Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00216 006769 15374750 na godz. na dobę w sumie
Estetyczne aspekty japońskiej przestrzeni miejskiej - ebook/pdf
Estetyczne aspekty japońskiej przestrzeni miejskiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 165
Wydawca: Universitas Język publikacji: polski
ISBN: 978-832-421-501-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> sztuka >> architektura
Porównaj ceny (książka, ebook (-9%), audiobook).

Niniejsza książka poświęcona jest japońskiej przestrzeni miejskiej, która już na pierwszy rzut oka znacząco różni się od tego, co spotykamy w Europie, w Paryżu, Berlinie czy Pradze. Charakterystyczna dla Japończyków dbałość o uwzględnienie przyrody w planie miasta, swobodne podejście do kategorii wizualności przestrzeni (nieznajomość kategorii „pejzażu miejskiego“), przywiązanie do horyzontalnej perspektywy oraz brak tradycji definiowania przestrzeni publicznej w ramach miasta to jedynie kilka z wielu cech świadczących o unikalności japońskiej urbanistyki. Owe specyficzne strategie i taktyki kreowania przestrzeni miasta zdają się posiadać swoje źródło w zakorzenionej w japońskiej kulturze, odległej od zachodniego paradygmatu filozoficznego, tradycji rozumienia kategorii przestrzeni oraz specyfice wypracowanego przez Japończyków modusu doświadczenia przestrzenności. Istotne wydaje się w tym kontekście zarówno oddziaływanie tła kulturowego (buddyzm, shinto), jak i praktyk wynikających z samej specyfiki zamieszkiwania na aktywnym sejsmicznie, otoczonym morzami, Półwyspie Japońskim.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

N a g r o d a i m . S t e f a n a M o r a w s k i e g o Jakub Petri estetyczne aspekty japońskiej przestrzeni miejskiej universitas estetyczne aspekty japońskiej przestrzeni miejskiej SERIA POD PATRONATEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA ESTETYCZNEGO NAGRODA im. STEFANA MORAWSKIEGO ufundowana podczas I Ogólnopolskiego Kongresu Estetycznego wrzesień 2006 Redakcja serii Krystyna Wilkoszewska Jakub Petri estetyczne aspekty japońskiej przestrzeni miejskiej Kraków © Copyright by Jakub Petri and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2011 ISBN 97883–242–1501–0 TAiWPN UNIVERSITAS Projekt okładki i stron tytułowych Sepielak www.universitas.com.pl SpiS treści WproWadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ku filozofii miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie tylko Europa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przestrzeń – Podmiotowość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O perspektywie i metodzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. JaPOńsKa czy dalEKOwschOdNia KONcEPcJa PrzEstrzENi? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Pytanie o tożsamość kulturową – granice definicji . . . . . . . . . . . . 1.2. teorie kultury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Korzenie definicji przestrzeni – pytanie o tożsamość osobową . . . 1.4. Przestrzeń w Japonii i na zachodzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4.1. tożsamość osobowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4.2. tożsamość estetyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4.3. Procesy wymiany kulturowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. PrzEstrzEń a JEJ bEzPOŚrEdNiE dOŚwiadczENiE . . . . 2.1. czym jest doświadczenie bezpośrednie? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. charakter doświadczenia bezpośredniego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. doświadczenie bezpośrednie a doświadczenie przestrzeni . . . . . . 2.3.1. Nishida – shusterman. Obszary zgodności . . . . . . . . . . . . . 2.3.1.1. wymiar praktyczny – dowartościowanie cielesności 2.3.1.2. Koncepcja doświadczenia bezpośredniego . . . . . . 2.3.1.3. Jedność psychofizyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Przestrzeń – Pustka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.1. Plan ogólny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.2. Plan indywidualny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5. topos ostateczny. Ku pustce fenomenów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.1. trzy rodzaje basho . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.2. rodzaje basho a koncepcje przestrzenne . . . . . . . . . . . . . . . 3. stratEgiE KształtOwaNia PrzEstrzENi miEJsKiEJ W Japonii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Kategoria ‘pustki’ w kontekście kultury japońskiej . . . . . . . . . . . . 7 7 8 9 10 13 13 15 21 24 24 30 33 36 36 40 46 53 53 55 58 59 61 62 63 64 65 68 69 6 spis treści 3.1.1. architektura dawna. Funkcja kolumny . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.2. architektura ogrodów. Ogrody zen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.3. architektura współczesna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Przestrzeń miejska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Pustka przestrzeni miejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.1. Pustka przestrzeni – zachód . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.2. Pustka przestrzeni – Japonia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.2.1. dom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .3 .2 .2 . No jyuku sha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.2.3. metabolizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4. Odmienne wartościowanie przestrzeni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4.1. antywizualność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4.2. horyzontalność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .4 .2 .1 . Uchi. Przestrzeń wewnętrzna i zewnętrzna domu . 3.4.3. Nietrwałość konstrukcji – relacyjność przestrzeni . . . . . . . . 3.4.3.1. dobór materiałów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4.3.2. modularna konstrukcja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4.4. Płaszczyzna – linearność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5. rodzaje strategii kształtowania przestrzeni miejskiej w Japonii . . 3.5.1. rola przyrody w planie miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5.2. Kratownicowy plan miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .5 .3 . Machi wari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5.4. minimalna klasowość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .5 .5 . Shakkei . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . zaKOńczENiE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ciągłość przestrzenna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Odmienność zamieszkiwania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . architektura japońska współcześnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 72 73 74 82 83 87 93 94 95 96 96 102 102 104 106 109 111 114 116 124 125 127 129 131 131 132 133 bibliOgraFia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 iNdEKs NazwisK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 ilustracJE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 wprowadzenie Ku filozofii miasta można by paradoksalnie stwierdzić, że książka ta poświęcona jest fe- nomenowi japońskiej przestrzeni miejskiej z punktu widzenia dyscypliny, która nie istnieje. w istocie, mamy do czynienia z sytuacją, w której miasto pojawia się jako ‘cichy bohater’ wielu odmiennych narracji, nigdy jednakże jako postać pierwszoplanowa. równocześnie, z wielości poświęconych mu tekstów autorstwa filozofów, kulturoznawców czy architektów wyłania się zarys czegoś, co można by kiedyś nazwać ‘filozofią miasta’, a co być może, biorąc pod uwagę interdyscyplinarny charakter współczesnego dyskursu naukowego (gdy badacze grupują się raczej wokół konkretnych proble- mów, zamiast dycyplin), jest już nią teraz. Ewa rewers podkreśla jednak- że, że taka filozofia miasta, „którą można skonstruować z zastanych kon- cepcji, okazuje się z natury wybiórcza. skupia się na tym, co przestrzeniom miejskim wspólne, lecz posługuje się w tym celu aparatem pojęciowym fi- lozofii kultury zachodniej. wyrasta głównie z idei filozofii greckiej – z po- lis, z filozofii kartezjańskiej – miejskiego ratio, z idei oświecenia – przemy- słowej wydajności, świeckości, umowy społecznej, nowego społeczeństwa, dominacji miasta nad romantyczną naturą i wsią”1. Przez ów fakt przyję- cia przez badaczy perspektywy ograniczonej do zachodniego punktu wi- dzenia to, co utożsamia się z filozoficzną refleksją poświęconą przestrzeni miejskiej, bardzo często przybiera kształt zwierciadła, w którym przegląda się kultura zachodu. co więcej, zwierciadło to stwarza nieadekwatny ob- raz, oparty na koncepcjach, które nie są już w stanie opisać przemian we współczesnym świecie. 1 Ewa rewers, Post-polis. Wstęp do filozofii ponowczesnego miasta, Kraków 2005, s. 10. 8 wprowadzenie Nie tylko Europa stosunkowo łatwo jest prześledzić podobieństwa dotyczące przestrze- ni miejskiej w różnych zakątkach globu, trzeba jednakże uświadomić so- bie, że przestrzeń miejska istniała już ‘tam’ dużo wcześniej, zanim do- tarł do nich ‘biały człowiek’ z cywilizacją zachodu. można wyróżnić wiele cech wspólnych, które te przestrzenie posiadają, jednakże pamiętać przy tym należy, że mają one też swoją unikalną specyfikę, która zbyt często jest identyfikowana w kategoriach detali charakterystycznych dla ‘dane- go kręgu kulturowego’. współcześnie, pomimo że posługujemy się poję- ciem globalizacji, wciąż rezerwujemy je na zasadzie wyjątkowości, dla ‘na- szych czasów’. tymczasem powinniśmy być świadomi, że z dużym praw- dopodobieństwem podobne zjawiska wydarzają się w kulturze od samych jej początków. istnieje niewiele przykładów kultur, które wykształciły się w izolacji, można by ich szukać na obszarze Pacyfiku, gdzie w ramach jed- nego archipelagu potrafi występować mnogość języków zamieszkujących go ludów. Jednakże nawet w owych niesprzyjających kulturowej wymianie warunkach zaistniały zjawiska, takie jak opisana w przez bronisława ma- linowskiego na kartach Argonautów Zachodniego Pacyfiku rytualna wymia- na Kula czy rozumienie znaczenia technik magicznych stosowanych przez mieszkańców odległych od siebie wysp. Nie powinien więc budzić zdziwie- nia fakt, że procesy przeplatania się motywów lokalnych z „obcymi” wzor- cami prześledzić można również w kontekście, będącej przedmiotem ni- niejszych badań, przestrzeni miast japońskich. dobry przykład w tej mie- rze stanową pierwsze stolice Kraju Kwitnącej wiśni, Nara i Kioto, które pomimo że powstały na bazie niewielkich modyfikacji, jakim poddano nie- zwykle precyzyjne plany architektoniczne pochodzące z chin, dziś uzna- wane są za perły japońskiej, a nie chińskiej architektury. z drugiej strony, powiedzieć można, że współczesne miasta japońskie przyjęły kształt kla- sycznych metropolii, z typowymi dla wielkich aglomeracji całego świata standartowymi systemami transportu, zamieszkiwania i pracy. Jednakże je- śli przyjrzeć się uważniej, dostrzec można, jak w ich strukturę przez set- ki lat trwania i rozwoju wpisywały się specyficzne tylko dla ich obszarów fenomeny antropologiczno-estetyczne, takie jak choćby charakterystycz- na dla tokio z czasów epoki Edo kategoria Iki, która definiowała zarówno system zachowań mieszkańców miasta, jak i jego architekturę. Przestrzeń – Podmiotowość 9 Przestrzeń – Podmiotowość Krystyna wilkoszewska zwraca uwagę na doniosłość koncepcji ‘trans- kulturowości’ autorstwa wolfganga welscha, podkreślając, że w miejsce idei kultur całościowych wprowadza ona ideę kulturowych sieci: „transkul- turowość nie zakłada relacji między kulturami pojętymi jako całości, to nie jest spotkanie ani dialog dwóch monolitycznych kultur; transkulturowość całości rozsadza i wszystkie je przenika, stając się istotną cechą dzisiejszych społeczeństw”2. Powstaje pytanie, czy transkulturowość w mniejszym lub większym natężeniu nie charakteryzowała od zarania relacji kulturowych. welsch zdaje się podążać tą drogą, przedstawiając Japonię jako kraj ‘mode- lowo’ transkulturowy, sięgając do przykładów z historii tego państwa. Po- dejmując intuicje welscha, autor postara się na kartach niniejszej książki zaprezentować estetyczne aspekty japońskiej przestrzeni miejskiej wbrew niezwykle silnie zakorzenionemu pośród ludzi zachodu podziałowi na Ja- ponię sprzed epoki meiji (która w rzeczywisty, ale i symboliczny sposób określa moment ‘otwarcia się’ Kraju Kwitnącej wiśni na świat), ‘zacofa- ną’, odciętą od kontaktów z cywilizowanym światem, a poźniejszą Japonię ‘nowoczesną’. Paradoksalnie bowiem, tak jak w historii tego kraju doszu- kać się można przykładów licznych kulturowych zapożyczeń, tak współ- cześnie, mimo niezwykłej kulturowej otwartości Japonii, wciąż żywe pozo- staje pośród jej mieszkańców poczucie ‘japońskości’, dotyczące zarówno relacji międzyludzkich, jak i wytworów kultury. sytuacja transkulturowa, wbrew temu, co na pozór mogłoby się wyda- wać, nie zakłada stanu totalnego pomieszania, lecz zwraca uwagę na hy- brydalność i heterogenicznośc kultur, w których możliwe są różnego typu tożsamości i modele doświadczenia. wydaje się, że przy takim ujęciu wy- różnić by można pewien specyficzny, zdający się charakteryzować wielu Ja- pończyków, tzw. miękki model tożsamości podmiotowej i estetycznej, któ- ry predestynuje ich doświadczenie przestrzeni oraz sposób, w jaki zgod- nie z owym doświadczeniem kształtują oni własną przestrzeń miejską. tym właśnie zagadnieniom poświęcona jest niniejsza książka. 2 Krystyna wilkoszewska, Ku estetyce transkulturowej, w: Estetyka transkulturowa, red. Krystyna wilkoszewska, Kraków 2004, s. 14. 10 wprowadzenie O perspektywie i metodzie Perspektywa transkulturowa, która pozwala nam porównywać zjawi- ska z zakresu na pozór odrębnych od siebie kultur, zakłada równocześnie pewną wspólnotę kontekstu. Przyjęcie transkulturowego punktu widzenia pozwala z jednej strony dobrze wydobyć aspekty badanego zjawiska, z dru- giej natomiast zmusza do pewnych uogólnień; konieczne jest dokonanie przeciwstawień, aby istota badanego zjawiska mogła być czytelnie wyarty- kułowana. Nie stanowi to jednak sprzeczności w łonie samej metody, lecz jest raczej sposobem na uwypuklenie inności w ramach kulturowej ciągło- ści3. Na kartach tej książki ujawni się to na przykład przy okazji porów- nania subiektywizmu i obiektywizmu w ramach japońskiej i europejskiej tradycji estetycznej oraz w pewnym ogólnym wymiarze, poprzez niesyme- tryczne, zdawałoby się, zestawienie kultury Japonii z całością kultury eu- ropejskiej. autor zdaje sobie sprawę z faktu istnienia azjatyckiego kontek- stu dla ‘japońskości’, jednakże zagadnienie to samo w sobie mogłoby być tematem odrębnej pracy, dlatego też dla zachowania czytelności wywodu wątki te zostaną przedstawione pobocznie. Niezwykle łatwo byłoby opisać dane zjawisko, pochodzące z innej niż „nasza” kultury, za pomocą klasycz- nej koncepcji kultury, która rozwinęła się w myśli europejskiej, jako coś ra- dykalnie innego; transkulturowość jednakże stawia sobie trudniejsze za- danie, wymaga zwinności poruszania się w sieci relacji kulturowych, która z racji młodego wieku tego typu badań pozostaje w wielkiej części wciąż niezbadana i niedookreślona. Nieodłączną, zamierzoną częścią niniejszej pracy będą też specyficzne powtórzenia. autor wprowadza je, pomny swo- jego własnego doświadczenia, świadom trudności w przyjęciu i utrzymaniu rygoru ‘japońskiej perspektywy’, zwłaszcza przy okazji opisu różnic doty- czących odmiennego modusu doświadczania przestrzeni. charakterystycz- 3 innymi słowy, przeciwstawiając sobie na przykład odmienne aspekty przestrzeni miejskiej w berlinie i Kioto, nie stawiamy tezy o radykalnej odmienności tych prze- strzeni, lecz o odmiennym uszeregowaniu, wartościowaniu czy rozumieniu znaczenia pewnych konstytuujących te przestrzenie elementów. ciekawym przykładem w tej mierze są badania beaty gawryszewskiej, która zwraca uwagę na strukturalne podo- bieństwo przestrzeni wejściowych (układ dom–ogród–wnętrze) spotykanych w Euro- pie i azji. Jednakże pomimo podkreślonych przez autorkę istotnych formalnych podo- bieństw zaobserwować można równocześnie serię uderzających różnic: zasotosowanie odmiennej kolorystyki o różnej symbolice, asymetrię układu występującego w Japonii, zaakcentowanie wejścia w układzie europejskim versus podkreślenie ciągłości prze- strzeni w Japonii. beata gawryszewska, Estetyka przestrzeni wejściowej domu, na przy- kładzie przestrzeni egzystencjalnej w Europie i Azji, w: Estetyka transkulturowa, op. cit., s. 437–446. O perspektywie i metodzie 11 ne jest, że owa opisywana m.in. przez japońskiego filozofa Kitarō Nishidę odmienność w obrębie doświadczenia przestrzeni stanowi spore wyzwanie również dla samego Japończyka, jest bowiem, również w obrębie samej kultury japońskiej, bardziej ideałem, celem, ku któremu można podążać, niż przyjętą powszechnie kulturową normą. 1 . Japońska czy dalekowschodnia koncepcja przestrzeni? 1.1. Pytanie o tożsamość kulturową – granice definicji współcześnie, w pracach naukowych oraz wypowiedziach wielu bada- czy zajmujących się problematyką dalekiego wschodu, takich jak Ken-ichi sasaki, czy ching-yu chang, odnaleźć można tendencję, aby o ogólnych trendach z zakresu estetyki mówić w kontekście szerszego kręgu kulturo- wego, równocześnie podkreślając wyjątkowość zjawisk lokalnych1. Japoń- ski badacz tokimasa sekiguchi jeden ze swoich odczytów zatytułował Azja nie istnieje, dowodząc w nim, że nie ma podmiotu pojęcia azja, zarów- 1 Np. w ramach konferencji „art in asia – External View internal response”, 2001, Kioto, ritsumeikan daigaku. Nie chodzi jednak o ujęcie tych procesów w po- pularnych, lecz stosunkowo płytkich kategoriach globalizacji oraz tworzących się na jej gruncie partykularyzmów, a raczej o głębsze spojrzenie na proces wymiany kulturowej. zdaniem Ewy rewers konflikt na linii globalizm – anty(alter)globalizm, który zdomi- nował drugą połowę lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia, a którego głównymi aktorami byli ekonomiści, politycy oraz działacze społeczni, skutecznie zagłuszył dys- kusje dotyczące wymiany kulturowej wyrastające z płaszczyzny filozoficznej. rewers przywołuje opinie zygmunta baumana, że pojęcia takie jak globalizacja czy wielokul- turowość (o której później): „informują o tym, co nam się przydarza, co jest poczynań ludzkich nieprzewidzianym i niezamierzonym następstwem. są zatem współczesnych badań nad kulturą poziomem zero, nie zaś określoną koncepcją czy szczególnym roz- winięciem. z drugiej wszakże strony, globalizacja może być postrzegana jako intensyfi- kacja i przyspieszenie wybranych procesów i zjawisk typowych dla ponowoczesności”. Ewa rewers, op. cit., s. 200–201. błędem byłoby więc postrzeganie mnogości zjawisk wydarzających się w kulturze poprzez pojęcia odzwierciedlające tylko jej wybrane aspekty. 14 1. Japońska czy dalekowschodnia koncepcja przestrzeni? no w rozumieniu kartografii, jak i w ujęciu kulturowym2. Pod pojęciem azji jako kręgu kulturowego kryje się, jego zdaniem, tyle sprzeczności, że mamy do czynienia z ‘workiem pojęciowym’, do którego każdy wrzuca to, co dla niego wygodne. Nie można mówić o jakiejkolwiek spójności do- świadczenia w kontekście azji. Jednakże równocześnie nie sposób zaprze- czyć pewnej ciągłości kulturowej, wspólnocie doświadczenia w niektórych rejonach wschodu. sekiguchi zwraca w tej mierze uwagę na zasadność po- dzielenia owej ‘mitycznej’ azji na kilka mniejszych, definiowalnych obsza- rów. Jak w tym kontekście mówić o Japonii? wydaje się, że z jednej strony zarysowuje się charakterystyczna odrębność Japonii względem ‘azji’, znaj- dująca swoje odzwierciedlenie choćby w rdzennie japońskiej, zakorzenio- nej w lokalnośći religii shintō, w której przedmiotem kultu nie są przykła- dowo pewne abstrakcyjne góry czy lasy, ale konkretne japońskie góry i lasy. można by nawet pokusić się o stwierdzenie, że religia ta jest zarówno kul- tem japońskim, jak i kultem Japonii samej w sobie. Niezwykle charaktery- styczny jest fakt, że o ile chrześcijaństwo konkretnych krajów europejskich sytuowało te państwa w szerszym kontekście kultury Europy, o tyle nasta- wiony na lokalność shintoizm nie posiadał elementu wspólnego z tradycja- mi innych krajów regionu. zdaniem sekiguchiego doskonale uwidocznił to okres japońskiego kolonializmu, kiedy okazało się, że Japonia ze swoją ofi- cjalnie głoszoną propagandą wyzwolenia narodów azji nie miała do zapro- ponowania krajom azjatyckim żadnej jednoczącej idei. mimo konieczności uznania japońskiej odrębności nie sposób zaprze- czyć jednak elementarnym związkom Japonii z takimi krajami, jak chiny czy Korea. wspólne korzenie pisma, przekaz buddyjski oraz wielość po- wtarzających się drobniejszych motywów kulturowych nie umykają oczy- wiście uwadze samych Japończyków. mimo to istnieje wyraźna niechęć do posługiwania się terminem ‘azja’, który nie dość, że nie posiada swojej rze- czywistej reprezentacji, jest w dodatku określeniem obcym. to Europej- czycy ukuli określenie azja, aby wzmocnić swoją tożsamość, zdefiniować się wobec tego, co ‘poza’, twierdzi sekiguchi. Określenie to posiada pe- wien trudny do wychwycenia dla Europejczyka ‘imperialny’ posmak. Nie chcąc powiedzieć o Japonii ‘azja’, najczęściej sięgamy po określenie ‘kraj dalekiego wschodu’. termin ten, co prawda, wydziela już pewien mniej- szy obszar w ramach ‘azji’, jednakże również nacechowany jest europo- centryzmem; w wyraźny sposób wskazując, gdzie dla autora tego pojęcia znajduje się środek świata, określa, że Japonia znajduje się gdzieś na da- lekim wschodzie od niego. w momencie kiedy wydaje się, że ustalenie 2 tokimasa sekiguchi, Azja nie istnieje, wykład wygłoszony 23 maja 2007 roku w międzynarodowym centrum Kultury w Krakowie. 1.2. Teorie kultury 15 przynależności Japonii do szerszego obszaru okaże się niemożliwe, seki- guchi wychodzi z propozycją, która brzmi zaskakująco w ustach Japończy- ka: „tak naprawdę my, Japończycy, jesteśmy przedstawicielami chińskiego kręgu kulturowego”. usytuowanie Japonii i Korei jako spadkobierców kultury chin wyda- je się być o tyle historycznie słuszne, co prowokujące. mimo wspólnego rdzenia kultury Japonia i chiny to przecież kraje niezwykle odmienne w jej przejawach. sekiguchi widzi Japonię jako kraj bardzo otwarty na wpływy kulturowe, jednocześnie zauważa, że ta nieustająca wymiana kulturowych motywów w bardzo niewielkim stopniu wpływa na to, co można by nazwać ‘istotą japońskości’. sekiguchi używa na określenie japońskiej kultury me- tafory ‘ameby’. Japońska kultura jest ‘amebowa’ w tym sensie, że tak jak to morskie stworzenie jest organizmem niezwykle prostym i plastycznym, transparentnym tworem zmieniającym swoją formę. Jednocześnie, mimo bogactwa kształtów, które może przybrać ameba, właśnie przez tę charak- terystyczną dla niej plastyczność jest doskonale rozpoznawalna. analogicz- nie stwierdzić więc można istnienie na równoległych planach ciągłości ja- pońskiego doświadczenia w ramach ‘kręgu kultury chińskiej’ oraz faktu (odczuwanej przez samych Japończyków) zaskakującej odrębności trady- cji japońskiej. wydaje się, że w takiej sytuacji śmiało można mówić o kate- goriach ‘kultury japońskiej’ i ‘przestrzeni japońskiej’, jednakże biorąc rów- nocześnie pod uwagę kontekst, w jaki wpisują się te pojęcia. 1.2. teorie kultury Jak można pogodzić pogląd, że pierwsze japońskie miasta, Nara i Kio- to, powstały na rygorystycznym chińskim planie, z twierdzeniem, jakoby Japonia nigdy nie posiadała koncepcji miasta jako pewnej wydzielonej ca- łości, zabezpieczającej interesy mieszkańców? wydaje się, że rozwiązanie tego oraz wielu innych kulturowych paradoksów wymaga przyjrzenia się bliżej filozoficznym modelom kultury oraz ich adekwatności do rzeczywi- stości. według wolfganga welscha współczesne problemy z precyzyjnym określeniem tożsamości kulturowej i osobowej związane są ze zjawiskiem ‘transkulturowości’3. transkulturowość jest diagnozą, a zarazem propozy- 3 Pierwsza wersja koncepcji transkulturowości opublikowana została w: Transkul- turalität – Lebensformen nach der Auflösung der Kulturen, „information Philosophie” 1992, 2, s. 5–20. tu korzystam z tekstu Trasnkulturowość. Nowa koncepcja kultury za- mieszczonego w: Studia Kulturoznawcze, t. 10, Filozoficzne konteksty rozumu transwer- salnego. Wokół koncepcji Wolfganga Welscha, red. roman Kubicki, cz. 2, Poznań 1998. 16 1. Japońska czy dalekowschodnia koncepcja przestrzeni? cją nowej koncepcji kultury, wypływającą z przekonania, że teorie, którymi posługiwaliśmy się dotąd do opisu zjawisk zachodzących w kulturze, nie są wystarczające. Propozycja transkulturowa wykracza poza tradycyjną teo- rię i przekracza tradycyjne granice kulturowe. Przedrostek ‘trans’ ma zna- czenie podwójne. Po pierwsze, wskazuje na fakt, że determinanty kultury są coraz bardziej przemieszane (cross-culture), w tym sensie ‘trans’ oznacza transwersalny (przekraczający granice). Po drugie ‘trans’ oznacza również ‘poza’ w stosunku do wcześniejszych modeli kultur. można z grubsza przyjąć, że tradycyjny model definicji kultury ukształ- tował się w XViii wieku, a jego najsłynniejsze sformułowanie zostało wyło- żone przez Johanna gottfrieda herdera w traktacie Ideen zur Philosophie der Geschichte der Menschheit (riga–leipzig 1785). tak zwana ‘koncepcja zderzających się kul’, którą przedstawił herder, zakładała istnienie wie- lu odrębnych kultur, które nie przenikają się wzajemnie. Kultury, w myśl tej koncepcji, trwają, jeśli nie jest zagrożona ich homogeniczność. Kluczo- wy jest tu moment międzykulturowego kontaktu, który nie był definio- wany przez herdera w kategoriach wymiany, inspiracji czy wzajemnego wpływu, lecz ścierania się dwóch zasadniczo odrębnych, niepotrafiących się porozumieć systemów, co obrazowo przedstawił pod postacią wspo- mnianego ‘zderzenia kul’. ta prosta i obrazowa koncepcja, pomimo że już w XiX wieku przestała w wystarczającym stopniu korespondować z rzeczy- wistością, jest wciąż zaskakująco popularna, czego dowodem jest choćby szeroki odzew dla, zaproponowanej przez samuela huntingtona, narracji głoszącej tak zwane zderzenie cywilizacji, którą śmiało postrzegać można właśnie jako pochodną klasycznej teorii herderowskiej. Jednakże już na przełomie XiX i XX wieku zaczęto dostrzegać zjawiska, których nie była w stanie wytłumaczyć tradycyjna teoria kultury. Przede wszystkim, w wyni- ku globalnej migracji ludności, przestało mieć słuszność twierdzenie o ho- mogeniczności społeczeństwa w takich krajach, jak stany zjednoczone, wielka brytania czy Francja. w latach siedemdziesiątych XX wieku wie- le krajów, m.in. Kanada i usa, zaczęło wręcz prowadzić tzw. multicultural policy, odchodząc od polityki asymilacji mniejszości. multikulturowość to zarówno styl prowadzenia polityki wewnętrznej, jak i koncepcja kultury. Filozoficzne korzenie teorii multikulturowości od- naleźć można m.in. w nurcie amerykańskiego pragmatyzmu. Już william James w wydanym w 1909 roku dziele, zatytułowanym A Pluralistic Uni- verse, wprowadza pojęcie ‘pluralistycznego społeczeństwa’4. Niecałe dwa- dzieścia lat później uczeń Jamesa, alain leroy locke, pierwszy w histo- 4 william James, A Pluralistic Universe, cambridge ma 1977 (wyd. 1 – 1909). Jeśli nie zaznaczono inaczej, w tym i kolejnych miejscach cytaty z obcych wydań poda- wane są w tłumaczeniu autora książki.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Estetyczne aspekty japońskiej przestrzeni miejskiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: