Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00129 016690 17206755 na godz. na dobę w sumie
Etos nauczycieli - mit czy rzeczywistość? - ebook/pdf
Etos nauczycieli - mit czy rzeczywistość? - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-2892-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Autorka dokonała przeglądu różnych ujęć etosu nauczycielskiego, uporządkowała je i zaprezentowała własną definicję tego zagadnienia. Przedstawiła interesujące, a momentami również zaskakujące wyniki badań, dotyczące wymagań społecznych względem nauczycieli (okazało się między innymi, że obejmują one także sferę życia osobistego tej grupy zawodowej). Starała się odpowiedzieć na pytanie, czy i w jakim stopniu zbiorowość nauczycieli stanowi współcześnie grupę reprezentującą dany etos. Rozstrzygnięcie tego problemu, postrzeganego dawniej jako niebudzący wątpliwości, wydaje się obecnie bardzo istotne dla statusu profesji nauczycielskiej.

Publikacja jest próbą ponownego rozbudzenia zainteresowania pojęciem etosu nauczycielskiego – kategorią, która opisuje najistotniejsze i najtrudniejsze do uchwycenia obszary pracy zawodowej nauczycieli. Temat ten został badawczo zaniedbany, a jak wynika z ustaleń autorki, wyraźnie wpisuje się we współczesne debaty społeczne.


Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

R O Z D Z I A Ł 2 Etos – zagadnienia pozostające w obszarze tematycznym Etos jest kategorią pojęciową istotnie związaną z grupą społeczną. To ona umożliwia członkom dążenie do przyjętego celu za pomocą sobie właściwych sposobów. Nie same wartości, czy ich jednostkowa realiza- cja, stanowią o istocie etosu. Zasadnicze znaczenie mają wspólnotowe ustalenia i zgodne z nimi działania. Ich istotnym elementem są wzorce społeczne, dochodzące do głosu szczególnie w przypadku grup zawodo- wych, których praca podlega silnej, publicznej ocenie. Taka sytuacja ma miejsce w przypadku nauczycieli. Czy stanowią oni zbiorowość etoso- wą? Wydaje się, że wśród licznych wymagań społecznych może istnieć tego typu oczekiwanie obok istotnego wymogu związanego współcześnie z nauczycielskimi kompetencjami. Ponieważ obydwie kategorie – etos i kompetencje nauczycieli – są znacząco powiązane z odpowiedzią na py- tanie: Kim jest nauczyciel?, poruszono w tym rozdziale również problem jego tożsamości i osobistych motywacji. Dokonano także próby opisania i wyjaśnienia innych, ważnych pojęć bezpośrednio związanych z etosem. 2.1. Grupa społeczna Człowiek jest istotą społeczną i do swej egzystencji potrzebuje innych ludzi. Zjawisko tworzenia się różnorodnych grup wydaje się zatem oczy- wiste. Jednak istnieje tak wiele rodzajów zbiorowości społecznych i roz- maitych przyczyn, dla których ludzie je tworzą, że procesy te nie przestają być interesujące dla badaczy. Grupa zapewnia ciągłość społeczną i jest dla człowieka gwarantem trwałości więzi będących podstawą kontaktów międzyludzkich (Mazur 1998, s. 260). Jednak aby stworzyć grupę społeczną, konieczne jest speł- nienie kilku podstawowych warunków. Na pewno wymaga to spotkania się co najmniej dwóch osób mających podobne wartości, dążenia lub cele. Gdyby ten jeden czynnik wystarczał, wówczas byłoby to wspólne 40 2. Etos – zagadnienia pozostające w obszarze tematycznym przebywanie, mogące zakończyć się w dowolnym momencie. Dla zaist- nienia grupy społecznej konieczne są jeszcze inne warunki. Istotną cechą konstytuującą daną zbiorowość to wcześniej wspomniana ciągłość , któ- ra według Pawła Rybickiego jest związana z: – stałą realizacją zadań właściwych danej grupie, – względnie stałymi formami organizacyjnymi schematów zbiorowe- go działania, – trwałą więzią społeczną (Rybicki 1979, s. 510–511). Do scharakteryzowania grupy społecznej przydatna wydaje się defini- cja Raymonda Bernarda Cattella: „[…] grupa jest zbiorem organizmów, w którym istnienie wszystkich »w danych wzajemnych relacjach« jest niezbędne do wypełniania pewnych indywidualnych potrzeb każdego z osobna” (1951, s. 167). Ta definicja nie tylko charakteryzuje, czym jest grupa społeczna, lecz także przybliża przyczyny, dla których ludzie łączą się w konkretne zbiorowości. Jednostki tworzące grupę budują ją w jakimś określonym celu i z dużym prawdopodobieństwem można przypuszczać, że cel ten będzie związany także z ich indywidualnymi dążeniami. Niektórzy socjologowie (Malinowski 2000; Linton 2000) uważają, że tym, co determinuje wszystkie działania jednostki, a więc również motywuje ją do tworzenia, bądź uczestnictwa w grupach społecznych, są jej potrzeby. Stanowią bodziec do działania, którego wynik rozładowuje napięcie. Aby móc zrealizować swoje potrzeby z pomocą grupy, jednostka komunikuje się z jej członkami i w ten sposób są ustalane wspólne cele (wartości autoteliczne dla grupy). Wartości instrumentalne są tym, co umożliwia realizację wyznaczonych kierunków zbiorowych dążeń. Jed- nostka, można by rzec, działa w atmosferze wzorów kulturowych, które dostarczają jej informacji o tym, jak postrzegać świat, grupę oraz w jaki sposób realizować grupowo założone cele (Flis 1998, s. 53)8. Nie tylko podobne dążenia budują wspólnotę, lecz także sieć zależ- ności, a tym samym różne rozkłady ról. Według teorii socjologicznych związanych ze szkołą funkcjonalistyczną, role to zbiór pewnych oczeki- wań społecznych, które jednostka powinna przyjąć i wypełniać. Z punk- tu widzenia teorii interakcjonistycznych, role społeczne są przeżywane i wykonywane twórczo. Każda osoba, która podejmuje się konkretnej roli, odgrywa ją w sposób sobie właściwy (Giddens 2005, s. 51). Korzysta z uprzednio nabytej wiedzy i doświadczeń, ustala jej kształt w interakcji 8 Artykuł Andrzeja Flisa Antropologiczna koncepcja grup pierwszy raz był wydany w 1979 roku. 2.1. Grupa społeczna 41 społecznej. Człowiek odgrywa w życiu wiele ról społecznych. Mogą one pozostawać w konflikcie, czy to ze sobą, czy też z osobowością i pogląda- mi jednostki. Istnieje tak zwany model dramaturgiczny, w którym życie społeczne jest ujmowane jako sceniczna gra aktorów odgrywających swoje role (Goffman 2000). Jakkolwiek by traktować role odgrywane przez człowieka, stanowią one podstawową formę jego ekspresji zarówno społecznej, jak i osobistej. W związku z istnieniem ról człowiek zajmuje określoną p o z y c j ę s p o ł e c z n ą definiowaną jako „położenie, »miejsce« jednostki w obrę- bie systemu podrzędności, nadrzędności i współzależności (pośredniej i bezpośredniej), występującego w danej grupie, wyznaczone przez jej funkcję pełnioną w tej grupie” (Flis 1998, s. 55). Człowiek potrzebuje grupy, jednak jego funkcjonowanie w danej zbiorowości jest regulowane w określony sposób. Dzięki prawom jednostka zyskuje określony status społeczny, obowiązki natomiast wiążą się z normami, ale i sankcjami (Flis 1998, s. 56). Do powstania grupy przyczyniają się zatem nie tylko czynniki pozy- tywne z punktu widzenia subiektywnych odczuć jej członków. Przymus i naciski strukturalne czynią z jednostki istotę społeczną. Jak dowodzi Jacek Szmatka, jest tylko złudzeniem, że aktywności podejmowane przez ludzi są samodzielne i całkowicie wolne. W istocie stanowią one efekt oddziaływań wzajemnych interakcji oraz efekty wpływów grup społecz- nych na zaangażowaną w nie jednostkę (Szmatka 2007, s. 43). Wydaje się jednak wysoce nieprawdopodobne, by jedynie negatywnie nacechowane elementy (przymus, sankcje) mogły być powodem tworze- nia grup społecznych. Większość działań człowiek podejmuje dla poprawy swojej sytuacji, aby wytworzyć coś nowego, uzyskać poczucie satysfakcji, słowem – dąży do przyjemności, a unika przykrości. Podobnie rzecz się ma z grupami społecznymi, których ważnym, jeśli nie podstawowym, celem jest zaspokojenie potrzeb afiliacyjno-emocjonalnych ich członków. Wła- śnie nadzieja pozytywnych interakcji, sprowadzana przez niektórych ba- daczy do poszukiwania okazji do bycia nagradzanym, jest tym, na co liczą ludzie, gromadząc się w konkretne zbiorowości (Szmatka 2007, s. 166). Zaspokojenie potrzeb emocjonalnych jest ważnym, ale nie jedynym elementem wpływającym na tworzenie się struktury socjometrycznej, uważanej przez badaczy za czynnik warunkujący powstawanie grup społecznych. Teorie socjometryczne wskazują na istotę atrakcyjności interpersonalnej, która ma niebagatelne znaczenie – najpierw przy ocenie drugiego człowieka, następnie przy tworzeniu trwałych więzi. 42 2. Etos – zagadnienia pozostające w obszarze tematycznym Jednak aby móc dostrzec atrakcyjność i aby więź mogła powstać, ko- nieczna jest bliskość fizyczna osób. Kolejny warunek, o którym mówi autor, to „podobieństwo postaw” (Szmatka 2007, s. 167). Nawet jeśli ludzie mają możliwość długotrwałego, bliskiego kontaktu, ale istotnie różnią się, szczególnie ze względu na ukryte, wewnętrzne cechy, więź może się nie wytworzyć. Istotnym elementem wzajemnych kontaktów jest r o d z a j ko m u- nikowania się. Ma on wpływ między innymi na rozwiązywanie kon- fliktów, jest związany lub nawet bezpośrednio zależny od typu przy- wództwa panującego w grupie. Jeżeli komunikowanie się ma charakter łańcucha, jest to grupa mniej scentralizowana, a więc charakteryzująca się bliższymi relacjami między jej członkami. Struktura zwana kołem w grupach naznaczonych silną centralizacją władzy, a więc i kontrolą procesu komunikowania się, sprawia, że relacje międzyludzkie nie są już tak bliskie (Mazur 1998, s. 262). Zmniejsza to spójność grupy, co powoduje spadek „stopnia nasilenia relacji” między jej członkami (Ol- brycht 1987, s. 144). Nie jest to zapewne pozytywne zjawisko dla żadnej zbiorowości szczególnie ze względu na to, że spójność jest gwarantem trwania grupy. Istnieją tak zwane struktury punitywne „tworzące sieci nacisków”, których zadaniem jest właściwe rozwiązywanie problemów, a zwłaszcza konfliktów wewnątrzgrupowych (Szmatka 2007, s. 176). O ile pewne formy presji społecznej mają duże znaczenie dla trwałości gru- py, o tyle nadmierne wykorzystywanie nacisku może wywołać zupełnie przeciwny efekt. Członkowie grupy przestają czuć się jednostkami auto- nomicznymi i w związku z tym coraz mniej identyfikują się z wcześniej wybraną zbiorowością. Każda grupa o konkretnie nakreślonych celach istnienia posiada sys- tem aksjonormatywny, na który składają się: – system wartości – zawierający informację do czego, w jakim kie- runku dany zespół osób dąży; – system normatywny – mówiący o tym, w jaki sposób grupa będzie się starała osiągnąć wyznaczone cele, a jakie sposoby są niedopusz- czalne (Flis 1998, s. 54). Znaczenie wartości i norm jest zatem bardzo szerokie, jednak tyl- ko „intencjonalne nastawienie skierowane ku określonym wartościom” (Chrobak 1992, s. 19) może świadczyć o świadomym udziale jednostki w działaniach zbiorowości, a więc i o pełnej doń przynależności. Jak to już wyżej wykazano, grupy społeczne są zorganizowane w okre- ślony sposób, pełnią także konkretne funkcje, które można podzielić na: 2.1. Grupa społeczna 43 – funkcje wobec szerszej całości społecznej; – funkcje wobec swoich członków (wkład grupy w redukcję ich potrzeb). Jednak zbiorowości mogą być w różnym stopniu funkcjonalne lub dysfunkcjonalne wobec ogółu społeczności lub każdego z ich członków. Grupa może zaspokajać pojedyncze potrzeby swoich członków, a realizację innych potrzeb może blokować. Dokonuje się również różnorodnego podziału grup, ze względu na ich cechy i właściwości. Autorka niniejszej pracy dokonała klasyfika- cji, w wyniku której wyłoniono następujące kryteria podziału grup ze względu na ich: – liczebność – grupy małe/bezpośrednie i duże/dominujące; – stopień formalizacji – grupy formalne, nieformalne, otwarte, zamknięte, wtórne, pierwotne; – cel powołania, wybrania – grupy eksperymentalne, kontrolne, statystyczne; – cel istnienia – grupy nacisku, interesu, odniesienia, terapeutyczne; – pochodzenie członków – grupy etniczne, rasowe, pochodzeniowe; – znaczenie – grupy mniejszościowe, większościowe; – odbiór grupy – grupy obce, własne, odniesienia, zewnętrzne; – kryterium doboru członków – grupy rówieśnicze, pracy, wiekowe; – miejsce zamieszkania/przebywania członków – grupy lokalne (por. Marshall 2004, s. 110–111; Olechnicki, Załęcki 1997, s. 72–75). Powyższe kryteria wskazują na istnienie pewnych wspólnych cech wszystkich grup społecznych, choć ich podział bywa różny. Niemniej jednak już w momencie powstawania każdej zbiorowości podstawowym elementem, wytyczną jej działania, jest cel oraz wzor y kulturowe bę- dące „obiegową, standardową wiedzą członków grupy dotyczącą sposobu realizacji celu” (Flis 1998, s. 56). Pozwalają one osobom stowarzyszonym rozumieć i definiować świat w stosunkowo jednolity sposób. Można są- dzić, że wzory kulturowe są bardzo istotne dla spójności grupy, także dla jej tożsamości. Są pewnym uzgodnionym sposobem widzenia rzeczywisto- ści wpływającym na zachowanie jednostek, które dzięki tym kulturowym drogowskazom jest jednolite nawet bez konieczności uciekania się do sankcji. Elementami odnoszącymi się do zachowania jednostek w grupie i poza nią są n o r m y s p o ł e c z n e związane bezpośrednio z pewnymi formami nacisku. O ile normy społeczne wpływają na zachowania człon- ków grupy, o tyle wzorce kulturowe regulują sposób widzenia świata (Flis 1998, s. 56). 44 2. Etos – zagadnienia pozostające w obszarze tematycznym Jacek Szmatka traktuje temat nieco szerzej, mówiąc o ku l t u r z e grupy, na którą składają się systemy wartości i norm, etyka pracy, sfera związana z komunikowaniem się (specyficzny język), filozofia stosunków wewnątrzgrupowych (2007, s. 176). Wzory kulturowe stanowią pewne utrwalone sposoby myślenia, podczas gdy kultura grupy obejmuje również sankcje związane ze sposobem zachowania jej członków. Sankcje mają uniemożliwić osłabienie spójności grupy, a także pomagają w osiągnięciu sformułowanych lub nawet nieświadomych celów. Temat dotyczący kulturowych czynników tworzących grupę społeczną jest istotnie związany z jej etosem, który stanowi główny przedmiot ni- niejszej pracy. Istnieje wiele elementów i cech charakterystycznych grup społecznych, fenomen etosu odnosi się szczególnie do sfery kulturowej ze względu na swe powiązanie z dziedziną wartości oraz stylów życia. Jak zaznaczono wyżej, są różne cele i motywacje tworzenia grup spo- łecznych, stąd też i różne typy tych zbiorowości. Grupom etosowym, będącym tematem następnego podrozdziału, przypisuje się szczególne funkcje kulturotwórcze (Chrobak 1992; Ossowska 1969). 2.2. Grupa etosowa typem grupy społecznej Tadeusz Szawiel jako jeden z pierwszych autorów w Polsce wskazuje na niewystarczalność pojęcia grupy społecznej do opisania wszystkich celowo tworzących się zbiorowości ludzi (1982). Swój artykuł Struktura społeczna i postawy a grupy etosowe napisał na początku lat osiemdziesiątych, ale jego treść, a szczególnie samo wyjaśnienie pojęcia, jest nadal bardzo aktualne. Autor wypowiada się krytycznie na temat badania postaw jako fenomenu zależnego od struktury społecznej. Przeciwstawia je podejściu związanemu z identyfikacją grup etosowych. Szawiel uważa, i autorka niniejszej publikacji to przekonanie podziela, że istnieje wiele czynników, które są silnie związane ze społeczną stratyfikacją, a nie poddają się iden- tyfikacji czy wyizolowaniu na potrzeby badań. Ponadto związek między takimi zmiennymi, jak dochód, prestiż, wykształcenie, był, zgodnie ze stanem ówczesnych badań w Polsce, słabszy niż w wielu innych krajach (Szawiel 1982, s.160), co tym bardziej potwierdzało niecelowość badania postaw w odniesieniu do struktury społecznej. Nie jest także możliwe jednoznaczne wykazanie wpływu postawy na zachowanie człowieka. Z wyżej wymienionych powodów, a także ze względu na niewystar- czający zakres znaczeniowy terminu grupa społeczna, Szawiel decy- duje się na wyodrębnienie i próbę zdefiniowania pojęcia grupy etosowej.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Etos nauczycieli - mit czy rzeczywistość?
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: