosunkowo dobrze znany, w przeciwien´stwie do tego, kto´ry pojawia sie˛ w kolejnej opisanej przez autora sytuacji: „W czasach niemieckiej okupacji zdarzali sie˛ szantaz˙ys´ci, kto´rzy groz´ba˛ denuncjacji wysysali swe ofiary juz˙ w sposo´b najbardziej bezwzgle˛dny i bezlitosny, a kiedy interes był załatwiony, okazywali im wiele z˙yczliwos´ci i gos´cinnos´ci, o ile sprawa roz- grywała sie˛ w ich domu. Wiem o wypadkach, gdy po najostrzejszym targo- waniu sie˛ z ofiara˛ o cene˛ okupu, zapraszano bezinteresownie te˛ sama˛ ofiare˛ szantaz˙u na luksusowa˛ kolacje˛. Potocznie mo´wiłoby sie˛ moz˙e, iz˙ »ruszyło zbrodniarzy sumienie« i chcieli jakos´ złagodzic´ wyrza˛dzona˛ krzywde˛. W grun- cie rzeczy mamy tu do czynienia ze zmiana˛ stosunku społecznego: po zapła- ceniu okupu ofiara przestawała byc´ obiektem polowania, moz˙na było w niej zobaczyc´ człowieka”8. Podsumowuja˛c: ws´ro´d czynniko´w, kto´re sprawiaja˛, z˙e los jednych mało nas obchodzi, a na los innych nie pozostajemy oboje˛tni, istotna˛ role˛ odgrywaja˛ stereotypy i wyobraz´nia. To one decyduja˛, kogo wła˛czamy do kre˛gu solidarnos´ci i okazujemy mu wspo´łczucie, a kogo zaliczymy do kategorii 7 Tamz˙e, s. 59. 8 Tamz˙e. 20 Cze˛s´c´ I. Empatia a moralnos´c´ „obcych”, wobec kto´rych nie przejawiamy empatii. Moz˙e sie˛ jednak zdarzyc´, z˙e na niekto´rych przedstawicieli tej drugiej kategorii zaczynamy patrzec´ inaczej niz˙ na pozostałych, poniewaz˙ stali sie˛ oni dla nas konkretnymi osobami, a nie jedynie przedstawicielami anonimowej zbiorowos´ci, na kto´rej członko´w patrzymy przez pryzmat funkcjonuja˛cych w naszej grupie stereotypo´w. Moga˛ sie˛ oni stac´ przedmiotem empatii ro´wniez˙ w efekcie okres´lonych dos´wiadczen´, na przykład us´wiadomienia sobie wzajemnego podobien´stwa (sytuacja opisana przez Remarque’a) lub czyjegos´ cierpienia. Taka zmiana postawy moz˙e nasta˛- pic´ takz˙e wo´wczas, gdy przestajemy traktowac´ kogos´ przedmiotowo i zaczy- namy dostrzegac´ w nim człowieka. Warto dodac´, z˙e opro´cz problemo´w poruszanych w omawianym teks´cie Stanisława Ossowskiego interesowało ro´wniez˙ zagadnienie manipulacji zmie- rzaja˛cej do tłumienia w ludziach odczuc´ empatycznych, kto´re mogłyby im utrudniac´ bezwzgle˛dne lub wre˛cz okrutne traktowanie przedstawicieli okres´- lonej grupy. Ten interesuja˛cy z punktu widzenia prospołecznej orientacji moralnej problem autor rozwaz˙ał na przykładzie wychowania w Hitlerjugend, kto´re zmierzało do formowania ludzi be˛da˛cych w stanie bez wewne˛trznych oporo´w realizowac´ zadania wyznaczone im przez przełoz˙onych9. Jest godne odnotowania, z˙e analizuja˛c problematyke˛ wspo´łczucia i empatii, Ossowski tak cze˛sto odwołuje sie˛ do przykłado´w dotycza˛cych stosunku Polako´w do Z˙ydo´w w okresie niemieckiej okupacji. Liczne przejawy oboje˛tnos´ci czy niedostatecznej wraz˙liwos´ci na tragiczne losy ludzi, z kto´rymi pozostawało sie˛ w bliskich relacjach od pokolen´ i kto´rzy stanowili element szeroko pojmowanego własnego społeczen´stwa, musiały stanowic´ dla niego szok moralny, a takz˙e wyzwanie intelektualne jako socjologa. Obecnie pro- blematyka ta powro´ciła z cała˛ moca˛ i z owym wyzwaniem pro´buje sie˛ zmierzyc´ młodsze od Ossowskiego pokolenie badaczy, kto´rych analizy nieraz s´cis´le koresponduja˛ z rozwaz˙aniami tego nestora polskiej socjologii. Na przykład Jan Grabowski w interesuja˛cej ksia˛z˙ce dotycza˛cej przede wszystkim tak zwanego szmalcownictwa w czasie okupacji10 zauwaz˙a, iz˙ oboje˛tnos´c´ wielu Polako´w wobec losu Z˙ydo´w wynikała z faktu, iz˙ w powszechnym odczuciu o´wczesnego polskiego społeczen´stwa Z˙ydzi, mimo z˙e byli polskimi obywatelami, nie byli jako cze˛s´c´ wspo´lnoty narodowej. Teza ta dobrze wpisuje sie˛ postrzegani w rozwaz˙ania Ossowskiego na temat konsekwencji, jakie z punktu widzenia zdolnos´ci do przez˙ywania empatii ma uwarunkowany kulturowo podział na swoich i obcych. 9 Wa˛tek ten obecny jest w pracy Stanisława Ossowskiego Ku nowym formom z˙ycia społecznego, „Ksia˛z˙ka i Wiedza”, Warszawa 1956. 10 J. Grabowski, Szantaz˙owanie Z˙ydo´w w Warszawie, 1939–1943, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2004.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Empatia moralność a życie społeczne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: