Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00520 006706 13590104 na godz. na dobę w sumie
Etnografie biomedycyny - ebook/pdf
Etnografie biomedycyny - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 299
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3235-1589-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-6%), audiobook).
Zawarte w antologii teksty traktują o tym, jak rozwój medycyny wpływa na życie człowieka, i jaki wpływ na medycynę ma kultura. Teksty są poświęcone takim kwestiom, jak konsekwencje rozwoju medycyny i genetyki, zdrowie reprodukcyjne kobiet, in vitro i dawstwo gamet, badania prenatalne, niepełnosprawność dziecięca oraz doświadczenie choroby nowotworowej. Autorzy analizują wpływ rozwoju genetyki na kształtowanie się tożsamości zbiorowych i indywidualnych, na definiowania ja i miejsca w relacjach społecznych, a także zastanawiają się, czy gen to tylko jednostka dziedziczenia, a reprodukcja to sprawa prywatna. Książka zainteresuje nie tylko etnografów, antropologów czy socjologów medycyny, ale także bioetyków i lekarzy, dla których człowiek jest czymś więcej niż tylko maszyną czekającą na naprawę, a ciało ludzkie jest realną sferą doświadczenia ludzkiego, podstawowym wymiarem człowieczeństwa.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Magdalena Radkowska-Walkowicz Hubert Wierciński Wstęp. Biomedycyna, reprodukcja, antropologia „Dobre ceny mamy w genach” – zachęca na billboardzie do kupna swoich produktów jeden ze sklepów RTV/AGD. „Dekoder Genów Młodości – opra- cowany przez naukowców biokoncentrat, który reaktywuje w skórze 14 genów młodości w 14 dni” – kusi producent kremu ujędrniającego. „My, Słowianki, wiemy, jak użyć mowy ciała/ Wiemy, jak poruszać tym, co mama w genach dała” – słyszymy w popularnej piosence. W dodatku „Nauka” do czasopisma „Newsweek” z 2003 r. czytam z kolei: „cała informacja o świecie zapisana jest w tej maleńkiej cząsteczce, którą znaleźć można w niemal każdej komórce ży- wych organizmów: roślin, zwierząt i oczywiście człowieka” (Fedorczyk 2003, s. 1). 200 lat temu William Blake pisał: „Zobaczyć świat w ziarenku piasku,/ Nie- biosa w jednym kwiecie z lasu,/ W ściśniętej dłoni zamknąć bezmiar,/ W go- dzinie – nieskończoność czasu” (Wróżby niewinności, tłum. Zygmunt Kubiak). Badania genetyków w XX w. dały wielu kolejny raz nadzieję, że możliwe jest znalezienie tej jednej, najmniejszej cząsteczki, która wyjaśni sekrety ludzkości. Ale nie chodzi tu już o kosmos, który miałby się odbijać w cząsteczce piasku, o nieskończoność widoczną w ułamku czasu, lecz o daną naukową, mającą sta- tus pewnika. Terminy takie jak DNA, gen, komórki macierzyste pojawiają się dziś także w potocznych dyskusjach. Coraz częściej uznaje się, że gen – potocz- na definicja genu nie jest równa definicji naukowej – jest odpowiedzialny za ja- kość i kształt naszego życia. Odwoływanie się do genu może budować nowe struktury odpowiedzialności i powodować zmianę relacji społecznych, w tym rodzinnych. Można mówić o genetyzacji (Lippman 1991), molekularnej onto- logii życia (Rose 2007) czy nowej esencjalizacji i determinizmie genetycznym (Le Breton 2004). Dorota Hoffman-Zacharska w tekście zamieszczonym w ni- niejszej antologii zauważa: Wiek XX, a w szczególności jego ostatnia dekada, to okres niebywale szybkiego roz- woju genetyki klinicznej i poradnictwa genetycznego opartych na wynikach badań mole- kularnych, na poziomie zarówno kariotypu, jak i bezpośredniej analizy DNA. To rozwój możliwości diagnostycznych, ale także predykcyjnych dla badanych osób, jak również 8 Magdalena Radkowska-Walkowicz, Hubert Wierciński ich potomstwa, w kontekście możliwości zaoferowania i wykonania badań przedobja- wowych, prenatalnych i preimplantacyjnych. To również moment, w którym zaistniała konieczność innego spojrzenia na swoje „dziedzictwo genetyczne”. To w końcu czas weryfikacji prawa jednostki do wiedzy lub niewiedzy o tym dziedzictwie, ale także jej odpowiedzialności za krewnych, innych członków „wspólnoty genetycznej”, do której należy (Hoffman-Zacharska, w tym tomie, s. 243). Nadzieja wpisana w rozwój genetyki nie wiąże się więc tylko (a nawet nie przede wszystkim) z filozoficznymi poszukiwaniami istoty człowieczeństwa, lecz także z pragnieniem poznania i pokonania wielu chorób – tych, które trapią kon- kretne, ucieleśnione jednostki, jak i tych, które mogą przydarzyć się w przy- szłości ludziom, którzy jeszcze się nie urodzili. Etnografie biomedycyny to odpowiedź na intensywny rozwój genetyki i technik medycznych, zwłaszcza reprodukcyjnych. Nie mamy wątpliwości, że nie jest to problem jedynie nauko- wy, lecz także społeczny. Pod wpływem nauk medycznych zmieniają się potocz- ne doświadczenia ciała, pokrewieństwa, zdrowia i choroby, naukowe i popular- ne koncepcje człowieczeństwa, obowiązków i praw jednostek. Rozwój, o którym tu wspominamy, wpływa na kształtowanie zbiorowych i indywidualnych tożsa- mości, na definiowania „ja” i miejsca „ja” w relacjach społecznych. Oczywiście nie znaczy to, że owa tajemnica życia i rozwiązanie wszelkich problemów me- dycznych jest w zasięgu ręki – genetycy coraz częściej mówią o pozagenetycz- nych czynnikach wpływających na zdrowie, zachowania i upodobania człowie- ka (por. Derra 2013). Nas jednak gen interesuje przede wszystkim jako jednostka kulturowa i jako taka wydaje się nie tracić na znaczeniu. Szczególnym momentem, w którym człowiek musi zmierzyć się ze swoim genetycznym dziedzictwem, jest choroba. Terapie medyczne nie pojawiają się od razu po wiedzy, którą dają badania genetyczne, co więcej wiele z nich do- wodzi, że jeszcze długo takie terapie się nie pojawią, ale rozwój genetyki ma w sobie wpisaną obietnicę pokonania niedoskonałości natury. Tworzy się w ten sposób specyficzna niezagospodarowana przestrzeń niepewności z jednej stro- ny i „pracy” nadziei z drugiej. Badania genetyczne stają się podstawą nowych opowieści o chorobie, o sobie i krewnych. Informacja o genetycznych predyspo- zycjach człowieka dotyczy i jednostki, i jej rodziny; tworzy z jednej strony obszary tajemnicy i milczenia, a bliskości i nowych kręgów – z drugiej. Jak zauważa Margaret Lock (1998), nowe technologie skoncentrowane na genie pozwalają w niespotykany wcześniej sposób wnioskować na temat przeszłości (swojej i rodziny) i prognozować przyszłość. Za badaniami genetycznymi stoi zatem kulturowy mechanizm, podobny do tego, który motywuje ludzi do ko- rzystania z wróżb. Istnieją jednak widoczne różnice pomiędzy wróżbiarstwem a genetyką. Ta druga, zdaniem Lock, naznaczona jest redukcjonistycznym mo- delem wnioskowania, ma tendencję do pomijania czynników społecznych, eko- nomicznych i politycznych, a z choroby czyni indywidualny problem. Wstęp. Biomedycyna, reprodukcja, antropologia 9 Coraz częściej ludzie postrzegają swoją tożsamość w perspektywie nie tyle zdrowia, ile choroby. Każdy okazuje się potencjalnie chory, a co więcej klucz do poznania tego, na co zachorujemy, wydaje się znajdować w zapisach gene- tycznych człowieka. Należy przy tym pamiętać o współczesnych tendencjach do pojmowania tożsamości w kategoriach sprawności cielesnej i o wspieranej przez rynek farmaceutyczny i technologie medyczne medykalizacji codzien- nych praktyk życiowych. Dzięki rozwojowi badań genetycznych pojawiła się więc kategoria osób objętych ryzykiem, choć w chwili obecnej zdrowych i w pełni sprawnych (por. Finkler 2000, s. 57–75). Wiedza o podejrzanych ge- nach wpływa na to, w jaki sposób konstruują oni swoją przyszłość, uwzględ- niając głównie biomedycznie zdefiniowane koncepcje ryzyka i kontroli, którą Lock postrzega jako zasadniczą w badaniach nad genami. Wykrycie „wadliwych genów” to dla wielu bodziec do działania, stymulujący inicjatywy prozdrowot- ne w wymiarze indywidualnym oraz rodzinnym. Działania te mają zwiększyć szanse uniknięcia choroby, a więc mogą pozwolić na kontrolowanie i zarządza- nie przyszłością własną oraz najbliższych. Zmedykalizowane definicje ryzyka, zdaniem Lock, są jednak jednowymiarowe. Ignorują mnogość form rozumowa- nia i wnioskowania, a poprzez odwołanie do „obiektywnej” i cenionej społecz- nie nauki aspirują do bycia jedynymi wartościowymi formami rozprawiania się z problemami ciała i duszy, mającymi wynikać z obecności „złych genów”. Wielu badaczy podkreśla więc istotność kategorii ryzyka w opisach doświad- czenia zdrowia i choroby współczesnego człowieka. Z etnograficznego punktu widzenia szczególnie ciekawe wydają się strategie zarządzania ryzykiem podej- mowane przez konkretnych aktorów społecznych, ich odpowiedzi na narracje tożsamościowe oferowane przez zaawansowane technologie medyczne i gene- tykę. Jan Domaradzki zauważa: Koncepcja ryzyka należy do podstawowych kategorii współczesnej medycyny. Wska- zując na trzy typy ryzyka: środowiskowe, związane ze stylem życia i genetyczne medy- cyna akcentuje zarazem osobistą odpowiedzialność za zdrowie i zarządzanie ryzykiem. Skutkuje to redukcją złożonych problemów społecznych do perspektywy jednostkowej. Służy temu promowana przez genetykę „optyka molekularna”, która kreuje swoistą po- litykę kozła ofiarnego. Akcentuje ona genetyczne predyspozycje chorób organicznych, zaburzeń psychicznych i zachowań ludzkich, przerzucając odpowiedzialność za zdrowie z państwa na jednostki. Twierdzi bowiem, że zdrowie i choroba zależą zarówno od oso- bistych wyborów, jak i praw biochemicznych i genetycznych. Powszechność informacji sprawia, że trudno być nieświadomym ryzyka, zaś bierność i obojętność uznaje się za przejaw nieodpowiedzialności. Medycyna szerzy tedy ideę, że choroby można uniknąć, co obliguje jednostki do poszukiwania wiedzy i niwelacji ryzyka. Odwraca to jednak uwagę od społecznych, ekonomicznych i politycznych uwarunkowań chorób i maskuje konieczność reform (Domaradzki 2012, s. 1). I choć z jednej strony choroba przykuwa nas do jednostkowego ciała, a współczesne koncepcje ryzyka podkreślające jednostkową odpowiedzialność 10 Magdalena Radkowska-Walkowicz, Hubert Wierciński powodują kurczenie się świata, którego dotyczy choroba (i jednoczesne posze- rzanie o różnych członków rodziny, ze względu na zanurzenie współczesnych koncepcji pokrewieństwa w genetyce), doświadczenie choroby często okazuje się punktem wyjścia różnych aktywności, zarówno tożsamościowych (chory na nowo buduje swoją narrację tożsamościową), jak i społecznych. O tym dru- gim wymiarze pisze m.in. Paul Rabinow (1996), proponując swoją teorię bio- socjalności (biosociality). Według niego wzrasta rola grup samopomocowych i pacjenckich, których członkowie są aktywnymi poszukiwaczami nowych form terapii oraz aktywną stroną w relacji z lekarzem i medycznymi ekspertami. W tej perspektywie doświadczenie choroby staje się nie tyle doświadczeniem pustki i chaosu, ile „punktem wyjścia dla całego zespołu różnorakich aktyw- ności społecznych” (Lemke 2010). Według Rabinowa rozwój dyskursów ge- netycznych ma tu ogromne znaczenie, to właśnie bowiem w oparciu o tak de- finiowane cechy (np. „chromosomu 17, locus 16.256, pozycja 654.376 i allelu z wymianą guaniny” – Rabinow 1996, s. 102) mają się coraz częściej tworzyć organizacje pacjenckie i inne grupy wsparcia. Antropologia a medycyna Zawarte w antologii teksty traktują więc o konsekwencjach rozwoju biome- dycyny i sposobach radzenia sobie z nimi w codziennym życiu, o negocjowa- niu znaczeń związanych z nowoczesnymi technologiami przez ucieleśnionych aktorów społecznych. Całość rozważań można przypisać do nurtu antropologii medycznej, dynamicznie rozwijającej się subdyscypliny antropologii, także w Polsce zyskującej popularność. Współczesna antropologia medyczna to dyscyplina sytuująca się na pogra- niczu nauk podstawowych i stosowanych. Gwałtowny jej rozwój w latach 70. i 80. minionego wieku z dyscypliny praktycznej o dość skąpej teorii uczynił ją jedną z najszybciej rozwijających się gałęzi antropologii kulturowej. Badacze tacy jak Byron Good, Atwood Gaines, Robert Hahn i Arthur Kleinman wpro- wadzili do niej pogłębioną refleksję teoretyczną. Good to przede wszystkim an- tropologia spod znaku hermeneutyki i interpretacji. Jego badania dowiodły, że choroba zawsze zanurzona jest w kontekście kulturowym i wiąże się z nią zespół znaczeń i symboli (Good, DelVecchio Good 1980). Atwood Gaines wspólnie z Robertem Hahnem zapoczątkowali pogłębione studia nad kulturą bio- medyczną. Głośna publikacja pod ich redakcją Physicians of Western Medicine (Hahn, Gaines 1985) to kamień milowy antropologii medycyny, czasem wyod- rębnianej z antropologii medycznej w celu podkreślenia specyficznego obszaru badawczego – biomedycyny. Wnikliwe obserwacje autorów pokazały, że lekarze Wstęp. Biomedycyna, reprodukcja, antropologia 11 bardzo często muszą zmagać się z problemami, które tradycyjnie należały do kompetencji humanistyki. Medykom nieobce były takie kwestie jak szok kul- turowy, różnice wynikające z podziałów etnicznych, społecznych i klasowych oraz sposoby konstruowania i transmisji wiedzy. Podobne refleksje przedstawił Kleinman, autor wielu prac naukowych (np. 1980, 1988), z wykształcenia lekarz psychiatra. Wykazał on, że zachodnia biomedycyna jest również wytworem kulturowym, historycznym i zmiennym. Zdaniem Kleinmana biomedycyna (podobnie jak inne wielkie systemy lecznicze, np. azjatyckie) produkowała kulturowo uzależnione definicje zdrowia i choro- by. Kleinman zredefiniował wprowadzony przez Horacia Fabregę (1978, 1980) podział na disease (choroba w sensie medycznym) i illness (subiektywny, kul- turowy wymiar choroby), uznając, że obydwa terminy oddają pewien stan wy- nikający z lokalnego kontekstu kulturowego. Ów kontekst Kleinman określił jako „lokalny system zdrowia” (local health system), na który składały się różne źródła wiedzy. Kleinman zasłynął także z rozwinięcia koncepcji „modeli objaś- niających” (explanatory models), czyli pewnych ram, w obrębie których powsta- ją definicje choroby, a także rodzą się powiązane ze schorzeniem interpretacje i doświadczenia. Choć wydaje się, że w Polsce wciąż mamy do czynienia z początkiem rozwo- ju omawianej subdyscypliny, da się wyróżnić już pewną „polską szkołę antro- pologii medycznej”. Za jej prekursorkę można uznać Danutę Penkalę-Gawęcką, która jest autorką takich publikacji jak Medycyna komplementarna w Kazach- stanie. Siła tradycji i presja globalizacji (2006) czy Medycyna tradycyjna w Afganistanie i jej przeobrażenia (1988). Pod redakcją poznańskiej antropo- lożki ukazał się też tom pokonferencyjny Nie czas chorować? Zdrowie, choroba i leczenie w perspektywie antropologii medycznej (2010). W 2011 r. profesor Penkala-Gawęcka, we współpracy z Komitetem Nauk Etnologicznych PAN, zorganizowała ważną z perspektywy rozwoju antropologii medycznej w Polsce konferencję Zdrowie, choroba i leczenie w perspektywie interdyscyplinarnej (w Będlewie koło Poznania; por. zbiór pokonferencyjny Penkala-Gawęcka, Main, Witeska-Młynarczyk 2012). Antropologia medyczna od niedawna rozwija się także w innych ośrodkach naukowych. W Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego działa etnolog i lekarz Tomasz Rakowski, który w swoich bada- niach kładzie nacisk na fenomenologiczny wymiar omawianej subdyscypliny. W artykule Medycyna humanistyczna. Nowe wyzwania w praktyce lekarskiej (2008) zwraca on uwagę na rolę subiektywnego doświadczania choroby przez pacjenta i konieczność przedefiniowania współczesnych praktyk biomedycznych w stronę medycyny humanistycznej, inspirowanej fenomenologią Maurice’a Merleau-Ponty’ego: Ciało człowieka chorego w żadnym razie nie sprowadza się do ciała w znaczeniu bio- logicznym. I nie chodzi tylko o to, że poza ciałem istnieje jakaś dusza, umysł czy duch. 12 Magdalena Radkowska-Walkowicz, Hubert Wierciński Ciało w tym ujęciu jest całością doświadczenia człowieka. [...] Ciało człowieka w antro- pologii i humanistyce medycznej to cały sposób funkcjonowania w życiu codziennym, najbardziej realna sfera doświadczenia. To spójne poczucie siebie samego i „wewnętrz- nych schematów” własnego doświadczenia. Ciało jest zatem tożsame z człowiekiem (Rakowski 2008, s. 207). Inny kierunek rozwoju refleksji nad ciałem i zdrowiem człowieka w środo- wisku warszawskim wyznacza perspektywa feministyczna i gender studies. W jej ramach powstają prace z antropologii seksualności (Kościańska, red., 2012, Koś- ciańska 2014) i reprodukcji (np. Radkowska-Walkowicz 2012, 2013a, b). Marcia Inhorn w artykule z 2006 r., podsumowującym ponad 150 najważniejszych jej zdaniem prac etnograficznych dotyczących kobiecego zdrowia, wyróżniła 12 wy- nikających z nich przekazów, tematów: możliwość definiowania, czym jest zdro- wie kobiety; esencjalizm reprodukcyjny wpisany w życie kobiet; kulturowa konstrukcja ciała kobiecego; jego coraz większa medykalizacja; wzrost biome- dycznej hegemonii nad ciałem kobiet; „produkowanie” zdrowia przez kobiety; relacja między degradacją zdrowia kobiet a patriarchatem; przecinanie się kate- gorii rasy, klasy, płci itd.; interwencje państwa odnoszące się do zdrowia kobiet; polityka zdrowotna; istotność lokalnych kobiecych światów moralnych; ważność podmiotowości oraz sprawczości kobiecej. Etnografie biomedycyny są pierwszą pracą zbiorową mieszczącą się w nur- cie antropologii medycznej, zaproponowaną przez środowisko warszawskie. Co warto jednak podkreślić, w zbiorze znajdują się teksty autorów z wielu różnych ośrodków, także zagranicznych. Na rozwój polskiej antropologii medycznej wpływ miały także dokonania socjologii medycyny. Do najważniejszych prac zaliczyć można Socjologię i an- tropologię medycyny w działaniu (2008) pod redakcją Włodzimierza Piątkow- skiego i Bożeny Płonki-Syroki oraz Socjologię medycyny. Podejmowane kate- gorie, problemy, analizy (2009) pod redakcją Antoniny Ostrowskiej. Ciekawy zbiór artykułów oferuje praca Szkice z socjologii medycyny (1998) pod redakcją Marii Libiszowskiej-Żółtkowskiej, Mirony Ogryzko-Wiewiórowskiej i Włodzi- mierza Piątkowskiego. Niewątpliwie obecnie można mówić o swoistym „prze- budzeniu” środowiska. Świadczą o tym liczne inicjatywy badawcze i dydak- tyczne, podejmowane głównie przez młodych antropologów i przedstawicieli pokrewnych dyscyplin w różnych ośrodkach akademickich. Jest więc to szan- sa na „nową falę” w refleksji metodologicznej oraz zebranie bogatego mate- riału badawczego przez reprezentantów nauk społecznych i humanistycznych. W dobie narastających trudności związanych z działaniem i organizacją służ- by zdrowia takie badania mogą okazać się cennym źródłem wiedzy i pomysłów na rozwiązywanie piętrzących się problemów. Antropologia medyczna po- wstała przecież jako nauka stosowana i do dziś nie utraciła tego praktycznego potencjału. Wstęp. Biomedycyna, reprodukcja, antropologia 13 Głównymi pojęciami, którymi posługuje się dzisiaj antropologia medycyny, są medykalizacja i biomedycyna. Pierwszy termin służy często do opisywania zjawisk stymulowanych przez rozwój medycyny, która wpływa na coraz więcej obszarów codziennego życia i kultury. Medykalizacja opisuje więc fenomen się- gający korzeniami XIX w., czyli okresu, w którym nauki medyczne zanotowały ogromny postęp. Co ważne, medykalizacja nie ogranicza się jedynie do diagno- zowania zjawisk oraz problemów społecznych za pomocą języka medycyny (alkoholizm jako choroba, rozwój psychiatrii) – to zjawisko równie silnie wpły- wające na sfery mentalną i wyobrażeniową. Ten wpływ szczególnie uwidacznia się w powszechnych przekonaniach i mitach, że dzięki osiągnięciom medycy- ny możliwe będzie pełne kontrolowanie ludzkiego ciała, a tym samym ujarzmie- nie niebezpiecznej i nieprzewidywalnej „naturalnej” strony człowieka. Medy- kalizacja dąży zatem do kontrolowania tego, co konceptualizujemy jako naturę, i podporządkowania jej rozumowi. Od XIX w. nauki medyczne przekonują, że jest to narzędzie, za pomocą którego mogą odnieść zwycięstwo w walce z cierpieniem, starością, śmiercią i innymi „patologiami”. Medykalizacja jest więc silnie redukcjonistyczna, zwłaszcza w swoim dążeniu do obiektywizacji ludzkiego ciała. W tym procesie pomija się emocje, doświadczenia, subiektywne przeświadczenia, uczucia – medykalizacja czyni świat i ludzkie ciało mierzal- nym, obiektywnym i działającym wedle określonych reguł. Taki świat da się re- gulować oraz naprawiać i dlatego często mówi się, że filozoficznych podstaw medykalizacji należy szukać w kartezjańskim dualizmie, który stawia granice między mechanicznym ciałem i ulotnym duchem. Wciąż brakuje skutecznych terapii na różne typy raka, brakuje praktycz- nych konsekwencji identyfikacji genów odpowiedzialnych za rozmaite choroby (w tym rzadkie choroby genetyczne, na które choruje w Polsce ok. 3 milionów osób), świat zmaga się z epidemią HIV, a każda mutacja wirusa grypy to, jeśli wierzyć medialnym dyskursom, niemalże czas apokalipsy. Mimo to procesy me- dykalizacyjne ciągle są obecne i można mówić o ich „ewolucji”: w kierunku biomedykalizacji, czyli koncentracji na poziomie molekularnym, „życiu samym w sobie” (Rose 2011), oraz komercjalizacji medycyny, głównie za sprawą roz- woju i wzrostu wpływu potężnych koncernów farmaceutycznych. Medykalizaja i biomedykalizacja, choć tradycyjnie opisywane jako nega- tywne, zaborcze i redukcjonistyczne procesy niszczące różnorodność społecz- ną i kulturową, mają oczywiście także pozytywne wymiary. Żyjemy przecież dłużej, a wiele z chorób, które trapiły naszych przodków, to dziś odległe wspo- mnienie o czasach, w których nowoczesna medycyna stawiała pierwsze kroki. Medykalizacja, o czym przekonują niektóre artykuły zamieszczone w niniej- szym tomie, może być odbierana jako pozytywne zjawisko, źródło nadziei i szansa na to, że ludzie postawieni w obliczu dramatu, jakim jest ciężka choro- ba, zostaną wyleczeni. Medycyna, choć oskarżana o „kolonializm medyczny”, 14 Magdalena Radkowska-Walkowicz, Hubert Wierciński komercyjny charakter i nie zawsze uzasadnione skłonności do kontroli społecz- nej (Conrad 1992, 2005), jest także źródłem cenionej wiedzy, z jaką chorzy wią- żą nadzieje i na bazie której potrafią budować wizję swojej przyszłości. Reprodukcje W pierwszej części książki proponujemy spojrzenie na kwestie związane z reprodukcją, w tym szczególnie z porodami i nowymi technologiami repro- dukcyjnymi. Zaczynamy od tekstu Anny Wądołowskiej, która wskazuje na prak- tyczne konsekwencje pracy hegemonicznych dyskursów biomedycznych w re- gionie zamieszkiwanym przez Indian Purhépecha, gdzie dominuje tradycyjne podejście do zdrowia, nierozłącznie związane z kulturowymi sposobami dzia- łania i nadawania znaczeń. Porządek biomedyczny interweniuje więc – z per- spektywy zachodniej racjonalności nierzadko słusznie – w porządek tradycyj- ny, a tym samym w mechanizmy ustalania, m.in. za pomocą nakazów i zakazów odnoszących się do reprodukcji i porodu, hierarchii społecznych i pozycji zwią- zanych z płcią i sferą domową. Jak się jednak okazuje, nie prowadzi to do emancypacji kobiet w patriarchalnym społeczeństwie. Jak pisze Wądołowska, krytycznie odnosząca się do programów kontroli urodzeń w biednych społecz- nościach indiańskich: Wzrost dostępu do biomedycznej opieki ginekologiczno-położniczej w regionie Indian Purhépecha niewątpliwie zapewnił większe szanse przeżycia niemowląt oraz kobiet w okresie ciąży. Biomedycyna przyniosła ze sobą jednak również narzędzia umożli- wiające regulację praktyk reprodukcyjnych. Ponadto w dyskursie biomedycznym men- struacja i ciąża są przedstawiane jako „problemy”, co sprawia, że kobiety stają się potencjalnymi obiektami nadzoru ze strony personelu medycznego. Zatem należy roz- ważyć, czy dzięki współczesnej biomedycynie kobiety w badanym regionie zdobywają, czy raczej tracą kontrolę nad swoją reprodukcją (Wądołowska, w tym tomie, s. 42). Wpływ dyskursów biomedycznych w ich najbardziej „naturalnym” środo- wisku, czyli wśród zachodnich lekarzy i personelu medycznego, także powinien zostać poddany analizie. Czynią to Iva Šmídová i Lenka Slepičková, które do- wodzą, że czescy lekarze związani z medycyną reprodukcyjną i położnictwem nie tylko ucieleśniają ów dyskurs i stają się jego beneficjentami, lecz także mo- gą stać na pozycjach w stosunku do niego zewnętrznych i być jego ofiarami. Od lekarzy – piszą autorki – [...] nadal oczekuje się bezbłędnego, szybkiego i obiek- tywnego podejmowania decyzji; jednocześnie jednak znajdują się oni w sytuacji, gdy muszą poza medycyną opanować również kwestie psychologiczne, społeczne i mene- dżerskie oraz komunikację z pacjentami, którzy czują się coraz bardziej kompetent- nymi i wystarczająco poinformowanymi uczestnikami procesu podejmowania decyzji Wstęp. Biomedycyna, reprodukcja, antropologia 15 dotyczących leczenia. Bez względu na to, w jakim systemie pracuje lekarz, powinien zawsze stać po stronie pacjenta, niezależnie od okoliczności [...], między nim a pacjen- tem panować ma całkowite zaufanie, z którym łączona jest skuteczność i profesjo- nalizm lekarza [...]. Powstaje w ten sposób paradoksalna sytuacja, gdy świadczenie opieki zdrowotnej coraz częściej realizuje się według zasad rynkowych, natomiast pacjenci oczekują od lekarzy podejmowania decyzji zgodnych z zasadami altruistycz- nymi (Šmídová, Slepičková, w tym tomie, s. 47–48). W kontekście medycyny potransformacyjnej, zwłaszcza w dziedzinie gine- kologii i położnictwa, lekarz przestaje być już autorytetem, niedoścignionym wzorem, panem życia i śmierci. Co więcej, jak piszą autorki, coraz częściej mó- wi się o wypaleniu zawodowym lekarzy, ich frustracji i zmęczeniu ze względu na niewydolność systemu opieki zdrowotnej. Okazuje się więc, że biomedycz- ne uzurpacje mogą być wymierzone także przeciwko lekarzom, nieznajdującym jednak alternatywnej przestrzeni, w której mogliby wspólnie z pacjentkami ne- gocjować zasady pracy w ramach neoliberalnego systemu zdrowia. Na możliwość takiego aliansu wskazuje polska debata o zapłodnieniu in vitro. Nie jest on jednak wymierzony przeciwko biomedycynie, lecz poświęco- ny publicznej, bardzo ostrej krytyce tej technologii, zwłaszcza formułowanej przez reprezentantów Kościoła katolickiego i konserwatywnych polityków. Pisze o tym w tekście Niepłodność, tożsamość, obywatelstwo. Analiza społecznej mobilizacji wokół dostępu do in vitro w Polsce Elżbieta Korolczuk. Dominują- ca w przestrzeni publicznej tożsamość pacjencka i obywatelska bywa według autorki kwestionowana na forach internetowych, czyli w sferze w pewnym stopniu prywatnej. Jednak w swoich oficjalnych działaniach jedyna w Polsce tego typu organizacja pacjencka, czyli Stowarzyszenie na rzecz Leczenia Nie- płodności i Wspierania Adopcji „Nasz Bocian”, ważna dla wielu osób zmaga- jących się z niepłodnością wybiera, jak twierdzi Korolczuk, strategie wzmac- niające pozycje lekarzy zajmujących się technologiami reprodukcyjnymi, a co za tym idzie dyskursy biomedyczne. Konstruowanie niepłodności jako choroby oraz nawiązanie do wartości i postaw oby- watelskich to dyskurs, który znajduje oddźwięk zarówno w społeczeństwie, jak i wśród decydentów. Pozwala na budowanie spójnej i silnej grupowej tożsamości, która mo- że przyciągnąć potencjalnych uczestników ruchu i osoby wspierające. Legitymizuje żą- dania kierowane pod adresem państwa, a także pomaga neutralizować wpływy Kościoła katolickiego i środowisk prawicowych, dla których in vitro jest symbolem zła i moral- nej korupcji. Taka strategia ma jednak także negatywne skutki. Naturalną konsekwencją budowania tożsamości wokół doświadczenia choroby i roli pacjenta jest skoncentrowa- nie się na „wyleczeniu”, czyli urodzeniu dziecka, a poniesione koszty – finansowe, zdro- wotne i emocjonalne – są spychane na margines bądź podnoszone jako argument za całkowitym zakazem in vitro. Powszechnie akceptowanym celem ma być dążenie do posiadania potomstwa, a jedyną tożsamością – tożsamość pacjentek i pacjentów, któ- rzy gotowi są poddać się każdej dostępnej terapii i walczyć za wszelką cenę do końca (Korolczuk, w tym tomie, s. 86–87). 16 Magdalena Radkowska-Walkowicz, Hubert Wierciński Jak dowodzi amerykańska antropolożka Rayna Rapp, „kiedy reprodukcja staje się problematyczna, dostarcza nam soczewki, przez którą można zobaczyć kulturowe normy, walki i transformacje” (2001, s. 466). Polską debatę na temat nowych technologii reprodukcyjnych analizuje w swoim tekście także Anna Krawczak. To, co ją najbardziej interesuje, to nie oddziaływanie dyskursów bio- medycznych, lecz swoista praca milczenia. Rozpatruje ją przede wszystkim na przykładzie dawstwa gamet i zarodków, o którym milczą niemal wszyscy aktorzy zaangażowani czy to w proces leczenia, czy jedynie w publiczną debatę. Milczy też prawo, zostawiając przestrzeń dla działań, które są etycznie dwuznaczne, ta- kich jak komercjalizacja dawstwa (w tym handel komórkami jajowymi). Milczą przy tym też często rodzice, którzy neutralizują technologię taką jak in vitro, a zwłaszcza dawstwo heterologiczne, by nie musieć nigdy dziecku wyjaśniać złożoności jego pochodzenia (w tym nietożsamości genetycznej z jednym z ro- dziców lub obojgiem). Jak pokazuje autorka kolejnego tekstu, Ewa Maciejewska-Mroczek, mil- czenie rodziców może być wymierzone, oczywiście nieświadomie, przeciw- ko dziecku, gdyż „do stworzenia możliwości prawdziwego upodmiotowienia dziecka niezbędna jest zgoda na to, że będzie ono samo tworzyć znaczenia, aktywnie przetwarzając i negocjując otrzymaną wiedzę, a więc, w pewnym sensie, separując się od przekazu rodziców” (Maciejewska-Mroczek, w tym to- mie, s. 145). Pomóc w przezwyciężeniu tego milczenia może literatura skie- rowana specjalnie do dzieci poczętych dzięki dawstwu. Dlatego też w swoim tekście Maciejewska-Mroczek analizuje anglojęzyczne książki napisane dla osób, których rodzice mają inną niż one tożsamość genetyczną, wspomagające ich w poszukiwaniach narracji o początkach rodziny. Badaczka podsumowuje swoje rozważania, podkreślając konieczność znarratywizowania doświadczenia, któ- re w Polsce najczęściej jest prywatyzowane, neutralizowane i naturalizowane: „Aby zbudować swoją tożsamość, dziecko musi wyjść z przypisywanego mu miejsca w świecie prywatności i intymności i zabrać głos w swojej sprawie we własnej społeczności. W tym znaczeniu książki, które przedstawiłam, są dopiero początkiem, osnową dla opowieści, na którą musi pojawić się miejsce w prze- strzeni publicznej” (Maciejewska-Mroczek, w tym tomie, s. 145). Omawiane przez Maciejewską-Mroczek książki nie tylko pomagają w pro- cesie tworzenia tożsamości dzieci, które zostały poczęte dzięki pomocy techno- logii, lecz także stanowią alternatywę (choć potrafią je także twórczo wykorzy- stać) dla zawłaszczających dyskursów biomedycznych, w polskim kontekście działających właśnie na rzecz milczenia. Zamykający pierwszą część niniejszej antologii tekst Marty Król-Szczepkowskiej także traktuje o przezwyciężaniu dominacji biomedycyny, już nie tylko przez działania za pomocą języka, choć zmiany na poziomie słowa nierozłącznie towarzyszą tym poczynaniom. Antro- polożka analizuje bowiem fenomen porodów „naturalnych” i tzw. naturalnego rodzicielstwa, wskazując na wpisany w niego sprzeciw wobec nadmiernej in- Wstęp. Biomedycyna, reprodukcja, antropologia 17 gerencji medycyny w przestrzeń porodu i opieki nad noworodkiem. Jak pisze Król-Szczepkowska: Nurt naturalnego rodzicielstwa niewątpliwie wiąże się ze zmianami, które zaszły w po- łowie lat 90. Moje rozmówczynie, w większości zwolenniczki porodów domowych, opo- wiadały się przeciwko nadużywaniu ingerencji medycznych. Same dorastały na prze- łomie lat 70. i 80. XX w., czyli w apogeum medycyny szpitalnej. Ze zgrozą opowiadały historie rodzinne o „nieludzkich” porodach, restrykcjach i metodach zimnego chowu. Ich aktywność na rzecz propagowania naturalnych narodzin, budowania bliskości z no- worodkiem, przemyślanego wyboru szczepień etc. wynika zatem po części z ich oso- bistego doświadczenia, z dorastania w rzeczywistości przedtransformacyjnej (Król- -Szczepkowska, w tym tomie, s. 152). Co ciekawe, choć wybór tego rodzaju rodzicielstwa wiąże się z emancypacją i ucieczką od biomedycyny, może jednocześnie być postrzegany jako rezygnacja z pełnego upodmiotowienia i poczucia sprawczości. Otóż nakazy „attachment parenting, eco parenting czy natural child project, które od kilku lat tworzą na polskim gruncie gęsty splot idei tyleż wieloznacznych, co wewnętrznie sprzecz- nych” (Król-Szczepkowska, w tym tomie, s. 151), budują nowe struktury zobo- wiązań matki, a co za tym idzie mogą wzmacniać poczucie winy wśród kobiet zdecydowanych na te modele wychowawcze, a jednocześnie niemogących w pełni sprostać ich wymogom (które niejednokrotnie są wewnętrznie sprzecz- ne). „W Polsce – pisze antropolożka – ten model macierzyństwa przybrał dość hybrydową formę – jest w niego wpisana zarówno walka o upodmiotowienie ko- biety [...], jak i bezgraniczna koncentracja na zaspokajaniu potrzeb dziecka, za- angażowanie w jego odpowiedni rozwój emocjonalny, psychiczny, fizyczny oraz opresyjne wskazywanie na to, co należy robić, a czego trzeba unikać” (s. 168). Uciekając zatem od jednego hegemonicznego dyskursu, można wpaść w inne, które nadal ograniczają pole wyboru i władzę nadawania znaczeń. Doświadczanie W ostatnich latach w antropologii kategoria sprawczości zrobiła ogromną karierę (por. Kościańska 2009, s. 21–36). Poszukujemy obszarów wolności jed- nostki i coraz częściej wskazujemy na jej rolę w kształtowaniu przestrzeni spo- łecznych. Zbytni nacisk na możliwości człowieka może jednak nie tylko prze- słaniać mechanizmy władzy, które cały czas działają na rzecz dominujących dyskursów, lecz także nie pozwala dostrzec pułapek wpisanych w pozorne ob- darzenie jednostki wolnością. Otóż owe mechanizmy sprzężone z poczuciem wolności i społecznym nakazem korzystania z niej wypracowują doskonałe na- rzędzie kontroli kobiet w zindywidualizowanym świecie późnej nowoczesności: 18 Magdalena Radkowska-Walkowicz, Hubert Wierciński poczucie winy i moralnych zobowiązań. W swoim tekście na temat badań pre- natalnych Magdalena Radkowska-Walkowicz przywołuje w tym kontekście za- proponowaną przez Raynę Rapp kategorię moralnych pionierek. Amerykańska antropolożka nazywa tak kobiety stojące przed decyzją o usunięciu ciąży bądź urodzeniu dziecka, które będzie miało poważną chorobę genetyczną, uznając, że stały się our moral philosophers of the private (2000, s. 306). Jak dowodzi Radkowska-Walkowicz, kobiety mają możliwość wypracowania różnych stra- tegii w obliczu działania biomedycznych technologii z jednej strony, a natu- ralnych procesów powstawania wad genetycznych – z drugiej, tak by pozostać z poczuciem pewnej kontroli nad zdarzeniami. W podsumowaniu swoich roz- ważań pisze: Wydaje się zatem, że działaniem sprawczym i wpisującym się w nowoczesne koncepcje podmiotowości będzie nie tylko świadoma decyzja o poddaniu się testom [prenatal- nym] i co za tym idzie uzyskaniu informacji, która może dawać poczucie kontroli chociażby na poziomie nadawania znaczeń i zarządzania nadziejami i lękami związa- nymi z macierzyństwem. Także za stricte nowoczesną możemy uznać odmowę wejścia w relację z technologią biomedyczną. [...] W obu przypadkach chodzi o to, by odpowie- dzieć technologii: albo wykorzystując ją do stworzenia odpowiedniej narracji o sobie i ulokowania znaczeń tak, by mieć poczucie kontroli, albo odmawiając jej ingerencji w prywatne doświadczenie ciąży. Problematyczna dla kobiet pozostaje sytuacja, w któ- rej technologia weszła w ich świat chyłkiem, kiedy mają poczucie, że nie wyraziły zgo- dy na taką ingerencję, że nie chciały tej wiedzy, a jednak zostały na nią skazane [...]. Innym czynnikiem, który może zburzyć tak ważne poczucie kontroli i sprawczości ko- biet, są ograniczenia strukturalne (finansowe i prawne) oraz społeczne (jak np. niezgo- da na aborcję wyrażana czy przez członków rodziny, czy przez sam personel medyczny) (Radkowska-Walkowicz, w tym tomie, s. 188–189). Poczucie kontroli na samym początku drogi trudnego macierzyństwa, które związane jest z opieką nad niepełnosprawnym dzieckiem, może pomóc kobie- tom lepiej radzić sobie z codziennością organizowaną przez chorobę dziecka. Problem ten dotyczy znacznie rzadziej mężczyzn, ponieważ to kobiety zdecydo- wanie częściej zostają obarczone opieką nad chorym dzieckiem. Krystyna Du- dzińska w kolejnym tekście zamieszczonym w drugiej części Etnografii biome- dycyny, również korzystając z prac Rayny Rapp (a także Faye Ginsburg) (Rapp, Ginsburg 2007), przekonuje czytelniczki i czytelników do przyjęcia perspekty- wy „pokrewieństwa lokalnego” w myśleniu o niepełnosprawności. Pozwala to na antropologiczną analizę życia codziennego niepełnosprawnych i ich opieku- nów, uwzględnienie lokalnie funkcjonujących stereotypów, a przy tym unik- nięcie generalizacji, „co często niesie ze sobą ujednolicenie i uproszczenie do- świadczenia codzienności” (Dudzińska, w tym tomie, s. 208). Chodziłoby zatem o „zabranie” (czy też czasowe zabieranie) niepełnosprawności z bardzo prywat- nej sceny domu i zmedykalizowanego świata choroby i przywrócenie jej społe- czeństwu, zwłaszcza lokalnym społecznościom, które powinny wziąć na siebie Wstęp. Biomedycyna, reprodukcja, antropologia 19 część obowiązków związanych z funkcjonowaniem w ich środowisku osoby nie- pełnosprawnej, a także dostrzec korzyści z tego płynące. Żadna choroba bowiem nie jest wyłącznie sprawą jednostki. I choć wiele schorzeń wzmacnia egzystencjalną, ale i związaną z codziennością samotność człowieka chorego, dotyczy także jego bliskich. Pisze o tym Hubert Wierciński, który prowadził kilkuletnie badania etnograficzne nad problemem doświadcza- nia choroby nowotworowej przez pacjentów ośrodków onkologicznych. Dla ba- dacza „choroba nowotworowa to niekończąca się opowieść, która na trwałe wpisuje się w biografię jednostki, ale także grupy społecznej, w której żyje chory” (Wierciński, w tym tomie, s. 239). Wierciński także przywołuje katego- rię kontroli – w kontekście testów genetycznych, redukcjonizmów z nich wyni- kających oraz przedefiniowywania kręgu bliskości w związku z zapadnięciem na ciężką chorobę mogącą mieć podłoże genetyczne (czy też postrzeganą w ten sposób przez pacjentów). Pojęcie kontroli staje się zatem zasadnicze w myśle- niu o działaniu dyskursów biomedycznych w kontekście choroby nowotworowej: Kluczowym problemem w tej przestrzeni jest zjawisko kontroli, która w świecie remisji ma dwa, wzajemnie rywalizujące ze sobą oblicza. Z jednej strony jest ona źródłem spokoju i stabilizacji – wtedy, gdy kontrolowane ciało, a tym samym życie, działają pra- widłowo, i jeżeli dzięki testom ludzie poznali „prawdę” o osobie i mogą dostosować swoje działania do wyników. Z drugiej zaś – paradoksalnie – próby wprowadzenia kon- troli nad ciałem i losem przynoszą wiele emocji, nad którymi trudno panować, o czym przekonują wywiady z rozmówcami, u których wykryto geny zawierające potencjalnie groźne dla ich potomków mutacje. Można zatem powiedzieć, że przestrzeń doświadczeń osób sięgających po testy genetyczne lub odwołujących się w inny sposób do kategorii „genu” jest przestrzenią zbudowaną na paradoksie. Z jednej strony ludzie ci poszukują tego, co pewne i potwierdzone, z drugiej zaś dowiadują się, że losy ich bliskich są nie- pewne i trudne do przewidzenia (Wierciński, w tym tomie, s. 239). Testy genetyczne odgrywają jedną z głównych ról w narracjach odnoszących się do chorób monogenowych, takich jak opisywana przez Dorotę Hoffman- -Zacharską choroba Huntingtona – dziedziczna, nieuleczalna choroba neurodege- neracyjna o późnym wieku zachorowania. Choroba ta, jak mówi przywoływana przez badaczkę Nancy Wexler, to „jedna z najokrutniejszych chorób na świecie, na całej planecie”. Jej przebieg jest wyjątkowo dramatyczny dla osoby chorej, osób z nią przebywających i dla tych, którzy są z nią spokrewnieni. Wiek, w którym występują pierwsze, zauważalne objawy choroby, to okres życia, gdy chorzy mają już własne dzieci – zazwyczaj dorosłe, zakładające własne rodziny. Jedno- znaczne postawienie diagnozy u chorego staje się zawsze punktem zwrotnym w życiu ich wszystkich. Stawia krewnych chorego w sytuacji osób zagrożonych, mających ry- zyko zachorowania, a dodatkowo osób, które mogą przekazać chorobę swoim dzie- ciom. Obserwując postęp choroby i degradację bliskich, mają świadomość, w związku z określonym przez prawa dziedziczenia ryzykiem, że tak może wyglądać również ich przyszłość. Problem wystąpienia choroby Huntingtona nie omija oczywiście współ- małżonków i partnerów chorych. Z czasem stają się ich opiekunami, żyją również ze 20 Magdalena Radkowska-Walkowicz, Hubert Wierciński świadomością ryzyka zachorowania swoich dzieci – w poczuciu niepewności i zagroże- nia chorobą (Hoffman-Zacharska, w tym tomie, s. 247). Dostępność badań przedobjawowych, dających stuprocentową pewność by- cia nosicielem wadliwego genu, a co za tym idzie zachorowania w przyszłości, jest przez autorkę uznawana za warunek konieczny, by osoba obarczona 50-pro- centowym ryzykiem choroby Huntingtona miała poczucie, że może wybierać, de- cydować o wiedzy lub niewiedzy, a co za tym idzie, że jest jednostką niezależną. Niemniej znów trzeba zwrócić uwagę na wpływ dyskursu biomedycznego, który „ceni sobie” pewność, dąży do poznania, nawet jeśli – tak jak w tym przypadku – diagnoza nie jest równa znalezieniu remedium. Jednostki zatem mogą od- czuwać ogromną presję na poddanie się testom genetycznym (Wexler 2000), co w efekcie może być odbierane jako zagrożenie dla poczucia wolności i spraw- czości. Jak pisze Hoffman-Zacharska, „Ważne jest, aby decyzja ta była świa- domym co do ewentualnych konsekwencji, niezależnym wyborem, a nie tylko wykorzystaniem możliwości nowoczesnych technik diagnostyki molekularnej” (w tym tomie, s. 256). Nierzadko zdarza się, że terapie czy elementy leczenia oferowane przez bio- medycynę są nie do zaakceptowania przez chorych ze względu na ich świato- pogląd. Tak jest w przypadku świadków Jehowy, którzy nie godzą się na trans- fuzję krwi. Nie musi to powodować u nich jednak całkowitej negacji zachodniej medycyny, lecz uruchamia procesy negocjowania z nią. Są to szczególnie trudne negocjacje, kiedy w grę wchodzi choroba dziecka. Małgorzata Rajtar w tekście zamykającym Etnografie biomedycyny opisuje, w jaki sposób wybory religijne splatają się z polityką i biomedycyną w momencie, kiedy u dziecka zostaje zdiag- nozowana trisomia chromosomu 21, czyli zespół Downa. Problemem okazuje się tu nie tylko zgoda lekarzy na niesatysfakcjonującą z ich perspektywy terapię (operacja serca bez zgody na transfuzję), lecz także specyficzna dystrybucja od- powiedzialności ze względu na „stygmatyzującą różnicę” (Rapp, Ginsburg 2007) w stronę rodziców chorego dziecka w sytuacjach, w których to środowisko me- dyczne powinno podejmować decyzję (w zgodzie ze standardami medycznymi i prawnymi) i brać odpowiedzialność za zdrowie dziecka. Proponujemy więc etnograficzne wędrówki po tematach związanych z cia- łem, zwłaszcza w momentach dla niego szczególnych: ciąży, porodu, choroby, zagrożenia nią. Uznajemy bowiem istotność antropologicznej refleksji nad kwe- stiami związanymi z medycyną. Antropologię medyczną traktujemy tu jako prak- tyczną filozofię, swego rodzaju bioetykę w działaniu, skoncentrowaną na opo- wieściach konkretnych jednostek. José López w tekście na temat relacji między etnografią i socjologią a bioetyką zauważa, że w refleksji bioetycznej brakuje „praktycznego zrozumienia tego, jak wcielane i przeżywane są przez aktorów społecznych moralne wartości i etyczne zachowania” (2004, s. 878). Wynika to między innymi z „uniwersalistycznych aspiracji dyskursu bioetycznego” i często Wstęp. Biomedycyna, reprodukcja, antropologia 21 niebrania pod uwagę „sprzeczności oraz kontekstu” (2004, s. 878). López pisze: „To, że bioetyka wywodzi sią jako dyscyplina z filozofii analitycznej i teolo- gii, wpływa na jej selektywność i formalistyczne, proceduralne, odcieleśnione i uniwersalistyczne identyfikowanie i rozwiązywanie dylematów bioetycznych” (2004, s. 878). Swoje rozważania podsumowuje: „oferta etnografii, by zaanga- żować się w poważną rozmowę w polu bioetyki, jest uzasadniona opozycją pomiędzy wysoko sformalizowanym i abstrakcyjnym dyskursem bioetycznym a mocno zniuansowaną oceną moralnych dylematów i ucieleśnionych zachowań etycznych, którą może dostarczyć etnografia” (2004, s. 881). Postulowane przez Lópeza (podobnie jak innych, zob. np. Hoffmaster 1992, Hoffmaster, red., 2001) włączanie w obszar refleksji bioetycznej danych etnograficznych jest według nas bardzo istotne. Podejmujemy więc antropologiczną refleksję nad tematami związanymi z ciałem, technologiami medycznymi i doświadczaniem choroby także po to, by uwidocznić praktyczny wymiar antropologii medycznej. Rozpoznanie społecz- nych uwarunkowań wskazanych problemów może przyczynić się do polepsze- nia jakości życia, ułatwić wdrażanie rozwiązań medycznych i technologicznych, a jednocześnie służyć budowaniu systemów kontroli nad nimi. W dalszej per- spektywie tego typu refleksja może skutkować podniesieniem poziomu wiedzy w społeczeństwie i wspomagać rozwój, z jednej strony, najnowszych technologii reprodukcyjnych i medycznych, a z drugiej – narzędzi społecznej kontroli nad obszarami etycznie wrażliwymi. Niniejszy zbiór jest efektem prac prowadzonych w ramach grantu badaw- czego Rodzina i reprodukcja w kontekście rozwoju genetyki i nowych techno- logii medycznych1. Nad większością problemów przedstawionych w tej książce dyskutowaliśmy na seminariach organizowanych w jego ramach w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Wszystkim, którzy w nich uczestni- czyli, chcielibyśmy serdecznie podziękować. Szczególnie dziękujemy Krysty- nie Dudzińskiej, która współtworzyła zespół badawczy i brała udział w wielu dyskusjach na tematy związane z doświadczeniem ciała i choroby we współ- czesności znaczonej dominacją dyskursów biomedycznych. Bibliografia Conrad Peter 1992 Medicalization and social control, „Annual Review of Sociology”, nr 18, s. 209–232. 1 Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki, przyznanych na podsta- wie decyzji nr DEC-2011/01/B/HS3/03126.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Etnografie biomedycyny
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: