Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00356 007493 11260048 na godz. na dobę w sumie
Ensi w czasach III dynastii z Ur - ebook/pdf
Ensi w czasach III dynastii z Ur - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-2945-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Autor od dawna koncentruje swoje zainteresowania badawcze na historii politycznej, społeczno-gospodarczej oraz przemianach ustrojowych w najstarszych państwach sumeryjskich z III tysiąclecia p.n.e. Ich efektem jest również niniejsza książka – pierwsza monografia w całości poświęcona funkcjonowaniu jednego z najważniejszych urzędów monarchii III dynastii z Ur (2113–2005 p.n.e.) – namiestnikowi prowincji, ensiemu.

Marek Stępień, wykorzystując bogate zasoby archiwów nowosumeryjskich dokumentów administracyjno-gospodarczych i sądowych, opisuje pozycję ensiego w strukturze organizacyjnej administracji państwa na tle szerokiej problematyki prozopograficznej jednej z typowych prowincji (Ummy).

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

# # 7 # 5 2 # a S U Z P U k 1 B V C 1 W a X J 0 d W F s b w = = 100 95 75 25 5 0 100 95 75 25 5 0 Marek StŒpieæ (cid:150) historyk i orientalista (sumerolog), pracownik naukowy Wydzia‡u Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Specjalizuje siŒ w historii staro¿ytnej, zw‡aszcza w dziejach Mezopotamii. Opublikowa‡ m.in. polski przek‡ad (Warszawa 1996, 2000), monografiŒ Animal Husbandry in (Bethesda, Md. 1996) oraz the Ancient Near East podrŒcznika akademickie- I czŒ(cid:156)(cid:230) Bliski Wsch(cid:243)d go pod red. Marii Jaczynow- Historia staro¿ytna skiej (Warszawa 1999, 2001, 2002). Kodeksu Hammurabiego Autor od dawna koncentruje swoje zaintereso- wania badawcze na historii politycznej, spo‡ecz- no-gospodarczej oraz przemianach ustrojowych w najstarszych paæstwach sumeryjskich z III tysi„clecia p.n.e. Ich efektem jest r(cid:243)wnie¿ niniej- sza ksi„¿ka (cid:150) pierwsza monografia w ca‡o(cid:156)ci po(cid:156)wiŒcona funkcjonowaniu jednego z najwa¿- niejszych urzŒd(cid:243)w monarchii III dynastii z Ur (2113(cid:150)2005 p.n.e.) (cid:150) namiestnikowi prowincji, ensiemu. Marek StŒpieæ, wykorzystuj„c bogate zasoby archiw(cid:243)w nowosumeryjskich dokument(cid:243)w administracyjno-gospodarczych i s„dowych, opisuje pozycjŒ ensiego w strukturze organiza- cyjnej administracji paæstwa na tle szerokiej problematyki prozopograficznej jednej z typo- wych prowincji (Ummy). Cena 58,00 z‡ 465 Marek StŒpieæ Ensi w czasach III dynastii z Ur: aspekty ekonomiczne i administracyjne pozycji namiestnika prowincji w (cid:156)wietle archiwum z Ummy t M a r e k S Œ p e æ E n s i a i r o t s h i i w c z a s a c h I I I d y n a s t i i z U r : a s p e k t y e k o n o m c z n e i i i a d m n s t r a c y n e p o z y c j i j i i n a m e s t n k a i p r o w n c i j i . . . 100 95 75 25 5 0 100 95 75 25 5 0 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci Krystyna Łyczkowska Stefan Zawadzki Projekt okładki Jakub Rakusa-Suszczewski Na okładce Tabliczka sumeryjska Muzeum Okręgowe w Toruniu fot. Mirosław Czarnecki Redaktor prowadzący serii Ewa Wyszyńska Redaktor Hanna Cieniuszek Redaktor techniczny Sławomir Grzywacki Korektor Elżbieta Michniewicz Skład i łamanie Janusz Olech Publikacja finansowana ze środków Badań Własnych UW oraz Wydziału Historycznego UW  Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2006 ISSN 0509-7177 ISBN 978-83-235-2945-3 (PDF) Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 http://www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy: tel. (0 48 22) 55-31-333 e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Wstęp i opis źródeł . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. Ensi – znaczenie terminu i ewolucja funkcji do czasów III dynastii z Ur . . . . . . . . . . . . Stan badań o ensim w czasach nowosumeryjskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nowosumeryjskie dokumenty administracyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3.1. Liczba zachowanych i opublikowanych tekstów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3.2. Archiwa nowosumeryjskich dokumentów administracyjnych . . . . . . . . . . . . . . ich 1.3.3. Cechy charakterystyczne nowosumeryjskich dokumentów administracyjnych i . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . typologia Podstawowe znaczenie archiwum z Ummy Nowosumeryjskie dokumenty administracyjne jako źródło do badań nad ensim . . . . . . . 1.4.1. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4.2. Katalog źródeł dotyczących ensiego w prowincjach Umma i Girsu-Lagaš . . . . . . 1.4.3. Zbiory uzupełniające – dokumenty z Puzriš–Daga¯n, Girsu–Lagaš i Nippur wzmian- kujące ensiego z Ummy lub samą Ummę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Państwo III dynastii z Ur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zarys historii politycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.1. Ur-Namma i powstanie państwa III dynastii z Ur 2.1.2. Šulgi – twórca potęgi państwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.3. Amar-Suen i Šu¯-Suen – czas rozkwitu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ibbı¯-Suen – czas upadku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.4. Struktura organizacyjna państwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.1. Obszar państwa i podział na trzy strefy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.2. Charakterystyka każdej strefy – jej organizacja i rola w państwie . . . . . . . . . . . Sektory ekonomiczno-administracyjne gospodarki państwowej 2.3.1. 2.3.2. . . . . . . . . . . . . . . . . . Sektor centralny: wymiar i organizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sektor lokalny i gospodarka świątynna: elementy składowe i zarząd . . . . . . . . . System podatków prowincjonalnych bala i rola w nim ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.1. . 2.4.2. Ensi głównym płatnikiem podatku bala . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Termin „bala” i jego znaczenie w systemie podatków w państwie III dynastii z Ur 11 13 13 16 19 19 20 26 30 30 31 34 37 37 39 42 49 55 62 64 69 77 78 80 82 82 85 5 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 3. Aktywność ensiego w poszczególnych sektorach gospodarczych prowincji: prezentacja i opracowanie tematyczne źródeł . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.0. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. funkcjonariusz 3.1–2. Transport wodny Prace i pracownicy, rozliczanie czasu pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1–1. Prace wykonywane w sektorze rolniczym, w tym także na rzecz majątku ensiego i majątku jego rodziny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1–1.1 Ensi potwierdza wykonanie lub odbiór prac . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1–1.2. Wykonanie prac potwierdza urzędnik posługujący się pieczęcią z dedykacją dla ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1–1.3. Wykonanie prac potwierdza syn, brat lub żona ensiego . . . . . . . . . . . . 3.1–1.4. Wykonanie prac potwierdza żandarm ensiego (aga3-us2 ensi2) lub inny jego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1–1.6. Teksty dotyczące prac na rzecz majątku ensiego lub majątku jego żony . . 3.1–1.7. Majątek przedstawicieli personelu ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1–1.8. Ensi wykonuje inną czynność lub jest wymieniony w innych kontekstach . 3.1–1.9. Dokumenty zbyt uszkodzone, aby dokładniej sprecyzować rolę ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1–2.1. Ensi potwierdza wykonanie lub odbiór prac . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1–2.2. Wykonanie prac potwierdza urzędnik posługujący się pieczęcią z dedykacją dla ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1–2.3. Wykonanie prac potwierdza syn ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1–2.5. Ensi formalnym dostawcą pracowników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1–2.6. Prace wykonane na rzecz statku ensiego (ma2 ensi2) lub przy użyciu jego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1–2.8. Ensi w innych kontekstach w dokumentach dotyczących transportu wodnego 3.1–3. Transport lądowy – tragarze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1–3.1. Ensi potwierdza wykonanie lub odbiór prac . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1–3.2. Wykonanie prac potwierdza urzędnik posługujący się pieczęcią z dedykacją dla ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1–3.3. Wykonanie prac potwierdza syn ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Inne prace . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1–4.1. Ensi potwierdza wykonanie lub odbiór prac . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1–4.2. Wykonanie prac potwierdza urzędnik posługujący się pieczęcią z dedykacją dla ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1–4.5. Ensi formalnym dostawcą pracowników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1–4.8. Ensi w innych kontekstach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1–5. Teksty dotyczące różnych pracowników i urzędników wymienianych osobiście (listy imion) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1–5.1. Ensi potwierdza odbiór pracowników (lista imion lub pojedyncze imiona) 3.1–5.2. Odbiór pracowników potwierdza urzędnik posługujący się pieczęcią z dedyka- cją dla ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1–5.5. Ensi dostawcą pracowników – formuła „ki ensi2(-ka)-ta” . . . . . . . . . . . 3.1–5.7. Pracownicy związani służbowo z ensim lub zatrudniani jako jego personel 3.1–5.8. Ensi w innych kontekstach w dokumentach wymieniających imiennie pracow- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . statku ników 3.1–4. 3.2. Hodowla . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.1. Ensi potwierdza odbiór zwierząt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.2. Odbiór zwierząt potwierdza urzędnik posługujący się pieczęcią z dedykacją dla ensiego 3.2.3. Odbiór zwierząt potwierdza swoją pieczęcią syn, brat lub żona ensiego . . . . . . . 3.2.4. Odbiór paszy dla zwierząt potwierdza osoba służbowo związana z ensim lub jej syn 3.2.5. Ensi dostawcą zwierząt lub paszy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.6. Zwierzęta przeznaczone na różne potrzeby ensiego lub należące do jego majątku . 6 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 94 94 112 112 113 117 120 120 121 130 131 134 135 136 141 142 143 143 145 145 145 146 147 147 147 148 149 149 150 151 154 154 155 155 156 157 178 179 181 182 184 3.4. 3.5. jej syn „zi-ga ensi2” 3.3. Dystrybucja artykułów spożywczych (pochodzenia rolniczego i hodowlanego) . . . . . . . . . 3.3.1. Ensi potwierdza odbiór artykułów spożywczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.2. Odbiór artykułów spożywczych potwierdza urzędnik posługujący się pieczęcią z dedyka- cją dla ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.3. Odbiór artykułów spożywczych potwierdza syn, brat lub żona ensiego . . . . . . . . 3.3.4. Odbiorcą lub dostawcą artykułów spożywczych osoba służbowo związana z ensim lub . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.5. Ensi dostawcą artykułów spożywczych – formuły: „ki ensi2(-ka)-ta”, „ensi2 ba-zi”, . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.6. Artykuły spożywcze dla ensiego lub do niego należące . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.7. Artykuły spożywcze dla rodziny lub personelu ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.8. Ensi w innych kontekstach w dokumentach dotyczących artykułów spożywczych . . 3.3.9. Teksty uszkodzone – rola ensiego trudna do ustalenia . . . . . . . . . . . . . . . . . Przemysł tekstylny – wełna, tkaniny, płótna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4.1. Ensi potwierdza odbiór tekstyliów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4.2. Odbiór tekstyliów potwierdza urzędnik posługujący się pieczęcią z dedykacją dla ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4.3. Odbiór tekstyliów potwierdza syn, brat lub żona ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4.4. Odbiorcą lub dostawcą tekstyliów osoba służbowo związana z ensim lub jej syn . . 3.4.5. Ensi dostawcą towaru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4.6. Tekstylia przeznaczone dla ensiego lub stanowiące jego majątek . . . . . . . . . . . 3.4.8. Ensi w innych kontekstach w dokumentach dotyczących tekstyliów . . . . . . . . . . Pozyskiwanie i przetwórstwo trzciny, drewna oraz roślin trawiastych . . . . . . . . . . . . . . 3.5.1. Ensi potwierdza odbiór trzciny, drewna lub wykonanych z nich wyrobów . . . . . . 3.5.2. Odbiór towarów potwierdza urzędnik posługujący się pieczęcią z dedykacją dla ensiego 3.5.3. Odbiór towarów potwierdza syn, brat lub małżonka ensiego . . . . . . . . . . . . . . 3.5.4. Odbiorcą lub dostawcą towarów osoba służbowo związana z ensim lub jej syn . . . 3.5.5. Ensi dostawcą towarów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Towary dla ensiego, jego majątku bądź z jego majątku pochodzące; praca na rzecz 3.5.6. ensiego lub jego majątku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5.8. Ensi w innych kontekstach w dokumentach dotyczących trzciny, drewna, roślin oraz wyrobów z nich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.6.1. Ensi potwierdza odbiór skór i wyrobów ze skóry . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.6.2. Odbiór towarów potwierdza urzędnik posługujący się pieczęcią z dedykacją dla ensiego 3.6.3. Odbiór towarów potwierdza syn, brat lub żona ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.6.5. Ensi dostawcą skór lub ścięgien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skóry zwierzęce lub wyroby skórzane dla ensiego lub do niego należące . . . . . . . 3.6.6. 3.6.7. Skóry lub wyroby skórzane dla rodziny lub dla personelu ensiego . . . . . . . . . . . 3.6.8. Ensi w innych kontekstach w dokumentach o skórach i wyrobach ze skóry . . . . . 3.7. Metalurgia, kamieniarstwo, garncarstwo i inne gałęzie przetwórstwa . . . . . . . . . . . . . . 3.7.1. Ensi potwierdza odbiór artykułów rzemieślniczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.7.2. Odbiór towarów potwierdza urzędnik posługujący się pieczęcią z dedykacją dla ensiego 3.7.3. Odbiór towarów potwierdza swoją pieczęcią syn lub brat ensiego . . . . . . . . . . . 3.7.4. Odbiorcą lub dostawcą towarów osoba służbowo związana z ensim . . . . . . . . . . 3.7.5. Ensi dostawcą towarów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.7.6. Towary dla ensiego, stanowiące jego majątek lub z niego pochodzące . . . . . . . . 3.7.8. Ensi w innych kontekstach w dokumentach dotyczących artykułów rzemieślniczych 3.6. Garbarstwo i skórnictwo (skóry i ścięgna) 3.8. Dokumenty dotyczące dystrybucji różnych artykułów spożywczych, rzemieślniczych lub zwierząt hodowlanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.8.1. Ensi potwierdza odbiór różnych artykułów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.8.2. Odbiór towarów potwierdza urzędnik posługujący się pieczęcią z dedykacją dla ensiego ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 190 192 232 234 235 236 240 246 248 253 254 254 259 260 260 261 263 264 267 268 273 278 278 279 281 283 287 287 289 289 290 291 292 292 293 295 298 299 300 301 302 303 304 304 308 7 3.8.4. Odbiorcą towarów osoba służbowo związna z ensim lub jej syn . . . . . . . . . . . . 3.8.5. Ensi dostawcą artykułów spożywczych, rzemieślniczych lub zwierząt hodowlanych . 3.8.6. Różne artykuły dla ensiego lub stanowiące jego majątek . . . . . . . . . . . . . . . . 3.8.8. Ensi w innych kontekstach w dokumentach dotyczących artykułów spożywczych, rzemieślniczych lub zwierząt hodowlanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.9. Dokumenty o różnej tematyce, ale identycznym formularzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Teksty sądowe i procesowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.9.1. Etykietki na kosze z tabliczkami (pisan-dub-ba) 3.9.2. 3.10. Teksty uszkodzone i rodzaj towaru niewiadomy; mogą o nim świadczyć pośrednio jedynie osoby współdziałające z ensim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.10.1. Ensi potwierdza odbiór towarów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.10.2. Odbiorcą towarów urzędnik posługujący się pieczęcią z dedykacją dla ensiego . . . 3.10.4. Odbiorcą towarów osoba służbowo związana z ensim lub jej syn . . . . . . . . . . . 3.10.5. Ensi dostarcza towar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Inne konteksty występowania ensiego niż już omówione lub jego rola trudna do 3.10.8. ustalenia z powodu uszkodzenia tekstu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.11. Dokumenty datowane wg kalendarza państwowego, lecz pochodzące z Ummy lub rejestrujące rzeczywistość ekonomiczną i administracyjną prowincji Umma . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.11.1. Ensi z Ummy odbiorcą towarów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.11.5. Ensi z Ummy dostawcą towarów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.12. Ensi z Ummy w dokumentach z Girsu-Lagaš . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.13. Ensi z Ummy w dokumentach z Puzriš-Daga¯n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.13.1. Ensi z Ummy odbiorcą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.13.5. Ensi z Ummy dostawcą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.2. 4.2. 4.3. 4. Klasyfikacja i analiza formalna danych zawartych w tabelach źródłowych . . . . Problemy interpretacyjne i metodologiczne związane z przyjęciem niektórych kryteriów 4.1. formalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Praktyka używania pieczęci oraz stosowania w dokumentacji formuł „kišib ensi2(-ka)” 4.1.1. oraz „kišib PN” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Interpretacja danych zawartych w dokumentach datowanych wg kalendarza państwo- wego, ale rejestrujących rzeczywistość ekonomiczno-administracyjną prowincji Umma Problemy związane z interpretacją danych prozopograficznych . . . . . . . . . . . . 4.1.3. Aspekt liczbowy – ustalenia dotyczące liczby tekstów dla każdej tematyki z podziałem na grupy formalne (typologia dokumentów oraz rola ensiego) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.1. Zestawienia zbiorcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.2. Zaangażowanie ensiego w poszczególnych sektorach gospodarki . . . . . . . . . . . 4.2.3. Zestawienie porównawcze wszystkich tabel tematycznych pod kątem udziału tekstów w każdej podgrupie odzwierciedlającej formularz dokumentu oraz charakter aktywności ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aspekt chronologiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3.1. Dla rozdziału: Prace i pracownicy, rozliczanie czasu pracy . . . . . . . . . . . . . . . 4.3.2. Dla rozdziału: Hodowla i dystrybucja zwierząt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3.3. Dla rozdziału: Dystrybucja artykułów spożywczych pochodzenia rolniczego i hodow- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3.4. Dla rozdziału: Przemysł tekstylny – dystrybucja wełny, tkanin i płócien . . . . . . . 4.3.5. Dla rozdziału: Pozyskiwanie i przetwórstwo trzciny, drewna i innych roślin przemys- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3.6. Dla rozdziału: Garbarstwo i skórnictwo – skóry i ścięgna . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3.7. Dla rozdziału: Metalurgia, kamieniarstwo, garncarstwo i inne gałęzie przetwórstwa łowych lanego 309 309 311 312 314 314 315 320 320 321 322 322 322 323 323 324 327 328 329 331 336 336 336 348 350 353 355 357 372 374 375 377 379 381 383 385 387 8 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 5.2. 5.3. 5.4. 5.5. zwierząt 4.3.8. Dla rozdziału: Dokumenty dotyczące dystrybucji różnych artukułów spożywczych, przemysłowych lub zwierząt hodowlanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3.9. Dla rozdziału: teksty różne – etykietki i dokumenty sądowe, teksty uszkodzone, teksty datowane wg kalendarza państwowego, teksty z Girsu-Lagaš i Puzriš-Daga¯n . . . . 4.3.10. Zestawienie zbiorcze i wnioski ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Ensi jako zarządca i administrator: analiza aktywności urzędowej namiestnika prowincji w czasach III dynastii z Ur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.0. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rola ensiego i podległych mu urzędników zarejestrowana w dokumentach dotyczących 5.1. rozliczania czasu pracy oraz ewidencji ekip roboczych i indywidualnych pracowników . . . . 5.1–1. Prace rolne, polowe, irygacyjne i inne z nimi związane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.1–2. Transport wodny 5.1–3. Transport lądowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.1–4. Inne prace . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.1–5. Listy pracowników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rola ensiego i podległych mu urzędników w sektorze hodowlanym . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.1. Ensi odbiorcą zwierząt i paszy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.2. Odbiorcą zwierząt urzędnik posługujący się pieczęcią z dedykacją dla ensiego . . . 5.2.3. Odbiór zwierząt potwierdza członek rodziny ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.4. Odbiór zwierząt potwierdza osoba służbowo związana z ensim . . . . . . . . . . . . 5.2.5. Ensi dostawcą zwierząt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.8. Ensi obecny w tekstach dotyczących hodowli w innej roli niż odbiorca i dostawca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rola ensiego i podległych mu urzędników w obrocie artykułami spożywczymi . . . . . . . . 5.3.1. Ensi potwierdza odbiór artykułów spożywczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3.2. Odbiorcą artykułów spożywczych urzędnik posługujący się pieczęcią z dedykacją dla ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3.3. Odbiór artykułów spożywczych potwierdza członek rodziny ensiego lub jego personelu 5.3.5. Ensi formalnym odbiorcą artykułów spożywczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3.8. Różne teksty poświadczające aktywność ensiego w obrocie artykułami spożywczymi Rola ensiego i podległych mu urzędników w obrocie tekstyliami . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4.1. Dystrybucja wełny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4.2. Dystrybucja tkanin i płócien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rola ensiego i podległych mu urzędników w pozyskiwaniu trzciny, drewna oraz wyrobów pochodnych, a także w obrocie tymi towarami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.5.1. Ensi formalnym odbiorcą towarów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.5.2. Odbiorcą towarów urzędnik posługujący się pieczęcią z dedykacją dla ensiego . . . 5.5.5. Ensi dostawcą towarów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.5.8. Teksty różne i rachunki rozliczeniowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rola ensiego i podległych mu urzędników w obrocie skórami i wyrobami skórzanymi . . . . Rola ensiego i podległych mu urzędników w obrocie srebrem oraz innymi metalami i wyrobami rzemieślniczymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.7.1. Ensi formalnym odbiorcą towarów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.7.2. Odbiorcą towaru urzędnik posługujący się pieczęcią z dedykacją dla ensiego . . . . 5.7.5. Ensi dostawcą towarów i w innej roli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rola ensiego i podległych mu urzędników w dokumentach dotyczących towarów różnego asortymentu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.8.1. Ensi formalnym odbiorcą towarów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.8.5. Ensi dostawcą towarów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.8.8. Obecność i działania ensiego w tekstach różnych i w rachunkach kupieckich . . . . 5.6. 5.7. 5.8. 389 391 393 398 398 399 399 402 404 405 407 408 408 416 417 418 418 419 420 421 429 430 431 432 433 434 438 439 440 440 442 442 443 446 446 447 448 449 449 450 450 9 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rola ensiego w wymiarze sprawiedliwości oraz adnotacje o nim w etykietkach pisan-dub-ba 5.9. Informacje o ensim w tekstach uszkodzonych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.10. 5.11. Rola ensiego i podległych mu urzędników w dokumentach datowanych wg kalendarza państwowego, ale odnoszących się do rzeczywistości administracyjno-gospodarczej prowincji Umma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.12. Obecność ensiego Ummy w dokumentach z Girsu–Lagaš i Puzriš–Daga¯n . . . . . . . . . . . 5.12.1. Teksty z Girsu-Lagaš wzmiankujące ensiego z Ummy . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.12.2. Teksty z Puzriš–Daga¯n wzmiankujące ensiego z Ummy . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Ensi jako posiadacz, beneficjent i zwierzchnik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.1. Majątek ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pola ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.1.1. Sady i ogrody ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.1.2. 6.1.3. Dom ensiego (e2 ensi2-ka) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.1.4. Zabudowania gospodarcze ensiego: magazyn (e2-dub-ba ensi2-ka), skład (ga2-nun ensi2-ka) i stodoła (i3-dub ensi2-ka) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Statek ensiego (ma2 ensi2-ka) 6.1.5. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powóz ensiego (giš gigir ensi2-ka) 6.1.6. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Signum ensiego (šu-nir ensi2-ka) 6.1.7. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stada ensiego (bydło, owce, kozy) 6.1.8. 6.1.9. Towary będące własnością ensiego lub dla niego przeznaczone . . . . . . . . . . . . 6.1.10. Majątek ensiego: własność prywatna czy prebenda – kwestia e2-du6-la . . . . . . . . Rodzina i najbliżsi krewni ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2.1. Majątek i aktywność małżonki ensiego (dam ensi2-ka) oraz dzieci z konkubiny lukur 6.2.2. Syn ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2.3. Brat ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2.4. Kariery urzędnicze członków najbliższej rodziny oraz rodu ensiego Ummy na tle . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Personel ensiego: najbliższy krąg współpracowników i pracowników . . . . . . . . . . . . . . Personel ensiego jako kolektyw a inne struktury administracyjno-pracownicze z terenu 6.3.1. prowincji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Personel i pracownicy ensiego zidentyfikowani poprzez zajmowany urząd lub wyko- nywany zawód . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.3.3. Stali „pełnomocnicy” (kuš7) ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.3.4. Krąg najbliższych i stałych współpracowników namiestnika używających pieczęci z dedykacją dla ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.3.5. Krąg najbliższych i stałych współpracowników ensiego zajmujących się jego majątkiem Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . podobnych przypadków z Girsu-Lagaš i Nippur 6.3.2. 6.2. 6.3. 6.4. 7. Aneksy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aneks 1. Pieczęcie z dedykacjami dla króla . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aneks 2. Pieczęcie z dedykacjami dla ensiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Część 1. Pieczęcie z dedykacjami dla ensiego Ummy Część 2. Pieczęcie z dedykacjami dla ensich innych miast 8. Bibliografia i spis skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.1. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia 8.2. Spis skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 452 454 455 457 457 457 459 459 459 464 464 466 466 468 468 469 470 472 476 476 478 479 479 483 483 486 487 490 495 496 503 503 507 507 513 515 515 538 Wprowadzenie Historia starożytna zawarta w dziełach słynnych historyków antycznych lub w ówczes- nych inskrypcjach oficjalnych to w zdecydowanej większości dzieje wojen, podbojów, powstawania, rozkwitu i upadku różnych państw oraz imperiów. Prezentowana była tak, jak chcieli ją ukazać potomnym sami jej twórcy lub też tak, jak postrzegali ją spisujący ich zwolennicy albo przeciwnicy. W najlepszym razie był to obraz wydarzeń przedstawionych przez mniej lub bardziej obiektywnych obserwatorów i kronikarzy. Nawet dla dość dobrze zbadanych okresów dziejów starożytnych posiadamy niewiele danych, dzięki którym możemy w miarę dokładnie poznać dzień powszedni ówczesnych wspaniałych królestw, tak jak wyglądał on w oczach mieszkańców, ale też przedstawicieli elit. I nie powinno nas to dziwić, albowiem w przywołanych tu kategoriach źródeł starożytnych bardzo rzadko znajdują się informacje pozwalające odtworzyć taką codzienną rzeczywistość. Poszukiwać ich można z powodzeniem w najrozmaitszych pismach, umowach, inskrypcjach prywat- nych czy innych tekstach sporządzanych przez ówczesnych na bieżąco i rejestrujących tym samym ich zwykłe życie. Jednakże zbiory takich źródeł, zwanych umownie „dokumentami z życia codziennego”, z naturalnych powodów przetrwały w bardzo ograniczonym zakresie dla czasów starożytnych oraz dla niewielu epok i miejsc. Nie były to materiały, o których zachowanie dbano w jakiś szczególny sposób po utracie przez nie praktycznego znaczenia. Tym bardziej ich nie przepisywano dla potomnych. W swej zdecydowanej większości przepadały wyrzucane na śmietnik lub w postaci zbędnych archiwów znikały bezpowrotnie wraz z osobami lub całymi państwami, które je wytworzyły. Właściwie tylko wyjątkowym zbiegom okoliczności zawdzięczamy zachowanie się do dzisiejszego dnia tego drobnego fragmentu źródeł dokumentujących życie codzienne starożytnych. Dla Mezopotamii, a zatem również starożytnego Sumeru i Akadu, los okazał się szczególnie łaskawy. To za sprawą odpornego na działanie czasu podstawowego materiału pisarskiego (gliny), na którym sporządzano dokumenty codzienne, zachowały się one licznie. Pod tym względem w Mezopotamii uprzywilejowane są zwłaszcza czasy panowania III dynastii z Ur. Stąd o dniu codziennym tegoż państwa, o funkcjonowaniu jego struktur administracyjnych oraz o życiu zwykłych mieszkańców można powiedzieć więcej niż o jego historii politycznej. Właśnie ten wyjątkowy stan zachowania źródeł, pozwalających badać zwykle mało rozpoznane zagadnienia historii społeczno-gospodarczej i ustrojowej dla czasów III dynastii z Ur, legł u podstaw wyboru tematu niniejszej dysertacji. 11 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Drugi, nie mniej istotny powód to wywodzące się jeszcze z czasów studiów historycznych moje zainteresowanie mechanizmami sprawowania władzy w wielkich państwach starożytnych na terytoriach podporządkowanych lub podbitych. Jaką rolę w tym procesie obcy panujący przewidywał dla elit ludności miejscowej, jakie swobody i obowiązki pozostawiał jej w tym zakresie, w jaki sposób determinowało to działania osoby odpowiedzialnej z ramienia władzy centralnej za zarząd takim terytorium, miastem lub krajem. Pod tym względem monarchia III dynastii z Ur, wraz ze swą specyficzną strukturą organizacyjną państwa oraz wspaniałą kolekcją odpowiednich źródeł, a zwłaszcza postać ensiego – namiestnika prowincji, reprezentującego zarówno autorytet władcy, jak i lokalne tradycje, wydają się szczególnie wdzięcznym polem badań, tym bardziej że – mimo całkiem niemałej literatury fachowej opartej na archiwach nowosumeryjskich, w tym dotyczącej administracji państwa nowosumeryjskiego – brakuje monografii tego ważnego urzędu, zwłaszcza w aspekcie jego działalności i pozycji w zarządzanej przezeń prowincji. Nie bez znaczenia jest również fakt, że powiększający się znacznie z roku na rok materiał źródłowy zmusza do aktualizacji dotychczasowych ustaleń badawczych. W pierwotnym założeniu praca miała dotyczyć administracyjno-ekonomicznej pozycji ensiego w całym państwie nowosumeryjskim. Jednak ogrom zachowanego materiału źródłowego oraz jego charakter spowodował, że główna, badawcza jej część oparta została na tekstach administracyjno-gospodarczych z archiwum prowincjonalnego z Ummy, a uzyskany obraz dotyczy wprost namiestnika tej prowincji. Mimo to wydaje się, że zdecydowaną większość ustaleń można odnieść do wszystkich ensich z centralnych rejonów królestwa. Praca składa się z sześciu rozdziałów. W rozdz. 1. dokonałem prezentacji tematyki i wątku głównego (urzędu ensiego), a także przeglądu źródeł wykorzystanych w badaniach na tle całości zachowanej dokumentacji z czasów nowosumeryjskich. Rozdz. 2. to ogólny wstęp historyczny, w którym zawarłem podstawowe informacje z historii politycznej i ustrojowej monarchii III dynastii z Ur, podkreślając te elementy, które w bezpośredni sposób definiują miejsce ensiego jako namiestnika prowincji w całości systemu. W rozdz. 3., 4. i 5., stanowiących zasadniczy trzon pracy, przedstawiłem przeprowadzone na materiale źródłowym badania własne wraz z analizą porządkującą uzyskane efekty w postaci wielu aspektów funkcjonowania urzędu ensiego. Ostateczne konkluzje dotyczące bezpośrednio osoby ensiego, jego majątku, najbliższego kręgu rodzinnego zawarłem w rozdz. 6. Na końcu pracy zamieściłem bibliografię i spis skrótów*. W czasie przygotowywania rozprawy w szczególny sposób obecna mi była pamięć seminariów z historii starożytnej, prowadzonych przez Profesor Izabelę Bieżuńską- -Małowist, które w moim przypadku zaowocowały podobną tematyką magisterium (mechanizmy władzy na podbitym terytorium), choć wiążącą się z zupełnie inną epoką starożytności innym terenem. Pragnę niniejszą rozprawą wyrazić moją głęboką wdzięczność i szacunek dla Niezwykłej i Niezapomnianej Osoby Pani Profesor. i * W numeracji podrozdziałów rozdz. 3. przyjęto zasadę ich koordynacji z numeracją tabel grupujących źródła wg określonych kategorii. Brak niektórych z nich w tematyce danego podrozdziału powodował nieobecność w nim odpowiednich tabel i w konsekwencji identycznie numerowanych podrozdziałów. 12 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1 Wstęp i opis źródeł 1.1. Ensi – znaczenie terminu i ewolucja funkcji do czasów III dynastii z Ur Sumeryjski termin ensi2 1 (transliterowany również en5-si) oddają trzy znaki klinowe: PA.TE.SI, których łączne znaczenie może wskazywać na pierwotny sens i zastosowanie terminu. PA w jednym ze swych odczytów to ugula – „nadzorca, zwierzchnik grupy pracowników, oficer”2, TE dla odczytu temen to „taras, podstawa, fundamenty”3, zaś SI znaczy „usypywać, napełniać”4. Całość można tłumaczyć dosłownie jako „kierujący wznoszeniem fundamentów”5 jako nazwa urzędnika nadzorującego prace budowlane, termin ensi2 pojawił się już w pierwszych i prawdopodobnie w takim znaczeniu, 1 W całej pracy zastosowałem następujące zasady zapisu terminów sumeryjskich: w tekście polskim sumeryjskie terminy oraz nazwy własne (w tym imiona) podawałem w transkrypcji bez zaznaczania indeksów liczbowych oraz determinatywów; wszystkie te elementy uwzględniałem we fragmentach cytowanych tekstów lub zwrotach przenoszonych do narracji głównej; dla terminów akadyjskich (pisanych kursywą) zachowałem oznaczenia długości samogłosek; zarówno w narracji polskiej, jak i w cytatach podałem łacińskie transliteracje głosek sumeryjskich i akadyjskich w następującej formie – š (dla „szin”), s¸ (dla „cade”, prawidłowo „s” z kropką), h (dla „h” z łuczkiem), t¸ (dla „thet”, prawidłowo „t” z kropką). 2 ugula (akad. aklu, waklu) – R. Labat, Manuel d’épigraphie akkadienne, Paris 1976, s. 135 (chef, surveillant, officier); R. Borger, F. Ellermeier, Assyrisch-babylonische Zeichenliste, AOAT 33, Neukir- chen–Vluyn 1978, s. 120 (Aufseher); A. Deimel, Šumerisches Lexikon, 1–3 Teil, Roma 1925–1934, 295,4 (Aufseher); AHw, s. 1456 (Beauftragter, Aufseher, Inspektor); CAD A/1, s. 277–280 (overseer). Podstawowe znaczenie PA to „pałka, kij, berło”, a zatem symbol władzy i zwierzchności, dający uprawnienia do stosowania siły i wydawania rozkazów. 3 temen (akad. temennu, temmennu) – R. Labat, s. 173 (terrasse, fondations); R. Borger, AOAT 33, s. 152 (Fundament); A. Deimel, ŠL 376,39 (Erdaufschüttung); W. von Soden, Akkadisches Handwörterbuch, Wiesbaden 1959–1981 (AHw), s. 1346 (Grundstein, Gründungsurkunde). W tym znaczeniu termin temen odnosi się do ,,fundamentów” świątyni. 4 si (akad. malû, šapa¯ku) – R. Labat, s. 91 (emplir); A. Deimel, ŠL 112,31 (voll werden, füllen); AHw, s. 1168 šapa¯ku (aufschütten, einfüllen), s. 597: malû IV (voll sein, vol werden, sich füllen); CAD M/1, s. 174–176 (to be full, to fill up). 5 A. Deimel, ŠL 94 (der Aufseher der temen-Aufschüttung); I.M. Djakonow, Obszczestwiennyj i gosudarstwiennyj stroj driewniego Dwurieczja. Szumier, Moskwa 1959, s. 121, przyp. 3–4. 13 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== stuleciach III tysiąclecia p.n.e.6 Ponieważ dla tak wczesnego okresu zdecydowana większość zachowanych archiwów pochodzi z gospodarstw świątynnych, obecni w nich najwyżsi i najlepiej wynagradzani funkcjonariusze to z pewnością kapłani, którzy z powinnościami kultowymi coraz częściej łączyli określone obowiązki administracyjne. Ensi2 był zatem pierwotnie, obok arcykapłana en i kapłana sanga, jednym z wyższych w hierarchii kapłańskiej funkcjonariuszy świątynnych, prawdopodobnie odpowie- dzialnym za inwestycje7 i być może z tej racji stojącym na czele administracji świątynnej. Zapewne gdzieś w XXVIII-XXVII w. p.n.e., w wyniku skomplikowanych przemian ustrojowych i towarzyszących im konfliktów o władzę pomiędzy powstającymi oraz dążącymi do emancypacji spod kurateli świątyni świeckich ośrodków władzy, termin ensi2 stał się jednym z tytułów niezależnych władców sumeryjskich miast-państw. Jedna z teorii mówi o awansie politycznym owych kapłanów-zarządców w tych ośrodkach sumeryjskich, w których z racji naczelnego męskiego bóstwa, funkcję arcykapłana (en), niejako dopełniającego „święte małżeństwo”, sprawowała kapłanka, przez co taki żeński en pozbawiony był szansy na przejęcie pełni władzy politycznej8. W tej sytuacji to właśnie ensi2 lub pochodzący spoza struktury świątynnej lugal – pierwotnie zapewne jedynie okresowy dowódca wojskowy9 – miał największe szanse w wyścigu do władzy10. Warto odnotować, że datowany właśnie na ten okres import pisma klinowego i związanych 6 Th. Jacobsen, Early Political Development in Mesopotamia, ZA 52 (1957), s. 123, przyp. 71; W.W. Hallo, Early Mesopotamian Royal Titles. A Philologic and Historical Analysis, AOS 43, New Haven 1957, s. 34–48 (zwłaszcza s. 34–37); H.J. Nissen, Grundzüge einer Geschichte der Frühzeit des Vorderen Orients, Darmstadt 1983, s. 152–154. 7 I.M. Djakonow, Obszczestwiennyj i gosudarstwiennyj stroj, s. 121–122. 8 Na temat związków obrzędu „ świętych zaślubin” z kształtowaniem się ideologii monarchii w Sumerze zob. m.in.: J.S. Cooper, Sacred Marriage and Popular Cult in Early Mesopotamia, [w:] Official Cult and Popular Religion in the Ancient Near East, (red.) E. Matsushima, Heidelberg 1993, s. 81–96; P. Steinkeller, On Rulers, Priests and Sacred Marriage: Tracing the Evolution of Early Sumerian Kingship, [w:] Priests and Officials in the Ancient Near East, (red.) K. Watanabe, Heidelberg 1999, s. 103–137. 9 W.A. Jakobson, Cari i goroda driewniej Miesopotamii, [w:] Gosudarstwo i socyalnyje struktury na driewniem Wostokie, (red.) M.A. Dandamajew, Moskwa 1989, s. 23. 10 Podstawowe opracowania z zakresu ewolucji ustroju miast-państw sumeryjskich w 1 połowie III tysiąclecia p.n.e. z uwzględnieniem narodzin monarchii oraz emancypacji świeckich ośrodków władzy to: A. Falkenstein, La cité-temple sumérienne, CHM 1/4 (1954), s. 784–814; W.W. Hallo, Early Mesopotamian Royal Titles; Th. Jacobsen, Early Political Development, s. 91–140; I.M. Djakonow; Obszczestwiennyj i gosudarstwiennyj stroj, s. 120–152; H.J. Nissen, Die „Tempelstadt”: Regierungsform der frühdynastischen Zeit in Babylonien? SGKAO 15, Berlin 1982, s. 195–200; Miesopotamia, (red.) I.M. Djakonow, Moskwa 1983 (zwłaszcza s. 120–206); W. Heimpel, Herrentum und Königtum im vor-und frühgeschichtlichen Alten Orient, ZA 82 (1992), s. 4–21; J.N. Postgate, Early Mesopotamia. Society and Economy at the Dawn of History, London–New York 1992 (zwłaszcza s. 24–40, 73–83); P. Steinkeller, Early Political Development in Mesopotamia and the Origin of the Sargonic Empire, [w:] Akkad. The First World Empire, (red.) M. Liverani, Padova 1993, s. 107–129; J.N. Postgate, Royal Ideology and State Administration in Sumer and Akkad, CANE I, New York 1995, s. 395–411 (zwłaszcza s. 396–400); W.W. Hallo, Origins. The Ancient Near Eastern Background of Some Modern Western Institutions, Leiden–New York–Köln 1996, s. 1–17, 188–206; o awansie lugala zob. J.-J. Glassner, Les petits Etats mésopotamiens à la fin du 4e et au cours du 3e millénaire, [w:] A Comparative Study of Thirty City-State Cultures. An Investigation Conducted by the Copenhagen Polis Centre, (red.) M.H. Hansen, Copenhagen 2000, s. 35–53, szczególnie s. 47–48. 14 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 11. z tym zastosowań określonych sumeryjskich znaków-słów oraz terminów do syryjskiej Ebli potwierdza taką ewolucję znaczenia terminu ensi2 Przez większą część okresu starosumeryjskiego (ok. 2700–2350 p.n.e.) suwerenni władcy sumeryjskich miast-państw nosili jeden z trzech tytułów12: en – „pan, władca”, ensi2 (akad. iššiakkum)13 – tłumaczony powszechnie „książę” oraz lugal (akad. šarru) – „król”. Odmienne tłumaczenie dwóch ostatnich tytułów, wskazujące na większe znaczenie terminu lugal, wynika bardziej z późniejszych realiów i samej etymologii terminów niż z praktycznej ich wymowy w tamtych czasach. Mimo iż znajdujemy wiele przykładów świadomego używania przez ówczesnych władców tytułu lugal – w celu podniesienia splendoru lub podkreślenia politycznych aspiracji panowania nad większym terenem niż tylko własne miasto – a także zdarzają się przypadki zmiany tytulatury z ensi2 na lugal w szczególnych sytuacjach politycznej rywalizacji (Uru-KA-gina z Lagaš)14, to praktycznie w całym tym okresie obydwa pozostają równorzędnymi tytułami niezależ- nych władców sumeryjskich. Najlepszym tego dowodem jest – wykazane przez W.W. Hallo – niemalże wymienne ich używanie przez przedstawicieli panującej w Lagaš dynastii Ur-Nanše15. Zdecydowana zmiana nastąpiła dopiero wraz z dojściem do władzy Sargona Akadyjskiego (ok. 2350–2295 p.n.e.) i utworzeniem przez niego pierwszego w dziejach Mezopotamii państwa przestrzennego. Sumeryjskie miasta utraciły na pewien czas swą niezależność, stając się prowincjami, a ich władcy, jeśli ostatecznie uznali zwierzchnictwo króla (šarru) akadyjskiego i przekonali go o swej lojalności, pozostali w nich z woli Sargona jedynie jego namiestnikami. W ten sposób termin ensi po raz pierwszy nabrał tego znaczenia, które miał w interesujących nas czasach nowosumeryjskich. Warto podkreślić, że ensi w tak pojętej genezie swej pozycji, jako królewskiego namiestnika prowincji, zachował bardzo wiele z dotychczasowej roli najwyższego przedstawiciela lokalnej społeczności dawnego miasta-państwa. Nie ulega wątpliwości, że władcy III dynastii z Ur, tworząc strukturę ustrojową i organizacyjną swego państwa, wzorowali się w dużym stopniu na królach Akadu. Mieli 11 O ensim w tekstach z Ebli zob. np.: J.-P. Grégoire, Remarques sur quelques noms de fonction et sur l’organisation administrative dans les archives d’Ebla, [w:] La lingua di Ebla. Atti del Convegno Internationale (Napoli, 21–23 oprile 1980), (red.) L. Cagni, Napoli 1981, s. 379–399 (zwłaszcza s. 395–396); A. Archi, About the Organization of the Ebla State, SEL 5 (1988), s. 201–220. Ciekawe uwagi porównawcze o kształtowaniu się władzy monarszej oraz związanej z tym terminologii zob. P. Michałowski, Thoughts about Ibrium, [w:] Wirtschaft und Gesellschaft von Ebla, (red.) H. Hauptmann, H. Waetzoldt, HSAO 2, Heidelberg 1988, s. 267–277. 12 Zob. np. J.-J. Glassner, Le roi-prêtre en Mésopotamie, au milieu du 3e millénaire, mythe ou réalite? StOr 70 (1993), s. 15–16. 13 A. Deimel, ŠL 94 (Priesterfürst, Herr), 295,145 (Stadtfürst); MSL 5.51.10; 4.13.10; AHw, s. 398 (iššiakkum, iššakku) – (Stadtfürst); CAD I/J, s. 262–264 (territorial ruler, ruler of a city or a country). Odczyt PA.TE.SI = ensi2 zaproponowano po raz pierwszy już w 1934 r. – zob. Lexikalisches Archiv, von Th. Bauer, A. Falkenstein, B. Landsberger, ZA 8 (1934), s. 152–154. 14 I.M. Djakonow; Obszczestwiennyj i gosudarstwiennyj stroj, s. 141–143. 15 W.W. Hallo, Early Mesopotamian Royal Titles, s. 39–44; zob. również: A. Westenholz, The Sumerian City-State, [w:] A Comparative Study of Thirty City-State Cultures. An Investigation Conducted by the Copenhagen Polis Centre, (red.) M.H. Hansen, Copenhagen 2000, s. 29; I.M. Djakonow; Obszczestwiennyj i gosudarstwiennyj stroj, s. 142–143. 15 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== przy tym łatwiejszą od nich sytuację, gdyż „rekonstruowali” niejako państwo przestrzenne, z jego systemem prowincjonalnym, po blisko stu latach powszechnego chaosu, kiedy to sumeryjskie miasta-państwa, uciskane przez barbarzyńskich Gutejczyków i Lulubejów, nie miały możliwości odzyskania takiego stopnia niezależności, jaki był ich udziałem w okresie starosumeryjskim. Zapewne więc dużo łatwiej było Ur-Nammie i jego następcom ponownie uczynić z ensich namiestników prowincji. 1.2. Stan badań o ensim w czasach nowosumeryjskich Piśmiennictwo naukowe dotyczące czasów panowania III dynastii z Ur jest bogate. Jednak nie ukazało się – jak dotychczas – kompleksowe opracowanie monograficzne poświęcone ensiemu jako namiestnikowi prowincji, które zawierałoby wyczerpującą analizę jego aktywności zarówno w prowincji, jak i poza nią. Jeżeli urząd ten stawał się przedmiotem badań, to rozpatrywano go przede wszystkim w aspekcie funkcjonowania całości struktury organizacyjnej królestwa, a dokładniej – uczestnictwa w ogólnopańst- wowym systemie podatkowym bala. Właśnie takim zagadnieniom poświęcone są dwa opracowania monograficzne autorstwa C.E. Keisera i W.W. Hallo. W 1919 r. C.E. Keiser w Patesis of the Ur III Dynasty16 po raz pierwszy zestawił nazwiska wszystkich ówcześnie znanych ensich z tego okresu, opatrując je odnośnikami do opublikowanych źródeł. Podobny wykaz, choć kładący większy nacisk na analizę kontekstu źródłowego, sporządził w 1930 r. N. Schneider, który jedną ze swych prac, mającą charakter przeglądu źródeł z Puzriš-Daga¯n (Drehem) i Ummy17, poświęcił właśnie najwyższym urzędnikom i osobistościom państwa, w tym także samemu królowi. Kilkadziesiąt lat później (1953 r.) W.W. Hallo opublikował swoją dysertację The Ensi’s of the Ur III Dynasty. Dysponując o wiele większym materiałem źródłowym, poza zestawieniem nazwisk wszystkich znanych ensich, przeanalizował kilka kluczowych zagadnień dotyczących natury ich urzędu – długość jego sprawowania, zmiany na stanowiskach i kontynuację niektórych indywidualnych karier, zróżnicowanie pozycji ensich w zależności od geograficznego położenia prowincji, czy też ewentualnej dziedziczności urzędu. Do dziś praca Hallo pozostaje ważną pozycją, wytyczając kierunki bardziej szczegółowych, ale wciąż cząstkowych badań. Jednak ani Keiser, ani Hallo nie analizowali istoty pozycji nowosumeryjskich ensich na podstawie całości archiwów prowincjonalnych. Wiele miejsca namiestnikom prowincji poświęcił w swej dysertacji z 1976 r. D.M. McGuiness – Studies in Neo-Sumerian Administrative Machinery18. Skoncentrował się w niej na wyjaśnieniu rzeczywistego znaczenia występującego w dokumentach administracyjnych (zwłaszcza w pieczęciach) sumeryjskiego terminu dumu (dosł. „syn”), 16 YOSR 4/II, New Haven 1919. 17 N. Schneider, Das Drehem-und Djohaarchiv. 5. Heft: Die höhsten Staats-und Kultusbehörden, Anhang I: Andere der Gottheit verpflichtete Personen, Anhang II: Die Siegellegenden, OrSP 45–46 (1930), s. 46–72. 18 D.M. McGuiness, Studies in Neo-Sumerian Administrative Machinery (1976), reprint Ann Arbor 1983. 16 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== kluczowego dla wszelkich badań prozopograficznych19. Opowiedziawszy się zdecydowanie za pierwotnym tłumaczeniem dumu, McGuiness w drugiej części pracy podał przykłady takiej właśnie interpretacji tekstów z Ummy dotyczących tamtejszych namiestników, zwłaszcza w aspekcie dziedziczności sprawowanej funkcji oraz ich koligacji rodzinnych z innymi ważnymi urzędnikami z najbliższego otoczenia. Mimo ograniczonego pola zainteresowania dysertacja D.M. McGuinessa pozostaje do chwili obecnej jedynym opracowaniem próbującym ukazać ensiego na tle jego prowincji. Niestety, dostępna jedynie w formie reprintu, nie została opublikowana w całości, a kilka artykułów opracowanych na jej podstawie tylko w części wyczerpuje zagadnienia możliwe do rozwinięcia w przypadku druku pełnej monografii20. Bardzo pobieżnie i bez specjalnego wyróżnienia pozycji ensiego potraktował kwestię hierarchii „urzędników świątynnych” (Hooftempeladministrateurs) i kapłanów w swej dysertacji z 1989 r. P.S. Vermaak21. Stanowi ona uporządkowany wg poszczególnych prowincji zbiór tekstów wymieniających owych funkcjonariuszy, wraz z niewielkim komentarzem historycznym i filologicznym. Poza omówionymi opracowaniami monograficznymi, istnieje oczywiście dość pokaź- na literatura przedmiotu poruszająca problematykę ensich albo na marginesie głównych rozważań, albo w formie bardzo szczegółowych i ograniczonych do konkretnych zagadnień artykułów. Wśród tych pierwszych należy bez wątpienia wskazać prace J.-P.Grégoire’a22, W. Sallabergera23 oraz obszerną monografię M. Sigrista24 prezentującą rolę Puzriš-Daga¯n (Drehem) w systemie funkcjonowania państwa III dynastii z Ur, w tym także udziału ensich w powinnościach (podatkach) bala. Temu ostatniemu zagadnieniu, które zdominowało badania nad ensim w czasach nowosumeryjskich, poświęcona jest najnowsza rozprawa T.M. Sharlach Provincial Taxation and the Ur III State25. Warto podkreślić, że jest to praktycznie pierwsza praca, w której tak szeroko, jeśli chodzi o tę tematykę, wykorzystano materiał źródłowy nie tylko z Puzriš- -Daga¯n i Ur, ale też z prowincji Umma i Girsu-Lagaš. Ukazanie się tej monografii było jednym z powodów ograniczenia w mej pracy – już wówczas znacznie zaawansowanej – zakresu badań własnych. Stąd też rezygnacja z podejmowania w niej podobnych wątków 19 Dopuszczalne były dwie możliwości: dumu – „syn”, zgodnie z dosłownym rozumieniem terminu oraz powszechnym jego użyciem w tekstach sumeryjskich i akadyjskich z różnych epok, oraz „pomocnik, pełnomocnik, podległy pracownik”, które to znaczenie niektórzy badacze byli i są skłonni nadawać słowu dumu w tekstach gospodarczych z czasów III dynastii z Ur. Opowiedzenie się za drugim znaczeniem wynikało z faktu, iż w źródłach tych występowała duża liczba dumu jednego i tego samego urzędnika, a nawet trudne do wytłumaczenia sekwencje „PN1 dumu PN2” oraz „PN2 dumu PN1” – zob. F. Pomponio, Lukalla of Umma, ZA 82 (1993), s. 160–179. 20 D.M. McGuiness, Archival Interrelationships During Ur III, JANES 13 (1981), s. 53–66; tenże, The Family of Girix-zal, RA 76 (1982), s. 17–25; tenże, Ur III Prosopography: Some Methodological Considerations, ArOr 50/4 (1982), s. 324–342. 21 P.S. Vermaak, Die Hooftempeladministrateurs en Hooftempelpriesters in die Ur III-Periode (ca. 2112–2004 v.C.), Diss. Universiteit van Suid-Afrika 1989. 22 J.-P. Grégoire, Archives administratives sumériennes, Paris 1970 (AAS), zwłaszcza s. XIII-XXIV, oraz komentarze do tekstów nr 38, 55, 63, 64, 79, 81, 135, 186. 23 W. Sallaberger, Ur III-Zeit, [w:] W. Sallaberger, A. Westenholz, Mesopotanien. Akkade-Zeit und Ur III-Zeit, Annäherung 3, (red.) M. Attinger, M. Wäfler, OBO 160/3, Freiburg–Göttingen 1999, zwłaszcza s. 186–199; W. Sallaberger, Der kultische Kalender der Ur III-Zeit, Teil 1–2, UAVA 7/1–2, Berlin 1993, zwłaszcza s. 80–96, 227–303. 24 M. Sigrist, Drehem, Bethesda 1992, zwłaszcza s. 339–356. 25 T.M. Sharlach, Provincial Taxation and Ur III State, CM 26, Leiden–Boston 2004. 17 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== i całkiem świadome – bardziej zasadnicze niż tylko incydentalny odnośnik – odesłanie do monografii T.M. Sharlach, jako częściowego komentarza do źródeł z podrozdz. 3.13. Spośród szczegółowych artykułów najistotniejsze znaczenie dla interesującej nas kwestii mają te, które dotyczą systemu bala i rozliczeń prowincji z koroną (W.W. Hallo26, T. Maeda27), struktury przestrzennej imperium (P. Steinkeller28, P. Michałowski29, F.R. Kraus30), koligacji rodzinnych ensich (W.W. Hallo31, R. Zettler32, T. Maeda33), ich majątku prywatnego (G. Contenau34, K. Maekawa35, W. Heimpel36), różnych aspektów ich działalności administracyjnej (V. Davidović37), kolejnych, uzupeł- nianych w miarę przybywania nowego materiału źródłowego, wykazów ensich (D.O. E- dzard38, D. Frayne39), monografii pojedynczych ich przedstawicieli (P.A. Parr40, D.I. Owen41, R. Kutscher42), a także prace H. Limeta43, A. Goetze44 czy też E. Sollbergera45. i organizacyjnej 26 W.W. Hallo, A Sumerian Amphictyony, JCS 14 (1960), s. 88–114. 27 T. Maeda, The Receiving and Delivering Officials in Puzriš-Dagan, ASJ 15 (1993), s. 297–300; tenże, Bal-ensí in the Drehem Texts, ASJ 16 (1994), s. 115–164; tenże, Šà-bal-a in Umma Tablets: Bal-duty of the ensí of Umma, ASJ 17 (1995), s. 145–174; tenże, Bringing (mu-túm) livestock and the Puzurish-Dagan organization in the Ur III dynasty, ASJ 11 (1989), s. 69–111. 28 P. Steinkeller, The Administrative and Economic Organization of the Ur III State: the Core and the Periphery, [w:] The Organization of Power: Aspects of Bureaucracy in the Ancient Near East, (red.) R.D. Biggs, Mc.G. Gibson, SAOC 46, Chicago 1987, s. 19–41. 29 P. Michałowski, Charisma and Control: On Continuity and Change in Early Mesopotamian Bureaucratic Systems, [w:] The Organization of Power: Aspects of Bureaucracy in the Ancient Near East, (red.) R.D. Biggs, Mc.G. Gibson, SAOC 46, Chicago 1987, s. 55–68. 30 F.R. Kraus, Provinzen des neusumerisches Reiches von Ur, ZA 51 (1955), s. 45–75. 31 W.W. Hallo, The House of Ur-Meme, JNES 31 (1972), s. 87–95. 32 R.L. Zettler, The Genealogy of the House of Ur-Me-me: A Second Look, AfO 31 (1984), s. 1–9; tenże, Administration of the Temple of Inanna at Nippur under the Third Dynasty of Ur: Archaeological and Documentary Evidence, [w:] The Organization of Power: Aspects of Bureaucracy in the Ancient Near East, (red.) R.D. Biggs, Mc.G. Gibson, SAOC 46, Chicago 1987, s. 117–131; tenże, The Ur III Temple of Inanna at Nippur, BBVO 10, Berlin 1992, zwłaszcza s. 177–213. 33 T. Maeda, Father of Akala and Dadaga, Governors of Umma, ASJ 12 (1990), s. 71–78; tenże, Ruler’s Family of Umma and Control over the Circulation of Silver, ASJ 18 (1996), s. 254–260. 34 G. Contenau, La cour et la maisonnée d’un patesi d’Umma au temps du roi Dungi, JA, Onzième série, 3 (1914), s. 619–636. 35 K. Maekawa, Confiscation of Private Properties in the Ur III Period: A Study of é-dul-la and níg-GA, ASJ 18 (1996), s. 103–168; ASJ 19 (1997), s. 273–291 (Supplement 1). 36 W. Heimpel, Disposition of Households of Officials in Ur III and Mari, ASJ 19 (1997), s. 63–82. 37 V. Davidović, La clausola kišib-ensí-ka nei documenti della terza dinastia di Ur a Umma, OA 21 (1982), s. 81–110. 38 D.O. Edzard, G. Farber, Die Orts- und Gewässernamen der Zeit der 3. Dynastie von, Ur, RGTC 2, Wiesbaden 1974, w układzie alfabetycznym nazw geograficznych. 39 D. Frayne, Ur III Period (2112–2004 BC), RIME 3/2, Toronto 1997, zwłaszcza s. XLI-XLIV, 378–389. 40 P.A. Parr, Ninhilia, Wife of Ayakalla Governor of Umma, JCS 26 (1974), s. 90–111. 41 D.I. Owen, The Ensis of Gudua, ASJ 15 (1993), s. 131–152. 42 R. Kutscher, Apillaša. Governor of Kazallu, JCS 22 (1966), s. 63–65. 43 H. Limet, Le rôle de palais dans l’économie néo-sumérienne, [w:] State and Temple Economy in the Ancient Near East, (red.) E. Lipiński, Leuven 1979, s. 235–248; tenże, Ur et sa région (époque de la 3e dynastie), [w:] The Town as Regional Economic Centre in the Ancient Near East, (red.) E. Aerts, H. Klengel, IEHC 10, Leuven 1990, s. 29–36. 44 A. Goetze, Šakkanakkus of the Ur III Empire, JCS 17 (1963), s. 1–31. 45 E. Sollberger, Les pouvoirs publics sous l’empire d’Ur, [w:] Les pouvoirs locaux en Mésopotamie et dans les régions adjacentes. [Actes du] Colloque organisé par l’Institut des Hautes Études de Belgique, 28 et 29 janvier 1980, (red.) A. Finet, Bruxelles 1982, s. 69–75. 18 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Prace te, wskazując możliwe wątki badawcze, w znakomity sposób ułatwiają przeprowadzenie pełniejszego studium poświęconego urzędowi ensiego, z uwzględnie- niem dotychczas mało wykorzystywanych zasobów archiwów prowincjonalnych. 1.3. Nowosumeryjskie dokumenty administracyjne 1.3.1. Liczba zachowanych i opublikowanych tekstów Nowosumeryjskie dokumenty gospodarcze z czasów panowania III dynastii z Ur to w zdecydowanej większości pozostałości funkcjonowania administracji państwowej i świątynnej. Jeśli pominąć nieliczne teksty prywatne (zob. podrozdz. 1.3.2.2. Nippur), prawie wszystkie powstały w wyniku codziennej działalności biur i kancelarii oraz poszczególnych urzędników różnych szczebli centralnych i prowincjonalnych. Pod względem jednorodności tematycznej, liczby oraz koncentracji w czasie i przestrzeni stanowią zbiór niemający sobie równego nie tylko dla dziejów Mezopotamii, ale i całej starożytności. Szacuje się, że w zbiorach muzealnych i kolekcjach prywatnych roz- rzuconych po całym świecie znajduje się prawie 90.000 tabliczek, z czego ok. 57.700 zostało w ten lub inny sposób opublikowanych, przy czym liczba tych ostatnich z roku na rok systematycznie wzrasta46. O tym, jak szybko powiększa się, zwłaszcza w ostatnich latach, liczba opublikowanych tabliczek z czasów III dynastii z Ur, najlepiej świadczą zestawienia danych w kilku kolejnych opracowaniach. W 1974 r. T.B. Jones ustalił, że w 1919 r. opublikowano ok. 5.000 tekstów, w 1939 r. – 10.000, a w 1972 – 15.00047. M. Civil w swym interesującym artykule, analizując stan zachowania archiwów nowosumeryjskich, zwiększył tę liczbę dla 1985 r. do 22.980 i założył jej wzrost do chwili publikacji, tj. 1987 r. do ok. 25.00048. Ale już w 1990 r. R.K. Englund przyjął wielkość ok. 30.000, szacując jednocześnie liczbę jeszcze nieopublikowanych tekstów na blisko 50.000–60.00049. Dane te tylko w nieznacz- nym stopniu (28.021) korygują M. Sigrist i T. Gomi w swoim „Katalogu”50. Jego uzupełnienie o ok. 7.000 nowych tekstów do 1997 r. potwierdzają w swym zestawieniu R. de Maaijer i W. Sallaberger51. Publikacja pozostałych prawie 20.000 tekstów jest zatem kwestią ostatnich kilku lat. 46 Ostatnie znane mi wyliczenia podaje dla 2002 r. T.M. Sharlach, Provincial Taxation, s. 1, przyp. 1–2. Uwzględniając informacje uzyskane od M. Sigrista i R.K. Englunda, korygujące dotychczas opublikowane dane, i biorąc pod uwagę ostatnie edycje, należałoby liczbę opublikowanych tekstów powiększyć do ok. 58.000. 47 T.B. Jones, Sumerian Administrative Documents: An Essay, [w:] Sumerological Studies in Honor of Thorkild Jacobsen on His Seventieth Birthday June 7, 1974, (red.) S. Lieberman, AS 20, Chicago 1975, s. 47–48, 50. 48 M. Civil, Ur III Bureaucracy: Quantitative Aspects, [w:] The Organization of Power: Aspects of Bureaucracy in the Ancient Near East, (red.) R.D. Biggs, Mc.G. Gibson, SAOC 46, Chicago 1987, s. 43. 49 R.K. Englund, Organisation und Verwaltung der Ur III-Fischerei, BBVO 10, Berlin 1990, s. 2–3, przyp. 23. 50 M. Sigrist, T. Gomi, The Comprehensive Catalogue of Published Ur III Tablets, Bethesda 1991. 51 R. de Maaijer, W. Sallaberger, Veröffentlichte Ur III-Urkunden: Nachtrag zu Sigrist, Gomi, Catalogue, OBO 160/3, Freiburg–Göttingen 1999, s. 351–370. 19 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Dokumenty nowosumeryjskie powstały zasadniczo w ciągu 45 lat: od 26 roku panowania Šulgi (Š.26) do 4 roku panowania Ibbı¯-Suena (IS.452), przy czym zdecydowana ich większość przez tylko 30 lat (Š.41–IS.3). Wyłączywszy zupełnie marginalną liczbę dokumentów z innych ośrodków (zob. podrozdz. 1.3.2.6), pochodzą one z pięciu archiwów: Ur, Nippur, Puzriš-Daga¯n, Girsu-Lagaš i Ummy, przy czym zdecydowanie najbogatsze są trzy ostatnie. Wszystkie te miasta leżą stosunkowo blisko siebie w południowej i środkowej części Sumeru. Uwzględniając szacunkowy charakter owych danych i odliczając ok. 4.000 tekstów z Ur (gdyż nie powstały one w rozpatrywanym okresie), otrzymamy dla pozostałych czterech archiwów średnio 1.170 dokumentów na każdy rok w całym 45-leciu. Doszło więc do niespotykanej w całej starożytności koncentracji źródeł, co stwarza ogromne mo- żliwości badawcze. W miarę systematyczny chronologiczny opis publikacji poszczególnych kolekcji i zbiorów ze wszystkich archiwów, często z zaznaczeniem formy edycji, zawarto w przytoczonych wyżej pracach T.B. Jones’a (do 1972 r.), M. Sigrista i T. Go
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ensi w czasach III dynastii z Ur
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: