Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00773 010728 7473012 na godz. na dobę w sumie
Etyka adwokacka a kontradyktoryjny proces karny - ebook/pdf
Etyka adwokacka a kontradyktoryjny proces karny - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 452
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-9827-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Jacek Giezek ? profesor doktor habilitowany nauk prawnych, kierownik Katedry Prawa Karnego Materialnego Uniwersytetu Wrocławskiego; adwokat prowadzący od ponad 20 lat kancelarię adwokacką we Wrocławiu, członek Naczelnej Rady Adwokackiej, przewodniczący Komisji Etyki Zawodowej i wiceprzewodniczący Komisji Legislacyjnej przy NRA, członek Komitetu Redakcyjnego Palestry . Autor ponad 140 publikacji dotyczących przede wszystkim problematyki prawa karnego materialnego, w szczególności teoretycznych oraz dogmatycznych zagadnień nauki o przestępstwie, a także wybranych etycznych oraz procesowych aspektów związanych z wykonywaniem zawodu adwokata. Redaktor oraz współautor komentarza do kodeksu karnego, współautor podręcznika do prawa karnego materialnego oraz komentarza do przepisów karnych kodeksu spółek handlowych.
Piotr Kardas ? profesor doktor habilitowany nauk prawnych, Kierownik Zakładu Prawa Karnego Porównawczego Uniwersytetu Jagiellońskiego; adwokat, członek Naczelnej Rady Adwokackiej, Przewodniczący Komisji Legislacyjnej oraz Wiceprzewodniczący Komisji Etyki Zawodowej NRA. Członek Rady Programowej Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury. Wiceprzewodniczący Prezydium Komitetu Redakcyjnego Palestry . Autor ponad 260 publikacji naukowych opublikowanych w kraju i za granicą dotyczących problematyki prawa karnego materialnego, konstytucyjnych podstaw odpowiedzialności karnej, teorii prawa, prawa karnego procesowego, organizacji wymiaru sprawiedliwości, problematyki harmonizacji i unifikacji prawa karnego w ramach struktur europejskich, prawa karnego międzynarodowego, prawa karnego skarbowego, etycznych standardów wykonywania zawodów prawniczych oraz zagadnień ustrojowych prokuratury i adwokatury.

Publikacja stanowi nowatorskie na polskim rynku wydawniczym opracowanie dotyczące podstawowych kwestii łączących się z etyką zawodową oraz tajemnicą adwokacką, prezentowanych z perspektywy ? zmienionych tzw. dużą nowelizacją k.p.k. ? reguł procesu karnego.
Zagadnienia te są analizowane w kontekście podstaw konstytucyjnych, kontradyktoryjnych reguł prowadzenia postępowania karnego oraz wyzwań wynikających ze zmienionych regulacji proceduralnych.
Autorzy po raz pierwszy odnoszą się do najbardziej kontrowersyjnych i zarazem znaczących w praktyce stosowania prawa aspektów etyki zawodowej oraz tajemnicy adwokackiej i tajemnicy obrończej. Przedstawiają wiele propozycji interpretacyjnych i wskazówek dotyczących sposobu postępowania w różnorodnych sytuacjach procesowych, a także pogłębione analizy teoretyczne i dogmatyczne.
Czytelników szczególnie zainteresuje omówienie wynikających ze znowelizowanej procedury karnej standardów etycznych oraz nowych obowiązków obrońcy zmuszających do większej niż dotychczas aktywności procesowej.
Książka jest skierowana do adwokatów, radców prawnych, sędziów, prokuratorów oraz aplikantów adwokackich, radcowskich, sądowych i prokuratorskich. Będzie przydatna również dla teoretyków prawa karnego i studentów prawa.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

ETYKA ADWOKACKA A KONTRADYKTORYJNY PROCES KARNY redakcja naukowa jacek giezek piotr kardas Warszawa 2015 Stan prawny na 1 września 2015 r. Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Adam Choiński Opracowanie redakcyjne Ewa Wiater Łamanie JustLuk Łukasz Drzewiecki, Justyna Szumieł, Krzysztof Drzewiecki Projekt grafi czny okładki Sławomir Sobczyk Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2015 ISBN: 978-83-264-9306-5 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści 5 Spis treści Wykaz skrótów ������������������������������������������������������������������������������������ 9 O etycznych i deontologicznych standardach aktywnej obrony w zmodyfikowanym modelu procedury karnej oraz wiążącej  adwokata tajemnicy zawodowej (Jacek Giezek, Piotr Kardas) �������������������� 13 Etyka adwokacka a kontradyktoryjny proces karny Część I O potrzebie zmiany paradygmatu obrony w sprawach karnych w świetle  nowelizacji kodeksu postępowania karnego – kilka uwag o ustawowych  determinantach powinności obrońcy w postępowaniu karnym (Piotr Kardas) ��� 41 Odpowiedzialność obrońcy za wynik postępowania dowodowego na  rozprawie w świetle zmian kodeksu postępowania karnego (Paweł Wiliński) ���� 73 Granice prawa do obrony i działań obrończych w procesie karnym  (Jerzy Skorupka) ������������������������������������������������������������������������������������������� 86 Konsensualizm w procesie karnym a zasady etyki adwokackiej (Jacek Giezek) ���� 118 Spojrzenie obrońcy na sumienie sędziowskie i prawdę formalną  w kontradyktoryjnym procesie karnym (Andrzej Michałowski) ������������������������ 134 Bierność obrońcy w kontradyktoryjnym procesie karnym przesłanką  jego odpowiedzialności dyscyplinarnej lub odszkodowawczej w kontekście  pozycji adwokata w świetle ostatnich zmian procedur (Andrzej Malicki) ���������� 138 Etyka prokuratorska a kontradyktoryjny proces karny (Robert Hernand) ���������� 156 Spis treści 6 Część II Tajemnica adwokacka Konstytucyjne podstawy tajemnicy związanej z wykonywaniem zawodu  adwokata i radcy prawnego (Paweł Wiliński) ������������������������������������������������� 165 Tajemnica adwokacka – wartość względna czy absolutna? O nieujawnialności informacji objętych tajemnicą adwokacką (Jacek Giezek) ����� 184 O dysponowaniu tajemnicą obrońcy oraz jej granicach  – perspektywa sądowa (Wojciech Kociubiński) ������������������������������������������������ 199 O dysponowaniu tajemnicą adwokacką oraz jej granicach  – perspektywa adwokacka (Andrzej Malicki) �������������������������������������������������� 214 Tajemnica adwokacka a procesowe zakazy dowodowe (Piotr Kardas) �������������� 225 Obowiązek zachowania tajemnicy adwokackiej a interes klienta  w jej ujawnieniu (Małgorzata Kożuch) ������������������������������������������������������������ 262 Obowiązek zachowania tajemnicy adwokackiej a kolizja interesów adwokata  i jego klienta (Łukasz Chojniak) ��������������������������������������������������������������������� 279 Tajemnica adwokacka a kontradyktoryjny proces karny  Część III – głosy w dyskusji Tajemnica obrończa a tajemnica adwokacka (Jacek Izydorczyk) ������������������������� 297 Tajemnica adwokacka. W poszukiwaniu kontratypów wyłączających  bezprawność dyscyplinarną (Radosław Baszuk) ��������������������������������������������� 305 Ochrona tajemnicy profesjonalnego pełnomocnika  na przedpolu stosunku obrończego (Dagmara Gruszecka) �������������������������������� 321 Rzecz o wybranych prawnokarnych aspektach ujawniania przez adwokata  informacji pozyskanych wskutek świadczenia przez niego pomocy prawnej  – ujęcie materialnoprawne i procesowe (Szymon Tarapata) ������������������������������ 339 Ochrona wiadomości objętych tajemnicą adwokacką w kontekście informacji  przekazywanych przez obrońcę i jego mandanta tzw. biegłemu prywatnemu  w świetle nowelizacji procedury karnej (Michał Rams) ����������������������������������� 376 Tajemnica zawodów zaufania publicznego a Konstytucja RP.  Kilka uwag na kanwie dotychczasowego orzecznictwa  Trybunału Konstytucyjnego (Marek Sławiński) ���������������������������������������������� 391 7 Spis treści Funkcjonalne rozumienie tajemnicy adwokackiej oraz jej gwarancje  w procesie karnym (Katarzyna Witkowska ‑Moździerz) �������������������������������������� 413 Granice dowodowej aktywności adwokata – pełnomocnika oskarżyciela  posiłkowego lub prywatnego w znowelizowanym procesie karnym  (Konrad Lipiński, Paweł Zagiczek) ������������������������������������������������������������������� 425 Bibliografia  ��������������������������������������������������������������������������������������� 437 Wykaz skrótów 9 Wykaz skrótów Akty prawne – europejska Konwencja o ochronie praw człowieka i pod‑ stawowych wolności sporządzona w Rzymie dnia 4 listo‑ pada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8  oraz uzupełniona Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61,  poz. 284 z późn. zm.) – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst  jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm.) – ustawa  z  dnia  6 czerwca  1997 r.  –  Kodeks  karny  (Dz. U.  Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonaw‑ czy (Dz. U. Nr 90, poz. 557 z późn. zm.) – Konstytucja  Rzeczypospolitej  Polskiej  z  dnia  2 kwietnia  1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) – ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania  administracyjnego  (tekst  jedn.:  Dz. U.  z  2013 r.  poz.  267  z późn. zm.) – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania  cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) – ustawa  z  dnia  6 czerwca  1997 r.  –  Kodeks  postępowania  karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) – rozporządzenie  Prezydenta  Rzeczypospolitej  z  dnia  19 marca 1928 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U.  Nr 33, poz. 313 z późn. zm.) – ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks postępowania  karnego (Dz. U. Nr 13, poz. 96 z późn. zm.) – Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE  C 326 z 26.10.2012, s. 391) – ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postępowania  w  sprawach  o  wykroczenia  (tekst  jedn.:  Dz. U.  z  2013 r.  poz. 395 z późn. zm.) EKPC  k.c.  k.k.  k.k.w.  Konstytucja RP  k.p.a.  k.p.c.  k.p.k.  k.p.k. z 1928 r.  k.p.k. z 1969 r.  KPP  k.p.w.  nowelizacja z 2013 r.  – ustawa z dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy – Ko‑ deks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw  (Dz. U. poz. 1247 z późn. zm.) – ustawa z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (tekst  jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 615 z późn. zm.) pr. adw.  10 Wykaz skrótów rozporządzenie   1049/2001 StPO  u.r.p.  u.u.d.  ZZEA  – rozporządzenie  (WE)  nr  1049/2001  Parlamentu  Europej‑ skiego i Rady z dnia 30 maja 2001 r. w sprawie publicznego  dostępu do dokumentów Parlamentu Europejskiego, Rady  i Komisji (Dz. Urz. UE L 145 z 31.05.2001, s. 43; Dz. Urz. UE  Polskie wydanie specjalne, rozdz. 1, t. 3, s. 331 z późn. zm.) – Strafprozeßordnung  –  kodeks  postępowania  karnego  Re‑ publiki Federalnej Niemiec – ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn.:  Dz. U. z 2015 r. poz. 507 z późn. zm.) – ustawa  z  dnia  6 lipca  2001 r.  o  usługach  detektywistycz‑ nych (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 273 z późn. zm.) – obwieszczenie  Prezydium  Naczelnej  Rady  Adwokackiej  z dnia 14 grudnia 2014 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego  tekstu Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu  (Kodeks Etyki Adwokackiej) na podstawie uchwały 52/2011  NRA z dnia 19 listopada 2011 r., Palestra 2012, nr 1–2 Czasopisma i publikatory – Acta Universitatis Wratislaviensis – Biuletyn Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego – Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych – Europejski Przegląd Sądowy – Krakowskie  Zeszyty  Sądowe.  Orzeczenia  Sądu  Apelacyj‑ nego w Krakowie w sprawach karnych – Monitor Prawniczy – Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego – Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych – Orzecznictwo Sądu Najwyższego (Izba Karna) – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Wydawnictwo Prokura‑ – Orzecznictwo  Sądu  Najwyższego  w  Sprawach  Dyscypli‑ tury Generalnej narnych AUW  BKKPK  CzPKiNP  EPS  KZS  M. Praw.  ONSA  OSA  OSN(K)  OSNKW  OSNPG  OSNwSD  OSNwSK  OSPiKA  OTK  OTK-A  OTK-B  PiP  PPC  Prob.Pr.K.  Prok. i Pr.  PS  PUG  RPEiS  – Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy,  – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy,  Seria A Seria B – Państwo i Prawo – Polski Proces Cywilny – Problemy Prawa Karnego – Prokuratura i Prawo – Przegląd Sądowy – Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego – Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Wykaz skrótów 11 St. Iur.  St. Praw.  WPP  – Studia Iuridica – Studia Prawnicze – Wojskowy Przegląd Prawniczy Inne ETPC  kan.  KEA  NRA  NSA  SA  SO  TK  TS  WSD  – Europejski Trybunał Praw Człowieka – kanon – Kodeks Etyki Adwokackiej – Naczelna Rada Adwokacka – Naczelny Sąd Administracyjny – sąd apelacyjny – sąd okręgowy – Trybunał Konstytucyjny – Trybunał Sprawiedliwości UE – Wyższy Sąd Dyscyplinarny O etycznych i deontologicznych standardach aktywnej obrony… 13 Jacek Giezek, Piotr Kardas O etycznych i deontologicznych standardach aktywnej obrony w zmodyfikowanym modelu procedury karnej oraz wiążącej adwokata tajemnicy zawodowej W systemie wymiaru sprawiedliwości, ukształtowanym w zgodzie z wynika‑ jącą z określonej tradycji aksjologią i deontologią, każdy z zawodów prawniczych  oparty jest na właściwym dla niego etosie oraz współtworzących dziedzictwo po‑ koleń wzorcach postępowania1. Nie ma w tym nic dziwnego, stanowiące kościec  porządku prawnego oraz zakodowane w przepisach normy są bowiem tylko jed‑ nym z elementów kształtujących sposób ich praktycznej aplikacji, których niezwy‑ kle istotnym dopełnieniem jest odzwierciedlająca określoną aksjologię płaszczyzna  etyczno-deontologiczna, od dziesięcioleci współokreślająca sposób wykonywania  zawodu adwokata. Jej znaczenie dostrzeżone zostało także przez środowisko rad‑ ców prawnych, sędziów i prokuratorów, którzy na przestrzeni ostatnich lat wy‑ pracowali i skodyfikowali własne zasady etyczne i standardy deontologiczne2� Sta‑ nowią one swoiście stabilizujący element porządku prawnego, w zmieniającej się  rzeczywistości normatywnej są bowiem ostoją charakterystycznego dla prawni‑ ków konserwatyzmu, a w dalszej perspektywie – przewidywalności i racjonalności  systemu. Wypełniają przestrzeń nieprecyzyjnie uregulowaną przez ustawodawcę,  stanowiąc jednocześnie niezwykle istotny element kontekstu interpretacyjnego.  Kształtują sposób stosowania prawa, będąc niejednokrotnie podstawą i uzasadnie‑ niem korekt dokonywanych przez praktyków w tych obszarach, w których z róż‑ nych powodów stanowione przez ustawodawcę przepisy wymagają dostosowaw‑ czej, adaptacyjnej wykładni. Owe standardy oraz zasady, niezależnie od tego, w jaki  sposób i kiedy zostały skodyfikowane dla poszczególnych profesji prawniczych,  od momentu odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 r. opierały się na tych  1  Zob. szerzej P. Kardas, Kilka uwag o funkcji i znaczeniu etycznych i deontologicznych standardów wykonywania zawodów prawniczych, Palestra 2014, nr 1–2, s. 42 i n.; tenże, Etyczne i proceduralne de‑ terminanty pełnienia funkcji sędziego, obrońcy i oskarżyciela w kontradyktoryjnym procesie karnym, Pale‑ stra 2014, nr 3–4, s. 40 i n. 2  Zob. w tej kwestii szerzej opracowania zamieszczone w zbiorze Etyka zawodów prawniczych w praktyce. Wzajemne relacje i oczekiwania, red. G. Borkowski, Lublin 2012. 14 Jacek Giezek, Piotr Kardas samych założeniach konstrukcyjnych porządku prawnego. Podstawowe zasady,  ustrojowe zakorzenienie, cechy modeli, na których nabudowane były określone  ustawowe rozwiązania, pozostawały bowiem przez dziesięciolecia niezmienne. Tego rodzaju właściwość porządku prawnego łatwo zauważyć i docenić, je‑ śli z sygnalizowanej tutaj perspektywy spojrzy się na system prawa karnego, za‑ równo materialnego, jak i procesowego. Podstawowe elementy modelu procesu  karnego stanowiły – historycznie rzecz ujmując – w tym znaczeniu constans, że  występowały w nim od 1928 r., tj. od uchwalenia i wejścia w życie pierwszej no‑ wożytnej kodyfikacji prawa karnego procesowego. Mimo zmian wprowadzonych  najpierw w 1969 r., następnie zaś w roku 1997, polski proces karny oparty był na tej  samej zasadzie procesu mieszanego, w którym we wszystkich stadiach domino‑ wały elementy inkwizycyjności czy też oficjalności. Podobnie stały był z punktu  widzenia podstawowych założeń konstrukcyjnych system prawa karnego mate‑ rialnego. Trzy kolejne kodyfikacje, z których w szczególności ta z 1969 r. wpro‑ wadzała poważne zmiany w zakresie reakcji na różne formy przestępczości go‑ dzącej w państwo i jego ekonomiczne oraz ustrojowe fundamenty, w odniesieniu  do podstaw odpowiedzialności i sposobów reakcji na popełnienie przestępstwa  nie różniły się w sposób znaczący. Na tej samej zasadzie kształtowały się również  regulacje dotyczące prawa karnego wykonawczego. Powstające w takim właśnie  otoczeniu normatywnym skodyfikowane i nieskodyfikowane standardy postę‑ powania prawników – mimo formalnej zmiany kodeksów – charakteryzowały  się daleko idąca stałością. Były uzupełniane i konkretyzowane, lecz bez narusza‑ nia tego, co decydowało o ich miejscu, funkcji i roli w wymiarze sprawiedliwości. Rzecz znamienna, że zbudowany po kilku latach od transformacji ustro‑ jowej system prawa karnego, oparty na kodyfikacji karnej z 1997 r., z rozma‑ itych przyczyn stał się przedmiotem permanentnych ingerencji prawodawcy.  Stałość i niezmienność porządku prawnego, będące niegdyś jedną z podstawo‑ wych cech systemu w obrębie skodyfikowanych gałęzi prawa, zastąpione zo‑ stały równie stałymi modyfikacjami3. Niezależnie od tego, jakie były powody  i uzasadnienie zmian, wprowadzanych w zasadzie od chwili uchwalenia obo‑ wiązujących kodyfikacji, bez wątpienia ich ubocznymi skutkami okazały się de‑ waluacja zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa oraz przeświad‑ czenie o tymczasowości w zasadzie każdego ustawowego rozwiązania4. Wobec  3  Por. J. Wróblewski, Wartości a decyzja sądowa, Ossolineum 1973. 4  Warto podkreślić, że w odniesieniu do kodyfikacji karnych z 1997 r. nigdy nie przestrzegano  zasady, że stabilność systemu prawa jest jego podstawową wartością. Historia obowiązywania ko‑ dyfikacji karnych z 1997 r. to w istocie permanentny konflikt między postulatywną stałością i nie‑ zmiennością a rzeczywistą permanentną zmianą, w którym zdecydowanie wygrywa postnowoczes‑ na zasada stałości zmian normatywnych. Warto w tym miejscu przypomnieć, że historia kodyfikacji  karnych z 1997 r. rozpoczyna się od potrzeby opracowania nowelizacji do uchwalonych kodeksów  jeszcze przed formalnym ich wejściem w życie. Zasada opracowywania i uchwalania „nowelizacji  do nowelizacji” stała się niestety niechlubnym stałym elementem procesu przygotowywania zmian  normatywnych w prawie karnym (zob. w tym zakresie uwagi T. Kaczmarka, Dyskusja nad prezyden‑ ckim projektem nowelizacji kodeksu karnego (Stenogram z dyskusji) (w:) tenże, Rozważania o przestępstwie i karze. Wybór prac z okresu 40‑lecia naukowej twórczości, Warszawa 2006, s. 816 i n., i P. Kardasa, Refleksje po dziesięciu latach obowiązywania kodeksu karnego z 1997 r. (Uwagi o przyjmowanych kryteriach i metodach oceny obowiązującej kodyfikacji karnej) (w:) Kodeks karny i kodeks postępowania karnego po dziesięciu latach obowiązywania. Ocena i perspektywy zmian, red. M. Mozgawa, K. Dudka, Warszawa 2009, s. 29 i n.). 15 O etycznych i deontologicznych standardach aktywnej obrony… zaznaczającej się wyraźnie tendencji do kształtowania polskiego systemu prawa  karnego w taki sposób, aby – posługując się zdumiewająco dobrze charaktery‑ zującym dostrzeżoną tendencję paradoksem – najbardziej stałym elementem  tego systemu była jego zmienność, coraz pilniejsze stało się dostosowanie wy‑ pracowanych przez lata (także dzięki gromadzonym stopniowo doświadcze‑ niom) standardów wykonywania zawodu adwokata, sędziego i prokuratora do  nieustannie modyfikowanej rzeczywistości normatywnej. Rezygnując z oczywistych powodów z detalicznego przedstawiania  wszystkich zmian w systemie prawa karnego, dokonanych w niespełna  17-letnim okresie jego obowiązywania, mogących wskazywać na to, że twór‑ cy tego systemu traktują obecne kodyfikacje – z pewnością nie bez racji – za  dzieło niedoskonałe, chcielibyśmy się skoncentrować na reformie najgłęb‑ szej, która weszła w życie z dniem 1 lipca 2015 r., nawet jeśli zdajemy sobie  sprawę, że wspomniana tutaj głębia wcale nie musi iść w parze z jakością.  Już same plany obecnej reformy, skądinąd zresztą znacznie rozleglejsze od  ostatecznego jej kształtu, były z pewnością bardzo ambitne. Okazało się bo‑ wiem, że podjęta w 2009 r. działalność legislacyjna Komisji Kodyfikacyjnej  Prawa Karnego oznaczała dla polskiego porządku prawnego – najpierw na  płaszczyźnie analiz teoretycznych, następnie zaś konkretnych propozycji  regulacji ustawowych – zasadniczą jego przebudowę. Już nie tyle i nie tyl‑ ko modyfikacja w ramach obowiązujących od lat modeli, lecz także zmiana  modelowa stała się celem działalności prawodawczej. Wiele było przyczyn  tego rodzaju zmiany i z pewnością nie jest to miejsce, w którym należałoby  podejmować próbę obszerniejszej ich analizy. Obecnie najistotniejsze stają  się bowiem konsekwencje zasadniczo zmodyfikowanego podejścia do obo‑ wiązującego dotychczas modelu procesu karnego oraz prawa karnego mate‑ rialnego, które w związku z uchwalonymi w dniu 27 września 2013 r.5 oraz w dniu 20 lutego 2015 r.6 nowelizacjami kodeksu postępowania karnego, ko‑ deksu karnego oraz kodeksu karnego wykonawczego stały się elementem  otaczającej nas rzeczywistości normatywnej. Patrząc już tylko z perspekty‑ wy procesowej, powiemy zapewne, że wprowadzone do polskiego porząd‑ ku prawnego zmiany mają fundamentalny charakter. Oto bowiem w miej‑ sce opartej na klasycznych zasadach kontynentalnych procedury karnej,  charakterystycznej dla tzw. mieszanego modelu procesu karnego, będące‑ go połączeniem przeplatającej się w różnych proporcjach inkwizycyjności  oraz mocno limitowanej kontradyktoryjności, pojawiła się regulacja – co  najmniej deklaratywnie – nawiązująca do anglo-amerykańskich wzorców  procesu kontradyktoryjnego7� 5   Ustawa z dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz  niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1247). 6 Ustawa z dnia 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych  ustaw (Dz. U. poz. 396). 7  Pod wpływem fascynacji kontradyktoryjnym procesem amerykańskim i angielskim Komi‑ sja Kodyfikacyjna Prawa Karnego zaprojektowała fundamentalne wręcz zmiany w polskiej pro‑ cedurze karnej, przedstawiając je do publicznej oceny pod nośnym hasłem „w kierunku kontra‑ dyktoryjności”. 16 Jacek Giezek, Piotr Kardas Kontradyktoryjność – cokolwiek pojęcie to oznaczałoby we współczesnym pra‑ wodawstwie8 – miałaby się stać swoistym remedium na wszystkie bolączki, niepra‑ widłowości i patologie polskiego systemu prawa karnego. Bezgraniczna przewle‑ kłość postępowania, powszechne przeświadczenie o permanentnym naruszaniu  zasady równości stron przez zaangażowanie sądu w prowadzenie postępowania  dowodowego (w dominującej większości przypadków w sposób sprzyjający oskar‑ żeniu), związane z tym zastępowanie oskarżyciela przez podmiot konstytucyjnie  umocowany do bezstronnego rozstrzygania sprawy, nadużywanie środków pro‑ cesowego przymusu, w tym w szczególności tymczasowego aresztowania – we‑ dle przyjętych przez reformatorów założeń – miały zniknąć jak za dotknięciem  czarodziejskiej różdżki w momencie wprowadzenia zasady, zgodnie z którą do‑ wody w postępowaniu przed sądem przeprowadzają strony procesu, nie zaś do‑ konujący ich oceny sąd. Zmiana pozycji i funkcji sądu, który miałby się stać odtąd  bezstronnym i niezaangażowanym w spór arbitrem, połączona z przeniesieniem  ciężaru dowodu oraz ciężaru dowodzenia na strony postępowania – zasadniczo  oskarżyciela i obrońcę – a w konsekwencji odmiennie ukształtowany zakres od‑ powiedzialności za wynik procesu, postrzegane są jako sposób na radykalną od‑ mianę obrazu polskiego wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych. Ukierunkowana na zwiększenie elementów kontradyktoryjności w stadium  jurysdykcyjnym reforma procedury od początku skażona była jednak wirusem  połowiczności i niekonsekwencji. Wzorując się zasadniczo na rozwiązaniach  charakterystycznych dla czystego modelu kontradyktoryjnego, konkretne pro‑ pozycje rozwiązań ustawowych kształtowano od początku w sposób zacho‑ wawczy, sprowadzający się w istocie nie tyle do wprowadzenia zasady kon‑ tradyktoryjności postępowania dowodowego do stadium rozpoznawczego, co  zmiany proporcji między kontradyktoryjnością i inkwizycyjnością, z zachowa‑ niem jednak w znacznej części tej drugiej. Wyrazem zachowawczego i zarazem  niespójnego podejścia do zmian modelowych było konsekwentnie zrealizowane  przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego założenie utrzymania – w zasa‑ dzie bez zmian – opartego na wyraźnej dominacji elementów inkwizycyjnych  modelu postępowania przygotowawczego, z przeniesioną ze starych rozwiązań  ustawową podstawą do transpozycji dowodów przeprowadzonych w stadium  przygotowawczym do postępowania przed sądem. W istocie – choć nigdy nie  wyeksponowano tego w sposób wyraźny – wzorowano się nie tyle na anglo‑ -amerykańskim procesie kontradyktoryjnym, co na hybrydowym procesie wło‑ skim, w którym w 1988 r. pojawiły się także elementy ograniczonej kontradyk‑ toryjności. W konsekwencji w wyniku ustaw uchwalonych we wrześniu 2013 r.  i w lutym 2015 r. ukształtowano polską procedurę na modłę procesu hybrydo‑ wego, w którym nowe i kontradyktoryjne elementy mieszają się z tradycyjną  inkwizycyjną formułą działania oskarżyciela i sądu. 8  Co do różnych sposobów rozumienia kontradyktoryjności i znaczenia obranego w tym za‑ kresie podejścia dla interpretacji znowelizowanych przepisów polskiego kodeksu postępowania  karnego zob. szerzej P. Kardas, Instytucjonalne i interpretacyjne uwarunkowania skuteczności reformy procedury karnej (w:) Wokół gwarancji współczesnego procesu karnego. Księga Jubileuszowa Profesora Pio‑ tra Kruszyńskiego, red. M. Rogacka -Rzewnicka, H. Gajewska -Kraczkowska, B.T. Bieńkowska, War‑ szawa 2015, s� 200 i n� 17 O etycznych i deontologicznych standardach aktywnej obrony… Nie podejmując w tym miejscu nawet próby oceny tak zaprojektowanych  i wprowadzonych zmian, można jednak wstępnie uznać trafność prognozy,  że ich znaczenie dla praktyki stosowania prawa okaże się wręcz rewolucyjne.  Konsekwencje inaczej rozkładającego się ciężaru dowodu oraz ciężaru dowo‑ dzenia, a także odmiennie ukształtowanej odpowiedzialności za wynik pro‑ cesu – mimo zachowania w ustawie, na poziomie deklaracji, zasady prawdy  materialnej w niezmienionym kształcie – w pierwszej kolejności dostrzeżone  zostały przez przedstawicieli organów prokuratorskich. To właśnie oskarżyciele  jako pierwsi dostrzegli zagrożenia dla realizacji powierzonych im przez ustawo‑ dawcę funkcji, wynikające z braku zmian organizacyjnych w instytucji proku‑ ratury oraz braku odpowiedniego przygotowania do pełnienia nowej, bez wąt‑ pienia wymuszającej aktywność na sali sądowej roli. Środowisko adwokackie  i sędziowskie początkowo przyjmowało informacje o projektowanych zmianach  z dużą dozą sympatii, doszukując się w nich podstawy do zmiany zasad funk‑ cjonowania w praktyce. Inne były oczywiście powody aprobującego podejścia  do zmian po stronie sędziów i adwokatów. Dla tych pierwszych charakteryzu‑ jące pogłębioną kontradyktoryjność zniesienie ciążącego od lat obowiązku wy‑ konywania czynności dowodowych z urzędu pod groźbą uchylenia orzeczenia  w razie sformułowania zarzutu błędu w ustaleniach faktycznych przez które‑ gokolwiek z uczestników postępowania stworzyło szansę na „rzeczywiste są‑ dzenie”, oderwane od konieczności inicjowania postępowania dowodowego.  Z punktu widzenia adwokatury kontradyktoryjność pozwala realizować zasadę  równości broni w procesie, a tym samym otwiera możliwość realnego pełnienia  funkcji obrony w starciu z oskarżycielem, ale już nie z sądem. Obie perspektywy  są dla każdego, kto zetknął się z praktyką stosowania prawa w sprawach kar‑ nych, w pełni zrozumiałe. Jednak nawet najbardziej atrakcyjna idea realizowa‑ na jest – jak to zresztą w praktyce zazwyczaj bywa – w takim jedynie zakresie,  na jaki pozwolą nie tyle modelowe założenia, ile raczej rozwiązania szczegóło‑ we. Pod tym względem nowelizacja zmierzająca w kierunku kontradyktoryj‑ ności nigdy nie była przygotowana w sposób satysfakcjonujący. Na poziomie  rozwiązań szczegółowych pojawił się natomiast niepokojący chaos, co musia‑ ło niestety sprawić, że entuzjazm dla projektu, początkowo okazywany także  w środowisku adwokatów, z czasem nieco przygasł. Okazało się również, że  niekonsekwencje, jakie dostrzeżono na gruncie pierwotnej wersji nowelizacji  uchwalonej we wrześniu 2013 r., nie tylko nie zostały usunięte przez „nowelę  do noweli” z lutego 2015 r., lecz – co gorsza – znacznie pogłębione. Dodatkowo  wraz z transformacją zasadniczych założeń modelowych procesu karnego na  początku 2015 r. pojawiła się niezwykle szeroko zakrojona nowelizacja prawa  karnego materialnego, w znacznym stopniu zmuszająca sędziów do zmiany  reakcji karnej na czyn zabroniony9. Był to kolejny powód, który sprawił, że po‑ czątkowa aprobata dla ogólnych założeń stopniowo przekształcała się w lęk,  niezrozumienie i w konsekwencji krytyczny ogląd dokonanych modyfikacji.  Adwokaci – nie tracąc z pola widzenia korzyści wynikających z pogłębionej  kontradyktoryjności – z biegiem czasu dostrzegli jednak, że jej ograniczony  9  Zob. w szczególności P. Kardas, J. Giezek, Nowa filozofia karania, czyli o założeniach i zasadni‑ czych elementach nowelizacji kodeksu karnego, Palestra 2015, nr 7–8. 18 Jacek Giezek, Piotr Kardas charakter oznacza w istocie brak właściwych prawnych instrumentów, gwa‑ rantujących możliwość wypełnienia radykalnie rozrastających się powinności  obrońcy, których niedopełnienie rodzi wielopłaszczyznowe konsekwencje zwią‑ zane z odpowiedzialnością za wynik procesu. To zaś – obok aprobaty – rodzi  poczucie lęku i niepewności. Z punktu widzenia prowadzonych w tym miejscu rozważań najważniejsze  wydaje się jednak spostrzeżenie, że zmodyfikowane rozwiązania ustawowe nie  rozstrzygają wielu kwestii istotnych z punktu widzenia pełnionych przez ad‑ wokata ról procesowych. W tym zakresie nieuregulowaną przez ustawodawcę  przestrzeń zapełnić muszą skodyfikowane i nieskodyfikowane standardy postę‑ powania oraz zasady deontyczne. Tyle tylko, że nie chodzi tutaj o historycznie  ukształtowane zasady i standardy postępowania charakterystyczne dla mode‑ lu mieszanego z mniej lub bardziej wyraźną dominacją elementów inkwizy‑ cyjnych, lecz o zasady i standardy właściwe dla postępowania obrońcy w kon‑ tradyktoryjnym procesie karnym. Właśnie z tego względu uchwalone zmiany  wymuszają zmianę podejścia, w zasadniczej większości spraw wymagającą wy‑ pracowania nowych zasad zachowania adwokata jako obrońcy lub pełnomocni‑ ka w procesie karnym. Niewielką w tym zakresie pociechą jest konstatacja, że  podobnej modyfikacji nie będzie w stanie uniknąć druga strona procesu oraz  w mniejszym nieco stopniu – także sąd10� Mając świadomość znaczenia, jakie nowelizacja prawa karnego proceso‑ wego powinna odegrać przy kształtowaniu się odpowiednich, przystających  do nowej rzeczywistości normatywnej standardów i zasad działania adwoka‑ ta, od pewnego czasu środowisko adwokackie prowadziło analizy oraz bada‑ nia dotyczące nieskodyfikowanych elementów, składających się na związany  z etyką i deontologią zawodową paradygmat obrony w sprawach karnych,  przy czym nie utracono z pola widzenia tego, że akurat w tym obszarze  spojrzenie prawnoporównawcze, odwołujące się do doświadczeń prawników  funkcjonujących od zawsze w modelu kontradyktoryjnym, okazać się może  niezwykle cenne. W różnych aspektach – z naciskiem na elementy etyczne  i deontologiczne oraz kwestie związane z tajemnicą zawodową – poszuki‑ wano odpowiedzi na pytania fundamentalne, zapraszając do debaty szeroki  krąg prawników, w szczególności sędziów i prokuratorów, a także teorety‑ ków prawa i procesu karnego, promotorów i autorów wprowadzonych zmian.  W ten sposób na przestrzeni 2 lat, po dwóch konferencjach poświęconych  problematyce nowego standardu postępowania obrońcy w kontradyktoryj‑ nym procesie karnym, udało się zgromadzić zbiór opracowań poświęconych  obu sygnalizowanym zagadnieniom. Ich zwornikiem jest obowiązująca od  1 lipca 2015 r. zasada ograniczonej kontradyktoryjności postępowania dowo‑ dowego przed sądem. Wobec nałożenia na obrońcę odpowiedzialności za wynik procesu (zwią‑ zanej z przeniesieniem zasadniczej części ciężaru dowodzenia) okazało się, że  głębokiego namysłu wymaga stary, zakorzeniony w procesie inkwizycyjnym  10  Zob. w tej kwestii szerzej P. Kardas, Kilka uwag…, s. 42 i n.; tenże, Etyczne i proceduralne…, s� 40 i n� 19 O etycznych i deontologicznych standardach aktywnej obrony… paradygmat biernej obrony11. Zasadny i skuteczny, przede wszystkim jednak  bezpieczny w okresie, gdy sąd związany zasadą prawdy materialnej zobowiąza‑ ny był do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, stał się anachroniczny i niebez‑ pieczny w świecie zwiększonej kontradyktoryjności. Wertowany przez pryzmat  różnorodnych aspektów szczegółowych stary paradygmat okazał się całkowicie  nieadekwatny już od etapu inkwizycyjnego postępowania przygotowawczego.  Wystarczyło wziąć pod uwagę zakres zmian dotyczących tzw. trybów konsen‑ sualnych, aby dostrzec, że bierna postawa obrońcy w postępowaniu przygo‑ towawczym generuje różnorodne zagrożenia, których sanacja częstokroć nie  będzie możliwa na ewentualnych późniejszych etapach procesu. Oczywista  w procesie o dominacji elementów kontradyktoryjnych potrzeba aktywności  dowodowej w stadium jurysdykcyjnym już chociażby z tego powodu wymaga  rozciągnięcia na stadium przygotowawcze. Jeśliby mierzyć znaczenie noweli‑ zacji tylko w tym zakresie, to zmiana sposobu podejścia do pełnienia funkcji  obrońcy i zastąpienia dominującej niegdyś, a trzeba podkreślić – w pełni za‑ sadnej, postawy świadomie biernej postawą aktywną, wyrażającą się w inicjo‑ waniu określonych czynności dowodowych, uznana być może za rewolucyjną.  A przecież konsekwencji nowelizacji jest zdecydowanie więcej. Zmienia się nie  tylko funkcja obrony, lecz także, a być może przede wszystkim – jej normatyw‑ ne granice, które wymagają poważnej analizy nie tyko ze względu na wprowa‑ dzone na mocy ustaw nowelizujących modyfikacje, lecz także z uwagi na nowy  kontekst normatywny, przesądzający o możliwości, a częstokroć konieczności  innego sposobu wykładni także niezmienionych przepisów12� Konstytutywne dla nowelizacji zmiany co do sposobu i zakresu postępo‑ wania dowodowego powodują, że obrońca, podobnie zresztą jak pełnomocnik  pokrzywdzonego, staje się odpowiedzialny za wynik postępowania dowodowe‑ go, a w konsekwencji również za wynik całego procesu. Uświadomienie sobie  tej zmiany przez środowisko adwokackie oraz spojrzenie na jej konsekwencje  w perspektywie różnych regulacji szczegółowych to zadanie bez mała pierw‑ szoplanowe. Postępowanie dowodowe to w nowym świecie procedury karnej  przede wszystkim w zasadzie nieznana polskim adwokatom sfera czynności  dowodowych wykonywanych poza procesem po to, by umożliwić sobie wy‑ pełnianie powinności dowodowych w jego ramach. Kluczowe z punktu widze‑ nia wprowadzonych zmian stało się zwłaszcza pojęcie dowodów prywatnych,  których wyszukiwanie, gromadzenie, zabezpieczanie, wreszcie wytwarzanie  11  Zob. szerzej C. Kulesza, Od obrony formalnej do obrony realnej? Nowa rola obrońcy w projekcie re‑ formy procedury karnej (w:) Problemy wymiaru sprawiedliwości karnej. Księga Jubileuszowa Profesora Jana Skupińskiego, red. A. Błachnio -Parzych, J. Jakubowska -Hara, J. Kosonoga, H. Kuczyńska, Warsza‑ wa 2013, s. 462 i n.; P. Wiliński, Konsensualizm a kontradyktoryjność w polskim procesie karnym w świet‑ le projektowanych zmian (w:) Adwokatura a modele procedur sądowych, red. J. Giezek, M. Malicki, War‑ szawa 2013, s. 23 i n.; P. Kardas, Obrońca i oskarżyciel w procesie karnym – granice kontradyktoryjności a możliwość współpracy (w:) Współczesna adwokatura wobec innych zawodów prawniczych, red� J� Giezek, Warszawa 2011, s. 29–62; P. Kardas, Etyczne i proceduralne aspekty relacji między sędzią, obrońcą i oskar‑ życielem w kontradyktoryjnym procesie karnym (w:) Etyka zawodów prawniczych w praktyce. Relacje na sali rozpraw, red. G. Borkowski, Lublin 2013, s. 213–233. 12  O znaczeniu teoretycznych i modelowych założeń nowelizacji oraz kontekstu normatyw‑ nego w procesie wykładni zob. szerzej P. Kardas, Instytucjonalne i interpretacyjne…, s� 200 i n� 20 Jacek Giezek, Piotr Kardas i ostatecznie przeprowadzanie okazuje się na gruncie znowelizowanych prze‑ pisów nie tylko możliwe, lecz wręcz z punktu widzenia obrońcy w wielu wy‑ padkach także obowiązkowe13. To bez wątpienia całkowicie nowy obszar dla  przywykłych do innego otoczenia normatywnego adwokatów. Porównując dotychczasowy model procedury karnej z jego ujęciem od  niedawna obowiązującym przy uwzględnieniu kryterium stopnia aktywno‑ ści uczestników procesu karnego, moglibyśmy – w odniesieniu do modelu  dotychczasowego – z łatwością zauważyć powtarzającą się zazwyczaj pra‑ widłowość, zgodnie z którą po dużej aktywności prokuratora na etapie po‑ stępowania przygotowawczego bardzo często następował znaczący jej spa‑ dek w stadium jurysdykcyjnym, podczas gdy w przypadku obrońcy sytuacja  przedstawiała się dokładnie odwrotnie, a więc po niewielkiej zwykle aktyw‑ ności w postępowaniu przygotowawczym nadchodził czas na znaczący jej  wzrost na etapie postępowania sądowego. Tymczasem w modelu wchodzą‑ cym w życie zarówno oskarżyciel, jak i obrońca będą musieli istotnie zmo‑ dyfikować swoje dotychczasowe przyzwyczajenia, żadna ze stron nie będzie  bowiem mogła – na żadnym z etapów postępowania – pozwalać sobie na po‑ stawę wyczekującą i swoistą bierność, licząc jednocześnie na to, że przejmu‑ jący inicjatywę, a więc działający z urzędu sąd, „naprawi” wszystkie błędy,  jakie z postawy takiej mogłyby wyniknąć. Wniosek z porównania obu mo‑ deli w perspektywie stopnia aktywności występujących w nich uczestników  wydaje się więc dość oczywisty. Model obecnie obowiązujący jest znacznie  bardziej wymagający dla stron, które nie będą mogły pozostać pasywne na  żadnym etapie postępowania, mniej natomiast wymagający dla sądu (zwłasz‑ cza pierwszej instancji), który będzie musiał jednak powściągnąć swoje do‑ tychczasowe przyzwyczajenia, przejawiające się w absolutnej niemalże do‑ minacji na sali rozpraw. Godząc się na pewne uproszczenie, można by zatem przyjąć, że o ile w do‑ tychczasowym modelu zachowaniem etycznym oraz pozostającym w zgodzie  z tradycyjnie ukształtowaną deontologią zawodową znacznie częściej było za‑ niechanie, o tyle obecnie etyczne oraz deontologicznie poprawne będzie prze‑ de wszystkim działanie. Nie ma chyba nic odkrywczego w stwierdzeniu, że  pasywność sprzyja postrzeganiu m.in. tajemnicy zawodowej jako bezwzględ‑ nej oraz porównywanej niekiedy do tajemnicy spowiedzi. Z łatwością zauwa‑ żymy również, że stanowiąca znak zbliżającego się czasu aktywność będzie  się wiązać m.in. z koniecznością swoistej „obróbki” informacji, zarówno tych,  które będą pozyskiwane od klienta, jak i zdobywanych przez adwokata na  własną rękę. Mówiąc zaś inaczej – aktywność, jaką wymuszać będzie nowy  model procesu karnego, to przede wszystkim praca nad wykorzystaniem in‑ formacji oraz ich wprowadzeniem do procesu karnego na różnych jego eta‑ pach. Bezwzględność tajemnicy adwokackiej w jej dotychczasowym znacze‑ 13  Co do pojęcia dowodów prywatnych oraz jego znaczenia i funkcji na gruncie znowelizowa‑ nych przepisów zob. szerzej P. Kardas, Dowody publiczne (urzędowe) a dowody prywatne (w:) Obrońca i pełnomocnik w procesie karnym po 1 lipca 2015 r. Przewodnik po zmianach, red. P. Wiliński, Warsza‑ wa 2015; P. Kardas, Pozaprocesowe czynności obrońcy a tzw. dowody prywatne w świetle nowelizacji pro‑ cedury karnej, Palestra 2014, nr 9, s. 119 i n. 21 O etycznych i deontologicznych standardach aktywnej obrony… niu mogłaby się okazać swoistym paralizatorem, który potencjalnie stałby się  nawet istotną przeszkodą na drodze do generowania pożądanej aktywności. Pojawia się pytanie, czy obrońca uprawniony jest do gromadzenia infor‑ macji dotyczących sytuacji faktycznej i prawnej oskarżonego, przeprowadza‑ jąc – zwłaszcza w przypadku niepełnego dostępu do akt toczącego się postępo‑ wania – własne, choć oczywiście zupełnie niesformalizowane śledztwo. Przy  uwzględnieniu kompleksu gwarancji wynikających z prawa do obrony opowie‑ dziano się w literaturze – jeszcze na gruncie starego stanu prawnego – za do‑ puszczalnością podejmowania różnego rodzaju czynności zmierzających do  poszukiwania relewantnych z punktu widzenia toczącego się postępowania  dowodów, dostrzegając przede wszystkim, że związane z nim uprawnienia sta‑ nowią prostą konsekwencję i dopełnienie praw przysługujących podejrzanemu  i jego obrońcy w ramach procesu karnego, takich jak: prawo do udziału w czyn‑ ności, prawo do składania wniosków dowodowych czy prawo wglądu do akt14� Dodać jednak należy, że legalność oraz zgodność z zasadami etyki własnej ak‑ tywności obrońcy – w przeszłości, choć w przekonaniu wielu przedstawicieli  palestry także obecnie – wcale nie była postrzegana jako tak oczywista. Prze‑ de wszystkim rodziła się bowiem obawa, że przykładowo kontakt adwokata ze  świadkiem poza salą sądową sugerować może, iż podjęta została próba wpły‑ wania na treść jego zeznań, w skrajnych zaś przypadkach – nakłaniania go do  przedstawienia nieprawdziwych informacji. Obawa taka nie uprawnia jednak  do formułowania wniosku, że obrońca musi – zwłaszcza w stadium przygoto‑ wawczym – biernie oczekiwać na udostępnienie mu gromadzonego materiału  dowodowego, gdyż może on we własnym zakresie podejmować zgodne z pra‑ wem próby docierania do takiego materiału15. Brakuje bowiem przepisów, któ‑ re zakazywałyby obrońcy przejawiania inicjatywy w poszukiwaniu dowodów,  polegającej przykładowo na kontaktowaniu się z osobami (m.in. świadkami lub  innymi oskarżonymi w sprawie) w celu ustalenia stanu ich wiedzy na temat  okoliczności przestępstwa będącego przedmiotem toczącego się postępowania.  Obrońcy wolno – a obecnie obowiązująca regulacja przesłuchania świadków  (art. 370 k.p.k.) wręcz to wymusza – kontaktować się ze świadkami obrony, aby  ustalić okoliczności, o których posiadają oni wiedzę i na temat których mogliby  zeznawać. W przeciwnym razie trudno byłoby sobie wyobrazić składanie przez  obrońcę jakichkolwiek wniosków dowodowych, do czego ponad wszelką wąt‑ pliwość jest przecież uprawniony. Nie da się również wykluczyć, że obrońca –  nie ustaliwszy wcześniej, jaką wiedzę ma osoba, która miałaby zostać objęta jego  wnioskiem dowodowym – doprowadzi do przesłuchania, którego wynik okaże  się ewidentnie niekorzystny dla oskarżonego, co mogłoby wszak być postrzega‑ ne jako działanie naruszające normę wynikającą z art. 86 § 1 k.p.k. W tym kon‑ tekście jako w pełni zasadny ocenić należałoby zapewne postulat, aby adwokat  nie obawiał się ani tym bardziej a priori nie wykluczał własnych działań wyjaś‑ niających, jeśli ich zakresem będą objęte przede wszystkim czynności poszuki‑ wawcze. Ich głównym celem mogłoby być oczywiście pozyskiwanie informacji  14  Zob. P. Girdwoyń, Zarys kryminalistycznej taktyki obrony, Kraków 2004, s. 106 i n. 15 Zob� J� Giezek, Taktyka obrończa oraz jej wpływ na decyzję sędziego (w:) Współczesna adwokatura wobec innych zawodów prawniczych, red. J. Giezek, Warszawa 2011, s. 97 i n. 22 Jacek Giezek, Piotr Kardas dowodowych16. Chodzi tutaj m.in. o działania, które – podobnie jak działania  operacyjne – dostarczyć mogą obrońcy informacji o dowodach, a przy tym – co  wydaje się niezwykle ważne – są legalne oraz nie wkraczają w kompetencje or‑ ganów ścigania, uprawnionych do działania z urzędu w interesie publicznym17� Inna sprawa, że regulacji, które wyraźnie określałyby granice oraz formy ak‑ tywności obrońcy na etapie postępowania przygotowawczego, brakowało nie  tylko w dotychczasowym stanie prawnym, lecz – o czym będzie jeszcze mowa  w dalszych rozważaniach – trudno byłoby je odnaleźć również w nowych prze‑ pisach, obecnie już obowiązujących, co jest właśnie jednym z przejawów utrzy‑ mania inkwizycyjnego modelu tego etapu postępowania. Już te ogólnie zarysowane kwestie zdają się dość wyraźnie wskazywać na po‑ trzebę pilnego przemyślenia opartego na dotychczasowych regulacjach i uświę‑ conego wieloletnią tradycją modelu obrony biernej, w znacznym stopniu zacho‑ wawczej, odwołującego się do zasady swoistego wyczekiwania na inicjatywę  dowodową i czynności procesowe wykonywane przez prokuratora w stadium  przygotowawczym i zasadniczo przez sąd w stadium jurysdykcyjnym. Pojawia  się także pytanie, czy model ten może zostać w sposób nierodzący negatywnych  konsekwencji przeniesiony na grunt znowelizowanych przepisów18� Stara zasada „wyczekiwania” na działania prokuratora w postępowaniu przygotowawczym,  gwarantująca bezpieczne, ponieważ co do zasady reaktywne działania obroń‑ cy, stanowiące w istocie odpowiedź na zdarzenia procesowe, generować może  w wielu przypadkach swoiste trudności. I nie chodzi tutaj wyłącznie o sygna‑ lizowane powyżej znaczenie poszerzenia tzw. trybów konsensualnych, skut‑ kujące podziałem polskiego procesu karnego na dwa modele19, lecz o wszyst‑ kie elementy regulacji podporządkowanej zasadzie przeprowadzania dowodów  przez strony postępowania przed sądem. Zachowanie inkwizycyjnej formy po‑ stępowania przygotowawczego nie ma w tym zakresie większego znaczenia,  skoro niezależnie od obranego sposobu zakończenia tego stadium postępowa‑ nia w jego ostatniej fazie obrońca staje przed koniecznością w pełni aktywne‑ go i zaangażowanego udziału w końcowym zaznajomieniu ze zgromadzonymi  w toku postępowania dowodami. Ten element procesu pozostaje dla obrońcy  czynnością fakultatywną. Jednak łączy się z istotnymi konsekwencjami. Znowe‑ lizowana procedura nie tylko stwarza możliwości, lecz wręcz obliguje także pro‑ kuratora do dokonania selekcji zgromadzonego w toku postępowania przygoto‑ 16  Pojawia się jednocześnie pytanie, czy – uwzględniając zmodyfikowany model procedury  karnej, czyniący obrońcę w znacznie większym niż dotychczas stopniu odpowiedzialnym za wy‑ nik toczącego się postępowania – aktywność dowodowa obrońcy powinna się ograniczać jedynie  do tego rodzaju czynności. 17  Por. A. Taracha, O dowodach prywatnych w świetle konstytucji – polemicznie, Palestra 2005,  nr 1–2, s. 99. 18  Szerzej interesująco pisze o tym C. Kulesza, Od obrony formalnej…, s� 462 i n� 19  Co do możliwości rekonstruowania na gruncie znowelizowanych przepisów dwóch modeli  procesu karnego zob. szerzej P. Kardas, Jeden czy dwa modele procesu karnego? (Kilka uwag o paradok‑ sach związanych z nowelizacją Kodeksu postępowania karnego w perspektywie funkcji prawa karnego) (w:)  Fiat iustitia pereat mundus. Księga jubileuszowa poświęcona Sędziemu Sądu Najwyższego Stanisławowi Za‑ błockiemu z okazji 40‑lecia pracy zawodowej, red. P. Hofmański przy współpracy P. Kardasa i P. Wiliń‑ skiego, Warszawa 2014, s. 243 i n.; zob. też P. Wiliński, Konsensualizm a kontradyktoryjność…, s� 23 i n� 23 O etycznych i deontologicznych standardach aktywnej obrony… wawczego materiału dowodowego i w konsekwencji przekazania wraz z aktem  oskarżenia do sądu tylko tych wybranych dowodów, które oskarżyciel uważa  za zasadne z punktu widzenia formułowanej przez siebie skargi inicjującej po‑ stępowanie jurysdykcyjne. Formalne zachowanie w znowelizowanym kodeksie  postępowania karnego zasady obiektywizmu działań prokuratora oraz powin‑ ności uwzględniania zgodnie z tą zasadą zarówno okoliczności przemawiających  na korzyść, jak i na niekorzyść podejrzanego nie może zniwelować naturalnej na  gruncie kontradyktoryjnego postępowania dowodowego przed sądem tenden‑ cji do przedstawiania przez oskarżyciela sądowi wraz z aktem oskarżenia prze‑ de wszystkim, o ile nie wyłącznie, dowodów uzasadniających wnoszoną skargę  oskarżycielską20. Pragmatyczne podejście, połączone z sygnalizowaną wielokrot‑ nie zasadą przeniesienia odpowiedzialności za wynik procesu na strony, musi  powodować, że oskarżyciel kierować się będzie przede wszystkim potrzebą wy‑ kazania zasadności formułowanych w skardze twierdzeń. To zaś oznacza, że  wybór materiałów z postępowania przygotowawczego przekazywanych wraz  z aktem oskarżenia do sądu wymagać będzie kontroli ze strony obrońcy. Podkreślenia wymaga, że stosowny mechanizm, opierający się na dostrzeże‑ niu opisanej powyżej możliwości działania prokuratora, został wkomponowany  do nowych przepisów. Regulacje dotyczące czynności końcowego zaznajomie‑ nia stwarzają bowiem nie tylko gwarancje zapoznania się z całością zgroma‑ dzonego w toku postępowania przygotowawczego materiału (nie zaś wyłącznie  z częścią wyselekcjonowaną przez prokuratora), lecz także określają podsta‑ wy do złożenia przez obrońcę wiążącego żądania dołączenia do materiałów  przekazywanych wraz z aktem oskarżenia także tych elementów zalegających  w aktach postępowania przygotowawczego, które prokurator uznał – z różnych  zresztą powodów – za nieistotne z punku widzenia oceny zasadności i prawid‑ łowości konstruowanej przez siebie skargi. W tym zakresie obrońca – uzyskując  możliwość kształtowania zakresu materiałów przekazywanych sądowi – staje  się zarazem podmiotem szczególnie zobowiązanym do dokonania starannej,  opar tej na merytorycznych przesłankach oceny materiału dowodowego i wy‑ boru tego, co z punktu widzenia powierzonej mu przez ustawodawcę funkcji  jawi się jako istotne. Nie powinno się również tracić z pola widzenia tego, że obrońca jest pod‑ miotem, którego czynności wyznaczane są przez dwa elementy: obowiązujące  przepisy prawa oraz nakaz działania wyłącznie na korzyść reprezentowanego  mandanta. Inaczej zatem niż oskarżyciel, obrońca – analizując zgromadzone  w toku postępowania przygotowawczego materiały – nie jest związany zasa‑ dą obiektywizmu, lecz zasadą działania na korzyść reprezentowanej przez sie‑ bie osoby. Takie usytuowanie obrońcy przesądza, że najpóźniej w momencie  przystępowania do czynności końcowego zaznajomienia powinien dysponować  kompleksową koncepcją obrony. Tylko bowiem w tym wypadku istnieje moż‑ liwość dokonywania selekcji pozostawionego poza zakresem zainteresowania  prokuratora materiału z akt postępowania przygotowawczego i umieszczania  pewnej jego części wśród dowodów, które powinny zostać dodatkowo załączo‑ 20  Zob. szerzej P. Kardas, Wpływ kontradyktoryjnego modelu rozprawy głównej na przebieg postę‑ powania przygotowawczego, Prok. i Pr. 2015, nr 1–2, s. 218 i n. 24 Jacek Giezek, Piotr Kardas ne do aktu oskarżenia bez ryzyka, że wnioski i żądania obrońcy na dalszych  etapach procesu skutkować mogą negatywnymi konsekwencjami dla oskarżo‑ nego. Analiza materiału postępowania przygotowawczego w trakcie końcowe‑ go zaznajomienia powinna zatem z uwagi na zmienione regulacje procedural‑ ne opierać się na wypracowanej w sposób całościowy – oczywiście w stopniu  możliwym i osiągalnym na tym etapie procesu – koncepcji obrony, obejmują‑ cej projekcję czynności dowodowych, jakie obrońca zamierza przeprowadzić  na podstawie własnych wniosków przed sądem. Ocena zawartości pominięte‑ go przez prokuratora materiału z akt postępowania powinna zatem następo‑ wać w kontekście znaczenia tych dowodów dla linii obrony oraz potencjalne‑ go wsparcia linii oskarżenia. Jednocześnie wybór materiałów załączanych na  wniosek obrońcy musi uwzględniać wszystkie te informacje i dowody, którymi  dysponuje lub będzie z odpowiednim stopniem prawdopodobieństwa dyspo‑ nował obrońca, tak by zestaw wskazywanych przez niego, a następnie przepro‑ wadzanych środków dowodowych służył wypełnieniu ustawowej funkcji. Na‑ leżyte przygotowanie się do tej czynności, dotychczas postrzeganej raczej jako  czysta formalność, przesądza, że w stadium przygotowawczym – niezależnie  od decyzji co do aktywności dowodowej – obrońca musi wypracować koncepcję  obrony. To zaś przesądza, że paradygmat biernej obrony w postępowaniu przy‑ gotowawczym wydaje się paradygmatem anachronicznym. Drugim z elementów nowości wskazującym na potrzebę zmiany podejścia  do sposobu pełnienia funkcji obrońcy jest wprowadzenie zasady przeprowadza‑ nia dowodów przez strony po ich dopuszczeniu przez sąd. Na pierwszy rzut oka  reguła określająca  sposób przeprowadzania dowodów na sali rozpraw, gwaran‑ tująca zachowanie bezstronności przez sąd, pozostający z tego punktu widzenia  w pozycji w pewnym sensie „pasywnego”, oceniającego działania dowodowe  stron arbitra odnosi się wyłącznie do postępowania jurysdykcyjnego21� Jednak już tylko nieco dokładniejsze wejrzenie w treść art. 167 § 1 k.p.k. pozwala do‑ strzec zdecydowanie szersze znaczenie tej regulacji. By skorzystać z uprawnienia  do przeprowadzenia dowodów przed sądem obrońca musi wszak dysponować  zasobami „własnych” informacji o dowodach, które stanowić będą podstawę for‑ mułowanych przez niego wniosków dowodowych, a po dopuszczeniu przez sąd,  będą przedmiotem czynności dowodowych realizowanych przez obrońcę w toku  postępowania jurysdykcyjnego. W tej perspektywie kwestia materiałów przeka‑ zywanych wraz z aktem oskarżenia do sądu ma znaczenia podstawowe22. Nie ma  wszak wątpliwości, że dowody wskazane przez prokuratora jako istotne i z tego  powodu podlegające przesłaniu do sądu wraz z aktem oskarżenia stanowić będą  podstawę formułowanych przez oskarżyciela wniosków dowodowych. Nieza‑ leżnie od tego, w jaki sposób potraktuje się wykaz dowodów, o których przepro‑ 21  Przy założeniu, że w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu dowodowym nie ma  dowodów „neutralnych”, lecz jedynie takie, które – ujmując kwestię z pewnym uproszczeniem –  przemawiają na korzyść tez formułowanych albo przez oskarżenie, albo przez obronę, trudno nie  zgodzić się ze spostrzeżeniem, że sąd, który dopuściłby dowód z urzędu, stałby się tym samym  „rzecznikiem” jednej ze stron (por. J. Giezek, Kontradyktoryjność procesu karnego – uwagi wprowadzające (w:) Adwokatura jako uczestnik procesu legislacyjnego, red. J. Giezek, A. Malicki, Warszawa 2012, s. 29). 22  Zob. szerzej P. Kardas, Podstawy i ograniczenia przeprowadzania oraz wykorzystywania w proce‑ sie karnym tzw. dowodów prywatnych, Palestra 2015, nr 1–2, s. 7 i n. 25 O etycznych i deontologicznych standardach aktywnej obrony… wadzenie wnosi oskarżyciel, dowody te będą przedmiotem jednego zbiorcze‑ go (zawartego w akcie oskarżenia) wniosku dowodowego lub jednostkowych,  przedstawianych przez niego sukcesywnie, wniosków dowodowych. W tym za‑ kresie obrońca ma możliwość uczestniczenia w przeprowadzeniu dowodów na  zasadach określonych w kodeksie postępowania karnego. Nigdy jednak dowody  te nie będą uznane za przeprowadzane przez obrońcę na jego wniosek. Jeśli za‑ tem nie zamierza ograniczać swojej roli procesowej do „asystowania” w stadium  jurysdykcyjnym w czynnościach dowodowych przeprowadzanych przez oskar‑ życiela, musi dysponować „własnymi” środkami dowodowymi, stanowiącymi  podstawę wniosków dowodowych obrońcy. Jednym ze źródeł w tym zakresie  mogą być materiały z postępowania przygotowawczego w tej części, którą proku‑ rator uznaje za nieistotną z punktu widzenia oceny zasadności konstruowanego  aktu oskarżenia. Końcowe zaznajomienie ze zgromadzonym w postępowaniu  materiałem dowodowym pełni zatem i tę szczególną funkcję. Trudno jednak uznać, że do tego ograniczać się może aktywność dowodo‑ wa obrońcy, zwłaszcza że ustawodawca w znowelizowanych przepisach prze‑ widział nowe możliwości działania, określając podstawy do wykorzystywania  w procesie dowodów pozyskanych przez obrońcę lub przez inne osoby poza  sformalizowanym postępowaniem przygotowawczym. Z kontradyktoryjnoś‑ cią postępowania dowodowego przed sądem łączy się bowiem zmiana charak‑ teru, znaczenia i funkcji tzw. dowodów prywatnych. Jakkolwiek ustawodawca  w znowelizowanych przepisach nie posługuje się terminem „dowód prywatny”,  to jednak z istoty rozwiązania zawartego w art. 167 § 1 k.p.k. wynika, że sko‑ ro dowody przed sądem przeprowadzane są przez strony postępowania oraz  na ich wniosek, to do tego rodzaju aktywności obrońca musi być odpowiednio  przygotowany. Jest zarazem oczywiste, że dowody wskazane w akcie oskar‑ żenia – niezależnie od tego, czy taki wykaz potraktuje się jako jeden zbiorczy  wniosek dowodowy, czy też jako podstawę do formułowania przez oskarżyciela  sukcesywnie kolejnych jednostkowych wniosków dowodowych – nie mogą sta‑ nowić podstawy formułowania wniosków i przeprowadzania dowodów przez  obrońcę. W tym zakresie podstawą działalności dowodowej obrońcy mogą być  omówione powyżej materiały z postępowania przygotowawczego, które ob‑ jął on żądaniem o załączenie do materiałów przekazywanych wraz z aktem  o
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Etyka adwokacka a kontradyktoryjny proces karny
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: