Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00294 007532 13277204 na godz. na dobę w sumie
Etyczne aspekty działalności badawczej w naukach empirycznych - ebook/pdf
Etyczne aspekty działalności badawczej w naukach empirycznych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 264
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1063-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Prezentowana książka jest przekrojowym spojrzeniem na problemy moralne, jakie mogą rodzić się w związku z prowadzeniem badań laboratoryjnych, z dokumentacją i publikacją wyników tych badań, a także z projektowaniem i testowaniem obiektów technicznych do tych badań niezbędnych. Oprócz prezentacji w pewnym sensie klasycznych kwestii etycznych, odnoszących się do pełnego cyklu badawczego, zawiera ona próbę analizy nowych problemów moralnych, jakie rodzą się w związku z upowszechnieniem narzędzi badawczych opartych na technikach informacyjnych.

Przeznaczona jest przede wszystkim dla studentów i doktorantów wydziałów technicznych i przyrodniczych, ale w dużej części może być użyteczna także dla osób studiujących na kierunkach medycznych i socjologiczno-psychologicznych, czy nawet ekonomicznych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ETYCZNE ASPEKTY DZIAŁALNOÂCI BADAWCZEJ W NAUKACH EMPIRYCZNYCH ETYCZNE ASPEKTY_OK_1:Layout 2 10/3/11 11:24 AM Page 1 Ro man Z. Mo raw ski jest pro fe so rem na uk tech nicz nych, za trud nio nym na sta - no wi sku na uczy cie la aka de mic kie go w In sty tu cie Ra dio elek tro ni ki na Wy dzia le Elek tro ni ki i Tech nik In for ma cyj nych Po li tech ni ki War szaw skiej. Od czter dzie stu lat pro wa dzi in ter dy scy pli nar ne pra ce ba daw cze w dzie dzi nie me tro lo gii, czy li na uki o po mia rach. Spe cja li zu je si´ w cy fro wej ob rób ce da nych po mia ro wych; ostat nio je go za in te re so wa nia ba daw cze kon cen tru jà si´ na prze twa rza niu da nych w spek tro fo to me trycz nych ana li za to rach ˝yw no Êci. Od pi´ ciu lat, oprócz wy kła dów z przed mio tów tech nicz nych, pro wa dzi za j´ cia do ty czà ce ety ki ba daƒ na uko wych dla stu den tów i dok to ran tów Po li tech ni ki War szaw skiej oraz dla stu den tów z in nych uczel ni eu ro pej skich uczest ni czà cych w pro gra mie ATHENS. Ła two byç uczci wym, gdy to si´ opła ci, trud niej – gdy trze ba za to za pła ciç utra - tà ma jàt ku, lu kra tyw nej po sa dy, czy po dzi wu bliê nich. Do ty czy to tak ˝e dzia łal - no Êci na uko wej. Ksià˝ ka ta jest prze kro jo wym spoj rze niem na pro ble my mo ral ne, ja kie mo gà ro dziç si´ w zwiàz ku z pro wa dze niem ba daƒ la bo ra to ryj - nych, z do ku men ta cjà i pu bli ka cjà wy ni ków tych ba daƒ, a tak ˝e z pro jek to wa - niem i te sto wa niem obiek tów tech nicz nych do tych ba daƒ nie zb´d nych. Oprócz pre zen ta cji w pew nym sen sie kla sycz nych kwe stii etycz nych, od no szà cych si´ do peł ne go cy klu ba daw cze go, za wie ra ona pró b´ ana li zy no wych pro ble mów mo ral nych, ja kie ro dzà si´ w zwiàz ku z upo wszech nie niem na rz´ dzi ba daw - czych opar tych na tech ni kach in for ma cyj nych. Prze zna czo na jest przede wszyst - kim dla stu den tów i dok to ran tów wy dzia łów tech nicz nych i przy rod ni czych, ale w du ˝ej cz´ Êci mo ˝e byç u˝y tecz na tak ˝e dla osób stu diu jà cych na kie run - kach me dycz nych i so cjo lo gicz no -psy cho lo gicz nych, czy na wet eko no micz nych. E T Y C Z N E A S P E K T Y D Z I A Ł A L N O  C I B A D A W C Z E J . . . ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Etyczne aspekty_str. tyt.:Layout 3 10/1/11 2:50 PM Page 1 ETYCZNE ASPEKTY DZIAŁALNOÂCI BADAWCZEJ W NAUKACH EMPIRYCZNYCH ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Etyczne aspekty_str. tyt.:Layout 3 10/1/11 2:50 PM Page 2 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Etyczne aspekty_str. tyt.:Layout 3 10/1/11 2:50 PM Page 3 Roman Z. Morawski ETYCZNE ASPEKTY DZIAŁALNOÂCI BADAWCZEJ W NAUKACH EMPIRYCZNYCH ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci projektu książki Barbara Chyrowicz Zbigniew Szawarski Projekt okładki i stron tytułowych Zbigniew Karaszewski Redaktor prowadzący Szymon Morawski Redakcja i indeks Anna Matysiak Redakcja techniczna Zofia Kosińska Korekta Elżbieta Michniewicz Skład i łamanie Dariusz Górski Podręcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2011 © Copyright by Roman Z. Morawski, Warszawa 2011 ISBN 978–83–235–0977–6 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00–497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 http:// www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy: tel. (0 48 22) 55 31 333 e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: http://www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie I ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== SPIS TREŚCI PRZEDMOWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 1. WPROWADZENIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 1.1. Społeczny kontekst powstania książki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 1.2. Merytoryczny zakres książki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 2. ELEMENTY METAETYKI I ETYKI OGÓLNEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 2.1. Pojęcia podstawowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 2.2. Wybrane koncepcje etyki zachodniej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 2.3. Etyka a inne obszary aktywności społecznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 3. OGÓLNE ZASADY DOKONYWANIA WYBORÓW MORALNYCH . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 3.1. Dylemat moralny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 3.2. Wybrane schematy myślenia etycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 3.3. Teoria decyzji a myślenie etyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 4. EPISTEMOLOGICZNE TŁO ETYKI BADAŃ NAUKOWYCH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 4.1. Pojęcia podstawowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 4.2. Kwestia prawdy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 4.3. Metoda naukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 4.4. Modelowanie matematyczne i pomiar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 5. SYSTEM WARTOŚCI ZWIĄZANYCH Z NAUKĄ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 5.1. Typologia wartości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 5.2. Konflikty wartości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .105 6. OGÓLNE ZAGADNIENIA ETYKI BADAŃ NAUKOWYCH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .112 6.1. Założenia metaetyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .112 6.2. Typologia naruszeń etycznych i ich przyczyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .115 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Etyczne aspekty działalności badawczej w naukach empirycznych 6.3. Ewolucja etyki badań naukowych w XX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .119 6.4. Wybór problematyki badawczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .120 6.5. Wybór metodyki prowadzenia badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .125 7. ETYCZNE ASPEKTY EKSPERYMENTOWANIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .130 7.1. Typologia naruszeń etycznych związanych z eksperymentowaniem . . . . . . . . . .130 7.2. Eksperymentowanie na ludziach i zwierzętach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .131 7.3. Zbieranie i obróbka danych eksperymentalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .137 7.4. Techniczna infrastruktura eksperymentowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .143 8. ETYCZNE ASPEKTY PROCESÓW INFORMACYJNYCH W BADANIACH NAUKOWYCH 147 8.1. Proces informacyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .147 8.2. Prowadzenie dyskusji naukowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .150 8.3. Publikowanie wyników badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .157 8.4. Recenzowanie prac naukowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .171 8.5. Wnioskowanie o środki na badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .175 9. PRAWNE I ETYCZNE ASPEKTY OCHRONY WŁASNOŚCI INTELEKTUALNEJ . . . . . . . . .178 9.1. Pojęcia podstawowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .178 9.2. Prawo autorskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .182 9.3. Prawo patentowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .192 9 .4. Krytyka prawnej ochrony własności intelektualnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .200 9.5. Przyszłość prawnej ochrony własności intelektualnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .209 10. ETYCZNE ASPEKTY UŻYTKOWANIA TECHNIK INFORMACYJNYCH . . . . . . . . . . . . .216 10.1. Techniki informacyjne w dobie globalizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .216 10.2. Zarys problematyki etycznej związanej z technikami informacyjnymi . . . . . . .218 10.3. Techniki informacyjne w praktyce badawczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .223 10.4. Netykieta, czyli etyka internetu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .229 11. PRZYSZŁOŚĆ ETYKI BADAŃ NAUKOWYCH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .239 11.1. Etyka badań technonaukowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .239 11.2. Edukacja w zakresie etyki badań naukowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .243 SPIS CYTOWANYCH ŹRÓDEŁ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .247 INDEKS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .256 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== PRZEDMOWA Drogi Czytelniku, oddaję w Twoje ręce wynik swoich przemyśleń na temat etycznych aspektów funkcjonowania środowiska naukowego. Rodziły się one w  ciągu czterdziestu lat mojej pracy akademickiej w  dziedzinie metrologii (czyli nauki o  pomiarach) i  jej zastosowań w  elektronice i  telekomunikacji, w  fizyce i  chemii, w  biologii i  medycynie, a  także w  ochronie środowiska i  technologii żywności. Zapisane zostały jednak dopiero w  ciągu ostatniego roku, po pięciu latach doświadczeń dydaktycznych i systematycznej konfron- tacji z literaturą przedmiotu, głównie w języku angielskim i polskim, ale także w  języku niemieckim, francuskim, hiszpańskim i  włoskim. Starałem się tę literaturę przywołać nawet wtedy, gdy pewne obserwacje poczyniłem – czy do pewnych wniosków doszedłem – niezależnie. Sądzę, że wzmacnia to ich wagę, ponieważ w jakimś stopniu je obiektywizuje. Drogi Czytelniku, poważyłem się na napisanie tej książki, nie mając żad- nych formalnych kwalifikacji ani w  dziedzinie etyki, ani w  zakresie innej dyscypliny filozoficznej. Uczyniłem to w przekonaniu, że etyka badań nauko- wych jest interdyscypliną łączącą filozofię z nauką i techniką, a w związku z tym naturalnym źródłem jej inspiracji jest zarówno filozofia, jak i praktyka badawcza. Moja praktyka badawcza dotyczy nauk technicznych i ich styku z  innymi naukami empirycznymi, dlatego zakres książki ograniczyłem do etyki prowadzenia badań w  naukach empirycznych. Historia naszej cywili- zacji pokazuje, że niekiedy i dyletanci wnosili do jej dorobku coś wartościo- wego (osobiście cenię, na przykład, muzykę rosyjskich dyletantów: Modesta P.  Musorgskiego i  Aleksandra P. Borodina), a  historia europejskiej filozofii dostarcza wielu przykładów myślicieli, którzy zainteresowania filozoficzne łączyli z pasją badawczą1. Zapytany w 2007 roku, dlaczego – mając za sobą bli- sko czterdzieści lat doświadczeń akademickich w dziedzinie nauk technicznych 1 Por. K.A. Appiah, Experiments in ethics, Harvard University Press, Cambridge (MA) – London 2008, s. 11–12. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Etyczne aspekty działalności badawczej w naukach empirycznych – podjąłem się prowadzenia zajęć z  przedmiotów dotyczących etyki badań naukowych, odpowiedziałem: „[…] obserwacja życia codziennego, życia aka- demickiego i  życia politycznego – a  zwłaszcza analiza naszych niepowo- dzeń i  klęsk we wszystkich tych dziedzinach – od dawna prowadziła mnie do wnios ku, że zwykle nie tyle brakuje nam inteligencji i  kompetencji czy sprawności, co prawdziwej mądrości, której istotą jest myślenie w kategoriach etycznych”2. Z tego też powodu napisałem tę książkę. Nadając książce tytuł Etyczne aspekty działalności badawczej w  naukach empirycznych, chciałem zasygnalizować ograniczoność swoich kompetencji w  zakresie „etyki badań naukowych”, a  jednocześnie zapowiedzieć, że będę rozpatrywał kwestie etyczne w kontekście i w powiązaniu z innymi aspek- tami badań naukowych (zwłaszcza metodologicznymi) – w przekonaniu, że sterylne wyizolowanie kwestii etycznych z kontekstu badawczego jest logicz- nie bardzo trudne, jeśli nie niemożliwe, a  praktycznie niecelowe. Etyka w nauce nie ogranicza się do przestrzegania „dobrych obyczajów” przez ludzi bezpośrednio prowadzących badania; dotyczy także podmiotów zarządzają- cych, rozdzielających fundusze, planujących i zlecających badania itp., zagad- nienia te pozostają jednak poza zakresem merytorycznym tej książki. Książka ta nie jest systematycznym opracowaniem spójnej koncepcji etyki badań naukowych, ani też nowym jej ujęciem z  punktu widzenia jakiegoś „monistycznego” sytemu etycznego: kantyzmu, utylitaryzmu czy etyki cnót. Rezygnacja z „monizmu” etycznego wynika z mojego przekonania, że: – Praktycznym celem refleksji etycznej jest rozstrzyganie kwestii moral- nych, które pojawiają się coraz częściej w praktyce badawczej w związku z narastającą złożonością procesów badawczych. – Nie istnieje system etyczny, który umożliwiałby rozstrzyganie tych kwestii w sposób niebudzący wątpliwości logicznych ani moralnych. – Każdy z  systemów etycznych, o  których czytamy w  podręcznikach historii filozofii, akcentuje jakiś istotny aspekt myślenia o moralności i – tym samym – może wzbogacić repertuar narzędzi intelektualnych, przydatnych przy praktycznym rozstrzyganiu owych kwestii. Żaden z nich jednak nie dostarcza zbioru norm szczegółowych, które można byłoby odnieść wprost do konkretnych sytuacji3. – Globalizacja nauki sprawia, że coraz częściej prowadzimy badania w  zespołach interdyscyplinarnych, międzynarodowych i  międzykul- turowych, a  w  konsekwencji – zmuszeni jesteśmy do refleksji etycz- nej uwzględniającej w  większym stopniu niż w  przeszłości różnice systemów i  hierarchii wartości moralnych członków zespołu oraz ich 2 R.Z. Morawski, Biuletyn Wydziału Elektroniki i Technik Informacyjnych PW, 2007, nr 10. 3 B. Chyrowicz, O sytuacjach bez wyjścia, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 2008, s. 399. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przedmowa 9 przekonań etycznych. W  tych warunkach istotnym instrumentem metodologicznym staje się etyka dialogu i etyka dyskursu, umożliwia- jąca podejmowanie uzasadnionych etycznie decyzji mimo tych różnic. Moje pięcioletnie doświadczenie dydaktyczne, związane z prowadzeniem zajęć z etyki badań naukowych dla studentów i doktorantów wydziałów poli- technicznych, pokazało, że istotnym źródłem powszechnej wśród młodzieży niechęci do „wdawania” się w  rozważania natury etycznej jest przekonanie o  ich bezproduktywności. Z  jednej strony bowiem ugruntowuje się pogląd, że racje etyczne są nie do pogodzenia z racjami biznesu, a nawet ogólniej – z dążeniem do sukcesu materialnego; z drugiej zaś – okazuje się, że nie sposób sformułować jednoznacznych konkluzji w  jakiejkolwiek nietrywialnej spra- wie: a to brakuje przesłanek, a to nie sposób uzgodnić założeń, a to nie sposób oprzeć się subiektywnym preferencjom... Dla kogoś, kto zakosztował intelek- tualnego komfortu rozwiązywania zadań matematycznych i  projektowania inżynierskiego, jest to rzeczywiście sytuacja bardzo frustrująca. W matema- tyce zadania niemające rozwiązania oraz zadania mające rozwiązania niejed- noznaczne nazywają się zadaniami źle postawionymi (ang. ill-posed problems). Można powiedzieć, że do tej kategorii należy większość realnych dylematów moralnych. Nigdy nie sposób osiągnąć pewności, że zostały przedstawione wszystkie argumenty przemawiające za alternatywnymi rozwiązaniami oraz przeciw nim, a gdy już nie sposób nic do zgromadzonych argumentów dodać, powstaje problem ich zważenia... Po co więc mamy się tym zajmować? Wydaje się, że przemawia za tym kilka względów praktycznych: – Choć błędnych decyzji nie da się wykluczyć, na ogół możemy poprawić ich jakość przynajmniej z  punktu widzenia skutków, które za sobą pociągają. – Uświadamiając sobie rozmaite aspekty etyczne naszego działania, możemy pozytywnie wpływać na formowanie się naszych intuicji etycznych, które odgrywają istotną rolę w  kształtowaniu naszych zachowań automatycznych. – Odbudowując w społeczeństwie przestrzeń etycznej refleksji, bez któ- rej nie może dobrze funkcjonować prawo, stwarzamy szanse na ogra- niczenie inflacji aktów normatywnych. Nie zakładam u  Czytelnika żadnego przygotowania filozoficznego. Odwołuję się i odsyłam Go do źródeł bardzo zróżnicowanych, tak pod wzglę- dem językowym i treściowym, jak i pod względem stopnia zaawansowania; przede wszystkim jednak wykorzystuję opracowania o charakterze podręcz- nikowym, w  których specjaliści od etyki ogólnej i  stosowanej dokonali już pewnej syntezy informacji na podstawie źródeł pierwotnych. Zdaję sobie sprawę, że czyni to tę książkę zupełnie nieoryginalną w sensie badawczym, ufam jednak, że pożyteczną. Jeszcze jednym ograniczeniem jest subiektywizm ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Etyczne aspekty działalności badawczej w naukach empirycznych ujęcia wynikający z tego, kim jestem w sensie zawodowym i światopoglądo- wym. Zapewne bowiem jakoś odcisnęło się to na sposobie doboru i  ujęciu materiału przedstawionego w tej książce, nawet jeśli starałem się zachować neutralność czy równowagę. Książka ta może być pomocą dydaktyczną do wykładu akademickiego zorientowanego na osiągnięcie przede wszystkim pewnych celów informacyj- nych: na poszerzenie wiadomości z  zakresu etyki ogólnej, na identyfikację problematyki etycznej związanej z prowadzeniem badań naukowych, a także – na zarysowanie metodyki analizy dylematów etycznych powstających w tym kontekście. Lektura tej książki, wraz z odpowiednimi zajęciami o cha- rakterze seminaryjnym (dyskusyjnym) towarzyszącymi wykładowi, powinna sprzyjać także rozwojowi pewnych umiejętności i nawyków w zakresie kry- tycznej analizy etycznych aspektów działalności badawczej oraz uczestnicze- nia w dyskursie etycznym. Powinna ona sprzyjać także osiągnięciu ważnych celów wychowawczych, takich jak uwrażliwienie na świat wartości moral- nych związanych z działalnością badawczą, przygotowanie do odpowiedzial- ności za etyczną jakość działalności badawczej czy przygotowanie do samo- dzielnego rozstrzygania dylematów etycznych powstających w  związku z prowadzeniem badań w dziedzinie nauk empirycznych. Uznam, że cel napi- sania tej książki został osiągnięty, jeśli Czytelnik opanuje elementy języka etyki, elementarne zasady myślenia etycznego i prowadzenia dyskursu etycz- nego, a  przede wszystkim odważy się na samodzielne poszukiwanie metod rozstrzygania konfliktów moralnych. Książka ta nie należy do modnego dzisiaj gatunku literatury poradnikowej. Nie dostarcza gotowych rozwiązań trudnych problemów ani łatwych strate- gii ich rozwiązywania. Jej lektura najprawdopodobniej w krótkiej perspekty- wie nie uprości Czytelnikowi codziennego życia; nie jest wykluczone, że je nawet skomplikuje. Na odczuwalną korzyść ma On szansę dopiero w dłuższej perspektywie, gdy rozwijając dobre nawyki moralnego namysłu, weźmie na siebie trud odczytywania, w jaki sposób ogólne zalecenia etyczne, analizowane między innymi w kolejnych rozdziałach tej książki, stosują się do konkretnych sytuacji życia naukowego4. Kończąc tę nieco przydługą „Przedmowę”, chciałbym podziękować wszyst- kim, którzy w rozmaity sposób przyczynili się do powstania książki: – profesorowi Maciejowi W. Grabskiemu – za podtrzymanie mnie w zamiarze prowadzenia wykładu Etyczne aspekty działalności badawczej w  technice dla doktorantów Politechniki Warszawskiej, a  profesorowi Stanisławowi Janeczce – za umożliwienie mi prowadzenia tego wykładu w ramach Konwersatorium Politechniki Warszawskiej; 4 Por. ibid., s. 410. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przedmowa 11 – kierownictwu Wydziału Elektroniki i  Technik Informacyjnych Politechniki Warszawskiej, a zwłaszcza docentowi Romanowi Podrazie – za włączenie zaproponowanego przeze mnie wykładu Ethical Aspects of Research and Engineering do programu studiów anglojęzycznych oraz do oferty przedmiotów dla studentów uczelni europejskich, odwiedza- jących Wydział w ramach programu ATHENS; – recenzentom projektu książki, profesor Barbarze Chyrowicz z  Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i  profesorowi Zbigniewowi Szawarskiemu z Uniwersytetu Warszawskiego – za podtrzymanie mnie w zamiarze napisania tej książki i udzielenie wskazówek, które w istotny sposób wpłynęły na jej ostateczny kształt; – mojemu synowi Sebastianowi i  jego żonie Annie – za stworzenie mi warunków do pracy twórczej pod gościnnym dachem ich pensjonatu w Wetlinie. Roman Z. Morawski ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. WPROWADZENIE 1.1. Społeczny kontekst powstania książki W szkolnym podręczniku Wiedza o etyce czytamy: „Każda dziedzina życia domaga się refleksji moralnej. Życie bowiem jest działaniem, a żadne działa- nie nie jest moralnie obojętne”5. Badania naukowe są niewątpliwie działaniem, które domaga się refleksji moralnej, ponieważ jego skutki w coraz większym stopniu wpływają na życie coraz większych zbiorowości ludzkich – w sposób pozytywny i negatywny. Nauka XXI wieku to pokaźny sektor gospodarki: sza- cuje się, że badania naukowe pochłaniają 2,5 produktu narodowego brutto takich krajów, jak USA, Wielka Brytania czy Niemcy, a  koszty działalności gospodarczej bezpośrednio związanej z badaniami w USA sięgają 6 PKB6. Nie ulega wątpliwości, że skutki funkcjonowania tego sektora w zasadniczym stop- niu zależą od tego, jakim prawem moralnym rządzi się wspólnota naukowa. Systematyczna refleksja moralna towarzyszy mieszkańcom Europy od 25  wieków, ale w  odniesieniu do nauki jej znaczenie zauważono dopiero w XIX wieku; w połowie wieku XX natomiast pojawiły się pierwsze podręcz- niki etyki badań naukowych. Zainteresowanie ideą odpowiedzialnego prowa- dzenia badań istotnie wzrosło na przełomie XX i  XXI stulecia, zwłaszcza w  USA, gdzie Office of Research Integrity, agencja rządu federalnego USA, zaczęła finansować wiele projektów badawczych i  konferencji dotyczących tego tematu, a  inna agencja rządowa National Science Foundation postawiła nowe wymagania w  tym zakresie, które przyczyniły się do wprowadzenia 5 J. Woleński, J. Hartman, Wiedza o etyce, Wydawnictwo Szkolne PWN, Warszawa – Bielsko Biała 2008, s. 12. 6 A.E.  Shamoo, D.B.  Resnik, Responsible Conduct of Research, Oxford University Press, New York 2009, s.  11. W  dalszej części książki występują odwołania do dwóch różniących się nieco wydań pracy A.E.  Shamoo, D.B.  Resnik, dlatego w  kolejnych przypisach dotyczących tej pracy podana jest data jej wydania. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Etyczne aspekty działalności badawczej w naukach empirycznych przez uczelnie odpowiednich zmian w programach kształcenia i zasadach pro- wadzenia badań naukowo-technicznych, a także – do przyjęcia przez redakcje czasopism naukowych nowych zasad publikowania7. Jest to reakcja na nara- stającą falę doniesień medialnych na temat spektakularnych przypadków nad- użyć, głównie w  obszarze badań dotyczących nanotechnologii, komórek macierzystych i prób klinicznych8. Nie oznacza to, oczywiście, że problemy etyczne pojawiły się w środowiskach naukowych dopiero ostatnio. Już w roku 1830 Charles Babbage (1791–1871), twórca pierwszej programowalnej maszyny obliczeniowej, napisał wszak książkę na temat moralnie wątpliwych praktyk w nauce brytyjskiej. Dopiero jednak ponad 150 lat później, w roku 1982, uka- zała się książka Williama Broada i Nicholasa Wade’a Betrayers of the Truth: Fraud and Deceit in the Halls of Science, która w sposób systematyczny i bezkompro- misowy obnażyła słabości moralne świata nauki. To w niej pod lupą wnikli- wych tropicieli wątpliwych praktyk badawczych znaleźli się nawet koryfeusze nauki nowożytnej, tacy jak Isaac Newton, John Dalton, Gregor Mendel, Louis Pasteur czy Robert Millikan9. Przede wszystkim jednak książka ta ukazała w jaskrawym świetle problematykę etyczną XX wieku. Po jej wejściu do obiegu informacji naukowo-technicznej z  narastającą częstotliwością zaczęły poja- wiać się publikacje, także o charakterze podręcznikowym, piętnujące spraw- ców nagannych moralnie praktyk badawczych. P r z y k ł a d: Autorzy książki Responsible Conduct of Research przytaczają długą listę skandali w obszarze badań naukowych, które wstrząsnęły amerykańską opinią publiczną w ostatnich latach. Oto trzy z nich: – W  roku 1981 doktorant Mark Spector sfabrykował dane chromatograficzne, wprowadzając do chromatografu radioaktywny fosfor podczas badania enzy- mów mających związek z inicjacją procesu rakowego.10 – W  roku 1984 w  magazynie Science opublikowany został przez Roberta Gallo i Mikulasa Popovica pierwszy artykuł na temat wirusa HIV, przedstawiający wyniki badań przeprowadzonych w National Cancer Institute. Luc Montagnier z Instytutu Pasteura, z którym Robert Gallo wcześniej współpracował, oskarżył go o kradzież wirusa. Sprawa nigdy nie została wyjaśniona do końca ze względu na brak nale- żytej staranności w prowadzeniu dzienników laboratoryjnych.11 – W roku 2006 po raz pierwszy w USA skazany został na karę pozbawienia wol- ności pracownik naukowy, profesor medycyny Eric Pochlman (University of Vermont), który dopuścił się fabrykowania i fałszowania danych w publikacjach i wnioskach o środki na badania.12 7 Ibid., s. V. 8 Ibid., s. 5. 9 Ibid., s. 140. 10 Ibid., s. 141. 11 Ibid. 12 Ibid., s. 144. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 15 Znaczenie etyki dla badań naukowych łatwiej zrozumieć, uświadamiając sobie, jaką odegrała ona rolę w  rozwoju europejskiej cywilizacji. Charles Murray w  książce Human Accomplishment13 wymienia etykę wśród metawy- nalazków ludzkości, które zadecydowały o supremacji zachodniej cywilizacji. Podobnie Philippe Nemo w książce Qu’est-ce que l’Occident?14 wskazuje na pięć „cudów”, które do tej supremacji się przyczyniły: wynalazek miasta-państwa, nauki i szkoły; wynalazek prawodawstwa, własności prywatnej i osoby; judeo- chrześcijańska rewolucja etyczna; rewolucja „papieska” wieków XI–XII i roz- wój liberalnej demokracji. Jak widać, także wśród owych „cudów” pojawia się etyka. Historiozoficzne spostrzeżenia Charlesa Murraya i Philippe’a Nemo podsuwają hipotezę, że tak jak dowartościowanie etyki miało swój udział w  rozkwicie zachodniej cywilizacji, tak jej deprecjacja może przynieść tej cywilizacji destrukcję. Jak się wydaje, na progu XXI wieku pojawiły się poważne powody do obaw. Pełzający od ponad półwiecza postmodernistyczny kryzys tradycyjnych wartości w  sposób dramatyczny objawił się – w  skali globalnej – w sferze życia codziennego, mediów i polityki, produkcji i biznesu, działalności naukowej i  technicznej. Pandemiczne naruszanie zasady „Tyle wolności, ile odpowiedzialności” spotęgowało sytuację kryzysową nie tylko w  sferze idei, jak w  drugiej połowie XX wieku, ale także w  realnym życiu: nadużywanie wolności politycznej doprowadziło do kryzysu systemów demo- kratycznych, nadużywanie wolności gospodarczej – do kryzysu gospodarki wolnorynkowej, a  nadużywanie wolności badań naukowych – do kryzysu instytucji nauki. Kluczowe znaczenie dla ich permanencji ma kryzys koncep- cji prawdy, ujawniający się zarówno w filozofii (epistemologii i metodologii nauk), jak i w praktyce życia codziennego, w coraz większym stopniu kształ- towanej przez środki społecznej komunikacji zwane mediami. Podejmowane próby przezwyciężenia kryzysu aksjologicznego poprzez uchwalanie kodeksów etyki zawodowej i wprowadzanie etyki do programów kształcenia nie przy- noszą oczekiwanych wyników. Dotyczy to także Polski, bo jak pisze Mieczysław Chorąży: Społeczeństwem naszego kraju zawładnęły głębokie patologie i  wynaturzenia. Ogólnie uznawane wartości uległy wypaczeniom i przewartościowaniu. Postępowanie godne, oparte na poszanowaniu prawdy, solidna i  kompetentna praca są często wypierane przez krętactwo, spryt, pazerne gromadzenie majątku i umiejętność szyb- kiego „urządzania się”. Wszystko ulega wycenie w dolarach, euro lub złotówkach. Te społeczne patologie zagrażają także środowiskom akademickim.15 13 C. Murray, Human Accomplishment, HarperCollins, New York 2003. 14 Wyd. pol. P.  Nemo, Co to jest Zachód?, przeł. P. Kamiński, Wydawnictwa  Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006. 15 M. Chorąży, „Złe obyczaje w nauce”, Etyka w nauce, 2003, nr 7, s. 82–91. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Etyczne aspekty działalności badawczej w naukach empirycznych Warto przy tym zwrócić uwagę na dwa zjawiska, jakie zarysowały się w sferze etosu środowisk akademickich, a mianowicie: – zanik codziennej refleksji etycznej nad praktyką badawczą i próby zastą- pienia jej regulacjami lub deklaracjami zapisanymi w formie odpowied- niego kodeksu; – wykorzystywanie kategorii etycznych w  walce o  ograniczone zasoby materialne nauki i zaszczyty. Pierwsze zjawisko wiąże się z narastającą presją efektywnościowo-ekono- miczną i dość powszechną ignorancją w zakresie „nieużytecznej” wiedzy filo- zoficzno-metodologicznej; drugie – z  przenikaniem metod biznesu, marke- tingu, „pijaru” i  walki politycznej do sfery nauki. Następujący cytat dobrze charakteryzuje sytuację we współczesnej nauce: Gra o prawdę naukową zastąpiona zostaje grą o sukces jednostkowy czy grupowy. Staje się sferą kooperacji i  rywalizacji arywistów – gotowych pracować wydajnie i rzetelnie, o ile daje im to korzyści w postaci awansów i gratyfikacji, rozgłosu i hoł- dów. Dążenie do prawdy naukowej przestaje być pojmowane jako najwyższy impe- ratyw kategoryczny etyki profesjonalnej uczonego. To, co wskazane i to, co dopusz- czalne, zostaje wyznaczone przez strategię i taktykę sukcesu, a nie logikę poznania naukowego. Sukces zaś jest sukcesem na giełdzie, gdzie gra się o premie i awanse, rozgłos i przywileje.16 Nie pozostaje to bez wpływu na młodzież naukową. Przeglądając inter- netowe listy dyskusyjne poświęcone karierom młodych w nauce, można prze- konać się, jak wysoki jest poziom frustracji wśród naukowej młodzieży, a także poziom jej niechęci lub wręcz pogardy dla naukowej starszyzny17. Doświadczenia ostatniego półwiecza – związane z umasowieniem i globali- zacją nauki oraz jej uwikłaniem w skomplikowane alianse ze światem przemy- słu, biznesu i polityki – zdają się wskazywać na pilną potrzebę wzmocnienia powiązań praktyki naukowej z epistemologią i etyką. Nauka – i ta światowa, i ta polska – znajduje się bowiem w stanie wieloaspektowego kryzysu zagra- żającego jej tożsamości i misji. Kryzys należy przy tym postrzegać – zgodnie z greckim rodowodem tego słowa (gr. krisis – punkt zwrotny) – nie tylko jako zagrożenie, ale i jako szansę: zagrożenie związane z załamaniem się systemu tradycyjnych wartości nauki oraz szansę, którą rodzi zauważalny w niektó- rych środowiskach naukowych wzrost zainteresowania problematyką moralną. Wśród wielu przyczyn kryzysu dwie, o których pisze Maciej W. Grabski18, wydają się najważniejsze. Pierwsza z nich to „utowarowienie” nauki, powodujące 16 J. Goćkowski, Ethos nauki i role uczonych, Wydawnictwo „Secesja”, Kraków 1996, s. 211. 17 Por. M.W. Grabski, „Lepperyzacja nauki”, Zeszyty Towarzystwa Popierania i Krzewienia Nauk, 2005, nr 43, s. 65–78. 18 Ibid. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 17 przeorientowanie się całych środowisk naukowych z dążenia do sukcesu par excellence naukowego na pogoń za korzyściami materialnymi, a w konsekwen- cji faktyczną prywatyzację wiedzy, która, zgodnie z najlepszą tradycją nauki, powinna stanowić dobro powszechne. Drugą przyczyną kryzysu, w którym znalazła się dzisiejsza nauka, jest upowszechnianie się w środowiskach nauko- wych postmodernistycznych aberracji polegających na podważaniu sensowno- ści metody naukowej. Nie bez znaczenia jest też fakt, że w ciągu ostatniego półwiecza problematyka badawcza rozrastała się szybciej niż zwiększały się zasoby, które społeczeństwa krajów rozwiniętych mogły przeznaczyć na naukę. W  tym czasie rosła także organizacyjna złożoność struktur badaw- czych: szybko przybywało zespołów badawczych o międzynarodowym skła- dzie, zespołów interdyscyplinarnych, zespołów powiązanych z  przemysłem i  agencjami rządowymi, zespołów działających w  strukturach sieciowych, zespołów intensywnie wykorzystujących techniki informacyjne (a zwłaszcza internet), wreszcie – zespołów łączących wiele tych cech. Wszystko to spra- wiło, że źródeł konfliktów wartości i interesów przybywało, a ubywało czasu na dyskusje metodologiczne i etyczne, które w tej sytuacji wydają się dobrem pierwszej potrzeby19. Brak takich dyskusji i autorefleksji stał się źródłem wielu błędnych decyzji dotyczących planowania i finansowania badań naukowych, a  w  konsekwencji – pośrednią przyczyną marnotrawstwa skądinąd bardzo ograniczonych (nawet w najzamożniejszych krajach świata) zasobów mate- rialnych, które na badania mogą być przeznaczone. 1.2. Merytoryczny zakres książki Książka ta dotyczy etycznych aspektów twórczej działalności w obszarze nauk empirycznych (w tym nauk technicznych): planowania badań i projek- towania eksperymentów, wymiany informacji naukowej i  technicznej oraz dokumentacji, publikacji i  patentowania wyników badań. Jest w  zasadzie poświęcona tym etycznym aspektom badań naukowych, które są wspólne dla wszystkich nauk empirycznych; w warstwie ilustracyjnej odwołuje się jednak nierzadko do kwestii specyficznych dla poszczególnych dyscyplin. Poza jej zakresem merytorycznym pozostają w  zasadzie kwestie etyczne dotyczące działań zarządczych i biznesowych związanych z prowadzeniem badań oraz kwestie etyczne dotyczące ryzyka wprowadzania nowych technologii opar- tych na wynikach badań. Te ostatnie pojawiają się niekiedy w warstwie ilu- stracyjnej, ale nie są przedmiotem systematycznej prezentacji. 19 Por. On Being a Scientist: Responsible Conduct in Research, Committee on Science, Engineering, and Public Policy (appointed by National Academy of Sciences, National Academy of Engineering, and Institute of Medicine), 2009, http://www.nap.edu/catalog/12192.html [2010.05.12], s. XI. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Etyczne aspekty działalności badawczej w naukach empirycznych Etyka badań naukowych odwołuje się do tych samych wartości moralnych, które cenimy w życiu codziennym, takich jak uczciwość, prawdomówność, szacunek dla osoby, otwartość czy obiektywizm; z tego względu jeden z roz- działów tej książki poświęcony został charakterystyce zachodniej tradycji ogólnoetycznej. Dobre praktyki badawcze, nastawione na realizację owych wartości, w sposób bezpośredni wynikają z dobrych praktyk życia codzien- nego – są jednak nieoczywiste dla laika czy początkującego naukowca; tym bardziej że w pewnym zakresie mogą być specyficzne dla dyscypliny nauko- wej20. Owym dobrym praktykom poświęcona jest większość rozdziałów tej książki. Książka zorientowana jest na rozwój narzędzi intelektualnych, użytecz- nych w rozwiązywaniu konkretnych problemów etycznych, które pojawiają się w praktyce badawczej, a nie na prezentację czy interpretację konkretnego systemu etycznego lub konkretnego kodeksu etyki zawodowej. Chodzi przy tym o  narzędzia ułatwiające podejmowanie decyzji o  istotnym wymiarze moralnym, tzn. udzielanie uzasadnionych odpowiedzi na takie pytania, jak: – Czy prowadzić badania na rzecz przemysłu zbrojeniowego? – W jakim zakresie zastąpić drogie dane rzeczywiste tanimi danymi syn- tetycznymi? nie za prace zlecone? badawczy? – Czy oszczędzać na testowaniu prototypu, aby zwiększyć wynagrodze- – W ilu artykułach opublikować wyniki badań? – Czy ryzykować odmowę finansowania, realnie wyceniając projekt Istotę podejścia metodycznego zarysowanego w tej książce można streścić w następujący sposób: – Przedmiotem naturalnej tęsknoty człowieka XXI wieku, zwłaszcza czło- wieka nauki, jest możliwość precyzyjnego przewidywania skutków swego działania, a na tej podstawie – oceny tego działania w katego- riach dobra i zła, czyli w kategoriach etycznych. Na przeszkodzie reali- zacji tej tęsknoty stają jednak liczne trudności związane z niepewnością przewidywania oraz z wyborem kryteriów oceny. – Tam, gdzie te trudności są „pomijalne”, refleksja etyczna może odwołać się do zasad etyki skutków. Tam jednak, gdzie są one „niepomijalne”, musi być oparta na innych podstawach. W pewnych obszarach może to być etyka obowiązku – tam mianowicie, gdzie przeszłe doświadcze- nie pozwoliło na skatalogowanie odpowiednich praw i  obowiązków. W wielu jednak dziedzinach, zwłaszcza w bardzo nowych dziedzinach badań, takich katalogów nie ma i decyzje trzeba oprzeć na intuicji, naj- 20 Por. ibid., s. 3. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 19 lepiej na intuicji osób „sprawdzonych” pod względem moralnym, które reprezentują pewien zbiór wartości mniej lub bardziej powszechnie uznawanych za cnoty. – We wszystkich trzech przypadkach kluczową rolę odgrywa ocena, na ile „pomijalne” lub „niepomijalne” są trudności związane z niepewno- ścią przewidywania oraz z wyborem kryteriów oceny. W jakimś stopniu na pytania te pozwala odpowiedzieć metodologia nauk empirycznych, metrologia, teoria podejmowania decyzji i  wiedza specjalistyczna z przedmiotowej dziedziny. Zawsze jednak pozostaje pewien margines subiektywizmu, który musi być poddany obiektywizacji poprzez inter- subiektywizację, czyli dyskurs członków zespołu decyzyjnego, spełnia- jący wymagania etyki dyskursu czy dialogu. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 2. ELEMENTY METAETYKI I  ETYKI OGÓLNEJ Podstawowe pojęcia etyki są tak podstawowe, że ich zdefiniowanie w sen- sie objaśnienia przy użyciu pojęć bardziej podstawowych jest wysoce proble- matyczne. Są jednocześnie na tyle abstrakcyjne, że nie powinny pozostać bez wyjaśnienia. Praktycznym sposobem złagodzenia tej trudności jest odwołanie się do kontekstów użycia tych pojęć, a tym samym pokazanie ich logicznej relacji do pojęć równie abstrakcyjnych i do ich konkretnych egzemplifikacji. Temu właśnie celowi służy w istocie cały ten rozdział, choć explicite wskazuje na to tylko tytuł jego pierwszego podrozdziału. Pojęcia etyczne, takie jak „dobry” czy „zły”, angielski filozof moralności Bernard Williams (1929–2003) nazwał rozrzedzonymi, ponieważ są one na tyle ogólne, że wypełnienie ich konkretną treścią może dokonać się dopiero na gruncie określonej koncepcji etycznej21. Dyrektywa „trzeba maksymalizować dobro” staje się bowiem zro- zumiała dopiero po wyjaśnieniu, czym jest owo dobro: inaczej należy postę- pować, jeśli tym dobrem jest wyłącznie szczęście doczesne, a inaczej, jeśli jest nim życie wieczne. Z tego względu w podrozdziale 2.2 przedstawione zostały – z  konieczności w  sposób encyklopedyczny – wybrane koncepcje etyczne, jakie pojawiły się w  historycznym rozwoju kultury zachodniej. Podrozdział 2.3 jest natomiast próbą ulokowania etyki na mapie dyscyplin filozoficznych i nauk szczegółowych. Cały rozdział ma więc charakter rozbudowanej odpo- wiedzi na pytanie o to, czym jest etyka. 2.1. Pojęcia podstawowe 2.1.1. Dobro, wartość, moralność Pojęcie dobra starożytni Grecy odnosili początkowo do mienia, majątku i korzyści materialnych; dopiero z rozwojem filozofii nabrało ono znaczenia bardziej abstrakcyjnego, obejmującego wszystko to, co jest w jakiś sposób poży- 21 J. Baggini, P.S. Fosl, Przybornik filozofa – Kompendium metod i pojęć etycznych, przeł. D. Cha- brajska, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 2010, s. 240–241. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Elementy metaetyki i etyki ogólnej 21 teczne, cenne czy korzystne, a więc także pomyślność, powodzenie, szczęście czy cnotę22. Natura dobra jest przedmiotem sporów filozoficznych, dotyczą- cych zarówno sposobu jego istnienia i trwałości, jak i możliwości jego zdefinio- wania23. Brytyjski filozof George E. Moore (1873–1958) twierdził na przykład, że dobro poznajemy w sposób intuicyjny, tak jak poznajemy, czym jest okreś- lony kolor, i choć potrafimy sformułować wiele sensownych wypowiedzi na temat dobra, to żadna z nich nie stanowi jego definicji24. A skąd bierze się w nas owa intuicja, czyli zdolność szybkiego i bezpośredniego pojmowania dobra? Wydaje się, że jej źródłem jest – z jednej strony – w sposób trwały zapisana pamięć doświadczeń ewolucyjnych dziedziczona po przodkach, z drugiej zaś – mniej trwała pamięć doświadczeń socjalizacji, akumulowanych w różnych strukturach mózgowych od chwili urodzenia. Nasza świadomość zawartości jednej i drugiej pamięci jest ograniczona, ale to nie oznacza, że nie odgrywa ona istotnej roli w  naszym życiu, ujawniając się w  zachowaniach instynk- townych i  w  procesach poznania, które zwykliśmy nazywać intuicyjnymi. Już w XVII wieku zarysowała się tendencja do ograniczenia pojęcia dobra w  jego abstrakcyjnym (metafizycznym) rozumieniu do dobra moralnego, a w wieku XIX pojęcie to zaczęto, głównie za sprawą filozofów niemieckich, zastępować pojęciem wartości. Przez „wartość” rozumie się zwykle to, co cenne, co jest przedmiotem naszych pragnień lub dążeń, co zaspokaja nasze potrzeby, albo też to, co być powinno. Jak pisze Mieczysław  A.  Krąpiec: „Słowo ‘wartość’ rozumiemy spontanicznie, w kontekście używanego języka, chociaż w różnych dziedzinach życia (gospodarka, polityka, etyka, psycholo- gia, nauka) jest ono płynne aż do granic wieloznaczności [...]”25. Filozofowie spierają się o to, w jaki sposób poznaje się wartości i w jaki sposób one istnieją. P r z y k ł a d: Zwolennicy orientacji filozoficznej zwanej naturalizmem przyjmują, że istnieje wyłącznie rzeczywistość materialna (natura), a rzeczywistość duchowa nie istnieje, albo jest sprowadzalna do natury. Na gruncie naturalizmu, który ogół zja- wisk tłumaczy działaniem praw przyrody, wartość jest immanentną cechą przed- miotu wartościowego (np. piękno jest cechą dzieła sztuki), zbliżoną do jego cech poznawalnych empirycznie (np. koloru). Przeciwnicy naturalizmu, postulujący odmienność metod prowadzenia badań w naukach społecznych i humanistycznych od metod stosowanych na gruncie nauk przyrodniczych, negują możliwość objaś- nienia wartości wyłącznie prawami natury.26 22 P. Sajdek, „Dobro”, Powszechna Encyklopedia Filozofii, http://ptta.pl/pef/index.php?id=hasla- _d lang=pl [2011.06.06]. 23 S.  Jedynak (red.), Mały słownik etyczny, Oficyna Wydawnicza Branta, Bydgoszcz 1999, s. 56–57. 24 J. Baggini, P.S. Fosl, Przybornik etyka – Kompendium metod i pojęć etycznych, przeł. P. Borkow- ski, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 2010, s. 46. 25 M.A.  Krąpiec, „Wartość”, Powszechna Encyklopedia Filozofii, http://ptta.pl/pef/index.php?i- d=hasla_d lang=pl [2011.06.06]. 26 Por. M. Lisak, Elementy etyki w zawodzie architekta, Wydawnictwo Politechniki Poznańskiej, Poznań 2006, s. 17. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 Etyczne aspekty działalności badawczej w naukach empirycznych Moralność (od łac. moralis = obyczajowy) – to zbiór funkcjonujących w społeczeństwie poglądów i przekonań wpływających na relacje międzyludz- kie. Ze względu na trudność wskazania jednoznacznego kryterium, według którego zalicza się pewne zjawiska społeczne i świadomościowe do kategorii zjawisk moralnych, trudno ściślej zdefiniować moralność27. Podaną definicję można jednak uzupełnić stwierdzeniem, że podstawowymi elementami moral- ności są nakazy i zakazy, wzory osobowe i ideały (moralne), które służą regu- lacji stosunków między jednostką a jednostką, między jednostką a grupą spo- łeczną, a także między grupami społecznymi. Moralność stanowi więc część zbioru mniej lub bardziej uświadomionych zasad i inspiracji, którymi w swoim postępowaniu kieruje się człowiek – część umożliwiającą mu odróżnianie tego, co słuszne, od tego, co niesłuszne, i tego, co dobre, od tego, co złe28. Normy moralne – to imperatywne składniki systemów etycznych i moral- ności, przybierające postać nakazów i  zakazów. Ze względu na uzasadnia- nie dzieli się normy na kategoryczne, podawane bez uzasadnienia i obowią- zujące bezwarunkowo (np. „nie zabijaj”), oraz hipotetyczne, uzasadniane poprzez wskazanie celu, któremu mają służyć, i  obowiązujące pod warun- kiem zaakceptowania tego celu (np. „nie kłam, jeśli nie musisz tego czynić ze względu na swoje bezpieczeństwo”)29. Na podstawie norm formułowane są oceny moralne. Oceny i  normy moralne są równoważne w  tym sensie, że to, co dobre, jest wymagane moralnie, a  to, co wymagane moralnie, jest dobre30. Normy moralne wskazują, jak człowiek powinien postępować, przy czym zasadniczą sankcją moralną jest wewnętrzne przekonanie o  słuszno- ści bądź złu moralnym czynu, czyli świadomego i  dobrowolnie podjętego działania człowieka31. 2.1.2. Etyka Etyka (od gr. ethos = obyczaj, zwyczaj) – to dyscyplina filozoficzna zorien- towana na tworzenie teorii moralności. Stosunek etyki do moralności jest więc taki jak stosunek fizyki do zjawisk fizycznych: „[...] moralność jest to fakt społeczny, polegający na tym, że ludzie postępują (z  uwagi na dobro i  zło moralne) tak, a  nie inaczej, zaś etyka to zbiór wskazań, jak mają postępo- wać”32. Celem dociekań etycznych jest poszukiwanie sposobów odróżniania tego, co dobre, od tego, co złe; tego, co słuszne, od tego co niesłuszne; tego, 27 S. Jedynak (red.), Mały słownik etyczny, s. 166–167. 28 Por. M. Lisak, Elementy etyki w zawodzie architekta, s. 7. 29 Por. S. Jedynak (red.), Mały słownik etyczny, s. 181–182. 30 J. Woleński, J. Hartman, Wiedza o etyce, s. 19. 31 Por. M. Lisak, Elementy etyki w zawodzie architekta, s. 13. 32 J. Woleński, J. Hartman, Wiedza o etyce, s. 19. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Elementy metaetyki i etyki ogólnej 23 co uczciwe, od tego, co nieuczciwe; tego, co odpowiedzialne, od tego, co nie- odpowiedzialne; tego, co dopuszczalne (a nawet obowiązkowe), od tego, co niedopuszczalne. Przedmiotem refleksji etycznej jest działanie ludzkie, jako przyczyna moralnego dobra i  zła oraz sprawca tego działania – cechy jego charakteru i  stany wewnętrzne towarzyszące działaniu33; etyka zajmuje się bowiem odwiecznymi kwestiami dotyczącymi obowiązku, honoru, uczciwo- ści, cnoty, sprawiedliwości i dobrego życia34. W języku potocznym słowo „etyka” bywa używane w znaczeniu słowa „moralność”, np. w  zdaniu: „Etyka pana A. pozostawia wiele do życzenia”, wypowiedzianym w związku z moralnie wątpliwym zachowaniem pana A. Zwrot „etyka Kanta” jest z kolei skrótem myślowym oznaczającym „system etyczny stworzony przez Immanuela Kanta”. Spotykane są jeszcze inne oboczne znaczenia pojęcia etyki, np. sposób podejścia do podejmowania nie- obojętnych moralnie decyzji czy zbiór istotnych moralnie cech charakteru35. Treść pojęcia „etyka” wyjaśniają bliżej następujące rozróżnienia szczegól- nych przypadków etyki: – etyka opisowa (nazywana także etologią) zajmuje się opisywaniem i wyjaśnianiem zjawisk (faktów) moralnych w kategoriach filozoficz- nych, natomiast etyka normatywna (nazywana niekiedy etyką właś- ciwą) – filozoficzną analizą norm i ocen moralnych; – etyka ogólna uprawiana jest bez wskazania dziedziny zastosowań, nato- miast etyka stosowana koncentruje się na wybranym obszarze zasto- sowań, w szczególności związanym z określonym zawodem (lekarza, naukowca, polityka itp.); – etyka indywidualna dotyczy stosunku pojedynczego człowieka do innego człowieka lub do grupy ludzi, natomiast etyka społeczna – stosunku grupy ludzi do pojedynczego człowieka lub do innej grupy ludzi. Etyka normatywna, wychodząc z przyjętych (zaakceptowanych) na wstę- pie założeń natury filozoficznej (w  szczególności – założeń antropologicz- nych), konstruuje i uzasadnia systemy norm (zasad i reguł) moralnych; klu- czową rolę odgrywają przy tym rozważania dotyczące wyboru dobra najwyższego (łac. summum bonum) i hierarchii innych wartości36. Owe założe- nia, zewnętrzne względem systemu etycznego, są przedmiotem zaintereso- wania metaetyki – drugiego, obok etyki, składnika filozofii moralnej. 33 Por. A Guide to Teaching the Ethical Dimensions of Science, Online Ethics Center for Engineer- ing, National Academy of Engineering, 2006, www.onlineethics.org/Education/precollege/science- class/sectone.aspx [2010.04.23]. 34 A.E.  Shamoo, D.B.  Resnik, Responsible Conduct of Research, Oxford University Press, New York 2002, s. 10. 35 A.E. Shamoo, D.B. Resnik, Responsible Conduct of Research, 2009, s. 14. 36 S. Jedynak (red.), Mały słownik etyczny, s. 78. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 Etyczne aspekty działalności badawczej w naukach empirycznych 2.1.3. Metaetyka Metaetyka (od gr. meta = po, poza + ethos = obyczaj, zwyczaj) zajmuje się filozoficzną analizą norm i ocen moralnych37; głównie – logiczną analizą języka etyki i jej metodologią, a w szczególności kwestią znaczenia i funkcji orzeczników etycznych (takich jak „dobry”, „słuszny”, „powinny”) oraz logicznym statusem ocen i norm moralnych, zagadnieniem prawdy w etyce i metodami uzasadniania norm i ocen moralnych38. P r z y k ł a d: Oto typowe pytania, na które odpowiada metaetyka: – Co to znaczy, że coś jest „dobre”? – Skąd wiemy, że coś jest „dobre”? – W jaki sposób postawy moralne motywują działanie? – Czy istnieją jakieś obiektywne (absolutne) wartości moralne? – Co jest źródłem zasad i wartości moralnych? Jedną z kluczowych kwestii metaetycznych jest uniwersalizm norm moral- nych: według tzw. obiektywistów istnieją takie normy moralne, które stosują się do wszystkich ludzi wszystkich czasów w każdej sytuacji; według relaty- wistów – takich uniwersalnych norm moralnych nie ma39. Drugą kluczową kwestią metaetyczną jest sposób uzasadnienia ocen i norm etycznych. Wyróżnić można cztery podstawowe stanowiska w tym względzie: emotywizm, intuicjonizm, naturalizm i konwencjonalizm. Oto ich syntetyczne charakterystyki: – Emotywizm wiąże oceny i normy moralne ze specyficzną formą uczuć moralnych; traktuje pojęcie dobra jako pozbawione głębszej treści i przypisuje mu jedynie rolę instrumentalną, polegającą na wyrażaniu naszych emocji i wzbudzaniu ich u naszych rozmówców. Na gruncie emotywizmu sądy etyczne są indywidualnie subiektywne, a więc nie podlegają ocenie w kategoriach prawdy i fałszu, co podważa sensow- ność istnienia etyki normatywnej.40 – Na gruncie intuicjonizmu dobro może być poznane bez pomocy rozu- mowania, dzięki specyficznej zdolności poznawczej człowieka, jaką jest intuicja moralna; tezy etyczne są nieweryfikowalne empirycznie, a war- tości etyczne mają charakter obiektywny: istnieją niezależnie od czło- wieka, ale dzięki intuicji mogą być przez niego zidentyfikowane.41 37 Por. ibid., s. 71–72. 38 Por. A.E. Shamoo, D.B. Resnik, Responsible Conduct of Research, 2002, s. 10. 39 Ibid. 40 Por. M. Lisak, Elementy etyki w zawodzie architekta, s. 9. 41 Por. ibid., s. 10. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Elementy metaetyki i etyki ogólnej 25 – Naturalizm uznaje, że dobro może być poznane tylko drogą doświad- czenia empirycznego, umożliwiającego identyfikację obiektywnych wartości związanych z pewnym stanem rzeczy. Stanowisko to wiąże ściśle porządek moralny z porządkiem natury, rozumianym w sposób ontologiczny lub biologiczny.42 – Konwencjonalizm wiąże się z  doktryną kontraktu społecznego, którą stworzył angielski filozof Thomas Hobbes (1588–1679), a rozwinął fran- cuski pisarz i  filozof Jean-Jacques Rousseau (1713–1778). W  myśl tej doktryny normy moralne są produktem pewnego rodzaju umowy spo- łecznej: ludzie akceptują je, ponieważ umożliwiają one przezwyciężenie pierwotnej wrogości wszystkich względem wszystkich, są więc dla wszystkich korzystne. Funkcjonowanie instytucji nauki wydaje się dobrą ilustracją tej tezy, wiele zasad etyki badań naukowych ma bowiem charakter konwencji sprzyjających współpracy badawczej43. Metaetyka jest teoretycznym namysłem nad samą etyką, nad jej podsta- wami i metodologią. W pewnych ujęciach bywa ona jednak traktowana jako dział etyki44, a nawet jako jedyna właściwa etyka45. Wydaje się, że traktowa- nie metaetyki jako części etyki może prowadzić do trudności logicznych, tak jak prowadzi do nich włączenie metajęzyka do języka. 2.1.4. Klasyfikacja koncepcji etycznych Rozmaitość możliwych odpowiedzi na pytania metaetyczne dała początek ogromnej różnorodności koncepcji etycznych, które pojawiły się w kulturze zachodniej w  ciągu ostatnich 25 wieków (będzie o  tym mowa w  podroz- dziale 2.2). Bliższa analiza owej różnorodności pozwala jednak zauważyć, że koncepcje te są szczególnymi przypadkami trzech modelowych typów etyki lub kombinacjami elementów owych typów. Owe modelowe typy etyki – to: – etyka dzielności (zwana też etyką cnót), która zaleca kierowanie się w działaniu cnotą, rozumianą jako trwała cecha charakteru, zasługująca na uznanie; – etyka deontologiczna (zwana też etyką deontonomiczną lub etyką obo- wiązku), która uznaje czyn za etycznie dobry, jeśli stanowi on wypeł- nienie obowiązku lub prawa; – etyka konsekwencjalistyczna (zwana też etyką skutków), która ocenę czynu opiera wyłącznie na ocenie jego skutków. 42 Por. ibid. 43 A.E. Shamoo, D.B. Resnik, Responsible Conduct of Research, 2002, s. 15. 44 S. Jedynak (red.), Mały słownik etyczny, s. 159–160. 45 M. Lisak, Elementy etyki w zawodzie architekta, s. 9. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Etyczne aspekty działalności badawczej w naukach empirycznych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: