Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00239 003217 12924376 na godz. na dobę w sumie
Estetyczne i etyczne aspekty współczesnej antropologii - ebook/pdf
Estetyczne i etyczne aspekty współczesnej antropologii - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 288
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8318-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook (-18%), audiobook).
Książka jest nową próbą łącznego ujęcia problemów estetyki i etyki w badaniach antropologicznych - zarówno na poziomie teoretycznym, jak i empirycznym. Krytyczne podejście do kultury ponowoczesnej nie jest tu tylko estetyzującą, antropologiczną interpretacją ikonosfery codzienności, lecz także próbą wniknięcia z wrażliwością etyczną w szczególne obszary praktyki społecznej, które wymagają innych sposobów przedstawiania. Autorka na podstawie własnych badań nad ikonosferą miejsc – dużego miasta, miasteczek, wsi oraz instytucji, tzn. urzędów pracy – wskazuje m. in. na konkretne układy w przestrzeniach, które w kontekście estetycznych wyborów ludzi i ich wrażliwości etycznej mogą uczynić skomplikowane związki społeczne bardziej adekwatnymi i harmonijnymi. O tym „w taki właśnie sposób, nikt jeszcze nie pisał” (z recenzji prof. Zbigniewa Libery).
Publikacja powinna zainteresować nie tylko antropologów i badaczy społecznych zajmujących się problemami wizualności i etyki w badaniach naukowych, lecz także przedstawicieli środowisk instytucjonalnych i ruchów społecznych oraz osoby, którym leżą na sercu sprawy ubóstwa, wykluczenia i zaangażowania w idee dobra społecznego.
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Krystyna Piątkowska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej, Zakład Antropologii Kulturowej 90-131 Łódź, ul. Lindleya 3/5 RECENZENT Zbigniew Libera REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusław Pielat SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Na okładce wykorzystano obraz pt. Trójkąt Pławniański autorstwa Dariusza Milińskiego © Copyright by Krystyna Piątkowska, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07509.16.0.M Ark. wyd. 16,2; ark. druk. 18,0 ISBN 978-83-8088-317-8 e-ISBN 978-83-8088-318-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl Spis treści Wstęp Część I. Antropologia wizualna w kontekście codzienności 1. Antropologia wizualna – wobec ikonosfery 2. Antropologiczne spojrzenie na codzienność a) Kategoria codzienności w kontekście ikonosfery b) Kody nieprzystające: przykład dużego miasta 3. Antropologiczne analizy wybranych przykładów ikonosfery codzienności a) Lokalność – globalność b) Kontekst małych miasteczek c) Upodobania estetyczne mieszkańców wsi i małych miast Część II. Antropologia zaangażowana – etyka współczesności Studium przypadku: Nieestetyczność wykluczenia wobec iluzji instytucjonalnej etyki Wprowadzenie 1. Metodologia i narzędzia badawcze 2. Przedstawienie problemu: cel badania 3. Przestrzeń 4. Wykluczenie 5. Projekt platformy dobra społecznego 6. Praca – analiza zjawiska 7 19 21 33 33 38 69 69 73 83 117 119 125 129 133 173 209 243 5 Aneks 1. Relacje z wywiadów i obserwacji, które nie zostały umieszczone w tekście Zakończenie Aneks 2. Dokumentacja fotograficzna Bibliografia Nota o Autorce 253 271 273 275 287 Wstęp Tradycja myślenia antropologicznego upowszechniła przekonanie, że bada- na kultura musi być gruntownie powiązana z określonym miejscem. Jeśli takie zakotwiczenie zrywa się bądź zasadniczo słabnie, autorytet kultury (rozumiany w sensie antropologicznym) traci na wartości. Oczywistość tej tezy komplikuje się w odniesieniu do zglobalizowanej kultury współczesnej, w której dokonuje się szczególny proces dewaluacji, przenoszenia znaczeń w nieznane dotąd konteksty. Dominującą rolę odgrywa tu – jak w ostatnich dekadach podkreśla wielu badaczy – kultura wizualna (visual culture). Obec- nie ma być ona dla człowieka podstawowym źródłem informacji o świecie, a także zmieniać jego rozumienie realności (rzeczywistości) i widzialności – różnorakie manifestacje wizualne wpływają bowiem na postrzeganie i do- świadczanie otaczającego świata. Nie da się jej zatem zamknąć tylko w ob- szarze kultury popularnej. U schyłku ubiegłego wieku wiele dyscyplin zajmujących się kulturą (np. antropologia kultury, socjologia, studia kulturowe czy studia nad me- diami i fotografią) skierowało swe zainteresowanie na ten nowy obszar ba- dawczy, generując subdyscypliny o specyfikacji wizualnej. W pierwszym rzędzie zaakceptowano praktyczne zastosowanie różnego rodzaju obrazów i technologii wizualnych (fotografii, filmów, wideo) we własnych badaniach i przedstawieniach, adaptując je do swego dziedzictwa teoretycznego i meto- dologicznego, a następnie coraz częściej poczęto traktować treści uzyskane za tym pośrednictwem jako teksty kulturowe, których sens jest nieoczy- wisty, poddawano je więc interpretacji. Wśród wielu badaczy narastała też świadomość zacierania się granic między dyscyplinami, a także wzajem- nego przenikania się tekstów, obrazów, przedmiotów i technologii w co- dziennym życiu współczesnych społeczeństw i tworzeniu tożsamości ludzi. Sara Pink komentując ten proces z perspektywy etnograficznej zauważyła, że „w latach dziewięćdziesiątych pojawiły się innowacje w technologii wi- zualnej, krytyczne koncepcje teoretyczne i »postmodernistyczne« na temat 7 subiektywności, doświadczenia, wiedzy i przedstawiania, a także refleksyj- ne spojrzenie na metodologię etnograficznych badań terenowych oraz ro- snący nacisk na interdyscyplinarność”. Podejmowane badania nie miały na celu tylko interpretowania „społecznych działań ludzi albo odczytywania kulturowych przedmiotów czy czynności jak tekstów, lecz raczej eksplo- rację sposobów, w jakie wszystkie rodzaje materialnych i niematerialnych, mówionych i wykonywanych (performed) narracji i dyskursów wzajemnie się przeplatają i stają się znaczące w odniesieniu do relacji i praktyk spo- łecznych oraz indywidualnych doświadczeń” (Pink 2009: 12, 16). Nowy, XXI wiek przyniósł niesamowity przyrost literatury na ten temat, powstało wiele studiów szczegółowych i prac praktycznych wykorzystujących metody wizualne i odwołujących się do różnych koncepcji kultury wizualnej, tak- że w antropologii (np. Ruby 2000; Banks 2001; Grimshaw 2001; El Guindi 2004; Pink 2005; MacDougall 2005 i wiele innych). Punktem odniesienia i szczególnym „tłem” dla tego rodzaju przed- sięwzięć jest więc rozmaicie rozumiana kultura wizualna. Kłopot jednak w tym, że to pojęcie jest nadal problematyczne1, mało precyzyjne, uwikłane w rozmaite konteksty dyscyplinarne, teoretyczne i metodologiczne. Odno- szą się do niego wszelkie wątpliwości, jakie wysuwali badacze w odniesieniu do szerokiego, niewartościującego rozumienia kultury ujmowanej w sensie antropologicznym, np. braku wyraźnego rozróżnienia między jej poziomem ontologicznym, kiedy jest traktowana jako realny przedmiot badań, a epi- stemologicznym, kiedy staje się kategorią poznawczą, analityczną. Inaczej to pojęcie rozumieli także tradycyjni badacze czerpiący inspiracje z dys- cyplin zajmujących się areałem sztuki; nadawali mu mianowicie wąskie, wartościujące rozumienie, obejmujące tylko wytwory sztuk pięknych, czy- li ograniczali to rozumienie do artystycznego fragmentu kultury elitarnej (wysokiej). Ponadto nasz uzus językowy skłania do rozumienia zakresu po- jęcia visual culture jako ograniczonego tylko do doświadczeń dostarczanych nam przez zmysł wzroku; nie ma powodu, by pomijać w tej kwestii relacje wielozmysłowe, tak istotne w kształtowaniu obrazu życia społecznego i kul- tury. Wreszcie, z perspektywy antropologii kultury winniśmy być ostrożni W stosunkowo niedługiej polskiej historii używania pojęcia „kultura wizualna” obok niego funkcjonują także: kultura wizualności, wizualność, kultura obrazu, ikonosfera – można je traktować, mimo różnych zastrzeżeń, synonimicznie; wydaje się to lepszym wyjściem od tworzenia kolejnych rozgraniczeń, definicji, hierarchii itp. Sama od ponad dwóch dekad używam pojęcia ikonosfera (Piątkowska 1994) wprowadzonego do naszego dyskursu naukowego przez Mieczysława Porębskiego (Porębski 1972: 18). 1 8 Wstęp co do możliwości nadwartościowania znaczenia przedstawień wizualnych we współczesnym życiu codziennym, jak i w dyskursie naukowym – wszak modne stało się tutaj mówienie o zwrocie obrazowym czy ikonicznym bądź o okocentryzmie (por. Boehm, Mitchell 2012: 94–117; Boehm 2014: 275–316; Bachmann-Medick 2012: 390–451; Jenks 1995). Antropologia kultury podsuwa mnóstwo przykładów na to, że tak daw- niej, jak i obecnie, każda kultura demonstrowała i demonstruje swą stro- nę wizualną. Można zatem powiedzieć, że „mieliśmy i mamy do czynienia z wielością kultur wizualnych” (Olechnicki 2013: 9). Ta dyscyplina prezentuje nam także tezę mówiącą, że w każdej kulturze kształtują się pewne sposoby widzenia elementów własnej ikonosfery, różnych obrazów. John Berger ujął to tak: „Obraz to widok, który został odtworzony lub zreprodukowany. Obraz to wygląd rzeczy lub zbiór wyglądów, wyrwany z pierwotnego kontekstu, w któ- rym powstał, i utrwalony – na kilka sekund lub kilka stuleci. Każdy obraz ucieleśnia jakiś sposób widzenia” (Berger 1997: 9–10). A więc kultura wizual- na i różne sposoby widzenia są w praktyce funkcjonalnie powiązane: to, jak coś jest postrzegane, co jest widziane, jakie nadaje się temu znaczenie – ma swoje uwarunkowania w konkretnym kontekście społeczno-kulturowym. Współczesna ikonosfera jest także zjawiskiem płynnym, dynamicznym, gdzie ciągle konstruują się nowe przedstawienia wizualne, stymulowane przede wszystkim przez politykę i konsumpcjonizm – z własną estetyką i ety- ką obrazowania. „Nigdy wcześniej nasz odbiór obrazów nie był aż w takim stopniu odbiorem konsumenta z wszystkimi tego konsekwencjami, a zwłasz- cza z nastawieniem na ich przyjemnościowy charakter. Nigdy też wcześniej widzenie nie było tak silnie sprzężone z pozostającymi poza naszą kontrolą technologiami obrazu. Wreszcie, nigdy wcześniej obrazy nie były aż tak glo- balnie umasowione i nie doświadczały w konsekwencji aż takiej inflacji zna- czenia” (Olechnicki 2013: 14). Powinnością antropologii wizualnej jest więc analityczna, ale i krytyczna refleksja nad tak postrzeganą kulturą wizualną. Ważne są tu także aspekty estetyczne, od kilku dekad coraz częściej mówi się o estetyzacji czy nawet swoistej stylizacji wizualnego otoczenia, a od ta- kich przekazów nikt nie jest odizolowany. Nie uniknie się więc kwestii od- niesień do sztuki, która, niezależnie od nadawanego jej sensu, niewątpliwie nie mieści się obecnie w ludzkim codziennym rozumieniu świata2. 2 Sztuka współczesna raczej pozwala nabierać dystansu do świata (rzeczywistości), odkrywać jego jakby inne wymiary, stała się bowiem wolna i bezcelowa (por. Dziam- ski 2009: 11). Ujawnia się także etyczny wymiar dzisiejszej sztuki, zwłaszcza tzw. sztuki krytycznej, kiedy artyści stawiają się w roli aktywistów społecznych, a ich 9 Wstęp Jeszcze u schyłku wieku XX sztukę i kulturę wizualną traktowano nie- mal synonimicznie. Wtedy to sztuki plastyczne miały wpływ na kształtowa- nie języków komunikacji wizualnej (różne koncepcje znajdziemy u wielkich teoretyków tamtego czasu (np. Cassirer 1977; Hauser 1970; Panofsky 1971; Gombrich 1990 czy Białostocki 1980; 1982). Sama sztuka zachodnia w ta- kich ujęciach była traktowana jako język obrazowy, wyrażający podstawowy w danej kulturze system symboliczny, waloryzowała także hierarchicznie różne sposoby życia w niej. Zmiany zachodzące w ostatnich dziesięciole- ciach, o których wspomniałam na początku, związane głównie z postę- pem technologicznym i globalnością komunikacji, odmieniły tę sytuację. W społeczeństwie ponowoczesnym kultura wizualna poczęła się wyraźniej dystansować od sztuki jako takiej, od której już przestano wymagać, aby przedstawiała świat uporządkowany symbolicznie (por. Dziamski 2002). Kres osiągnęła też sytuacja, w której dominowała jedna, uniwersalistyczna wizja sztuki, przyjmowana z perspektywy tylko kultury zachodniej, obec- nie akceptuje się w tej kwestii raczej partykularny, lokalny punkt widzenia. Z perspektywy antropologicznej relacja areału nowej sztuki i kultury wizu- alnej zaktualizowała się przy pełnej suwerenności obu stron. Kultura wizualna jako przedmiot badań stała się także obszarem inter- dyscyplinarnym, jej badanie obejmuje rozmaity zestaw zjawisk, nie tylko media i typy praktyk wizualnych, ale również wizualne manifestacje i do- świadczenia człowieka. Jest to skutkiem wszechobecności obrazów, inten- sywności procesów wizualizacji, zmieniających otaczające ludzi środowi- sko w świat obrazów estetycznie i ideologicznie zróżnicowanych. Społeczną aktywność w tym zakresie można nazwać społecznym konstruowaniem wizualności, a u jej podstaw leży kulturowo kształtowana zdolność widze- nia. Coraz częściej dotyczy ona „odcieleśnionych obrazów” (disembodied images), które niekoniecznie „są przypisane do konkretnych materialnych nośników, lecz mogą je łatwo zmieniać. Rewolucja cyfrowa wzmaga to od- cieleśnienie i wystawia obrazy na nieustanny proces przekształcania, tran- skodowania” (Dziamski 2009: 21). Kultura wizualna nie jest jakimś mo- nolitem w sensie ideowym, wykorzystuje także anonimowe, bezosobowe przekazy. Estetyczna, a więc nieoczywista, strona tej kultury w praktyce może być analizowana za pomocą metod wykorzystywanych we współcze- snej antropologii. artystyczne działania zmierzają do tworzenia warunków sprzyjających nawiązywa- niu często zerwanych społecznych więzów, a co za tym idzie, wyrażania sprzeciwu wobec postępującej społecznej atomizacji, specjalizacji, ucieczki w prywatność, rze- komo rekompensowaną zapośredniczoną przez media elektroniczne komunikacją. 10 Wstęp Dzisiejsza antropologia i sztuka wspólnych korzeni mogą poszukać w krytycznym stosunku do nowoczesności (modernity), w której się same zawierają. Ciekawie na tę kwestię patrzy Hal Foster, zauważając wzajemne przenikanie dyskursów między nimi (Foster 2010: 199–233). Z krytyki rzeczywistości bierze się też wrażliwość etyczna. Ważnym aspektem dzisiejszej praktyki antropologicznej wydają się właśnie kwestie etyczne, które w szczególny sposób korespondują z kwestiami estetyczny- mi. Epistemologia współczesnej antropologii w naturalny sposób splata się z etyką – w sensie powinności dostarczania argumentów na rzecz nieoczy- wistości świata, ta powinność jest właśnie zasadą etyczną. Wszak powoła- niem antropologii jest przeciwstawianie się jednoznacznym formułom po- rządkującym świat, kontestowanie narzucanej jednej wizji rzeczywistości. Etycznym zaś działaniem jest zaangażowanie w świat, próby zmieniania go. Uprawiając swoistą „etnografię publiczną”, występuje się przeciwko róż- nym niesprawiedliwościom społecznym. Mobilizuje się przy tym rozmaite siły społeczne do przeprowadzania pozytywnych zmian, a badacz poszerza „wspólnotę doświadczenia” o relacje dotąd mu być może nieznane, bo opre- syjne czy wykluczone. Przyjmuje się wtedy otwarty model uprawiania dys- cypliny. Służy to także przeprowadzeniu ewaluacji tego, co zostało dotąd zrobione w tym zakresie. Problemy i dylematy etyczne są też – jak wiadomo – nieodłącznym aspektem prowadzenia badań terenowych w antropologii. Wydaje się, że dziś należy już odrzucić przekonania o hegemonicznej roli badacza i eks- ploatacyjnej funkcji tychże. Badania winny być prowadzone z ludźmi, a nie nad ludźmi (Puschor 2008). Od lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku mo- żemy obserwować w literaturze antropologicznej krytykę autorytarnej roli badacza (np. Rabinow 1977; Dumont 1978; Clifford, Marcus 1986; Marcus, Fischer 1986). Przeniesiono na grunt metodologii tezy Michela Foucaulta o przemocy epistemologicznej (Foucault 1993), piętnowano asymetryczne relacje władzy między badaczem a badanym, krytycznie oceniano także tra- dycyjny realizm prowadzonych badań. Założony krytycyzm ma być wolny od wszelkich autorytatywnych paradygmatów, prezentuje „krytyczny i re- fleksyjny pogląd na przedmiot badania, otwartość na różnorodne wpływy przejawiana wobec wszystkiego, co może mieć znaczenie praktyczne oraz tolerancyjne traktowanie względności wyników analiz terenowych i pew- nych projektów badawczych” (Marcus, Fischer 1986: X)3. 3 W polskiej literaturze dyskusje na temat etyczności w antropologii stały się zauwa- żalne dopiero po roku 2000: np. dyskusja w czasopiśmie „(op.cit.,)” (2004–2006); 11 Wstęp Przyglądając się z innej strony literaturze antropologicznej można także odnieść wrażenie niejakiej minoderyjności czy narcyzmu naszej dyscypli- ny, która tak lubi się w siebie wpatrywać – a konkretnie antropolodzy lubią się przeglądać w swojej praktyce zawodowej. Dywagują, co powinni, a czego nie, jakby ciągle pragnęli potwierdzać swą „niewinność”. Czyżby to refleksy kompleksu „mitu założycielskiego” antropologii, która niegdyś sprzyjała po- lityce kolonizacyjnej we wszystkich jej aspektach? Kwestie etyczne we współczesnych badaniach antropologicznych spro- wadzają się nie tylko do uwarunkowań badań i relacji z badanymi. Wszak wypracowaliśmy szlachetną postawę, która ma jawnie dla wszystkich stron uczestniczących w procesie badawczym określać cel badań, a w nich przyj- mujemy postawę „poznawczo naiwną” i uznajemy w pełni podmiotowość ba- danych (Wyka 1993). Badany jest więc kompetentnym informatorem, a bada- nie traktuje się jako swoistą wymianę (wzajemność międzyludzką). Porzuca się „hermeneutykę podejrzliwości”, którą zastępuje otwarta wymiana oparta na umowie, zaufaniu i wzajemnym szacunku. Badania jako całość stają się więc wspólną drogą, w której badani znają swoje życie, a my mamy swoje różne dyspozycje badawcze – i żadne z tych narzędzi nie jest sztywne i może być modyfikowane w trakcie procesu badawczego (Wyka 1993). Natomiast wszystkie ukryte działania badacza będą oceniane moralnie nagannie jako manipulacje badawcze (Shils 1984). Przyjmuje się zatem podejście dialogowe. Kwestie etyczne to także – i to zwłaszcza będę starała się potwierdzać w swej pracy – wejście we współczesną rzeczywistość, a zwłaszcza w tzw. spra- wy trudne, które są interesujące i warte podjęcia. Owo wejście to (chcąc nie chcąc) także wywieranie jakiegoś wpływu na tę rzeczywistość. Badacz staje się zaangażowany w naprawę rzeczywistości, zostaje stronnikiem odrzuconych czy pokrzywdzonych (Silverman 2008: 287–289). Należy sobie zdawać spra- wę, że we współczesnym społeczeństwie funkcjonują grupy uprzywilejowane względem innych i choć różne mogą być przyczyny owego uprzywilejowania (np. wynikające z kapitalistycznych czy politycznych relacji), to społeczna opresja wobec nieuprzywilejowanych silnie rozpowszechnia się tam, gdzie oni sami akceptują swój podrzędny status jako naturalny czy nieunikniony. Oczywiście w sprawach „trudnych” często nie sposób pozbyć się emo- cjonalnego zaangażowania badacza. Do takich zjawisk zwykle jest także publikacja Kultura profesjonalna etnologów w Polsce, 2005; seminarium antropolo- giczne w Pluskach – Zaangażowanie czy izolacja? Współczesne strategie społecznej egzystencji humanistów, 2006; konferencja w Krakowie, Antropologia zaangażowa- na (?), 2008. 12 Wstęp utrudniony dostęp. Rodzą się tu już na wstępie problemy, np. dotyczące wiarygodności badanych, niechęci do udzielania informacji czy wręcz bra- ku zgody na wejście w problem. W kontekście takich przeszkód ważna sta- je się intuicja badawcza i doświadczenie. Trudno też dotrzeć do pewnych grup: ludzi wykluczonych, do społeczności lokalnych, zamkniętych, do róż- nych grup interesów itp. Zdarzają się również zjawiska budzące wątpliwości etyczne, np. jakieś działania zakulisowe, konflikty interesów. Ogólnie moż- na mówić o trzech obszarach trudności: a) o trudno dostępnych zjawiskach czy problemach badawczych: ukry- tych, dotyczących ludzi wykluczonych, działań zamkniętych, związanych np. z religią, seksem, intymnością; b) o trudnych „obszarach badawczych”, np. instytucje zamknięte, total- ne, grupy wyznaniowe, grupy ekskluzywne, grupy interesów; c) o użyciu trudniejszych metod badawczych: obserwacja uczestnicząca, wywiad pogłębiony, studium przypadku (case study). Tu nie zawsze wystarcza nawiązanie ciepłych, prywatnych relacji z infor- matorami (co zresztą czasem sprzyja manipulowaniu nimi), sytuacja może także wywoływać emocjonalny stosunek u badacza, możliwa jest też oko- liczność powstania konfliktu między rolą badacza a chęcią działania bądź niesienia pomocy. Z tymi kwestiami zderzyłam się w swoich badaniach. Studium przypadku – jedna z moich ulubionych metod podejścia badaw- czego4 – wydaje się szczególnie przydatna w identyfikowaniu i interpretowa- niu problemów często „inaczej przedstawianych”, np. przez oficjalne insty- tucje. Bywa także, iż wobec studium przypadku powtarza się pewne kryjące nieporozumienia tezy – a to, że wiedza ogólnoteoretyczna jest wartościowsza od wiedzy konkretnej, uwarunkowanej kontekstowo; a to, że takie studium nie wnosi wiele do rozwoju nauki, bo nie posługuje się uogólnieniami; a to, że takie studium jest użyteczne co najwyżej do budowania hipotez; a to, że takie studium zawiera w sobie „skrzywienie” skierowane ku weryfikacji i ma rzekomo sprzyjać skłonności badacza do potwierdzania wcześniej przyję- tych założeń – i wreszcie to o rzekomej niemożności rozwinięcia ogólnych twierdzeń i teorii na podstawie konkretnego studium przypadku. Te zarzuty nie wytrzymują krytyki, a już wiele lat temu znany metodolog Thomas Kuhn mawiał, że dyscyplina bez studiów przypadku jest nieefektywna. Wszak czę- ściej zdarza się nam falsyfikować hipotezy, niż je potwierdzać. 4 Takie studia podjęłam już w latach osiemdziesiątych: zob. Krystyna Piątkowska (1994), Kultura a ikonosfera. Etnologiczne studium wybranych przykładów ze wsi współczesnej, „Łódzkie Studia Etnograficzne”, t. 33. 13 Wstęp W sprawach „trudnych” nie może spełniać się klasyczna zasada badań antropologicznych, czyli „autorytet doświadczenia” badacza (por. np. ba- dania Tomasza Rakowskiego [Rakowski 2009] dotyczące ubóstwa – tę rze- czywistość przedstawia autor jako obcy świat, a siebie jako obcego wobec badanych). Oczywiście, aby poprawić „jakość badań jakościowych”, stosuje- my triangulację danych (korzystamy z różnych źródeł), a także triangulację teoretyczną (stosujemy różne ujęcia teoretyczne do interpretacji materiału – ja np. korzystam z hermeneutyki i metody semiotycznej) i triangulację me- todologiczną (próbujemy różnych sposobów zbierania danych) (Flick 2011). Przyjmuję w analizie zebranych materiałów własne stanowisko kon- struktywistyczne (zob. np. Hammersley, Atkinson 2000: 210–244). Nie zajmuję postawy neutralnej, refleksyjnie patrzę na stosowane procedury ba- dawcze. Takie stanowisko zakłada także, iż rzeczywistość jest konstruowana społecznie, a zatem mamy do czynienia z jej wieloma wariantami (przedsta- wieniami). Jako że wiedza jest generowana w dialogu między uczestnikami procesu badawczego (pojęcie intersubiektywności poszerza się tu o „nego- cjowanie znaczeń” z badanymi), to rezultatem tego jest, jak powiedziałam, polisemiczny obraz rzeczywistości. Nie musi on być ujednolicany przez badacza w procesie interpretacji; następuje raczej refleksyjna rekonstrukcja świata badanych lub jego fragmentów (zob. Kvale 2010). Narracja badacza staje się wówczas swego rodzaju „opowieścią niedomkniętą”. W tak zapro- jektowanych badaniach tradycyjnie rozumiane pojęcia odnoszące się do rzetelności i przede wszystkim trafności wyciąganych wniosków są przede- finiowane: można mówić o trafności komunikacyjnej i pragmatycznej (Kva- le 2010). Ta pierwsza jest potwierdzona w publicznej, racjonalnej dyskusji z wszystkimi podmiotami zainteresowanymi problemem, a nie jedynie w gronie zawodowych antropologów. Trafność pragmatyczna natomiast jest kryterium weryfikującym wyniki badań nie tylko w aspekcie użyteczności teoretycznej, ale i społecznej. Wartość tych wyników może być oceniana przez badanych, ale także tych, którzy są zdolni je wykorzystać w prakty- ce, w celu wprowadzenia pożądanych zmian (w przypadku moich badań to przedstawiciele instytucji). Konteksty instytucjonalne, kulturowe są tu – ro- zumie się – istotne, jednak nie usuwa to na plan dalszy kwestii etycznych, takich jak troska, uprzejmość, partycypacja itp., wynikających ze swoistej zgodności między przeżyciami badanych a podjęciem ich w interpretacji przez badacza (zob. Denzin, Lincoln 2009). W polskiej antropologii stanowiska badawcze odnośnie do zaangażowa- nia układają się na swoistym continuum od takich, w których wyraża się prze- konanie, że uprawianie antropologii powinno wynikać z bezinteresownej 14 Wstęp ciekawości naukowej (np. Brocki 2013), po zaangażowanie w problemy ba- danych (np. Tokarska-Bakir 2004). Nancy Scheper-Hughes zaproponowa- ła delimitację między antropologiem-obserwatorem (obserwacja odnosi tę dyscyplinę do tak zwanej nauki naturalnej – episteme) a antropologiem- -świadkiem (Scheper-Hughes 1995). W tym drugim przypadku antropo- logia wchodzi w alians z filozofią moralną, badacz jest w środku wydarzeń, przyjmuje postawę odpowiedzialną, refleksyjną moralnie, zaangażowaną, która potrafi osądzić i stanąć po czyjejś stronie. Oczywiście nie zawsze trze- ba się zgadzać z tym, co pociąga za sobą antropologiczna praktyka badania innych światów przez zaangażowany kontakt (Hastrup 2008: 16). Kirsten Hastrup zauważa jednak, że zaangażowanie w świat wiąże się w perspek- tywie epistemologicznej z odpowiedzialnością. „W aktualnym trybie upra- wiania antropologii przyjmuje się, że ludzie nie tylko reagują na wydarzenia zewnętrzne, lecz na nie odpowiadają. W odróżnieniu od reakcji odpowiedź łączy się z uświadomieniem sobie »ja« jako zdolnego do działania. Im więcej pojawia się doświadczeń będącym źródłem obaw, tym bardziej zdajemy so- bie sprawę, że ludzie są w mniejszym czy większym stopniu odpowiedzialni za to, co im się przytrafia. Interakcja między ludźmi, czy między człowie- kiem a środowiskiem, zawsze opiera się na pewnego rodzaju wymuszeniu. To element naszego ucieleśnionego doświadczenia” (Hastrup 2008: 190). To „ja” wydaje sądy oparte na doświadczeniu świata. Gdy proponuje się praktyczne wykorzystanie wiedzy antropologicznej, może pojawić się wątpliwość zgłaszana ze strony badaczy-obserwatorów, którzy będą kwestionować wartość poznawczą działań badaczy zaangażo- wanych (zdaniem tych pierwszych takie działanie zaprzecza wytwarzaniu wartościowej wiedzy – episteme). Akcentuje się wówczas, że antropolog, który opowiada się po którejś ze stron, przestaje być wiarygodny, gdyż re- prezentuje tylko jeden punkt widzenia (a przecież kolejną zasadą antropo- logicznego działania jest zasada kontrapunktu – jednoczesnego spojrzenia jakby z wielu punktów widzenia). Poza tym walka np. z „nierównością”, „niesprawiedliwością” czy „wyzyskiem”, w imię „sprawiedliwości społecz- nej” sugeruje istnienie jakiegoś idealnego społeczeństwa. Takie badania czy takie praktyki niektórym kojarzą się z inżynierią społeczną. Z drugiej strony dyscyplina, w ramach której teorie stanowią wartość samą w sobie też może budzić wątpliwości etyczne. Oczywiście wiedza wytwarzana przez antropologię jest w stanie pomóc w rozwiązaniu wielu problemów społecz- nych, jednak wielu antropologów, być może wskutek tego rodzaju wątpliwo- ści, rezygnuje z wszelkiego zaangażowania, wybierając bezpieczną pozycję niezaangażowanego, akademickiego badacza. 15 Wstęp Jednakże zawsze praktyka antropologiczna odwołuje się do faktów, któ- re często argumentowane są osobistym doświadczeniem badacza: mówi się wtedy o tzw. twardych faktach, oczywistych w swej fundamentalnej obiek- tywności. Pragmatyk Richard Rorty podkreślał, że „twardość” faktów nie jest umiejscawiana w nich samych, lecz „wynika po prostu z uprzednio za- wartych w ramach danej wspólnoty porozumień co do następstw pewnego wydarzenia” (Rorty 1999: 123), czyli jest umiejscawiana w społeczeństwie, które się co do nich zgadza. Z perspektywy konstruktywistycznej kwestia twardości może być sformułowana tak: „jeśli przyjmiecie moje założenia, zgodzicie się na pewne wartości, przyjmiecie proponowaną koncepcję świata (życia) – to powiemy wspólnie, że takie są fakty. Jeśli natomiast macie swoje założenia, wartości itd. i być może inne fakty – to wykażcie moje błędy lo- giczne. Bo jeśli nasze perspektywy się nie zazębiają, trudno nam wspólnie ustalić fakty” (Piątkowski 2011: 41). Fakty nie mogą być nigdy oderwane od sfery wartości, a wartości ingeru- ją w proces poznawczy. Hilary Putnam pisał: „nasze idee interpretacji, wyja- śniania i inne wypływają tak samo z głębokich i złożonych ludzkich potrzeb jak wartości etyczne, [...] bez wartości nie mielibyśmy świata” (Putnam 1992: 16, 141; zob. także Putnam 1998: 325–431). Hastrup z kolei spogląda na kwe- stię „twardych faktów” w sposób oddający dramatyczną sytuację człowie- ka w dzisiejszym świecie, mówi np. o głodzie, który jest fundamentalnym problemem współczesności. Zauważa krytycznie, że: „głód oraz inne prze- jawy cierpienia i nieładu zostały wyłączone z dominującego dyskursu, który oparto na założeniu, że istotą społeczeństwa jest jego porządek i stabilność, podczas gdy nieład ma charakter czasowy. [...] Głód jest twardym faktem, lecz jedynie w świecie, który pozbawiony jest subiektywnego doświadczenia bólu jaki odczuwa pojedynczy człowiek, społecznego rozkładu i katastrofy emocjonalnej jakie głód pociąga za sobą” (Hastrup 2008: 188). Niewątpliwie ten „fakt” jest mocno nacechowany etycznie i duńska antropolożka wyraź- nie podkreśla, że nasza dyscyplina winna o tym mówić własnym głosem. „Sama antropologia powinna starać się tworzyć twarde fakty, tzn. fakty do- tyczące tego, nad czym można dojść do porozumienia: na tym przecież [...] polega obiektywność” (Hastrup 2008: 189). Kwestie etyczne zależne są także od paradygmatu dyscypliny, który przyj- mujemy, co jest chyba oczywiste. Sądzę jednak, że zarówno zaangażowanie, jak i jego brak są wyrazem etycznego i politycznego stanowiska badacza wobec nauki i świata. Dlatego problemy etyczne powinny być rozpatrywane także na poziomie światopoglądu poszczególnych naukowców. 16 Wstęp * Książka ta składa się z dwóch części. Część pierwsza: Antropologia wizual- na w kontekście codzienności zawiera antropologiczne analizy ikonosfery, w której na co dzień egzystują depozytariusze polskiej kultury, mieszkający we wsiach, małych miasteczkach czy dużych ośrodkach. Korzystam z do- świadczeń własnych badań terenowych, które prowadziłam w różnych miej- scach naszego kraju. Między częścią pierwszą a drugą, zatytułowaną Antropologia zaangażo- wana – etyka współczesności. Studium przypadku następuje swoiste przejście z epistemologicznego gruntu „poznawczego” (wiedza podmiotów poznają- cych o przedmiotach poznania) na grunt etyczny (wiedza podmiotów o pod- miotach). W tej części bowiem, będącej w sensie metodologicznym studium przypadku, prezentuję efekty mojego projektu badawczego, realizowanego w łódzkich urzędach pracy, dopuszczam do głosu ludzi postawionych w sy- tuacji wykluczenia. Krytyczne podejście do różnych aspektów rzeczywistości pokazuje, w moim przekonaniu, praktyczne możliwości antropologii wobec świata tu i teraz. Staram się wykazać, że można połączyć różne aspekty, np. estetyczny z etycznym, praktyki antropologicznej, nie tracąc aktywnego nastawienia tej dyscypliny do współczesnego świata. Fragmenty tekstu książki były publikowane w artykułach i w wersji on- line5. Większość zawartych w pracy refleksji oraz cytowań została zastoso- wana na jej użytek. * Na koniec pragnę podziękować Osobom, bez których ta książka by nie po- wstała. Przede wszystkim Krzysztofowi Piątkowskiemu, prywatnie mo- jemu mężowi, oficjalnie – jednemu z najlepszych polskich antropologów, 5 Krystyna Piątkowska (2012), W zasięgu wzroku, słuchu lub węchu. O pewnych fak- tach społeczno-kulturowych z europejskiej historii, antropologicznych konstatacjach oraz impresjach z kultury lokalnej dużego, polskiego miasta, czyli o kodach niezsyn- chronizowanych, „Zeszyty Etnologii Wrocławskiej”, t. 2, s. 89–118; tejże (2014), Małe miasta wobec płynnej egzystencji – w poszukiwaniu wyjątkowości, [w:] Małe miasta wobec płynnej nowoczesności, red. E. Nowina-Sroczyńska, T. Siemiński, Wydaw- nictwo Jasne, Bytów; tejże (2015), O prywatnych terytoriach w estetykach miejskich codzienności. Esej z konkretnym przykładem, [w:] Przestrzenie i ludzie. Konteksty antropologiczne, red. Grażyna Ewa Karpińska, Aleksandra Krupa-Ławrynowicz, Wydawnictwo Księży Młyn, Łódź. 17 Wstęp za krytyczne uwagi i inspiracje. Dziękuję moim synom, szczególnie Alek- sandrowi, za pomoc redakcyjną. Dziękuję Ewie Karpińskiej za ogromne wsparcie i niezachwianą wiarę w efekt końcowy. Dziękuję Ewie Nowina-Sro- czyńskiej za to, iż zmusiła mnie do podejmowania decyzji a vista i „wstania z kanapy”. Dziękuję moim Kolegom i Przyjaciołom – Beacie Klamce, Ro- bertowi Dzięcielskiemu, Piotrowi Dopierale oraz tym wszystkim, których nazwisk tu nie wymienię. Dziękuję wreszcie moim młodym Kolegom – Lu- izie, Matyldzie, Kalinie, Sebastianowi, Ani oraz studentom i absolwentom Etnologii UŁ za współpracę podczas badań. Wstęp
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Estetyczne i etyczne aspekty współczesnej antropologii
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: