Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00061 004590 13085838 na godz. na dobę w sumie
Estetyczne aspekty uczestnictwa w sporcie - ebook/pdf
Estetyczne aspekty uczestnictwa w sporcie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: AWF Warszawa Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-61830-65-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia składa się z dziewięciu rozdziałów. Rozdział 1 poświęcony jest dyskusji nad teoretycznymi i metodologicznymi problemami estetycznej refleksji nad sportem, określeniu struktury pojęciowej wywodu, relacji między narracją teoretyczną pracy a empirycznym wymiarem jej warstwy przedmiotowej. Zostają w nim sformułowane pytania badawcze pracy i sformułowane hipotezy badawcze. Rozdział 2 przedstawia kwestię uczestnictwa w sportowym zdarzeniu, analizuje formy uczestnictwa i typy identyfikacji ze sportem. W rozdziale tym zostaje wskazana perspektywa badawcza monografii, jaką będzie refleksja estetyczna nad sportowym zdarzeniem z punktu widzenia widza, bezpośredniego lub pośredniego uczestnika zdarzeń. Rozdział 3 charakteryzuje warstwę przedmiotową świata sportu, jej strukturę, poszczególne elementy i ich wzajemne relacje, kulturowy status i estetyczne jakości przedmiotów świata sportu. Przedmiotem analizy jest kategoria ciała sportowego, w ujęciu historycznym i współczesnym, pojęcie archetypu ciała sportowego, obraz jakości estetycznych sportowego ciała, relacja ciała nagiego do ciała zakrytego, wyrażającego tendencje mody świata sportu. Rozdział 4 opisuje widowiskowe aspekty sportu antycznego, analizuje sportowe zdarzenie poprzez kategorię widowiska kulturowego, określając naturę współczesnego widowiska sportowego z perspektywy kulturowej. Rozdział 5 podejmuje dyskusję nad statusem estetycznym sportów określanych poprzez kategorię „sportów estetycznych”, rozważając miejsce jakie zajmują w argumentacji na rzecz estetycznych aspektów sportu, zwłaszcza w kontekście wartości estetycznych sportu. Rozdział 6 analizuje relacje między światem sportu a światem sztuki, kwestię „artystyczności” sportu, argumentację utożsamiającą sport ze sztuką, różnice I podobieństwa przedmiotu sportu do przedmiotu świata sztuki, oraz analogię teatralną, rozważającą różnice i podobieństwa spektaklu sportowego do spektaklu teatralnego. Rozdział 7 ujmuje sportowe zdarzenie jako sytuację aksjologiczną w jej odmianie sytuacji estetycznej, uczestnictwo w sportowym zdarzeniu jako akt przeżycia estetycznego. Punktem wyjścia dla rozważań nad wartościami estetycznymi sportu jest analiza jakości estetycznych sportowego zdarzenia, na których konstytuują się wartości estetyczne. Rozdział 8 podejmuje istotową dla całej monografii kwestię statusu wartości estetycznych w świecie sportu, relacji między wartościami artystycznymi a estetycznymi, ujęcia subiektywistycznego statusu wartości estetycznych w świecie sportu. Przedmiotem analizy jest tu sposób przejawiania się świecie sportu wartości estetycznych piękna, dramatyczności, tragizmu i komizmu, tworzących podstawy dla wskazania katharktycznych funkcji sportowego zdarzenia. Rozdział 9 jest próbą umiejscowienia sportowego zdarzenia we współczesnej przestrzeni kulturowej, w obszarze kultury masowej, pomiędzy wartościami kultury popularnej a światem wartości kultury wysokiej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie Jakub Mosz Estetyczne aspekty uczestnictwa w sporcie Warszawa 2015 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przewodniczący Członkowie Recenzenci Komitet Redakcyjny – Czesław Urbanik – Monika Guszkowska Grażyna Lutosławska Ewa Kozdroń Andrzej Kosmol – prof. dr hab. Jerzy Kosiewicz – dr hab. Marek Kazimierczak Studia i Monografie nr 146 ISBN: 978-83-61830-65-8 © Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie Wszystkie prawa zastrzeżone. Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości lub części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione Redakcja i korekta techniczna Projekt okładki – Joanna Kłyszejko – Waldemar Dorcz AWF Warszawa Warszawa 2015 Wydanie I Nakład 2000 egz., druk w seriach Format B5 Skład, druk i oprawa EXPOL, P. Rybiński, J. Dąbek, sp.j. ul. Brzeska 4, 87-800 Włocławek tel. 54 232 37 23, e-mail: sekretariat@expol.home.pl ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wstęp ................................................................................................................... 5 1. Przedmiot i metody badań – problemy teoretyczne i metodologiczne .. 15 2. Uczestnictwo w sportowym zdarzeniu ..................................................... 25 Formy uczestnictwa w sportowym zdarzeniu ................................. 25 Typy identyfikacji ze sportem ......................................................... 31 2.1. 2.2. 3. Charakterystyka przedmiotu świata sportu ........................................... 41 Sportowe zdarzenie jako przedmiot świata sportu .......................... 41 3.1. 3.2. Sportowe ciało w ujęciu kategorialnym i przedmiotowym ............. 44 3.3. Ciało w kulturze starożytności ........................................................ 66 3.4. Poszukiwanie archetypu sportowego ciała ...................................... 83 3.5. Ciało zakryte – moda w świecie sportu ........................................... 99 3.6. Jakości estetyczne warstwy przedmiotowej sportu ....................... 106 3.7. Kulturowy status rzeczy świata sportu .......................................... 120 4. Widowisko sportowe w refleksji kulturowej ......................................... 126 4.1. Widowiskowe aspekty antycznego sportu ..................................... 126 4.2. Widowisko sportowe ..................................................................... 134 Sportowe zdarzenie jako widowisko kulturowe ............................ 137 4.3. 5. Sporty estetyczne – ujęcie paradygmatyczne ........................................ 150 6. Sport i sztuka – podobieństwa i różnice ................................................ 165 Świat sportu a świat sztuki ............................................................ 165 Spektakl sportowy – analogia teatralna ......................................... 200 6.1. 6.2. 7. Sportowe zdarzenie jako sytuacja aksjologiczna .................................. 213 Sport w sytuacji aksjologicznej ..................................................... 213 7.1. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 4 Spis treści Sytuacja estetyczna jako postać sytuacji aksjologicznej ............... 219 7.2. 7.3. Akt uczestnictwa w sportowym zdarzeniu jako sytuacja estetyczna ................................................................ 220 7.4. Sportowe zdarzenie jako przedmiot sytuacji estetycznej .............. 226 7.5. Postawa estetyczna wobec sportowego zdarzenia ......................... 231 7.6. Odbiór sportowego zdarzenia jako akt przeżycia estetycznego .... 234 7.7. Jakości estetyczne sportowego zdarzenia ...................................... 242 Sportowe zdarzenie w aspekcie wartości artystycznych i estetycznych ................................................................................ 260 między subiektywizmem a obiektywizmem ................................. 264 8. Wartości estetyczne sportu ...................................................................... 260 8.1. 8.2. Wartości estetyczne sportowego zdarzenia – Sport w perspektywie wybranych koncepcji wartości 8.3. estetycznych .................................................................................. 266 Sport w ujęciu koncepcji wartości estetycznych Ch. Lalo ............ 268 8.4. Status wartości estetycznych sportu .............................................. 271 8.5. 8.6. Piękno sportu ................................................................................. 275 8.7. Dramatyczność przebiegu sportowego zdarzenia ......................... 296 8.8. Tragizm w sporcie ......................................................................... 305 8.9. Komizm sportowego zdarzenia ..................................................... 309 8.10. Katharktyczna funkcja sportu ........................................................ 316 9. Sport w przestrzeni kulturowej .............................................................. 319 Podsumowanie ................................................................................................ 330 Piśmiennictwo ................................................................................................. 334 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp Czy potrzebna jest estetyczna reflleksja nad sportem? Tak postawione pytanie wydaje się być pytaniem odnoszącym sie do etycznego kontekstu badań nauko- wych. Rzetelność naukowa potrzebuje odpowiedzi na pytanie czy projektowane badania mają znaczenie poznawcze, nie w kontekście efktu rozstrzygnięcia ale samego podjęcia zamiaru badawczego. Czy prowadzą do poszerzenia posiadanej wiedzy, jej pogłębienia lub uzupełnienia, czy też sprowadzają się do powtarzania wyeksploatowanych poznawczo procedur na kolejnym możliwym przedmiocie badania o marginalnym znaczeniu dla aspektu rozumienia rzeczywistości i budo- wania wiedzy. Kontekst społeczny badań humanistycznych związany jest z celo- wością i formą prowadzenia badań. Pytanie o cel badania powinno być pytaniem zadawanym zarówno przez podmiot badający jak i komentujące owe badania śro- dowisko naukowe, mogące zakresem swoich komepetencji rozstrzygać o jego ce- lowości, poprawności i rzetelności. Rzetelność badawcza jest zatem normą postę- powania zarówno w aspekcie podmiotowym jak i środowiskowym. Nabiera ona szczególnej postaci imperatywu w humanistycznych badaniach interdyscyplinar- nych zawężających weryfikację środowiskową, z uwagi na zróżnicowanie mery- toryczne i metodologiczne prowadzonych badań. Dotyczy to zwłaszcza refeleksji humanistycznej podejmującej refleksję nad aspektami praktyki społecznej jakimi są zachowania człowieka w obszarze kultury fizycznej. Refleksja humanistyczna musi przekroczyć przedmiot pomyślany w stronę realnego przedmiotu dostępne- go w perspektywie empirycznej, wskazując jako jeden z kontekstów uzasadnienia, dla formułowanych poglądów, przedmiot empiryczny, weryfikujący zasadność twierdzenia ogólnego. Powszechność doświadczania przedmiotu sportu nadaje mu szeroki społeczny kontekst interpretacji, bazujący na jego potocznym obrazie i akcie uczestnictwa w sportowym zdarzeniu. Akt odbioru sportowej rywalizacji jest raczej postacią doświadczenia emocjonalnego niż refleksji pojęciowej. Ba- danie dokonywane z perspektywy humanistycznej skłania sie raczej ku postaci refleksji pojęciowej. Refleksja estetyczna nad sportem w obszarze nauk o kulturze fizycznej, musi wskazać na rzeczową i formalną symetrię między strukturą poję- ciową a analizowanym przedmiotem sportu. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Jakub Mosz Badanie natury aktu przeżycia estetycznego wobec przedmiotu sportu wyma- ga uzasadnienia przystawalności przedmiotu sportu do stosowanej teorii estetycz- nej, co oznacza uznanie sportu za możliwy przedmiot estetyczny. Postulowana refleksja estetyczna nad sportem, odwołująca się do aparatury pojęciowej este- tyki będzie przejawem znoszenia niesymetryczności między naukami o kulturze fizycznej a refleksją humanistyczną i poznaniem filozoficznym (Kosiewicz 2004). Rzetelność badawcza wymaga rozstrzygnięcia możliwości ujęcia przedmiotu sportu w kategoriach estetyki, dopuszczającego również zasadność jej odrzucenia, negującą taką procedurę badawczą bądź formułującą warunki poprawności mery- torycznej i metodologicznej dla takiej postawy badawczej. Wymaga to sprecyzo- wania przedmiotu badania, możliwego przy zawężeniu obszaru kultury fizycznej do jej konkretnej postaci, najbliższej społecznemu usytuowaniu tradycyjnego dla estetyki przedmiotu rozważań jakim jest sztuka. Usytuowanie przedmiotu sportu w kontekście intencjonalnego zdarzenia rozgrywającego się na sportowej arenie i skierowanego do odbiorcy czyni go najbliższym postaci artystycznego perfor- mance, zaliczanego do świata sztuki. Wskazuje też na narzucające się odniesienia do spektaklu teatralnego. Wybór przedmiotu sportu wyczynowego jako przed- miotu refleksji estetycznej będzie oznaczał ograniczenie sądów na temat wartości estetycznych do obszaru sportu wyczynowego. Po wskazaniu właściwego przed- miotu refleksji koniecznym wydaje sie również wskazanie kontekstu jego perc- pecji. Rzetelność badawcza wymaga dyskutowania trzech postaci przejawiania sie przedmiotu sportu: przedmiotu realnego, jego obrazu i określajacego go poję- cia. Tego rodzaju zróżnicowanie przedmiotowe wymaga adekwatnego do natury przedmiotu podejścia metodologicznego, godzącego tradycyjne dla humanistyki metody badawcze ze wskazywaną jako konieczną dla poznania aktu estetycznego przeżycia sportowego zdarzenia orientacją empiryczną, postrzeganą jako kontekst uzasadnienia. Perspektywa rozszerzenia owej refleksji na obszar kultury fizycznej będzie wymagała osobnego kontekstu uzasadnienia. Przy zróżnicowaniu przedmioto- wym elementów kultury fizycznej ustalenia dotyczące przedmiotu szczegółowego nie mogą być automatycznie przenoszone na poziom przedmiotu ogólnego. Z dru- giej zaś strony refeleksja estetyczna podejmująca zadanie badania aktu doświad- czania sportowego zdarzenia odwołuje sie do szerokiego kontestu aksjologii. Możliwe wartości estetyczne jawiące sie w wyniku konceptualizacji aktu percpe- cji sportowego zdarzenia na gruncie estetyki nie bedą miały postaci uniwersaliów, w przeciwieństwie do uniwersaliów sportu o charakterze ontycznym (Kosiewicz 2004). Percepcja sportowego zdarzenia jest doświadczeniem, któremu towarzyszą sądy, mające za przedmiot aksjologiczną postać sportu. Z uwagi na społeczny wymiar sportowej praktyki naturalnym przedmiotem refleksji nad sportem wy- daje sie być sfera moralności i etyczny wymiar aksjologii sportu. Ta oczywi- stość aksjologiczna nie przysługuje jednak refeleksji estetycznej, mieszczącej się ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 7 w przedmiocie aksjologii, przede wszystkim z uwagi na odmienność przedmiotu sportu od tradycyjnego przedmiotu estetyki. Pierwszą istotową kwestią wymaga- jącą rozstrzygnięcia jest odpowiedź na pytanie: Czy sport może być przedmiotem refleksji estetycznej? Odpowiedzi na to pytanie i jej uzsadanienia nie możemy poszukiwać w potocznej praktyce codzienności, ale w namyśle nad przedmiotem estetyki. Tradycyjny model estetyki przynosi odpowiedź przeczącą, z uwagi na wskazywanie przedmiotu sztuki jako swojego właściwego przedmiotu refleksji. Na tym etapie możemy podążyć dwoma drogami. Jedną jest poszukiwanie takiej koncepcji estetycznej, która posługiwała by się szerszą niż dzieło sztuki koncepcją przedmiotu estetycznego w obszarze estetyki lub tworzenie nowej koncecpji „estetyki sportu” czyniącej za punkt wyjścia akt doświadczenia przedmiotu sportu. W takiej opcji musielibyśmy jednak w dalszym ciągu poszukiwać płaszczyzny dla zbudowania relacji pomiędzy estetyką a es- tetyką przedmiotową, jaką byłaby „estetyka sportu”, stając ponownie przed dy- lamatem nieprzystawalności przedmiotów refleksji estetycznej, co pod znakiem zapytania stawiałoby metodologiczną zasadność posługiwania się aparatem po- jęciowym estetyki dla opisu aktu doświadczenia przedmiotu sportu i merytorycz- ną poprawność wszelkich wzajemnych odnoszeń aktu przeżycia estetycznego, statusu wartości estetycznych, opisu sytuacji estetycznej i sądów estetycznych. Nieuzasadnione byłoby również pozycjonowanie aktu przeżycia sportowego zda- rzenia w stosunku do percepcji estetycznej innych przedmiotów świata kultury i odnoszenie wartości estetycznych sportu do wartości estetycznych upowszech- nianych poprzez percepcję przedmiotów artystycznych. Zmiany jakie dokonywa- ły się w przestrzeni arystycznej XIX i XX wieku skłaniały refleksje estetyczną do weryfikacji statusu jej przedmiotu. Pierwszym krokiem było rozszerzenie trady- cyjnego przedmiotu estetyki jakim było dzieło sztuki o wytwory świata natury, stanowiące źródło przeżyć estetycznych i podstawę dla konstytuowania wartości estetycznych przyrody (Caillois 1960) a następnie o całą warstwę przedmioto- wą rzeczywistości (Gołaszewska 1984) i codzienność w aspekcie przedmiotów i zdarzeń (Light, Smith 2004). Takie rozszerzenie przedmiotu estetyki jakie do- konało się w obszarze współczesnej teorii estetycznej pozwala już na włączenie przedmiotu sportu do kategorii przedmiotu estetycznego, w jego aspekcie możli- wościowym, i wykorzystania teroii estetyki dla opisu i interpretacji aktu przeży- cia estetycznego sportowego zdarzenia (Welsch 2004, Dziemidok 2002). Anali- za sytaucji estetycznej jaką tworzy sportowe zdarzenie musi jednak uwzględniać odmienności przedmiotu sportu uniemożliwiające rozpatrywanie go w triadzie: twórca-dzieło-odbiorca. Możliwość włączenia przedmiotu sportu do kategorii przedmiotów doświad- czenia estetycznego nie oznacza jednak zrównania go z przedmiotem artystycz- nym. Pozostaje on przedmiotem szczególnym z uwagi na swoją naturę, różniącym sie od klasycznych postaci przedmiotów estetycznych, choć wykazującym pewne podobieństwa do współczesnych postaci doświadczenia estetycznego, których ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Jakub Mosz przedmiotem jest performance. Merytorycznie akceptowalne ujęcie przedmioto- we wymaga poszukiwania koncepcji estetycznej, która z metodologicznego punk- tu widzenia pozwala na badanie aktu przeżycia estetycznego takiego przedmiotu jakim jest sportowe zdarzenie, akcentując w swoim przedmiocie proces konstytu- owania wartości estetycznej jako główny element przeżycia estetycznego, prze- nosząc punkt ciężkości sytuacji estetycznej na odbiorcę, w którego percepcji este- tycznej dochodzi do ukonstytuowania się wartości estetycznej. Najbliższe naturze przedmiotu sportu wydają się być ujęcia estetyki rzeczywistości (Gołaszewska 1984) zwracającej uwagę na formy estetyzacji rzeczywistości i konceptualizacje estetyki fenomenolgicznej (Ingarden 1970, Seel 2000) koncentrujące się na akcie jawienia sie przedmiotu. Drugą drogą uzasadniania podjęcia refleksji estetycznej w stosunku do przed- miotu sportu jest próba interpretacji sportu w kategoriach dzieła sztuki, lub uzna- nia wartości pojawiających się w akcie doświadczenia sportowego zdarzenia za wartości estetyczne, choć również w tym przypadku musielibyśmy dysponować koncepcją estetyki uznającą możliwość ukonstytuowania się wartości estetycz- nych na przedmiocie nie artystycznym, wracalibyśmy zatem do dyskusji na temat przystawalności przedmiotu przeżycia estetycznego do teorii taki akt opisującej. Tak jak można przyjąć, że istnienie dzieła sztuki zakłada jego estetyczną perc- pecję, tak nie można tego założyć w stosunku do przedmiotu nieartystycznego jakim jest sportowe zdarzenie. Funkcją dzieła sztuki jest wywoływanie przeży- cia estetycznego, dzieło sztuki zawiera swoiste „a priori estetyczne”. Uznajemy, że wartości estetyczne przysługują dziełom sztuki, a także pewnym przedmiotom natury i ujawniają się podczas obcowania z nimi w akcie estetycznej percpecji. Przypisanie „estetycznego a priori” przedmiotowi sportu możliwe jest teoretycz- nie poprzez zmianę jego statusu. Stąd zapoczątkowana w obszarze filozofii sportu w latach 60-ych XX stulecia dyskusja nad relacją sportu do sztuki i próby inter- pretacji sportowego zdarzenia w kategoriach dzieła sztuki. Jeżeli bowiem uznali- byśmy, że możemy przedmiot sportu rozpatrywać w kategoriach dzieła sztuki, to uznalibyśmy również jego „a priori estetyczne”. Podobnym zabiegiem wydaje się być budowanie dla sportowego zdarzenia analogii do spektaklu teatralnego. „Analogia teatralna” jest próbą nadania spor- towemu zdarzeniu statusu „a priori estetycznego” poprzez odwołanie do statu- su artystyczności spektaklu teatralnego. W tym kontekscie „a priori estetyczne” odnosiło by sie przede wszystkim do wartości dramatyczności, choć w ramach takiej struktury można by również mówić o wartościach estetycznych komizmu i tragizmu. Zmiana statusu przedmiotu sportu nie wykroczyła poza rozważania w kategoriach podobieństwa, próbujące budować merytoryczny kontekst uza- sadnienia. Można by mówić, pod pewnymi względami, o zbliżaniu przedmiotu sportu do sztuki, lub przedmiotu sztuki do przedmiotu sportu, ale nie ma meryto- rycznych przesłanek dla uznania ich tożsamości. Akceptacja racji na rzecz podo- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 9 bieństwa nie jest również warunkiem wystarczającym dla uznania zmiany statusu i przyznania przedmiotowi sportu „a priori estetycznego”. Możliwe do uznania podobieństwa dzieła sztuki i sportowego aktu nie tworzą jednak warunków dla ich utożsamienia, nawet przy daleko posuniętej dekonstrukcji samego przedmiotu dzieła sztuki (Welsch 2005). Punktem spornym może być status specjalnej kate- gorii przedmiotów sportu jakim są „sporty estetyczne”. Przypisywanie sportom estetycznym „estetycznego a priori” wynika z postrzegania owych dyscyplin po- przez warstwę ich wygladów zewnętrznych, która jednakowoż nie stanowi o ich istocie, jest tylko postacią ich przejawiania się. Pomimo swojego „artystyczne- go kształtu” sporty estetyczne pozostają klasyczną postacią sportowej rywaliza- cji, której cele, intrepretowane z punktu widzenia uprawiających te dyscypliny zawodników, nie różnią sie od takich konkurencji jak podnoszenie ciężarów czy pchnięcie kulą. Przypisywanie „a priori estetycznego” sportom estetycznym jest wyrazem intencjonalnej postawy widzów oczekujących od owych dyscyplin do- znań natury estetycznej. Subiektywny charakter przeżycia estetycznego i niepowszechność aktów konstytuowania wartości estetycznych na przedmiocie sportu nadają wartościom estetycznym w świecie sportu charakter zaledwie możliwościowy, co utrudnia akceptację „a priori estetycznego” sportu. Argumentacja na rzecz zanegowania „a priori estetycznego” sportu nie jest podstawą dla odrzucenia możliwości za- istnienia wartości estetycznych w sportowym zdarzeniu. Praktyka statusu widza sportowej rywalizacji świadczy o doznawaniu owych wartości, a zatem o możli- wości ich konstytuowania na sportowym zdarzeniu. Wartości estetyczne ujawnia- ją sie w akcie przeżycia estetycznego, ale fakt ich obecności nie świadczy o tym, że mają charakter powszechny i konieczny, nie należą zatem do istoty sportowego zdarzenia. Na podstawie ich obecności w akcie przeżycia estetycznego sportowe- go zdarzenia nie możemy zatem uznać „a priori estetycznego” sportu, choć ich obecność jest przesłanką dla podjęcia refleksji estetycznej, oczywistej w przypad- ku „a priori estetycznego” dzieła sztuki, problematycznej w przypadku pozbawio- nego „a priori estetycznego” przedmiotu sportu. „A priori estetyczne” w odniesie- niu do przedmiotu sportu pojawia się w przestrzeni codzienności jako struktura semantyczna w marketingowych i ideowych aktach kreacji obrazu sportu, służą- cych budowaniu oczekiwań potencjalnych widzów w stosunku do mających zaist- nieć sportowych zdarzeń. Jego funkcją jest tworzenie postawy nastawienia este- tycznego w stosunku do przedmiotu sportu jako możliwego przedmiotu przeżycia estetycznego. Takie ujęcie służy również kreowaniu obrazu sportu jako przedmio- tu kulturowego, źródła zaspokajania różnorodnych potrzeb odbiorców produk- tów kultury masowej. Im bardziej wyrazisty jest status przedmiotu kulturowego tym bardziej uzsadnionym wydaje sie podejmowanie refleksji estetycznej wobec przedmiotu sportu. Możliwość pojawienia się wartości estetycznych w akcie odbioru sportowe- go zdarzenia skłania do określenia ich statusu. Owa możliwość urzeczywistnia ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Jakub Mosz się w deklarowanych przez odbiorców aktach estetycznego przeżycia sportowego zdarzenia i przeżyciach wartości estetycznych na nim powstałych. W stosunku do przedmiotu sportu możemy przyjąć zatem „estetyczne a posteriori”, wskazujące na pojawianie się wartości estetycznych jako skutku doświadczenia estetycznego sportowego zdarzenia (Gumbrecht 2006). „Estetyczne a posteriori” sportu, świad- czące o realnym doświadczeniu wartości estetycznych, czyli ich ukonstytuowaniu na przedmiocie sportu, nie będzie miało jednak charakteru powszechnego i ko- niecznego. Nie można go przypisać istocie sportu, choć możemy uznać, że sporto- we zdarzenie tworzy przestrzeń dla zaistnienia wartości estetycznych. Akceptacja takiego statusu sportowego zdarzenia jest konsekwencją zjawiska homogenizacji treści i formy produktów kultury masowej, objawiającej się zacieraniem granic pomiędzy jej rodzajami i gatunkami. Taka formalna nieokreśloność przestrzeni kultury masowej pozwala na swobodne przemieszczanie treści co sprzyja budo- waniu licznej grupy odbiorców. Widocznym znakiem takiego mechanizmu jest coraz bardziej widoczna „teatralizacja” zachowań w świecie sportu i „sportyfi- kacja” wyrażająca się w dominacji produktów medialnych opartych na postawie rywalizacji. Widać w tym wyraźnie chęć zawładnięcia milionową widownią spor- tową z jednej strony i potrzebę akcentowania widowiskowości sportowej rywali- zacji, z drugiej strony. Ów kulturowy status przedmiotu sportu podkreśla natura wartości estetycznych mu przypisywanych. Dotyczy to zwłaszcza natury sporto- wej rywalizacji i wartości dramatyczności, a także wartości piękna, w odniesieniu do kształtów sportowego ciała odpowiadających współczesnym wzorom atrakcyj- ności ciała, upowszechnianym przez media kultury masowej. Chrakterystyczna dla współczesności tendencja przenoszenia piękna z przedmiotu sztuki w warstwę przedmiotową rzeczywistości i narzucana w przekazie medialnym dramatyzacja przedstawianych zdarzeń czynią ze sportu naturalny przedmiot estetyzacji. Ograniczenie klasycznej triady sytuacji estetycznej do jednego jej elementu jakim jest odbiorca ogranicza przedmiot refleksji estetycznej nad sportem, wyłą- czajac z niego takie obszary jak podmiot twórcy, proces tworzenia, teorie dzieła sztuki, jego struktury, pozostawiając obok samego podmiotu odbiorcy problema- tykę przedmiotu estetycznego, przeżycia estetycznego i wartości estetycznych. Koncentrowanie uwagi na podmiocie sytuacji estetycznej sportu jakim jest wi- dz-odbiorca, przy założeniu subiektywności aktu przeżycia estetycznego, jest odnoszeniem badań estetycznych do realnego podmiotu. Nie oznacza to jednak sięgania po metodologię empiryczną, ani w ujęciu socjologicznym ani psycholo- gicznym, aczkolwiek charakterystyczną postawą badawczą w obszarze estetyki współczesnej jest pluralizm metodologiczny. Uczynienie przedmiotem badania sytuacji estetycznej odnoszącej sie do real- nego aktu przeżycia estetycznego jest jednak zwróceniem się estetyki ku emiprii. Mamy zatem do czynienia z postacią estetyki zorientowanej empirycznie, co wyra- ża się w podejmowanych przez nią krokach badawczych: opisie przypadków jed- nostkowych, analizie faktów, ich typologizacji i konstruowaniu teorii, składającym ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 11 się z dedukcji, uogólniania faktów i interpretacji danych empirycznych (Gołaszew- ska 1984a). Widoczny pluralizm metodologiczny w refleksji estetycznej uprawia- nej w obszarze nauk o kulturze fizycznej wynika z dwóch charakterystycznych tendencji: odnoszenia do przestrzeni teoretycznej antropologii filozoficznej i po- szukiwania uniwersalnego wymiaru rozwiązań teoretycznych oraz postulatu nie- sprzeczności teorii estetycznej z wynikami badań szczegółowych nad sportem, co wyraża sie w praktyce czynienia punktem wyjścia badań realne zdarzenia i powrót do faktów, po zbudowaniu obrazu teoretycznego, poprzez unaocznienie rozwiązań teoretycznych na wybranych przykładach praktyki estetycznej. Aksjologia sportu w celu rozumienia współczesnych postaci przejawiania się wartości estetycznych odwołuje sie do praktyki badawczej dziedzin refleksji nad zachowaniami człowie- ka: estetyki, psychologii, socjologii, antropologii kulturowej, teorii sztuki i kultury. Szczególnie istotne wydaje się takie metodologiczne otwarcie w przypadku takie- go przedmiotu rzeczywistości jakim jest sportowe zdarzenie, usytuowane istotowo w strukturze społecznej, rozgrywajace się w sferze emocjonalnej człowieka, na- wiązujące do tradycji antycznej kultury i przybierające postać widowiska kultu- rowego. Empirycznie zorientowana humanistyczna refleksja nad sportem będzie poszukiwała potwierdzenia dla przyjętego założenia dotyczącego odpowiedniości struktur rzeczywistości swiata sportu do logicznych struktur myślenia o warto- ściach estetycznych. Teoria wartości estetycznych w obrębie estetyki sportu odno- sić się będzie do ich statusu estetycznego „a posteriori”, potwierdzanego na drodze sądu empirycznego. Subiektywny charakter owego sądu będzie stał na przeszko- dzie jego obiektywizacji, teoria wartości estetycznych sportowego zdarzenia nie bedzie weryfikowana danymi ilościowymi, będzie zatem strukturą otwartą, opisu- jącą sportową rzeczywistość wieloznacznym językiem humanistyki. Pozostawała będzie postacią refleksji humanistycznej koncentrującą uwagę na akcie przeżycia podmiotu sytuacji estetycznej. Podmiotem sytuacji estetycznej budowanej na sportowym zdarzeniu będzie jego uczestnik. Specyfika doświadczania przedmiotu sportu pozwala na ukonsty- tuowanie dwóch kategorii podmiotów sytuacji estetycznej: odbiorcy bezpośred- niego i pośredniego. Odbiorca bezpośredni będzie podmiotem doświadczającym sportowej rywalizacji w realnym czaso-przestrzennym „tu i teraz”. Doświadcza- nie sportowego aktu będzie jego subiektywnym doświadczeniem zmysłowym, i jawiący się w jego przebiegu przedmiot estetyczny będzie odzwierciedleniem aktu percpecji estetycznej. Sportowe zdarzenie stanowiące podstawę sytaucji es- tetycznej jest strukturą złożoną, wielowarstwową i wielopostaciową, wymagającą aktu strukturowania ze strony podmiotu odbiorcy. Owo strukturowanie będzie po- stacią porządkowania i wyboru elementów istotnych z punktu widzenia podmiotu odbiorcy. Istotność nie będzie jednak dotyczyła porządku poznawczego, ale bę- dzie odzwierciedleniem nastawienia estetycznego podmiotu. Percpecja estetyczna nie jest bowiem aktem poznania przedmiotu, ale doświadczeniem jawienia się, prowadzącym do powstania przedmiotu estetycznego o statusie możliwościo- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Jakub Mosz wym. Przedmiot estetyczny nie będzie odzwierciedlał przedmiotu sportu, zarów- no z uwagi na złożoność strukturalną sportowego zdarzenia jak i naturę percpecji estetycznej nie mającej na celu aktu poznania. W przypadku odbiorcy pośredniego, uczestniczącego w sportowym zdarzeniu poprzez przekaz medialny sytuacja będzie wyglądała nieco inaczej, choć natura ukonstytuowanego przedmiotu estetycznego będzie analogiczna jak w przypadku odbiorcy bezpośredniego. Odbiorca pośredni doświadcza bowiem przedmiotu już ustrukturowanego, jego akty percpecji mogą dotyczyć tylko tych aspektów przed- miotu sportu jakie zostały ujęte w przekazie medialnym. Towarzyszący medialnej relacji z przebiegu sportowego zdarzenia komentarz jest już postacią strukturowa- nia przedmiotu tworzącym jego obraz i strukturę pojęciową. Podstawa owych ak- tów percpecji jest już do pewnego stopnia zobiektywizowana, przedmiot jest bo- wiem wstępnie dla aktu przeżycia estetycznego ustrukturowany i w takiej postaci przedstawiany wszystkim odbiorcom pośrednim. Nie jest to jednak przesłanką wystarczającą dla obiektywizacji aktów percpecji estetycznej odbiorców pośred- nich, choć możliwym wydaje się przejmowanie sądów estetycznych obecnych w komentarzu medialnym. Nawet przy tak widocznym zawężeniu przedmiotu sportu, w stosunku do przedmiotu percepowanego przez odbiorcę bezpośrednie- go, dokonującego samemu wyboru elementów struktury sportowego zdarzenia, akty percpecji odbiorcy pośredniego będą subiektywną postacią przeżycia este- tycznego. Konstytuowanie wartości estetycznych na sportowym zdarzeniu bedzie zatem aktem możliwościowym, zależnym od nastawienia estetycznego podmiotu, jego praktyki estetycznej percpecji, świadomości estetycznej i umiejętności poję- ciowej konceptualizacji aktu przeżycia estetycznego prowadzącego do wydania sądu o wartościach. Doświadczanie wartości estetycznych sportowego zdarzenia nie będzie zatem praktyką powszechną, zwłaszcza z uwagi na brak tradycji włą- czania przedmiotu sportu do kategorii przedmiotu estetycznego. Nieliczne przy- padki praktykowania refleksji estetycznej nad sportem stawiają wysokie wymaga- nia postawie badawczej i nadają rzetelności badania znaczenia fundamentalnego. Brak owej usankcjonowanej przez środowiskowo praktyki czyni problematycz- nym weryfikację rzeczową i formalną prowadzonych badań, stawiając przed ba- daczem podmiotowo sformułowany imperatyw rzetelności badawczej, z uwagi na ograniczony zasięg dyskursu naukowego wynikający ze wskazywanej już niesy- metryczności podejścia do sportu ze strony nauk o kulturze fizycznej i refleksji hu- manistycznej, wynikający między innymi z niepodejmowania refleksji estetycznej nad sportem z jednej strony i niepełnych kompetencji rzeczowych i formalnych z drugiej. Odwoływanie się do języka pojęciowego estetyki w przedmiocie kon- ceptualizacji przedmiotu sportu jako możliwego przedmiotu doświadczenia este- tycznego tworzy warunki merytorycznej i metodologicznej poprawności refleksji estetycznej nad sportem. Sportowe zdarzenie jako przestrzeń kulturowa stanowiąca podstawę dla ak- tów konstytuowania wartości estetycznych jest ważnym elementem współczesne- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp 13 go doświadczenia estetycznego (Welsch 2005, Mandoki 2007). Wywodząca się z obszaru nauk podstawowych estetyczna refleksja nad sportem formułuje swoje wyniki w ujęciu kategorialnym odzwierciedlającym również badania tradycyjne- go dla estetyki przedmiotu sztuki. Skrajnie graniczny, z punktu widzenia katego- rii przedmiotu estetycznego, przedmiot sportu jest w tej perspektywie punktem odniesienia dla refleksji poświęconej estetycznemu wartościowaniu codzienności. Teoretyczne otwarcie na przedmiot sportu jest konsekwencją przeobrażeń przed- miotu estetycznego, zmieniającego swoje usytuowanie w przestrzeni kulturowej, z obszaru działalności artystycznej człowieka na obszar codzienności, w którym sztuka poszukuje dla siebie nowego miejsca i szerszego kręgu odbiorców, dosto- sowując się do uwarunkowań współczesnej przestrzeni kulturowej, zdominowa- nej mechanizmami kreowania atrakcyjności produktów kultury masowej. Takie stanowisko sprzyja zmniejszaniu owej niesymetryczności między refleksją huma- nistyczną a naukami o kulturze fizycznej, przy zachowaniu rzetelności badawczej stawiającej warunki rzeczowej i formalnej poprawności refleksji nad przedmio- tem sportu. Monografia składa się z dziewięciu rozdziałów. Rozdział 1 poświęcony jest dyskusji nad teoretycznymi i metodologicznymi problemami estetycznej refleksji nad sportem, określeniu struktury pojęciowej wywodu, relacji między narracją teoretyczną pracy a empirycznym wymiarem jej warstwy przedmiotowej. Zostają w nim sformułowane pytania badawcze pracy i sformułowane hipotezy badawcze. Rozdział 2 przedstawia kwestię uczestnictwa w sportowym zdarzeniu, anali- zuje formy uczestnictwa i typy indentyfikacji ze sportem. W rozdziale tym zostaje wskazana perspektywa badawcza monografii, jaką będzie refleksja estetyczna nad sportowym zdarzeniem z punktu widzenia widza, bezpośredniego lub pośrednie- go uczestnika zdarzeń. Rozdział 3 charakteryzuje warstwę przedmiotową świata sportu, jej strukturę, poszczególne elementy i ich wzajemne relacje, kulturowy status i estetyczne ja- kości przedmiotów świata sportu. Przedmiotem analizy jest kategoria ciała spor- towego, w ujęciu historycznym i współczesnym, pojęcie archetypu ciała sporto- wego, obraz jakości estetycznych sportowego ciała, relacja ciała nagiego do ciała zakrytego, wyrażającego tenedencje mody świata sportu. Rozdział 4 opisuje widowiskowe aspekty sportu antycznego, analizuje sporto- we zdarzenie poprzez kategorię widowiska kulturowego, określając naturę współ- czesnego widowiska sportowego z perspektywy kulturowej. Rozdział 5 podejmuje dyskusję nad statusem estetycznym sportów określa- nych poprzez kategorię „sportów estetycznych”, rozważając miejsce jakie zajmu- ją w argumentacji na rzecz estetycznych aspektów sportu, zwłaszcza w kontekście wartości estetycznych sportu. Rozdział 6 analizuje relacje między światem sportu a światem sztuki, kwe- stię „artystyczności” sportu, argumentację utożsamiającą sport ze sztuką, różnice ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Jakub Mosz i podobieństwa przedmiotu sportu do przedmiotu świata sztuki, oraz analogię te- atralną, rozważającą różnice i podobieństwa spektaklu sportowego do spektaklu teatralnego. Rozdział 7 ujmuje sportowe zdarzenie jako sytuację aksjologiczną w jej od- mianie sytuacji estetycznej, uczestnictwo w sportowym zdarzeniu jako akt prze- życia estetycznego. Punktem wyjścia dla rozważań nad wartościami estetycznymi sportu jest analiza jakości estetycznych sportowego zdarzenia, na których konsty- tuują się wartości estetyczne. Rozdział 8 podejmuje istotową dla całej monografii kwestię statusu wartości estetycznych w świecie sportu, relacji między wartościami artystycznymi a es- tetycznymi, ujęcia subiektywistycznego statusu wartości estetycznych w świecie sportu. Przedmiotem analizy jest tu sposób przejawiania się świecie sportu war- tości estetycznych piękna, dramatyczności, tragizmu i komizmu, tworzących pod- stawy dla wskazania katharktycznych funkcji sportowego zdarzenia. Rozdział 9 jest próbą umiejscowienia sportowego zdarzenia we współczesnej przestrzeni kulturowej, w obszarze kultury masowej, pomiędzy wartościami kul- tury popularnej a światem wartości kultury wysokiej. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ROZDZIAŁ I. Przedmiot i metody badań – problemy teoretyczne i metodologiczne Współczesna reprezentacja przedmiotowa świata sportu jest zbiorem form fi- zycznej aktywności człowieka o dużym zróżnicowaniu form i zasad rywalizacji. Potoczne rozumienie pojęcia sportu łączy w sobie różnorodność, którą refleksja naukowa rozdziela. W literaturze przedmiotu pojawiają się różnorodne kategorie porządkujące ową różnorodność form fizycznej aktywności człowieka, dążące do wyraźnego zakreślenia granic. Pojęcia „sportu wyczynowego”, „sportu kwalifi- kowanego”, „sportu rekreacyjnego”, „sportu dla wszystkich” mają wskazywać na odmienność przedmiotową form fizycznej praktyki człowieka (Lipoński 1987, Kosiewicz 2000, Krawczyk 2000). W rozważaniach poświęconych estetycznej re- fleksji nad sportem jako przedmiot refleksji zostaje wskazany sport, wyłączony z obszaru kultury fizycznej (Krawczyk 1979), sport postrzegany poprzez prakty- kę wyczynową, wskazującą na najwyższy poziom sportowej rywalizacji, dąże- nie do osiągnięcia mistrzostwa w sportowych formach posługiwania się ciałem, rywalizację zgodną ze społecznie akceptowanymi regułami odwołującymi się do tradycji sportu starożytnej Grecji. W swojej charakterystyce sportu Lipoński (Lipoński 1987) podkreśla takie jego cechy, jak: świadomość, indywidualne lub zespołowe formy współzawodnictwa w pokonywaniu czasu, przestrzeni, przeciw- nika, doskonalenie ciała w zakresie siły, szybkości, skoczności, wytrzymałości, predyspozycji psychicznych i umiejętności taktycznych. Niektóre ze wskazanych przez Lipońskiego cech sportu służą budowaniu jego odrębności jako przedmiotu estetycznego, poprzez wskazanie ich jako jakości ruchu mogących być nośnikiem jakości, lub nawet wartości estetycznych (Lacerda 2011). Pojęcie sportu wyczynowego wyznacza granice między uznanymi za sporto- we formami profesjonalnej rywalizacji a jej formami rozrywkowymi takimi jak wrestling. Taka humanistyczna wizja sportu nie może jednak całkowicie wyłą- czyć z jego przedmiotu aspektów komercjalizacji sportu, odnoszącego się współ- cześnie do prawie całego obszaru wyczynowego sportu. Lipoński postulowałby ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1616 wyłączenie z tej kategorii boksu zawodowego, ale taka praktyka pozwalałaby na ograniczanie przedmiotu sportu poprzez wyłączanie z niego kolejnych praktyk ulegających komercjalizacji, podważających jedną z istotnych dla Lipońskiego cech sportu jaką ma być doskonalenie zasad moralnych. Można by równie za- sadnie wyłączać z przedmiotu sportu dyscypliny cieszących się największą popu- larnością „sportów narodowych” – piłkę nożną, hokej, koszykówkę. Nie wydaje się by na taką typologizację była zgoda wśród teoretyków kultury fizycznej, choć wydaje się, że wiele dylematów współczesnego sportu dotyczących jego aspek- tów etycznych, pedagogicznych, wychowawczych i tożsamościowych wynika ze zmieniającego się statusu sportu stającego się w wielu swoich przejawach posta- cią widowiska kulturowego, orientującego się na kontekst wartości świata kultury masowej raczej niż tradycji nowożytnego olimpizmu. Głównym pojęciem strukturującym świat współczesnego sportu będzie poję- cie „sportowego zdarzenia”. Odpowiada ono sportowej rywalizacji prowadzonej zgodnie z regulacjami formalnymi organizacji sportowych. Cała sportowa rzeczy- wistość składa się ze sportowych zdarzeń. Są to, prowadzone według uznanych za obowiązujące zasad, spotkania, pojedynki, mecze, zawody, turnieje itp. spor- towe formy. Zdarzenie jest aspektem rzeczywistości, faktem, mającym miejsce w określonym continuum czaso-przestrzennym. Sportowa rzeczywistość zbudo- wana jest z periodycznie zachodzących zdarzeń, co w takim ujęciu nadaje zda- rzeniu charakter „bytu podstawowego”. Taka definicja zdarzenia nadaje mu cha- rakter pojęcia opisującego makro strukturę świata sportu. Zdarzenie sportowe nie jest bowiem pojęciem posiadającym jeden desygnat. Pojęciem bliskim kategorii sportowego zdarzenia będzie pojęcie wydarzenia sportowego, zakładające wyjąt- kowy status danego sportowego zdarzenia. Szczególnego rodzaju sportowe zda- rzenia takie jak igrzyska olimpijskie, mistrzostwa świata w piłce nożnej, sportowe pojedynki gwiazd sportu itp. będziemy pozytywnie ewaluować poprzez pojęcie wydarzenia. Sportowe wydarzenie jest zatem zdarzeniem znaczącym, w osądzie podmiotu stosującego taką strukturę pojęciową. Pojęcie „sportowego zdarzenia” i pojęcie „sportowego wydarzenia” nie są pojęciami synonimicznymi, nie zacho- dzi bowiem między nimi relacje symetryczności. Sportowe zdarzenie i sportowe wydarzenie są pojęciami pozostającymi w relacji asymetryczności, gdyż każde wydarzenie sportowe jest zdarzeniem sportowym ale nie każde sportowe zdarze- nie jest sportowym wydarzeniem. Sportowe zdarzenie jest obecnie klasycznym produktem medialnym kształ- towanym poprzez uwarunkowania przekazu kultury masowej. Sport jest jedno- cześnie, klasycznym, z uwagi na owe uwarunkowania, przedmiotem kultury ma- sowej, z uwagi na zasięg odziaływania, liczbę odbiorców i homogenizację treści. Przekaz sportowy, mimo oczywistych, możliwych różnic kulturowych, należy do najłatwiejszych treści kultury masowej. Jest jednocześnie przekazem o zróżnico- wanym odbiorze społecznym, w kontekście zmiennych płciowych, pokolenio- wych i statusowych. W przestrzeni sztucznych swiatów sport konkuruje z telewi- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Jakub Mosz 1717 zyjnymi show, filmową rozrywką i światami wirtualnymi. Świadomość powstania nowych przestrzeni wirtulanej rywalizacji sprawiła, że przedmiot sportu stał się częścią owych światów za sprawą coraz bardziej popularnych i konkurencyjnych, dla gier wojennych i fantazy, gier sportowych. Według D.A.Hemphilla technika przekazu cyfrowego będzie nadawała sportowemu widzowi pośredniemu status producenta sportowego show, pozwalający mu na indywidualną kompozycję ob- razu sportowej rywalizacji, za sprawą możliwości kontrolowania planu filmowe- go, ujęć kamery, światła, wyboru treści (Hemphill 1995). Wirtualizacja sporto- wej rywalizacji jest istotnym elementem zawłaszczania uwagi w pokoleniowym aspekcie kibicowania. Świat współczesnej kultury jest obrazem dialektycznego związku masowości i indywidualności, produktów powszechnych i uniwersal- nych i produktów egzotycznych i hermetycznych. Dotyczy to również przedmiotu sportu. Kultura współczesna kształtująca sie w przestrzeni cywilizacji globalizmu przesuwa na drugi plan przynależność narodową tworzących ją podmiotów. Pod- stawowym czynnikiem integrującym globalną widownię jest czytelność tworzo- nego komunikatu. Z drugiej jednak strony istotnym tworzywem dla współczesnej kultury są treści i wartości o charakterze lokalnym. Świat sportu musi zmierzyć się z tymi dwoma tendencjami. Dynamiczny rozwój współczesnego sportu zwią- zany jest z ową orientacją globalną, pozwalającą na efektywne finansowanie spor- towych przedsięwzięć, które w nowej postaci stają się produktami kultury maso- wej i źródłem zwrotnego zysku wynikajacego z powstania milionowej sportowej widowni. Globalna sportowa widownia staje się towarem oferowanym na rynku reklamy i sprzedaży wszelkiego rodzaju produktów. Takie usytuowanie współcze- snego sportu wskazuje na pierwszoplanowość funkcji rozrywkowej. Świat sportu to nie jest jednak wyłącznie sport zawodowy na poziomie mi- strzowskim ale złożone zjawisko społeczne obecne w codzienności lokalnej na wszystkich bez mała poziomach struktury społecznej. Pojęcie „świata sportu” jest pojęciem obejmującym swoim zakresem najszerszą perspektywę rozważań nad przedmiotem sportu. Aspekt rozumienia pojęcia wyznaczają zmienne czasu, przestrzeni, aspekt przedmiotowy i ideowy. Zmienna czasu wyznacza perspekty- wę czasową zjawiska sportu od jego powstania w przestrzeni kulturowej Staro- żytnej Grecji, poprzez czasy współczesne, aż po wizje przyszłości świata sportu, tworzone tak w warstwie ideowej świata sportu jak i w formach kulturowych, tworzonych poprzez media kultury masowej. Zmienna przestrzeni wskazuje na wszechobecność form sportowej rywalizacji w obszarze ludzkiej cywilizacji, roz- ciągając obszar sportowej rywalizacji na wszystkie kraje i kontynenty. Aspekt przedmiotowy pojęcia świata sportu określa jego warstwę materialną: wszystkie role podejmowane w obszarze świata sportu, postaci: sportowców, sędziów, kibi- ców, menedżerów, działaczy itp, sportowe zdarzenia, wszystkie sportowe obiekty, narzędzia rywalizacji, zapośredniczone w sporcie przedmioty kulturowe. Aspekt ideowy pojęcia świata sportu tworzy refleksja nad światem sportu, prowadzona ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przedmiot i metody badań – problemy teoretyczne i metodologiczne 1818 z perspektywy filozoficznej, społecznej, ekonomicznej, politycznej, podkreślająca wielowymiarową naturę przedmiotu pojęcia „świata sportu” i jego interpretacyjne ujęcia. Pojęcie świata sportu stanowi obraz tła, na którym umieszczamy poddawa- ne refleksji jego elementy. Funkcja rozrywkowa sportu nie będzie jedyną jego rzeczywistą formą spo- łecznego oddziaływania. Sport pełni równolegle funkcje wychowawcze, związane z przekazywaniem istotnych ze społecznego punktu widzenia wartości, socjaliza- cyjne, zwiazane z przygotowywaniem do pełnienia różnorodnych ról społecznych i społeczne, stanowiąc przedmiot narracji tożsamościowych społeczeństwa wiel- komiejskiego. Rozległość społecznych oczekiwań w stosunku do sportu pozwala na postawienie pytania: czy współczesny sport jest w stanie wszystkie z owych ról wypełniać? Pytanie to nie jest pytaniem wyłącznie teoretycznym ale w istot- nym stopniu pragmatycznym. Podstawą społecznego zainteresowania sportem jest atrakcyjność wizualna przebiegu sportowej rywalizacji. Tworzy ją przebieg rywalizacji, przybierający postać walki i aranżacja sceny na której się rozgrywa. Te dwa czynniki są podstawą struktury widowiska sportowego. Zatem sport jest tym bardziej atrakcyjny im bardziej jest widowiskowy. Współczesny sport wyrastający z tradycji sportowej rywalizacji antycznej Grecji przybiera postać widowiska charakterystycznego dla form widowiskowej walki w antycznym Rzymie. Wspólnym punktem odniesienia wydaje się tu być masowy status odbiorcy i potrzeba stworzenia jednolitego przekazu społecznego. Można zatem stwierdzić, że w przestrzeni współczesnego sportu obecne są dwie źródłowe dla sportowego spektaklu tradycje: przesłanie ideowe starożytnej Grecji i idea spektaklu dla którego najwyższą wartość stanowi widowisko. We współcze- snej przestrzeni kulturowej dominują formy widowiskowe, czytelne dla najszer- szych kręgów odbiorców. Dotyczy to również współczesnego przedmiotu sportu wyraźnie ewoluującego w stronę widowiska. Współczesność jest zatem zderze- niem widowiska sportowego z etycznym przesłaniem tradycji sportowej rywali- zacji. Jest pozorną symbiozą dwóch modeli sportowej rywalizacji. Owa symbio- tyczność wydaje się zachodzić w pełni w warstwie widowiskowej współczesnego sportu, zanika natomiast w kontekście aksjologicznej refleksji nad sportem. Po- szukiwana jednolitość aksjologicznego przekazu sportu nie przystaje do przed- miotu, który ma wyrażać. Patrzenie na sport z punktu widzenia jego społecznego oddziaływania, zwłaszcza w kontekście wychowawczych i pedgogicznych funk- cji sportu, wymaga ujrzenia sportu jako przedmiotu spójnego w warstwie przeka- zu ideowego. Funkcje rozrywkowe w obszarze czasu wolnego pełnić może każ- da postać sportowej rywalizacji, a w zasadzie każda postać rywalizacji w ogóle. Współczesna cywilizacja umiejscowiła na pierwszym planie medialne produkty, których podstawą jest rywalizacja między uczestnikami, możliwa w każdej nie- mal dziedzinie życia społecznego. Największą popularnością cieszą się postaci rywalizacji związane z szeroko pojmowaną kategorią statusu celebrities. Ważną zmienną owej medialnej rywalizacji jest finansowy ekwiwalent zwycięstwa. Taki ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Jakub Mosz 1919 kontekst rywalizacji niesie wątpliwe walory wychowawcze i pedagogiczne. Spor- towe media świadome społecznej atrakcyjności zmiennej ekonomicznej nakła- dają na sportowe zdarzenie swoisty kostium finansowy, zmuszający odbiorców medialnego obrazu sportu do patrzenia na sportową rywalizację poprzez pryzmat czynnika finansowego. Jednym z najważniejszych problemów współczesnego sportu, istotowym w kontekście jego społecznego usytuowania jest widoczna asymetryczność mię- dzy przedmiotem sportu a jego ideowym obrazem stanowiącym podstawę aksjo- logiczną sportu. Źródłem owego napięcia aksjologicznego wydaje się napięcie ontologiczne ujawniające się w przedmiocie współczesnego sportu miedzy dwo- ma postaciami sportowego aktu – sportową rywalizacją w olimpijskim duchu sta- rożytnej Grecji a aktem walki toczonej w aurze widowiska antycznego Rzymu. Można założyć, że ideowe przesłanie sportu odpowiada społecznym intuicjom dotyczącym natury sportowej rywalizacji, i w tworzeniu obrazu „powinnościo- wego” (jaki sport powinien być), owe intuicje łączą wyobrażenia potoczne z re- fleksją naukową. Przyczyna owej asymetryczności nie leżałaby zatem po stronie podstawy aksjologicznej sportu, jej możliwej wewnętrznej niespójności, nieprzy- stawalności do natury sportowej rywalizacji, niezgodności z ethosem sportu, spo- sobu formalizacji reguł i zasad sportowej rywalizacji. Przyczyny asymetryczności należy upatrywać w alienacji niektórych form sportowej rywalizacji, przekracza- jących granice zakreślone tradycją świata sportu. Współczesny przedmiot sportu przemieszcza się w krąg odziaływania ak- sjologii kultury masowej, upodabniajac się do innych jej produktów. Należało- by uznać, że współczesny sport jest wytworem kultury masowej. Ukształtowany w społecznej świadomości model „sportowej rywalizacji” zostaje przeniesiony ze sfery aksjologi w sferę rozrywki. Sportowa rywalizacja przestaje być synonimem szlachetnej walki a staje się synonimem wizualnej przyjemności. Współczesny związek świata mediów kultury masowej z rynkiem ekonomicznym pozwala na realizowanie w tej przestrzeni dwóch kategorii dóbr istotnych dla współczesne- go świata sportu: sławy i ekonomicznego profitu. Z moralnego punktu widzenia sława winna być cnotą sportowej rywalizacji, powinna należeć do dóbr wewnętrz- nych świata sportu, być pochodną wartości etycznej sportowej rywalizacji (McFee 2004), we współczesnych realiach świata sportu stanowi dobro zewnętrzne. Ocze- kiwane społeczne oddziaływanie wychowawcze sportu ma za swój przedmiot wartości wewnętrzne sportu, dla których uzasadnieniem jest akt sportowej rywa- lizacji sam w sobie. Tradycja sportu olimpijskiego wyznacza imperatyw patrzenia na sport po- przez jego aspekt aksjologiczny, jako na źródło cnót o charakterze uniwersalnym. Owe główne wartości świata sportu są zapośredniczone w naczelnej idei warto- ści człowieczeństwa, ujawniajacej się w przestrzeni świata sportu poprzez obecne w nim wartości podstawowe: prawdy, piękna i dobra, stanowiące wraz z greckimi zasadami rywalizacji swoisty depozyt aksjologiczny, który ma być podtrzymy- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przedmiot i metody badań – problemy teoretyczne i metodologiczne 2020 wany i przekazywany poprzez akty sportowej rywalizacji. Ów depozyt ma być ulokowany w wewnętrznym świecie sportu. Jego obecność będzie ujawniała się w aktach sportowej rywalizacji przebiegajacych zgodnie z ustanowionymi dla świata sportu zasadami i regułami. Bedzie niejako „przeświecał” w czynach za- wodników. Dla jego ujawnienia niezbędne są czyste akty sportowej rywalizacji, pozwalające na czytelny przekaz zasad postępowania. We współczesnym świecie kultury fizycznej można by wyróżnić trzy formy aktywności nabierające wyraźnej autonomii przedmiotowej: sport klasyczny, widowisko sportowe i rekreację. Naj- trudniejszym z teoretycznego punktu widzenia jest dokonanie rozdziału między przedmiotem sportu a widowiska sportowego. Przesłanką dla takich rozważań jest autonomizacja formy widowiska sportowego stanowiącej podstawową postać przejawiania się pewnych dyscyplin sportu tworzących związek symbiotyczny: aktora, sceny i publiczności. Wszystkie z owych form są istotnie związane ze światem sportu, osadzone w kontekście społecznym, odwołują się do podobnej aksjologii, symboliki, posługują sie podobnymi znakami wizualnymi. Wydają się pełnić podobne funkcje społeczne – rozrywkową, polityczną, tożsamościo- wą, wzorotwórczą. Różnice zdają się dotyczyć możliwości realizacji społecznych oczekiwań. W tej perspektywie cele zdrowotne byłyby zaspokajane przez różne formy rekreacji, cele tożsamościowe przede wszystkim przez widowisko sporto- we, cele wychowawcze przez akty sportowej rywalizacji. Taki podział pozwalał- by na zachowanie przejrzystości przekazu aksjologicznego, zwłaszcza pomiędzy sportową rywalizacją a sportową grą. Widowisko sportowe mimo swojej dominujacej pozycji w obszarze sporto- wej rzeczywistości nie powinno pełnić funkcji podstawowego przekazu aksjologii sportu, z uwagi na istotny element owej aksjologii jaki stanowi jej warstwa etycz- na. Przekaz estetyczny sportu może bazować na kształcie aktu sportowej rywali- zacji jakim posługuje się współczesne widowisko sportowe. Wizualny obraz spor- tu tworzą wszystkie formy obszaru kultury fizycznej a wielkie widowisko dodaje do warstwy wizualnej pierwiastek dramatyczności stanowiący podstawę społecz- nej aksjologii estetycznej sportu. Dla nadania przejrzystości obszarowi współcze- snego sportu zasadnym wydaje się wskazywanie trzech jego obszarów: sportowej rywalizacji wychodzącej z tradycji starożytnej Grecji, widowiska sportowego wy- korzystującego osiągnięcia sztuki widowiskowej antycznego Rzymu i paraspor- towej aktywności rekreacyjnej charakterystycznej dla współczesnej cywilizacji podkreślającej znaczenie warstwy wizualnej w jakiej przejawia się człowiek. Refleksja estetyczna nad przedmiotem sportu koncentrowała by się na pierw- szych dwóch ze wskazanych obszarów, nie wyłączając jednak aktywności rekre- acyjnej stanowiącej jeden z punktów odniesienia dla uzasadniania sądów dotyczą- cych wzorów piękna ciała. Obszar wyznaczany poprzez owe trzy formy fizycznej praktyki ciała pozostawał by obszarem wzajemnych interakcji i oddziaływań. Praktyka rekreacji jest bowiem zależna od wzorów ciała tworzonych poprzez świat mediów i wzorów postaci celebrities. Widowisko sportowe pozostaje za- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Jakub Mosz 2121 pośredniczone w tradycji i praktyce sportu olimpijskiego. Społeczna fascynacja sportem widowiskowym podtrzymuje zainteresowanie i finansowanie sportu kla- sycznego. Sport klasyczny pozostaje nośnikiem starożytnych wzorów sportowej walki utrzymując mit szlachetnej rywalizacji i obraz człowieka podążającego ku granicom własnej fizyczności, zgodnie zregułą - citius, altius, fortius, w potrze- bie osiągania mistrzostwa i doskonałości w sposobie posługiwania się ciałem, dla przekroczenia samego siebie. Perspektywa odwołania się do przedmiotu pojęcia „sportu wyczynowego” jest istotna z uwagi na poziom zaangażowania w akty sportowej rywalizacji, jej najwyższą profesjonalizację i istotowe znaczenie dla podmiotów owej rywalizacji, dla których jest praktyką o wymiarze egzystencjal- nym. Jej akt jest obrazem zdarzeń, których przebieg można ujmować w kategorię dramatyczności autentycznej, czyniącej ze sportowego spektaklu wyjątkowe do- świadczenie kulturowe. Analiza przedmiotu sportu w kategoriach estetyki wymaga określenia wa- runków przystawalności aparatu pojęciowego estetyki do przedmiotu, nie miesz- czącego się w jej tradycyjnym ujęciu kategorialnym. Język pojęciowy estetyki kształtował się w praktyce filozoficznej od czasów starożytnej Grecji. Jako od- rębna dziedzina wiedzy estetyka zaistniała od połowy wieku XVIII, wraz z wpro- wadzeniem przez A.Baumgartena pojęcia „estetyka” dla określenia nauki, której przedmiotem jest piękno doświadczane poprzez zmysły, związane ze zmysło- wymi wrażeniami. Estetyka przejawia się w dwóch postaciach: doświadczenia subiektywnego odwołującego się do aktu przeżycia estetycznego i stanowiska obiektywnego, charakteryzującego się poszukiwaniem wiedzy o jej przedmiocie estetyki, skupiającego się na opisie struktury dzieła sztuki, jej statusu ontologicz- nego i natury wartości estetycznych. Przybiera zatem dwie postaci, „estetyki od wewnątrz” i „estetyki od zewnątrz” (Gołaszewska 1984b). Refleksja estetyczna nad przedmiotem sportu będzie odwoływała się do estetyki explicite zawartej w pismach filozofów Platona i Arystotelesa i w koncepcjach estetyki współcze- snej, w rozważaniach W.Tatarkiewicza, R.Caillois’a, C.Lalo, M.Gołaszewskiej, G.Dicki’ego, M.Dufrenne’a, E.Sourieau, B.Dziemidoka, R.Ingardena, S.Ossow- skiego, M.Schellera, M.Wallisa, W.Welscha. Objęcie przedmiotu sportu reflek- sją estetyczną umożliwiają estetyki codzienności (Light, Smith 2005, Mandoki 2007). Punktem wyjścia rozważań będzie koncepcja estetyki rzeczywistości M.Go- łaszewskiej. Estetyka rzeczywistości wskazuje jako swój przedmiot sytuacje estetyczną. Jest ona konstruktem teoretycznym strukturującym w spójną całość elementy rzeczywistości wobec której zajmujemy postawę estetyczną (Goła- szewska 1984b). Przedmiotem sytuacji estetycznej mogą być wszelkie zjawiska jakie obejmie postawa estetyczna. Sportowe zdarzenie będzie zatem mogło być przedmiotem refleksji estetycznej nie poprzez związki ze światem sztuki, i status przedmiotu kulturowego, ale z uwagi na to, że zostanie na nim ukonstytuowana sytuacja estetyczna w wyniku zajęcia postawy estetycznej. Przedmiotem estetyki ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przedmiot i metody badań – problemy teoretyczne i metodologiczne 2222 będzie „..zetknięcie się świadomego i zdolnego do recepcji podmiotu ze zjawi- skami mającymi właściwości wzbudzania przeżycia estetycznego” (Gołaszewska 1984b, s. 22). Te właściwości sportu wskazała już kultura starożytnej Grecji, wi- dząc w sportowym ciele wyraz doskonałości i piękna, do których odwoływał się u progu nowej ery cywilzacji europejskiej Pierre de Coubertin. Współczesna teo- ria estetyczna dostrzega ten aspekt przedmiotu sportu (Welsch 2005, Dziemidok 2002). Skala popularności widowiska sportowego nie pozwala na pozostawienie go przez teorię estetyczną przedmiotem niezauważonym. Zmienność i różnorodność koncepcji piękna i przedmiotu sztuki na przestrzeni dziejów kultury europejskiej skłania do zajęcia postawy otwarcia wobec możliwego przedmiotu postawy es- tetycznej. Badanie związków między sportem a sztuką prowadzi do początków owej relacji jaką stworzyła kultura starożytnej Grecji. Pierwszy kanon piękna cia- ła Polikleta jest świadectwem związku między wartościami estetycznymi a wy- tworami świata naturalnego. Historia sztuki Greckiej udowadnia, że wiele zjawisk występujących w sztuce ma swoje pierwowzory w świecie realnym, dotyczy to zwłaszcza dwóch kanonicznych, w odniesieniu do świata sportu, wartości este- tycznych – piękna i dramatyczności. Punktem wyjścia dla estetycznego ujęcia sportu będzie zatem zdefiniowanie uczestnictwa w sportowym zdarzeniu jako sytuacji estetycznej. Opis sportowego zdarzenia jako przedmiotu estetycznego i sposobu konstytuowania wartości estetycznych będzie odwoływał się do kon- cepcji estetyki fenomenologicznej R.Ingardena i M.Seel’a. Aspekty metodologiczne Celem głównym pracy jest analiza sportowego zdarzenia jako postaci sytu- acji estetycznej, urzeczywistnianej poprzez aktywność podmiotu - uczestnika zdarzenia. Jej podstawą jest akt przeżycia estetycznego konstytuującego wartości estetyczne. Podstawą doświadczania aktu sportowej rywalizacji jest akt uczestnic- twa w sportowym zdarzeniu, pozwalający na zajęcie postawy estetycznej wobec przebiegu zdarzeń. Akt uczestnictwa w sportowym zdarzeniu będzie analizowany z punktu widzenia widza, odbiorcy sportowej rywalizacji. Perspektywa analizy zostanie zatem ograniczona do jednej tylko kategorii podmiotu sportowego zda- rzenia, z uwagi na sytuowanie sportu w przestrzeni kulturowej jako produktu kul- tury masowej. Cel główny realizowany jest poprzez następujące cele etapowe: analizę war- stwy przedmiotowej sportowego zdarzenia, charakterystykę kategorii podmiotu sportowego zdarzenia i form uczestnictwa w akcie sportowej rywalizacji, opis kulturowego obrazu sportowego ciała, analizę sportowego zdarzenia w katego- riach widowiska kulturowego, charakterystykę przedmiotu pojęcia „sportów este- tycznych”, zbadanie relacji przedmiotu świata sportu do przedmiotu świata sztu- ki, przedstawienie sportowego zdarzenia w optyce sytuacji aksjologicznej i jego ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Jakub Mosz 2323 interpretacja jako sytuacji estetycznej, ukazania sposobu konstytuowania wartości estetycznych poprzez akt uczestnictwa w sportowym zdarzeniu. Z tak przedstawionego zarysu postępowania badawczego wyłaniają sie nastę- pujące pytania badawcze: Jakie elementy tworzą strukturę sportowego zdarzenia? Co jest podstawą zróżnicowania aktów uczestnictwa w sportowym zdarzeniu? Jak typy identyfikacji ze sportem wpływają na zajmowanie postawy estetycznej wo- bec aktu sportowej rywalizacji? Czy posługiwanie się kategorią „sporty estetycz- ne” narzuca interpretację sportowego zdarzenia jako przedmiotu estetycznego? Czy sport jest sztuką? Co charakteryzuje sytuację estetyczną konstytuowaną na przedmiocie sportowego zdarzenia? W jaki sposób konstytuują się wartości este- tyczne w akcie uczestnictwa w sportowym zdarzeniu? Jakie miejsce zajmuje sport we współczesnej przestrzeni kulturowej? Namysł dokonany nad problemtyką uczestnictwa w sportowym zdarzeniu skłania do postawienia następującej hipotezy badawczej: w akcie uczestnictwa w sportowym zdarzeniu w roli widza, odbiorcy sportowej rywalizacji, dochodzi do konstytuowania wartości estetycznych, które stanowią o sile oddziaływania sportu. Usytuowanie sportu w obszarze kultury masowej czyni ze sportu jeden z wie- lu produktów kulturowych, ale skala odbioru sportowego zdarzenia sprawia, że należy rozpatrywać je jako produkt ekwiwalentny dla innych produktów kultu- rowych, zwłaszcza w kontekście zmiennych społecznych ról genderowych. Sport okazuje sie być nie tylko postacią czystej rozrywki wizualnej ale istotną podstawą narracji tożsamościowych, zwłaszcza w obrębie ról męskich, i źródłem przeżyć estetycznych stanowiących podstawę stanów katharsis. Autentyczność doznań dramatyczności przebiegu zdarzeń stawia sportowe widowisko w rzędzie najbar- dziej poszukiwanych produktów kulturowych. Obraz recepcji sportowego spekta- klu nie może się ograniczać do aspektów społecznych ale musi określić podstawę aksjologiczną owego doświadczenia, a ethos sportu sięgający tradycji starożytnej Grecji wskazuje na konieczność przywrócenia kulturowej perspektywy refleksji nad sportem pozwalającej obok wartości etycznych rozważać również o war- tościach estetycznych. To fakt konstytuo
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Estetyczne aspekty uczestnictwa w sporcie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: