Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00317 007356 13414893 na godz. na dobę w sumie
Europa Środkowa w tekstach i działaniach - ebook/pdf
Europa Środkowa w tekstach i działaniach - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-2472-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dokument, literatura faktu, reportaże >> literatura faktu
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja dotyczy wizji Europy Środkowej dyskutowanych w latach 70. i 80. XX wieku w polskich i czeskich czasopismach nieoficjalnych, w szerszym kontekście kultury nieoficjalnej, szczególnie ruchów wydawniczych w Polsce i Czechosłowacji – samizdatu i drugiego obiegu. Autorka ukazuje, jak te koncepcje rezonowały w dyskusjach z lat 90. i do jakiego stopnia można je znaleźć we współczesnych debatach. Jednym z celów tej publikacji jest zaproponowanie nowego spojrzenia na problematykę Europy Środkowej, która, choć wciąż jest przedmiotem licznych dyskusji, to – jak się zdaje – opisywana jest w sposób dość jednowymiarowy.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

communicare Weronika Parfi anowicz-Vertun (1984) – kulturoznawczyni, członkini Zakładu Historii Kultury Instytutu Kultury Polskiej UW i Pracowni Studiów Miejskich IKP UW. Zajmuje się historią nowoczesnej kultury czeskiej (przede wszystkim historią awangardy i kulturą undergroundową) oraz przestrzenią i obyczajowością miast Europy Środkowej. Szczególnie interesują ją mieszkania – związane z nimi prak- tyki, ich estetyka, dotycząca ich polityka i wytwarzanie wokół nich narracje. Publikowała m.in. w „Tekstach Drugich”, „Kulturze Współczesnej” i „Baroku” oraz czeskim czasopiśmie „A2”. Autorka artykułów popularyzujących kulturę czeską w „Res Publice”, „Krytyce Politycznej”, „Lampie” oraz tekstów w publikacjach zbiorowych: Tętno pod tynkiem. Warszawa Mirona Białoszewskiego i Ceglane ciało, gorący oddech. Warszawa Leopolda Tyrmanda. Publikacja dotyczy wizji Europy Środkowej dyskutowanych w latach 70. i 80. XX wie- ku w polskich i czeskich czasopismach nieofi cjalnych, w szerszym kontekście kultury nieofi cjalnej, szczególnie ruchów wydawniczych w Polsce i Czechosło- wacji – samizdatu i drugiego obiegu. Autorka ukazuje, jak te koncepcje rezonowały w dyskusjach z lat 90. i do jakiego stopnia można je znaleźć we współczesnych debatach. Jednym z celów tej publikacji jest zaproponowanie nowego spojrzenia na problematykę Europy Środkowej, która, choć wciąż jest przedmiotem licznych dyskusji, to – jak się zdaje – opisywana jest w sposób dość jednowymiarowy. * Mówiąc o Europie Środkowej, Autorka w sposób wszechstronny ukazuje, jak trudno określić jej granice, jak odmiennie rysują się one w perspektywie po- litycznej, geografi cznej, społecznej czy kulturalnej, jak różne perspektywy poznawcze otwiera traktowanie tego pojęcia jako idei, mitu czy świata wyobrażonego. Z recenzji prof. dr. hab. Jacka Balucha Weronika Parfi anowicz-Vertun postanowiła […] w swojej pracy pokazać nie tylko jak i co pisało się o Europie Środkowej w polskich i czeskich tekstach z lat 70. i 80., lecz także jak „robiło się Europę Środkową”. Zdecydowała więc o po- łączeniu analiz dotyczących poziomu historii idei z analizami dotyczącymi poziomu praktyk kulturowych, koncepcji i realizacji, tego, co symboliczne i performatywne. Z recenzji dr. hab. Pawła Rodaka, prof. UW www.wuw.pl e r a c i n u m m o c Weronika Parfi anowicz-Vertun Europa Środkowa w tekstach i działaniach Polskie i czeskie dyskusje i W e r o n k a P a r fi a n o w i c z - V e r t u n E u r o p a Ś r o d k o w a w t e k s t a c h i i d z a ł a n a c h i ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Parfianowicz_Europa_Srodkowa g22.indd 3 21/10/16 17:36 (cid:40)(cid:88)(cid:85)(cid:82)(cid:83)(cid:68)(cid:3)(cid:165)(cid:85)(cid:82)(cid:71)(cid:78)(cid:82)(cid:90)(cid:68)(cid:3) (cid:90)(cid:3)(cid:87)(cid:72)(cid:78)(cid:86)(cid:87)(cid:68)(cid:70)(cid:75)(cid:3)(cid:76)(cid:3)(cid:71)(cid:93)(cid:76)(cid:68)(cid:239)(cid:68)(cid:81)(cid:76)(cid:68)(cid:70)(cid:75) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== (cid:70)(cid:82)(cid:80)(cid:80)(cid:88)(cid:81)(cid:76)(cid:70)(cid:68)(cid:85)(cid:72) (cid:75)(cid:76)(cid:86)(cid:87)(cid:82)(cid:85)(cid:76)(cid:68)(cid:3)(cid:76)(cid:3)(cid:78)(cid:88)(cid:79)(cid:87)(cid:88)(cid:85)(cid:68) (cid:86)(cid:72)(cid:85)(cid:76)(cid:68)(cid:3)(cid:83)(cid:82)(cid:71)(cid:3)(cid:85)(cid:72)(cid:71)(cid:68)(cid:78)(cid:70)(cid:77)(cid:261)(cid:3)(cid:81)(cid:68)(cid:88)(cid:78)(cid:82)(cid:90)(cid:261)(cid:3)Andrzeja Mencwela (cid:82)(cid:86)(cid:87)(cid:68)(cid:87)(cid:81)(cid:76)(cid:82)(cid:3)(cid:88)(cid:78)(cid:68)(cid:93)(cid:68)(cid:225)(cid:92)(cid:3)(cid:86)(cid:76)(cid:266)(cid:29) Agnieszka Karpowicz, (cid:51)(cid:85)(cid:82)(cid:93)(cid:68)(cid:3)(cid:298)(cid:92)(cid:70)(cid:76)(cid:68)(cid:17)(cid:3)(cid:48)(cid:82)(cid:90)(cid:68)(cid:15)(cid:3)(cid:83)(cid:76)(cid:86)(cid:80)(cid:82)(cid:15)(cid:3)(cid:79)(cid:76)(cid:87)(cid:72)(cid:85)(cid:68)(cid:87)(cid:88)(cid:85)(cid:68) (cid:11)(cid:37)(cid:76)(cid:68)(cid:225)(cid:82)(cid:86)(cid:93)(cid:72)(cid:90)(cid:86)(cid:78)(cid:76)(cid:15) (cid:54)(cid:87)(cid:68)(cid:70)(cid:75)(cid:88)(cid:85)(cid:68)(cid:15)(cid:3)(cid:49)(cid:82)(cid:90)(cid:68)(cid:78)(cid:82)(cid:90)(cid:86)(cid:78)(cid:76)(cid:15)(cid:3)(cid:36)(cid:81)(cid:71)(cid:72)(cid:85)(cid:80)(cid:68)(cid:81)(cid:15)(cid:3)(cid:53)(cid:72)(cid:71)(cid:79)(cid:76)(cid:276)(cid:86)(cid:78)(cid:76)(cid:15)(cid:3)(cid:54)(cid:70)(cid:75)(cid:88)(cid:69)(cid:72)(cid:85)(cid:87)(cid:12) Jack Goody, (cid:48)(cid:76)(cid:87)(cid:15)(cid:3)(cid:85)(cid:92)(cid:87)(cid:88)(cid:68)(cid:225)(cid:15)(cid:3)(cid:82)(cid:85)(cid:68)(cid:79)(cid:81)(cid:82)(cid:286)(cid:252) Paul Connerton, (cid:45)(cid:68)(cid:78)(cid:3)(cid:86)(cid:83)(cid:82)(cid:225)(cid:72)(cid:70)(cid:93)(cid:72)(cid:276)(cid:86)(cid:87)(cid:90)(cid:68)(cid:3)(cid:83)(cid:68)(cid:80)(cid:76)(cid:266)(cid:87)(cid:68)(cid:77)(cid:261) Rigels Halili, (cid:49)(cid:68)(cid:85)(cid:121)(cid:71)(cid:3)(cid:76)(cid:3)(cid:77)(cid:72)(cid:74)(cid:82)(cid:3)(cid:83)(cid:76)(cid:72)(cid:286)(cid:81)(cid:76)(cid:17)(cid:3)(cid:53)(cid:93)(cid:72)(cid:70)(cid:93)(cid:3)(cid:82)(cid:3)(cid:82)(cid:85)(cid:68)(cid:79)(cid:81)(cid:82)(cid:286)(cid:70)(cid:76)(cid:15)(cid:3)(cid:83)(cid:76)(cid:286)(cid:80)(cid:76)(cid:72)(cid:81)(cid:81)(cid:82)(cid:286)(cid:70)(cid:76)(cid:3)(cid:76)(cid:3)(cid:72)(cid:83)(cid:76)(cid:70)(cid:72)(cid:3)(cid:79)(cid:88)(cid:71)(cid:82)(cid:90)(cid:72)(cid:77) (cid:90)(cid:286)(cid:85)(cid:121)(cid:71)(cid:3)(cid:36)(cid:79)(cid:69)(cid:68)(cid:276)(cid:70)(cid:93)(cid:92)(cid:78)(cid:121)(cid:90)(cid:3)(cid:76)(cid:3)(cid:54)(cid:72)(cid:85)(cid:69)(cid:121)(cid:90) Jack Goody, (cid:47)(cid:82)(cid:74)(cid:76)(cid:78)(cid:68)(cid:3)(cid:83)(cid:76)(cid:86)(cid:80)(cid:68)(cid:3)(cid:68)(cid:3)(cid:82)(cid:85)(cid:74)(cid:68)(cid:81)(cid:76)(cid:93)(cid:68)(cid:70)(cid:77)(cid:68)(cid:3)(cid:86)(cid:83)(cid:82)(cid:225)(cid:72)(cid:70)(cid:93)(cid:72)(cid:276)(cid:86)(cid:87)(cid:90)(cid:68) (cid:51)(cid:68)(cid:90)(cid:72)(cid:225)(cid:3)(cid:48)(cid:68)(cid:77)(cid:72)(cid:90)(cid:86)(cid:78)(cid:76), (cid:51)(cid:76)(cid:86)(cid:80)(cid:82)(cid:15)(cid:3)(cid:87)(cid:72)(cid:78)(cid:86)(cid:87)(cid:15)(cid:3)(cid:79)(cid:76)(cid:87)(cid:72)(cid:85)(cid:68)(cid:87)(cid:88)(cid:85)(cid:68)(cid:17)(cid:3)(cid:51)(cid:85)(cid:68)(cid:78)(cid:87)(cid:92)(cid:78)(cid:76)(cid:3)(cid:83)(cid:76)(cid:286)(cid:80)(cid:76)(cid:72)(cid:81)(cid:81)(cid:72)(cid:3)(cid:86)(cid:87)(cid:68)(cid:85)(cid:82)(cid:298)(cid:92)(cid:87)(cid:81)(cid:92)(cid:70)(cid:75)(cid:3)(cid:42)(cid:85)(cid:72)(cid:78)(cid:121)(cid:90) (cid:76)(cid:3)(cid:80)(cid:68)(cid:87)(cid:85)(cid:92)(cid:70)(cid:68)(cid:3)(cid:83)(cid:68)(cid:80)(cid:76)(cid:266)(cid:70)(cid:76)(cid:3)(cid:78)(cid:88)(cid:79)(cid:87)(cid:88)(cid:85)(cid:82)(cid:90)(cid:72)(cid:77)(cid:3)(cid:40)(cid:88)(cid:85)(cid:82)(cid:83)(cid:72)(cid:77)(cid:70)(cid:93)(cid:92)(cid:78)(cid:121)(cid:90) Jack Goody, (cid:38)(cid:93)(cid:225)(cid:82)(cid:90)(cid:76)(cid:72)(cid:78)(cid:15)(cid:3)(cid:83)(cid:76)(cid:86)(cid:80)(cid:82)(cid:15)(cid:3)(cid:286)(cid:80)(cid:76)(cid:72)(cid:85)(cid:252)(cid:17)(cid:3)(cid:53)(cid:82)(cid:93)(cid:80)(cid:82)(cid:90)(cid:92)(cid:3)(cid:93)(cid:3)(cid:51)(cid:76)(cid:72)(cid:85)(cid:85)(cid:72)(cid:80)(cid:16)(cid:40)(cid:80)(cid:80)(cid:68)(cid:81)(cid:88)(cid:72)(cid:79)(cid:72)(cid:80)(cid:3)(cid:39)(cid:68)(cid:88)(cid:93)(cid:68)(cid:87) Lucien Febvre, Henri-Jean Martin, (cid:49)(cid:68)(cid:85)(cid:82)(cid:71)(cid:93)(cid:76)(cid:81)(cid:92)(cid:3)(cid:78)(cid:86)(cid:76)(cid:261)(cid:298)(cid:78)(cid:76) Roy Harris, (cid:53)(cid:68)(cid:70)(cid:77)(cid:82)(cid:81)(cid:68)(cid:79)(cid:81)(cid:82)(cid:286)(cid:252)(cid:3)(cid:68)(cid:3)(cid:88)(cid:80)(cid:92)(cid:86)(cid:225)(cid:3)(cid:83)(cid:76)(cid:286)(cid:80)(cid:76)(cid:72)(cid:81)(cid:81)(cid:92) Aleksandra Jakóbczyk-Gola, (cid:36)(cid:78)(cid:87)(cid:3)(cid:83)(cid:68)(cid:80)(cid:76)(cid:266)(cid:70)(cid:76)(cid:17)(cid:3)(cid:55)(cid:85)(cid:68)(cid:71)(cid:92)(cid:70)(cid:77)(cid:68)(cid:3)(cid:68)(cid:78)(cid:68)(cid:87)(cid:92)(cid:86)(cid:87)(cid:82)(cid:90)(cid:68)(cid:3)(cid:90)(cid:3)(cid:78)(cid:82)(cid:81)(cid:87)(cid:72)(cid:78)(cid:286)(cid:70)(cid:76)(cid:72) (cid:73)(cid:82)(cid:85)(cid:80)(cid:3)(cid:83)(cid:68)(cid:80)(cid:76)(cid:266)(cid:70)(cid:76) Jacques Le Goff,(cid:3)(cid:43)(cid:76)(cid:86)(cid:87)(cid:82)(cid:85)(cid:76)(cid:68)(cid:3)(cid:76)(cid:3)(cid:83)(cid:68)(cid:80)(cid:76)(cid:266)(cid:252) Jan Assmann, (cid:51)(cid:68)(cid:80)(cid:76)(cid:266)(cid:252)(cid:3)(cid:78)(cid:88)(cid:79)(cid:87)(cid:88)(cid:85)(cid:82)(cid:90)(cid:68)(cid:17)(cid:3)(cid:51)(cid:76)(cid:86)(cid:80)(cid:82)(cid:15)(cid:3)(cid:93)(cid:68)(cid:83)(cid:68)(cid:80)(cid:76)(cid:266)(cid:87)(cid:92)(cid:90)(cid:68)(cid:81)(cid:76)(cid:72)(cid:3)(cid:76)(cid:3)(cid:83)(cid:82)(cid:79)(cid:76)(cid:87)(cid:92)(cid:70)(cid:93)(cid:81)(cid:68)(cid:3)(cid:87)(cid:82)(cid:298)(cid:86)(cid:68)(cid:80)(cid:82)(cid:286)(cid:252)(cid:3) (cid:90)(cid:3)(cid:70)(cid:92)(cid:90)(cid:76)(cid:79)(cid:76)(cid:93)(cid:68)(cid:70)(cid:77)(cid:68)(cid:70)(cid:75)(cid:3)(cid:86)(cid:87)(cid:68)(cid:85)(cid:82)(cid:298)(cid:92)(cid:87)(cid:81)(cid:92)(cid:70)(cid:75) Anna Wierzbicka,(cid:3)(cid:54)(cid:225)(cid:82)(cid:90)(cid:68)(cid:3)(cid:78)(cid:79)(cid:88)(cid:70)(cid:93)(cid:72)(cid:17)(cid:3)(cid:53)(cid:121)(cid:298)(cid:81)(cid:72)(cid:3)(cid:77)(cid:266)(cid:93)(cid:92)(cid:78)(cid:76)(cid:3)(cid:177)(cid:3)(cid:85)(cid:121)(cid:298)(cid:81)(cid:72)(cid:3)(cid:78)(cid:88)(cid:79)(cid:87)(cid:88)(cid:85)(cid:92) Hanna Jurkowska, (cid:51)(cid:68)(cid:80)(cid:76)(cid:266)(cid:252)(cid:3)(cid:86)(cid:72)(cid:81)(cid:87)(cid:92)(cid:80)(cid:72)(cid:81)(cid:87)(cid:68)(cid:79)(cid:81)(cid:68)(cid:17)(cid:3)(cid:51)(cid:85)(cid:68)(cid:78)(cid:87)(cid:92)(cid:78)(cid:76)(cid:3)(cid:83)(cid:68)(cid:80)(cid:76)(cid:266)(cid:70)(cid:76)(cid:3)(cid:90)(cid:3)(cid:78)(cid:85)(cid:266)(cid:74)(cid:88)(cid:3) (cid:55)(cid:82)(cid:90)(cid:68)(cid:85)(cid:93)(cid:92)(cid:86)(cid:87)(cid:90)(cid:68)(cid:3)(cid:58)(cid:68)(cid:85)(cid:86)(cid:93)(cid:68)(cid:90)(cid:86)(cid:78)(cid:76)(cid:72)(cid:74)(cid:82)(cid:3)(cid:51)(cid:85)(cid:93)(cid:92)(cid:77)(cid:68)(cid:70)(cid:76)(cid:121)(cid:225)(cid:3)(cid:49)(cid:68)(cid:88)(cid:78)(cid:3)(cid:76)(cid:3)(cid:90)(cid:3)(cid:51)(cid:88)(cid:225)(cid:68)(cid:90)(cid:68)(cid:70)(cid:75)(cid:3)(cid:44)(cid:93)(cid:68)(cid:69)(cid:72)(cid:79)(cid:76)(cid:3)(cid:38)(cid:93)(cid:68)(cid:85)(cid:87)(cid:82)(cid:85)(cid:92)(cid:86)(cid:78)(cid:76)(cid:72)(cid:77) Olga Kaczmarek,(cid:3)(cid:44)(cid:81)(cid:68)(cid:70)(cid:93)(cid:72)(cid:77)(cid:3)(cid:81)(cid:76)(cid:298)(cid:3)(cid:83)(cid:76)(cid:86)(cid:68)(cid:252)(cid:17)(cid:3)(cid:47)(cid:112)(cid:89)(cid:76)(cid:81)(cid:68)(cid:86)(cid:3)(cid:76)(cid:3)(cid:68)(cid:81)(cid:87)(cid:85)(cid:82)(cid:83)(cid:82)(cid:79)(cid:82)(cid:74)(cid:76)(cid:68)(cid:3)(cid:83)(cid:82)(cid:86)(cid:87)(cid:80)(cid:82)(cid:71)(cid:72)(cid:85)(cid:81)(cid:76)(cid:86)(cid:87)(cid:92)(cid:70)(cid:93)(cid:81)(cid:68) Marta Bucholc, (cid:51)(cid:76)(cid:261)(cid:87)(cid:92)(cid:3)(cid:90)(cid:92)(cid:80)(cid:76)(cid:68)(cid:85)(cid:17)(cid:3)(cid:46)(cid:88)(cid:79)(cid:87)(cid:88)(cid:85)(cid:82)(cid:90)(cid:68)(cid:3)(cid:86)(cid:82)(cid:70)(cid:77)(cid:82)(cid:79)(cid:82)(cid:74)(cid:76)(cid:68)(cid:3)(cid:90)(cid:76)(cid:72)(cid:71)(cid:93)(cid:92)(cid:3)(cid:49)(cid:82)(cid:85)(cid:69)(cid:72)(cid:85)(cid:87)(cid:68)(cid:3)(cid:40)(cid:79)(cid:76)(cid:68)(cid:86)(cid:68) Aleida Assmann(cid:15)(cid:3)(cid:48)(cid:76)(cid:266)(cid:71)(cid:93)(cid:92)(cid:3)(cid:75)(cid:76)(cid:86)(cid:87)(cid:82)(cid:85)(cid:76)(cid:261)(cid:3)(cid:68)(cid:3)(cid:83)(cid:68)(cid:80)(cid:76)(cid:266)(cid:70)(cid:76)(cid:261)(cid:17)(cid:3)(cid:36)(cid:81)(cid:87)(cid:82)(cid:79)(cid:82)(cid:74)(cid:76)(cid:68) Aleksander Gieysztor(cid:15)(cid:3)(cid:48)(cid:76)(cid:87)(cid:82)(cid:79)(cid:82)(cid:74)(cid:76)(cid:68)(cid:3)(cid:54)(cid:225)(cid:82)(cid:90)(cid:76)(cid:68)(cid:81) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== (cid:58)(cid:72)(cid:85)(cid:82)(cid:81)(cid:76)(cid:78)(cid:68)(cid:3)(cid:3) (cid:51)(cid:68)(cid:85)(cid:287)(cid:68)(cid:81)(cid:82)(cid:90)(cid:76)(cid:70)(cid:93)(cid:16)(cid:57)(cid:72)(cid:85)(cid:87)(cid:88)(cid:81) (cid:40)(cid:88)(cid:85)(cid:82)(cid:83)(cid:68)(cid:3)(cid:165)(cid:85)(cid:82)(cid:71)(cid:78)(cid:82)(cid:90)(cid:68)(cid:3) (cid:90)(cid:3)(cid:87)(cid:72)(cid:78)(cid:86)(cid:87)(cid:68)(cid:70)(cid:75)(cid:3)(cid:76)(cid:3)(cid:71)(cid:93)(cid:76)(cid:68)(cid:239)(cid:68)(cid:81)(cid:76)(cid:68)(cid:70)(cid:75) (cid:51)(cid:82)(cid:79)(cid:86)(cid:78)(cid:76)(cid:72)(cid:3)(cid:76)(cid:3)(cid:70)(cid:93)(cid:72)(cid:86)(cid:78)(cid:76)(cid:72)(cid:3)(cid:71)(cid:92)(cid:86)(cid:78)(cid:88)(cid:86)(cid:77)(cid:72) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci Prof. dr hab. Jacek Baluch Dr hab. Paweł Rodak, prof. UW Redaktor prowadzący Karolina Chmielewska Redakcja Elwira Wyszyńska Korekta Magdalena Orczykowska Indeks Weronika Parfi anowicz-Vertun Projekt okładki i stron tytułowych Anna Gogolewska Projekt serii Jakub Rakusa-Suszczewski Ilustracja na okładce „Revolver Revue” 1989, nr 12, reklama czasopisma „Střední Evropa”. Fotografi a: Gabina Fárová, typografi a: Marek Hlupý-Kapler, tekst reklamy: redakcja „Revolver Revue”. Źródło: dzięki uprzejmości Gabiny Fárovej, Viktora Karlíka i redakcji „Revolver Revue” Skład i łamanie Marcin Szcześniak ISBN 978-83-235-2464-9 (druk) ISBN 978-83-235-2480-9 (e-pub) ISBN 978-83-235-2472-4 (pdf online) ISBN 978-83-235-2488-5 (mobi) © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2016 Publikacja fi nansowana przez Narodowe Centrum Nauki z programu Preludium, UMO-2013/11/N/HS2/03573. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00–497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 e-mail: wuw@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: www.wuw.pl Wydanie 1, Warszawa 2016 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Podziękowania ................................................................................... 9 Rozdział 1. Europa Środkowa jako problem badawczy .......... 13 „Czy Europa Środkowa istnieje?” ................................................. 13 Idee, teksty, projekty ...................................................................... 17 Od teorii do praktyki ..................................................................... 23 Środkowoeuropejskie „gatunki zmącone” ................................... 28 Środkowoeuropejska eseistyka ...................................................... 32 „Powiedziane, napisane” ............................................................... 39 „Soviet Bloc Writers Clash at a Conference” .............................. 49 Rozdział 2. Europa Środkowa w kontekście nieofi cjalnych obiegów kultury ................................................................................ 62 Nieofi cjalne obiegi wydawnicze w Polsce i Czechosłowacji ... 62 Między obiegami ........................................................................... 62 Drugi obieg i samizdat ............................................................ 71 Ramy czasowe ......................................................................... 73 Problemy badawcze ................................................................. 79 Spory o samizdat ..................................................................... 87 Czytać o Europie Środkowej ......................................................... 90 „Z rąk do rąk”. Dystrybucja ................................................... 91 Jak to wyglądało? Estetyka i materialność ............................ 97 „Maniakalne połykanie książek” ............................................. 106 „Niekończące się męczarnie” .................................................. 108 Etyka anonima ......................................................................... 112 Literatura „drugiego obiegu” czy „drugiego rzutu”? ............. 115 Pisać Europę Środkową ................................................................. 119 Kultura maszyny do pisania .................................................... 124 Postgutenbergowska rewolucja? .............................................. 129 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Praktykować ideę ........................................................................... 135 Europa Środkowa na łamach nieofi cjalnych czasopism ........ 135 „Szlak przyjaźni polsko-czechosłowackiej” ........................... 144 Alternatywna Europa Środkowa ............................................. 152 Mapy kultury nieofi cjalnej a projekty Europy Środkowej ....... 156 Ucieczki do (i od) prywatności ..................................................... 164 Kultura mieszkania ........................................................................ 166 Samowystarczalność ...................................................................... 171 Między uniwersytetem a hospodą ................................................. 174 Płeć drugiego obiegu. Płeć undergroundu .................................... 180 „Związki przyjaźni” ....................................................................... 184 (Auto)portret Europy Środkowej ................................................... 190 Rozdział 3. Czeskie spojrzenia na Europę Środkową .............. 193 Wokół trzech esejów ........................................................................ 193 Obieg, recepcja, rezonans .............................................................. 200 Recepcja w Polsce ......................................................................... 203 „Czeskie pytanie” o Europę Środkową ........................................ 206 Środek w cieniu 1968 .................................................................... 207 Odrodzeniowa mitologia ................................................................ 209 Powrót mesjanizmu ........................................................................ 213 Między mitologizacją i dekonstrukcją odrodzeniowych narracji ..................................................................................... 220 Kłopoty z wielokulturowością ....................................................... 229 Środkowoeuropejski modernizm .................................................... 234 Środkowoeuropejskie kanony i kanonizacje ................................. 234 W poszukiwaniu środkowoeuropejskiego modernizmu ............... 243 Środkowoeuropejska nowoczesność .............................................. 253 Chcemy być nowocześni? ............................................................. 261 Europa Środkowa po roku 1989 .................................................... 266 „Pod sztandarami wszechmogącego rynku” ................................. 268 Pytania o czeski nacjonalizm ........................................................ 273 Europa Środkowa a „sprawa kobiet” ............................................ 277 Zrób sobie Europę Środkową ......................................................... 280 „Opowieści o krajach nędznych” .................................................. 288 Europa Środkowa hand-made ....................................................... 293 6 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozdział 4. Polskie dyskusje wokół pojęcia Europy Środkowej ............................................................................ 298 Między „lekcją «Kultury»” a kresowymi narracjami ............... 299 Pod znakiem „Kultury” ................................................................. 299 „Zeszyty Literackie”: w poszukiwaniu środkowoeuropejskiego kanonu ...................................................................................... 306 Europa Środkowa w drugim obiegu ............................................. 311 Lekcja węgierska: István Bibó i Jenő Szűcs ................................ 319 Dialog w cieniu kresów ................................................................. 323 „Eksplozja kresoznawcza” a projekty Europy Środkowej ........... 343 Idea jagiellońska ............................................................................ 348 Europa Środkowa w czasie przełomu .......................................... 351 „Cóż po (środkowoeuropejskiej) inteligencji w czasie marnym?” ................................................................................. 357 Klęska idei i formacji? .................................................................. 371 Ucieczka przed Zachodem ............................................................ 378 Poszukiwanie tożsamości .............................................................. 381 Powrót przestrzeni ......................................................................... 388 Zakończenie ....................................................................................... 397 Bibliografi a ......................................................................................... 399 Indeks osób ........................................................................................ 423 Ilustracje .............................................................................................. 431 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Podziękowania Podstawą tej książki jest rozprawa doktorska Teksty i działania. Europa Środkowa jako projekt w polskich i cze- skich dyskusjach lat 70. i 80. XX wieku, przygotowana w In- stytucie Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego pod kierunkiem prof. dr. hab. Andrzeja Mencwela. Trudno mi sobie wyobrazić jej powstanie bez Jego wsparcia oraz kry- tycznej, ale zawsze życzliwej lektury, a także wielu dyskusji, w toku których rodziły się ważne dla tej pracy pomysły – za wszystko to ogromnie dziękuję. Spojrzenie Profesora na środkowoeuropejską problematykę stanowiło dla mnie – i nieustannie stanowi – ważny punkt odniesienia i inspirację dla własnych poszukiwań. Dziękuję również recenzentom – dr. hab. Pawłowi Rodakowi i prof. dr. hab. Jackowi Baluchowi za cenne uwagi, które stanowiły ogromną pomoc w przygotowaniu tej książki. Serdecznie dziękuję Koleżankom i Kolegom z Instytutu Kultury Polskiej UW, szczególnie Uczestniczkom i Uczest- nikom seminarium doktoranckiego profesora Andrzeja Menc wela oraz Koleżankom i Kolegom z Zakładu Histo- rii Kultury IKP UW za cierpliwą lekturę obszernych frag- mentów mojej pracy, za ciekawe dyskusje, za komentarze i wskazówki, które miały duży wpływ na ostateczny kształt tej książki. Możliwość pracy naukowej w miejscu takim jak Instytut Kultury Polskiej, z jego atmosferą otwartości na różne poszukiwania, życzliwości, ciągłego badawczego ożywienia i współpracy uważam za ogromne szczęście. Szczególnie dziękuję nie tylko za wsparcie merytorycz- ne, lecz także nieocenioną przyjacielską pomoc w chwilach 9 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== zwątpienia Piotrowi Kubkowskiemu, Kornelii Sobczak, Igorowi Piotrowskiemu, Natalii Mętrak-Rudzie i Franciszkowi Burskiemu. Komparatystyczny charakter mojej rozprawy wymagał częstych podróży do Czech, które nie byłyby możliwe i nie przyniosłyby takich efektów, gdyby nie wsparcie miesz- kających tam Przyjaciół, a także życzliwość i pomocność pracowników wielu instytucji. Szczególne podziękowania należą się Magłorzacie, Marko i Amelce Thull, Nguyen Ti i Krystynie Mogilnickiej oraz panu Graziano Priotto za gościnność. Terezie i Martinowi Bernátkom dziękuję za przyjacielskie wsparcie i inspirujące dyskusje, Vítowi Krobotowi za bycie przewodnikiem po świecie czeskiego undergroundu i pomoc przy kwerendach w archiwum Libri Prohibiti. Lukášowi Kubinie dziękuję serdecznie za wspar- cie przy końcowym (i najbardziej stresującym) etapie prac nad książką. Panu Jiřímu Gruntorádowi, dyrektorowi Libri Prohibiti, dziękuję za możliwość wykorzystania w niniej- szej publikacji materiałów zgromadzonych w czasie kweren- dy w archiwum, a panu Viktorowi Karlíkowi za zgodę na umieszczenie w niej reprodukcji okładek „Revolver Revue”, a pani Gabinie Fárovej za zgodę na wykorzystanie zdjęcia jej autorstwa na okładce tej książki. Specjalne podziękowa- nia chciałabym przekazać dr Blance Činátlovej z Instytutu Literatury Czeskiej i Komparatystyki Wydziału Filozofi cz- nego Uniwersytetu Karola w Pradze. Prowadzone przez nią seminaria poświęcone literaturze i kulturze środkowoeuro- pejskiej, w których miałam szczęście uczestniczyć w czasie pobytu na stypendium Erasmus w roku 2006/2007 i stypen- dium Funduszu Wyszehradzkiego w roku 2012, przesądziły o moim zainteresowaniu problematyką środkowoeuropejską i wpłynęły na sposób badania tej tematyki, a jej twórczość naukowa dostarcza mi nieustająco inspiracji i stanowi nie- dościgniony wzór wrażliwości badawczej i interpretacyjnej. Przede wszystkim jednak nie byłoby tej książki, gdyby nie moi Rodzice i Brat. Mojemu Tacie dziękuję szczególnie za pierwsze środkowoeuropejskie podróże, za uwrażliwienie 10 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== na to, że krój czcionki i łamanie tekstu mają niebagatelny wpływ na ich lekturę i za cierpliwą pomoc edytorską w kry- tycznym momencie przygotowywania ostatecznej wersji mojego doktoratu i dbałość o jego stronę grafi czną. Mojej Mamie dziękuję za zaufanie do wszystkich moich wyborów i przedsięwzięć, za wsparcie w ich realizacji, za zapoznanie mnie w pierwszych miesiącach życia z maszyną do pisa- nia, a także zaszczepienie dziennikarskiej pasji poszukiwania rzeczy ważnych, ukrytych w potoku codziennych, na pozór drobnych wydarzeń. Jurkowi – za braterską pomoc i pro- fesjonalne konsultacje. Chciałabym bardzo podziękować Andrzejowi za to, że był ze mną przez cały ten trudny i burzliwy czas, jakim była praca nad doktoratem i książką. Szczególnie zaś dziękuję Dziadkowi Edwardowi, który jest dla mnie wzorem Środkowoeuropejczyka. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozdział 1 Europa Środkowa jako problem badawczy „Czy Europa Środkowa istnieje?” Jedną z ofi ar tej niespodziewanej odwilży [1989 roku – przyp. aut.] stał się jeden z najpiękniejszych mitów intelektualnych, mit wspól- noty mieszkających tu narodów. Biegający pomiędzy blokowiskami nowych osiedli, obciążeni papierami, matrycami, gazetkami albo na- dajnikami młodzi ludzie wierzyli nie tylko we wspólnotę polskich robotników z polskimi inteligentami realizującą się w społeczeństwie obywatelskim. Wierzyli także we wspólnotę w walce z komunizmem z Czechami, Słowakami, Węgrami, Niemcami z NRD1. W 1991 roku, w jednym z pierwszych ofi cjalnie wydru- kowanych numerów drugoobiegowego czasopisma „Obóz” opublikowano artykuł Roberta Bogdańskiego Prawdziwy koniec Europy Środkowej. Autor pisał, że koncepcja Euro- py Środkowej, która jeszcze pod koniec lat 80. cieszyła się wielką popularnością wśród przedstawicieli opozycyjnych środowisk niemal wszystkich krajów regionu, praktycznie z dnia na dzień straciła aktualność i można ją w najlepszym razie badać jako zjawisko historyczne. Jest to artykuł z wielu względów znamienny. Po pierwsze, wskazuje na ważny związek tej koncepcji ze środowiskami opozycyjnymi czy przedstawicielami szeroko pojętej kultury nieofi cjalnej w krajach tzw. bloku wschodniego. Możemy wręcz mówić o podwójnym charakterze tego sprzężenia. Z jednej strony, można defi niować Europę Środkową jako 1 Robert Bogdański, Prawdziwy koniec Europy Środkowej, „Obóz” 1991, nr 21, s. 168. 13 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== region, w którym działania dysydentów doprowadziły do stworzenia stosunkowo trwałych obiegów kultury niezależ- nej. Z drugiej – ważne miejsce w dyskusjach dysydenckich środowisk zajmowała właśnie koncepcja Europy Środkowej jako projektu alternatywnego porządku geopolitycznego. Sam „Obóz” jako jeden z wielu tytułów prasy drugoobiego- wej, poświęcony właśnie szeroko pojętej problematyce środ- kowoeuropejskiej, stanowi świetny przykład tego fenomenu. Po drugie, tekst wpisuje się w długą tradycję pisania o Europie Środkowej jako niezrealizowanej koncepcji, mi- cie, utopii. Konwencja ta stała się wyraźna już w latach 80. XX wieku, a więc wtedy, kiedy idea ta przeżywała rozkwit. Włączyć się w środkowoeuropejską dyskusję oznaczało czę- sto: podać w wątpliwość realność jej przedmiotu. Po trzecie wreszcie, miało się okazać, że „prawdziwy koniec Europy Środkowej” został – nie po raz pierwszy – ogłoszony przedwcześnie. Środkowoeuropejskie dyskusje po roku 1989 nie tylko nie ucichły, ale wręcz przybrały na sile i do dziś owocują licznymi przedsięwzięciami badawczymi, kulturalnymi, publicystycznymi czy literackimi. Z każdym rokiem przybywa specjalistycznych tomów poświęconych tematowi Europy Środkowej. Większość z nich zaś odnosi się do projektów Europy Środkowej z lat 70. i 80. XX wieku, wskazując w nich źródła współczesnego sposobu konceptu- alizacji tego pojęcia. Pojawiają się też wznowienia tekstów dawno opublikowanych i tłumaczenia zagubionych. Zatrzymajmy się na chwilę przy dwóch ostatnich punk- tach. Tekstów przekonujących o tym, że Europa Środkowa jest tylko mitem, utopią bądź postulatem, jest równie wiele, co artykułów opisujących (domniemaną) specyfi kę środko- woeuropejskiej rzeczywistości. Razem zaś tworzą ogromny korpus. Sporządzenie rzetelnego sprawozdania ze środko- woeuropejskiej literatury wymagałoby żmudnej kwerendy w bibliotekach węgierskich, czeskich, polskich, słoweńskich, chorwackich, austriackich, litewskich, ukraińskich, białoru- skich, niemieckich i włoskich. Wskazane byłoby sprawdzenie również archiwów amerykańskich uniwersytetów, ale spis 14 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== taki prawdopodobnie pozostawałby w dalszym ciągu daleki od kompletności. Obszerny spis bibliografi czny, obejmują- cy pozycje czeskie, polskie, a także anglo- i niemieckoję- zyczne, zawierający monografi e i tomy zbiorowe, ale także pojedyncze artykuły i tematyczne numery czasopism, został opublikowany w tomie V kleštích dějin. Střední Evropa jako pojem a problem (W kleszczach historii. Europa Środkowa jako pojęcie i problem) pod redakcją Jiřígo Trávníčka i liczy sto pozycji, podzielonych według klucza tematycznego: geo- polityka i historia oraz kultura, literatura, powieść. Możemy jednak zakładać, że również on nie jest kompletny. Lektura tekstów poświęconych Europie Środkowej nie tylko jednak skłania do stwierdzenia, że stworzenie najbar- dziej nawet kompletnej bibliografi i nie przyczyniłoby się do pogłębienia naszej wiedzy na temat tego fenomenu. Jest też zadaniem niewdzięcznym. Z pewną jedynie przesadą można by powiedzieć, że przeczytać jeden tekst o Europie Środko- wej, to jak przeczytać wszystkie. Czytane w większej liczbie jawią się one często jako powtarzalne i monotonne. Redun- dancja środkowoeuropejskich tekstów jest uderzająca i choć odnosi się do wytworów zaawansowanej kultury typografi cz- nej, musi budzić skojarzenia z opisywanymi przez badaczy przekazów ustnych regułami formuliczności czy addytywno- ści. Powtarzają się całe schematy narracyjne, egzemplifi ka- cje, cytaty, postaci, fi gury, historyczne wydarzenia, a nawet anegdoty. Autorzy powołują się na ten sam zestaw tekstów; posługują się podobnymi środkami retorycznymi, w podobny sposób konstruują też swoje wywody. Czy jest zatem sens wkraczać na to gęsto zaludnione te- rytorium i dodawać do nieprzebranej środkowoeuropejskiej bibliografi i jeszcze jedną pozycję? Celem tej książki nie jest odpowiedź na powracające niemal rytualnie, wyrażo- ne wprost w klasycznym dziś eseju Timothy’ego Gartona Asha pytanie: Czy Europa Środkowa istnieje? Zadowalającej odpowiedzi udzielił na nie w wywiadzie dla „Krasnogru- dy” jeden z głównych animatorów środkowoeuropejskich dyskusji w latach 80. XX wieku, węgierski intelektualista 15 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== György Konrád: „jeżeli ktoś mówi «tu jest Europa Środ- kowa», to trzeba potwierdzić, że jest”2. Tym bardziej nie stawiam sobie za cel znalezienia zadowalającej wszystkich defi nicji terytorialno-historyczno-kulturowej Europy Środko- wej. Zgódźmy się bowiem, że jest tyle potencjalnych map Europy Środkowej, ile autorów i autorek skłonnych włączyć się do tej dyskusji; zarysowane przez nich granice, a nawet nazwy (Europa Środkowa, Centralna, Środkowo-Wschodnia, Mitteleuropa…) będą zaś zależeć, między innymi, od ich aktualnego usytuowania i czasu, w którym zabierają głos. Przedmiotem badawczego zainteresowania jest pyta- nie, dlaczego pojęcie to, choć nieustannie bywa podawane w wątp liwość i krytykowane, jednocześnie od dziesięcioleci jest tak chętnie aktualizowane; jakie funkcje spełniało na przestrzeni różnych dekad i w jakich celach przywoływali je w różnych historycznych momentach intelektualiści, politycy czy artyści zarówno w krajach regionu, jak i na Zachodzie. Nie bez znaczenia będą też pytania, które nachodzić mogą czytelników środkowoeuropejskich tekstów: dlaczego są one tak powtarzalne i mgliste i dlaczego tak trudno napisać na temat Europy Środkowej „coś nowego”. Interesować mnie będzie wąski wycinek tej debaty, a mia- nowicie dyskusje poświęcone problematyce środkowoeuro- pejskiej toczone w latach 70. i 80. XX wieku na łamach nieofi cjalnych wydawnictw w Polsce i Czechosłowacji – ich przebieg, specyfi ka obiegu, treść i uczestnicy. Za tym wybo- rem przemawia nie tylko intensywność sporów wokół Euro- py Środkowej w tych dwóch krajach, wielość przedsięwzięć związanych z tym tematem czy udział polskich i czeskich intelektualistów w inicjowaniu debat o międzynarodowym zasięgu, lecz także liczne punkty przepływu i współpracy między polskimi i czeskimi środowiskami. Specyfi ka historii kultury polskiej i czeskiej umożliwi śledzenie zarówno pew- nych analogii i podobieństw, jak i różnic, miejsc konfl iktowych 2 Człowiek rozgląda się i widzi, że ma wielką rodzinę… Rozmowa o Eu- ropie Środkowej z György Konrádem, „Krasnogruda” 1993, nr 1, s. 35. 16 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== i zjawisk, które – na pozór podobne – wypełniane były in- nymi treściami i znaczeniami. Tak wytyczony obszar badań umożliwi nam wgląd w wiele zjawisk istotnych dla kultur czeskiej i polskiej lat 70. i 80., przede wszystkim zaś po- zwoli uchwycić zawęźlenia problemów, których znaczenie odsłania się współcześnie. Jednocześnie przykłady polskich i czeskich projektów Europy Środkowej posłużyć mogą jako pars pro toto przedsięwzięć charakterystycznych dla tego re- gionu. Dyskusje nad Europą Środkową, które w tym samym czasie miały miejsce na Węgrzech czy w (krajach byłej) Ju- gosławii, będą stanowić ważne uzupełnienie tej panoramy. Idee, teksty, projekty U źródeł różnego rodzaju kłopotów i kontrowersji zwią- zanych z pojęciem Europy Środkowej mógł leżeć jego geograficzny rodowód3. Przekonanie, że przedmiotem 3 Z bogatej literatury poświęconej problematyce środkowoeuropejskiej warto wymienić kilka najważniejszych pozycji. Na temat kształtowania się samego pojęcia Europy Środkowej zob. Andrzej Czarnocki, Europa Środ- kowa. Europa Środkowowschodnia. Geopolityczne a historyczno-kulturowe rozumienie pojęć, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio K: Politologia” 1994, nr 1; Tadeusz Kisielewski, Europa Środkowa – za- kres pojęcia, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1992; Piotr Wandycz, O histo- rycznej tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej, „Tygodnik Powszech- ny” 1987, nr 3; Radosław Zenderowski, Europa Środkowa jako „ucieczka przed Wschodem” czy „pomost” między Wschodem i Zachodem?, w: Eu- ropa Środkowa: wspólnota czy zbiorowość?, red. Radosław Zenderowski, Ossolineum, Wrocław 2004; V kleštích dějin. Střední Evropa jako pojem a problem, red. Jiří Trávníček, Host, Brno 2009; Antoni Podraza, Co należy rozumieć pod pojęciem „Europa Środkowa” na przełomie XX i XXI wieku, w: Europa Środkowa – nowy wymiar dziedzictwa. Materiały międzynaro- dowej konferencji zorganizowanej w dniach 1–2 czerwca 2001, red. Jacek Purchla, Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków 2002; Piotr Eberhard, Geneza niemieckiej koncepcji „Mitteleuropy”, „Przegląd Geografi czny” 2005, nr 77; Karl Schlögel, Środek leży na wschodzie: Europa w stadium przejściowym, przeł. Andrzej Kopacki, Ofi cyna Naukowa, Warszawa 2005; Maria Todorova, Bałkany wyobrażone, przeł. Piotr Szymor, Magdalena Budzińska, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2008. 17 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== środkowoeuropejskich dyskusji jest – historyczna, politycz- na, kulturowa – rzeczywistość tego regionu, prowadziło do konsternacji, kiedy okazywało się, że tworzone w dyskusjach obrazy nie przystają do środkowoeuropejskich realiów. Już na przełomie lat 70. i 80., kiedy termin „Europa Środkowa” przeniknął z dyskursu geopolitycznego do dyskusji intelektu- alistów, przedmiotem rozważań stał się jego problematyczny status. Zaczęły pojawiać się takie klasyfi kacje, jak „mit”, „utopia”, „postulat”, a także określenia w rodzaju: „króle- stwo ducha”, „retorta nowej wrażliwości”. Sami uczestnicy tych debat mieli intuicję, w jaki sposób rozwiązać ten pro- blem: „dyskusja o Europie Środkowej przesuwa się coraz bardziej z obszaru nostalgicznych wspomnień, za czymś, co zaniknęło bądź zanika, w stronę aktualnej konkretyzacji […], nowa idea Europy Środkowej stopniowo zyskuje co- raz wyraźniejszą formę” – pisali redaktorzy samizdatowe- go pisma „Střední Evropa”4. Podobnie wyrażał się Ash: „ta nowa Europa Środkowa jest właśnie tym – ideą. Jeszcze nie Na temat historii regionu zob. Jeno Szücs, Trzy Europy, przeł. Jan Maria Kłoczowski, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 1995; Krzysz- tof Pomian, Europa i jej narody, przeł. Małgorzata Szpakowska, Słowo / Obraz terytoria, Gdańsk 2004; Jerzy Kłoczowski, Młodsza Europa. Europa Środkowo-Wschodnia w kręgu cywilizacji chrześcijańskiej średniowiecza, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1998; István Bibó, Nędza ma- łych państw wschodnioeuropejskich, w: tegoż, Eseje polityczne, przeł. Je- rzy Snopek, Universitas, Kraków 2012; Oskar Halecki, The Borderlands of Western Civilization. A History of East Central Europe, The Ronald Press Company, New York 1952. W kształtowaniu się refl eksji nad Europą Środ- kową jako pewną wspólnotą kulturową duży udział miały też prace z obsza- ru historii sztuki i kultury, szczególnie te poświęcone kulturze monarchii habsburskiej lub kręgowi wiedeńskiej moderny, zob. Carl E. Schorske, Fin-de-siècle Vienna: politics and culture, Vintage, New York 1981; Allen Janik, Stephen Toulmin, Witt genstein’s Vienna, Simon and Schuster, New York 1973; Claudio Magris, Il mito absburgico nella letteratura austriaca moderna, Einaudi, Torino 1963; Tomasz Gryglewicz, Malarstwo Europy Środkowej 1900–1914. Tendencje modernistyczne i wczesnoawangardowe, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1992. 4 Úvodní poznámka, „Střední Evropa” 1986, nr 6, s. 1. 18 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== istnieje”5. Sformułowanie „idea Europy Środkowej” stało się użytecznym związkiem frazeologicznym, umożliwiającym odsunięcie na bok pytania o geografi czne współrzędne tego terminu czy jego precyzyjne defi niowanie. Choć korzystało z niego wielu komentatorów, częściej służyło jednak wyra- żeniu negatywnej opinii – jako „idea kilku intelektualistów” koncepcja przedstawiana była jako chimeryczna i nietrwała. Rzadko natomiast towarzyszyła temu sformułowaniu pró- ba spojrzenia na środkowoeuropejską problematykę przez pryzmat historii idei. Tymczasem możemy widzieć Euro- pę Środkową jako szczególnego rodzaju ideę społeczną, zgodnie z defi nicją Ludwika Krzywickiego, według której „Wyłoniona idea jest w gruncie rzeczy sformułowaniem za- dania, które życie powoli stworzyło w sposób żywiołowy, i wskazuje, na jakiej drodze zainteresowani będą szukali rozwiązania, tj. jakie urządzenia prawno-polityczne odpo- wiedzą ich aspiracjom”6. W dodatku, by znów nawiązać do klasycznej rozprawy Krzywickiego, ideę wędrującą, prze- kraczającą granice i rozwijającą się równolegle w różnych środowiskach i przyjmującą różną formę zależnie od kon- tekstu społecznego, historycznego i politycznego. A wresz- cie – „ideę praktykowaną” – z której wyrastały różnorodne działania i przedsięwzięcia. Wychodząc od tych rozpoznań, chciałabym więc ukazać wielowymiarowe, nieredukowalne do bieżących geopolitycz- nych sporów znaczenie (czy raczej: zawęźlenie znaczeń) idei Europy Środkowej. Jej sens nie jest autonomiczną, trwałą, z góry nadaną wartością, ale aktualizuje się i może być uchwy- cony jedynie w relacji z tymi, którzy się na nią powołują, wy- rażają ją bądź praktykują. Jej zawartość będzie się zmieniać zależnie od autorów, środowisk, momentów historycznych. 5 Timothy Garton Ash, Czy Europa Środkowa istnieje?, przeł. Jarosław Anders, w: tegoż, Pomimo i wbrew. Eseje o Europie Środkowej, przeł. Anna Husarska, Polonia, Londyn 1990, s. 195. 6 Ludwik Krzywicki, Idea a życie, w: tegoż, Wybór pism, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1978, s. 867. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 19 Nawet jeżeli rezultatem badania będzie stwierdzenie, że w istocie wokół idei tej integrowały się stosunkowo nie- liczne środowiska, a jej oddziaływanie było ograniczone; jeżeli okaże się, że projekty Europy Środkowej dają nam zaledwie wgląd w życie niewielkich grup intelektualistów, ta mikroperspektywa, odsłaniająca ich style życia, prakty- ki, samowiedzę, wewnętrzne sprzeczności i podziały, może okazać się bardziej płodna niż rytualne powtarzanie formuł o nieskuteczności projektu Europy Środkowej w zderzeniu z pragmatyką życia politycznego7. Kolejnym z powodów ciągłych kontrowersji wokół idei Europy Środkowej jest przeoczenie bądź niewyzyskanie wszystkich konsekwencji płynących z faktu, że realizuje się ona przede wszystkim w formie dyskursywnej. Tekstowy charakter większości projektów Europy Środkowej – przyj- mowany jako pewna oczywistość – pozostaje często prze- zroczysty dla komentatorów. Skutkiem tego wiele publika- cji poświęconych rekonstrukcji historii debat nad Europą Środkową sprowadza się do chronologicznej rekapitulacji najważniejszych wystąpień połączonej ze szkicowo zaryso- wanym tłem historycznym i politycznym oraz najbardziej rozpowszechnionymi interpretacjami. Nie pojawiają się py- tania o to, w jaki sposób, przy użyciu jakich środków reto- rycznych pisano o Europie Środkowej, jaka była społeczna pozycja tych, którzy pisali, i kim byli ich odbiorcy, skąd 7 Inspiracji dostarczyły mi również studia Marci Shore, wskazującej, w kontekście rozważań nad Europą Środkową, że przy badaniach z ob- szaru historii idei konieczne jest „uchwycenie takiej samej realności ludzi i idei, to znaczy uznania «ciężaru» zarówno poszczególnych jednostek, jak i ich myśli. Nie ma zresztą idei (tak jak nie ma źródeł historycznych), które stworzono by poza czasem, przestrzenią i życiem konkretnych ludzi. Zawsze istnieje jakieś uwikłanie, «życie» zawsze się do nich w jakiś spo- sób wedrze. [...] umiejscowienie w czasie i przestrzeni [...] jest [...] warun- kiem koniecznym [...] wiedzy historycznej. Jedynie dzięki ugruntowaniu danej idei w czasie i przestrzeni możemy pojąć jej historyczną stawkę” (Marci Shore, Nowoczesność jako źródło cierpień, przeł. Michał Sutowski, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2012, s. 218). 20 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== czerpano inspiracje do formułowania tych projektów i jaka była na nie reakcja. Analizom esejów i artykułów poświęconych Europie Środkowej brakuje też często fundamentalnego rozróżnienia między pytaniami typu „czym jest Europa Środkowa” lub „środkowoeuropejska rzeczywistość” a „jak się pisze o Eu- ropie Środkowej”. Czasem też pytania takie zostają ze sobą utożsamione. Tymczasem, wbrew topografi cznemu termino- wi, środkowoeuropejskie teksty odnoszą się w mniejszym stopniu do konkretnej, realnej przestrzeni, w większym zaś – do różnego rodzaju reprezentacji – przede wszystkim znów tekstowych – Europy Środkowej. Brak problematyzacji ty- pów referencji oraz refl eksji nad charakterem poszczególnych reprezentacji ma poważne konsekwencje, na które zwraca uwagę francuski literaturoznawca Xavier Galmiche, pisząc: często sprawia nam kłopot zrozumienie znaczenia estetycznego [moty- wów wielokulturowości obecnych w środkowoeuropejskiej literaturze – przyp. aut.]. W efekcie, ulegamy pokusie uproszczonego socjolo- gizmu, ujmującego obrazy obecne w tekście jako ilustracje jakiejś historycznej rzeczywistości8. Żeby uniknąć tego rodzaju nieporozumień, jako kluczową dla moich badań przyjmuję kategorię tekstu, rozumianego z jednej strony jako najbardziej zaawansowana, dążąca do autonomii forma piśmiennych dyskursów9, z drugiej zaś – jako medium komunikacji, sposób działania w przestrzeni społecznej, a także materialny nośnik treści. Interesować mnie będą zarówno praktyki, dzięki którym idea Europy Środkowej „dochodzi do głosu”, jak i treść poszczególnych projektów, a wreszcie – ich recepcja. 8 Xavier Galmiche, Vítězství paradigmatu: toponymní deklinace, fi - gura multikulturních prostorů, „Slovo a smysl” 2011, nr 16, s. 23 (przeł. Weronika Parfi anowicz-Vertun; jeżeli nie zaznaczono inaczej, wszystkie fragmenty tekstów obcojęzycznych w przekładzie autorki). 9 Por. Grzegorz Godlewski, Antropologia pisma: nowe obszary, w: An- tropologia pisma. Od teorii do praktyki, red. Philippe Artières, Paweł Ro- dak, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010, s. 56. 21 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== W proponowanym tu ujęciu kategoria dyskursu stanowi element antropologicznej analizy praktyk umożliwiających wyrażenie idei Europy Środkowej. Ponieważ dyskusje nad Europą Środkową w przeważającej mierze toczyły się na łamach różnych czasopism i wydawnictw, a drukowana pu- blikacja była głównym nośnikiem, dzięki któremu pojęcie to znalazło najpełniejszy wyraz, istotnych narzędzi dostar- czą mi badania z obszaru antropologii słowa i piśmien ności. Zgodnie z tą metodologią zakładam, że sposób tworzenia i obiegu tekstów, techniki ich reprodukcji, praktyki piśmien- nicze i czytelnicze z nimi związane miały istotny wpływ na treść projektów Europy Środkowej. Analiza tych czyn- ników pozwoli także powiedzieć wiele o ich funkcjonowa- niu i znaczeniach, jakie były im nadawane. Istotne będzie też ulokowanie tych tekstów na mapie historyczno-kulturo- wej, co oznacza nie tylko opisanie kontekstu historyczne- go, w którym powstały, lecz także spojrzenie na nie przez pryzmat specyfi cznego momentu w historii mediów słowa – w tym wypadku pozwalające dostrzec w nich dzieło za- awansowanej epoki typografi cznej, zarazem jednak efekt swoistej medialnej inwersji, związanej ze sposobem wytwa- rzania tekstów w nieofi cjalnych wydawnictwach, porówny- wanej wręcz do „powrotu do czasów sprzed Gutenberga”. W ujęciu tym podkreślony zostanie też performatywny wy- miar samego pisania – tworzenie tekstów jest postrzegane jako praktyka mająca znaczący wpływ na przekształcanie rzeczywistości społecznej10. 10 Proponowane tu ujęcie problematyki środkowoeuropejskiej, wyko- rzystujące kategorię dyskursu, wyrasta, między innymi, z inspiracji kla- sycznymi studiami Michela Foucault. Jego stwierdzenie, że przedmiot dyskursu jest ustanawiany w jego ramach i przezeń wytwarzany, pozwa- la przenieść punkt ciężkości z pytań o to, czy Europa Środkowa istnieje, w kierunku rozważań nad formacjami dyskursywnymi, w ramach których pojęcie to funkcjonuje. Por. m.in. Michel Foucault, Archeologia wiedzy, przeł. Andrzej Siemek, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1977. Ważny punkt odniesienia stanowi dla mnie refl eksja nad dyskursem, który „można rozumieć i analizować przede wszystkim jako formę społecznego 22 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Historia pojęcia „Europy Środkowej” i środkowoeuropej- skich dyskusji jest również historią ich stopniowego prze- mieszczania się od dyskursów politycznych, geopolitycz- nych, historycznych w kierunku problematyki kulturowej. Tej wędrówce towarzyszy gatunkowe rozproszenie, o którym pisał Galmiche – od politycznych manifestów i odezw, przez historiografi czne monografi e, po szereg rozproszonych ga- tunków: eseistykę, literaturę piękną, dokument osobisty czy reportaż, by wymienić tylko kilka szczególnie wyrazistych11. Stąd przydatne okażą się nie tylko narzędzia literaturoznaw- cze i genologiczne, lecz także perspektywa, którą zapro- ponował Cliff ord Geertz w klasycznym studium Zmącone gatunki. Nowa formuła myśli społecznej. Od teorii do praktyki Poszukując pojęcia, które najlepiej mogłoby oddać cha- rakter przedmiotu moich badań i które byłoby najbardziej adekwatne w odniesieniu do koncepcji Europy Środkowej, zdecydowałam się na termin „projekt”. Choć nie ma on na- ukowego rodowodu, jego zaletą jest to, że łączy w sobie znaczeniowe pola idei, dyskursu i tekstu, a jednocześnie pozwala wychodzić poza nie; stanowi pomost między sferą działania […], obszar symbolicznych zmagań”, i który jest zawsze „za- korzeniony w określonych środowiskach, instytucjach, procesach […] «pracuje» w świecie społecznym” (Tomasz Krakowiak, Analiza dyskursu – próba nakreślenia pola badawczego, w: Analiza dyskursu w socjologii, red. Anna Horolets, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2008, s. 49, 51–52). Inspirację stanowiły także badania spod znaku krytycznej anali- zy dyskursu (KAD), która jest projektem teoretycznym zaangażowanym społecznie, stawiającym sobie za cel między innymi odkrywanie mecha- nizmów władzy i wykluczenia ukrytych w różnych formacjach dyskursyw- nych. O głównych założeniach teoretycznych i metodologicznych KAD por. Norman Fairclough, Anna Duszak, Wstęp. Krytyczna analiza dyskursu – nowy obszar badawczy dla lingwistyki i nauk społecznych, w: Krytyczna analiza dyskursu. Interdyscyplinarne podejście do komunikacji społecznej, red. Anna Duszak, Norman Fairclough, Universitas, Kraków 2008. 11 Xavier Galmiche, Vítězství paradigmatu, dz. cyt., s. 23. 23 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== konceptualizacji, intelektualnego namysłu i działań konkret- nych, przyjmujących materialną czy symboliczną postać. Na intuicję, że właśnie ten termin najlepiej oddaje charakter środ- kowoeuropejskich dyskusji, wskazuje między innymi tytuł książki Erharda Buska i Emila Brixa Projekt Mitteleuropa12, a inne tytuły, np. The making of Central and Eastern Eu- rope Francisa Dvornika, również sugerują, że Europa Środ- kowa jest efektem pewnego świadomego, intelektualnego procesu konstrukcji. Do tego ujęcia przychyla się jeden z uczestników dyskusji z lat 80., Viktor Blažič, pisząc w nawiązaniu do książki Bu- ska, że słowo „projekt” odnosi do tego, co staje się „realną możliwością”, co zjawia się „na samym progu przyszłości”13. W tym ujęciu istotne jest rozróżnienie, które czyni Eric Hobs- bawm, mówiąc, że termin „Europa Środkowa” „jest bliższy programotwórczej aktywności niż rzeczywistości. Nie opisu- je tego, co jest, ale – co miałoby być, i co właśnie dlatego trzeba skonstruować”14. Tę perspektywę wzmacnia i rozwija na polskim gruncie Andrzej Mencwel, pisząc: „Europa Środ- kowa czy też Środkowo-Wschodnia jako szczególna prze- strzeń nasyconego bliskością zrozumienia i współbycia nie jest nam dana, lecz, po norwidowsku, za-dana”15. Zgodnie z tym wskazaniem, za cel stawiam sobie zba- danie, na jakie główne problemy zastanej rzeczywistości reagowały i jakie sposoby ich rozwiązania proponowały różne projekty Europy Środkowej. Ta perspektywa umożli- wi również przeanalizowanie, dlaczego ten właśnie projekt okazał się tak atrakcyjny dla przedstawicieli różnych śro- dowisk, narodowości i kultur; osób o różnych zapleczach 12 Erhard Busek, Emil Brix, Projekt Mitteleuropa, Ueberreuter, Wien 13 Viktor Blažič, Střední Evropa, „Střední Evropa” 1989, nr 13, s. 53–54. 14 Eric Hobsbawm, Střední Evropa, politika a kultura, w: V kleštích 1986. dějin..., dz. cyt., s. 212. 15 Andrzej Mencwel, „Pomost” i „przedmurze”. Dylematy polskiej toż- samości historycznej, w: tegoż, Wyobraźnia antropologiczna. Próby i studia, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006, s. 234–235. 24 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== intelektualnych i biografi ach; jakimi treściami był napełnia- ny; z jakich tradycji wypływał; jak mógł pomóc w ujmowa- niu własnej społecznej roli; jakie wizje rzeczywistości kryły się za różnymi projektami Europy Środkowej. Kategoria projektu, ciążąca w kierunku działania, pozwo- li mi również na podkreślenie performatywnego wymiaru środkowoeuropejskich tekstów. Nie tylko postulowały one przekształcenia w społecznej bądź politycznej organizacji rzeczywistości, lecz także same stanowiły rodzaj działa- nia, a wreszcie, przez wielokrotne powracanie do kluczo- wych problemów i zagadnień, dokonywały realnej zmia- ny w ludzkich postawach, mentalności czy społecznej wyobraźni. Nacisk, który kładę na ten aspekt, wiąże się również ze spojrzeniem na środkowoeuropejskie projekty nie jako na szereg rozproszonych, autonomicznych wypo- wiedzi, ale jako na elementy szerokiej, trwającej dziesię- ciolecia i angażującej różne środowiska dyskusji. Komu- nikacyjny wymiar tych projektów będzie dla moich badań bardzo ważny. Przez działania rozumiem nie tylko konkretne przed- sięwzięcia zainspirowane środkowoeuropejskimi tekstami. Również samo ich tworzenie, dystrybuowanie i czyta- nie postrzegam jako działania w sferze społecznej, przede wszystkim zaś interesuje mnie wiele innych czynności, często ulotnych, niedostrzegalnych, związanych z życiem codziennym, w sieci których osadzone były i realizowa- ły się środkowoeuropejskie dyskusje. Kategorię na swój sposób nadrzędną, odnoszącą się nie tylko do tytułowych „działań”, ale w równej mierze do „tekstów”, dającą wgląd w szereg najistotniejszych dla naszych rozważań zjawisk, stanowią praktyki. Temu kluczowemu dla współczesnej hu- manistyki, a szczególnie dla badań z obszaru antropologii kultury, pojęciu towarzyszą toczące się od dziesięcioleci dys- kusje metodologiczne, których rekapitulacja przekroczyłaby ramy krótkiego rozdziału. Usprawiedliwieniem dla skróto- wego przedstawienia tej problematyki niech będzie stwier- dzenie, że posługuję się tym pojęciem w ramach pewnej 25 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ugruntowanej już tradycji i nie jest moim celem polemika lub gruntowne przeformułowywanie istniejących teorii, ale próba ich operacjonalizacji w tak konkretnym przypadku, jakim jest wytwarzanie i obieg tekstów. U podstaw zachodzącego we współczesnych badaniach „zwrotu ku praktykom” (practice turn)16, któremu patronują klasyczne dziś studia Pierre’a Bourdieu17, leży przekonanie, że właśnie praktyki dają wgląd w to, co najtrudniej uchwytne – w porządek doświadczenia, i że ustanawiają to, co nazy- wamy „życiem codziennym”. „Praktyki” rozumieć możemy, za Grzegorzem Godlewskim, jako pewne przyjęte sposoby działania, podejmowane i stosowane na mocy zwyczaju, przy czym ta zwyczajowość praktyk może mieć różne po- staci, źródła i stężenie. Praktykowanie nie polega na imitacji goto- wych wzorów, poddawaniu się wyuczonym normom ani uleganiu zewnętrznej presji, choć jest co najmniej równie odległe od działania na zasadzie samorzutnej inicjatywy, dowolności czy przypadkowości. Praktyki to działania zawsze w jakiś sposób zorganizowane, a ich organizacja nie ma charakteru jednorazowego ani swobodnego, lecz wyrasta z osadzenia podmiotów działających we wspólnym środo- wisku kulturowym. W tym sensie praktyki są zawsze praktykami kulturowymi18. Otwartość tego ujęcia pozwala pod tym pojęciem gro- madzić i analizować różnego rodzaju działania człowieka. Badanie tego, co z samej swojej defi nicji czasowe, wyko- nywane często w sposób niepoddawany refl eksji, co dotyczy sfery zachowań i nie zawsze pozostawia materialne efekty, 16 Zob. Grzegorz Godlewski, Antropologia praktyk językowych: wpro- wadzenie, w: Antropologia praktyk językowych, red. tegoż, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2016, s. 23. 17 O metodologicznych problemach związanych z badaniem praktyk pisał Pierre Bourdieu m.in. w tekście Logika praktyki, w: tegoż, Zmysł praktyczny, przeł. Maciej Falski, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloń- skiego, Kraków 2008. 18 Grzegorz Godlewski, Antropologia praktyk językowych: wprowa- dzenie, dz. cyt., s. 27. 26 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== stanowi metodologiczne wyzwanie i skłania do otwartości oraz zachęca do każdorazowego budowania włas nego labora- torium badawczego, czerpiącego z różnych narzędzi i tradycji. W książce tej przedmiotem refl eksji będzie przede wszyst- kim specyfi czny typ praktyk, jakim są praktyki językowe, precyzyjniej zaś rzecz ujmując, „praktyki piśmienne”, w uję- ciu wypracowanym w ramach badań z obszaru antropologii słowa. Perspektywa ta pozwala na ujmowanie zjawisk języ- kowych „w ich realnym funkcjonowaniu, osadzone w sieci różnorodnych i zmiennych warunków kulturowych”19. Istot- ny jest również nacisk, jaki kładą badacze na media słowa, rozumiane nie tylko jako nośniki przekazu, lecz jako rozległe i złożone środowiska komunika- cyjne, co pozwala zauważyć, że nie tylko ustanawiają odrębne kanały i sposoby komunikacji, ale też regulują wiele innych aspektów użyć języka: sam sposób istnienia wypowiedzi, jej własności materialne, przestrzenne i czasowe, wymagane umiejętności i środki, charakter relacji między uczestnikami, zasięg, udział różnego rodzaju kontek- stów, funkcję czy oddziaływanie20. Ujęcie to pozwala objąć badaniami zarówno praktyki po- toczne i codzienne, jak i zaawansowane – pod względem sposobów wytwarzania i złożoności treści – efekty „pracy ze słowem”. Otwiera też możliwość analizowania praktyk językowych funkcjonujących w przeszłości, nawet jeżeli do- stęp do nich jest znacznie utrudniony ze względu na charak- ter zapośredniczających je reprezentacji. Z tych względów propozycja badawcza wyrastająca z doświadczeń antropo- logii słowa wydaje mi się najbardziej adekwatna do anali- zowania specyfi cznego momentu w historii kultury polskiej i czeskiej, jakim były nieofi cjalne ruchy wydawnicze i pro- wadzone w ramach nieofi cjalnej kultury dyskusje na temat Europy Środkowej. 19 Tamże, s. 64. 20 Tamże, s. 68. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 27 Środkowoeuropejskie „gatunki zmącone” Lekturze środkowoeuropejskich tekstów z lat 70. i 80. towarzyszy często konstatacja o ich „mglistości” czy wręcz stwierdzenie, że artykuły te są „niepożywne jak budyń ma- linowy”21. Źródłem specyfi cznej, pełnej metafor i poetyckich sformułowań konwencji pisania o Europie Środkowej nie jest jednak, jak mogłoby to wynikać z niektórych komen- tarzy, sama rzeczywistość środkowoeuropejska, rzekomo „mglista”, „niejasna”, „paradoksalna”. Jest to raczej efekt estetycznych wyborów, jakich dokonują autorzy poszczegól- nych tekstów, a składają się nań różne tradycje literackie, artystyczne i intelektualne – niektóre o charakterze uniwer- salnym, inne – lokalnym. Jak zauważał Josef Kroutvor, „[…] w Europie Środkowej nie wiedzie się epice, lecz małym formom bulwarowym: gro- tesce, farsie, parodii”22. Autor eseju, który stał się kanonicz- ny dla środkowoeuropejskich dyskusji i do dziś współkształ- tuje ich język i zestaw odniesień23, zwraca uwagę na formę wypowiedzi, w jakiej doświadczenie środkowoeuropejskiej rzeczywistości może znaleźć najpełniejszy wyraz. Wiele przemawia za tym, aby refl eksję nad projektami Europy Środkowej rozpocząć właśnie od namysłu nad gatun- kowymi wyborami ich autorów, które miały wpływ na zawar- tość poszczególnych tekstów, jak też na ich obieg i sposoby recepcji. W badaniu pomocne okażą się nie tylko genologicz- ne specyfi kacje literaturoznawców, lecz także kategoria „ga- tunków mowy” ujmowanych, za Michałem Bachtinem, jako 21 Erhard Busek, Střední Evropa – co je to?, w: V kleštích dějin…, 22 Josef Kroutvor, Europa Środkowa: anegdota i historia, przeł. Jan dz. cyt., s. 32. Stachowski, „Świat Literacki”, Izabelin 1998, s. 64. 23 Metafora „płaskich stóp” jako cechy charakteryzującej mentalność mieszkańców Europy Środkowej, przywołana przez Kroutvora we wstępie eseju, stała się obiegowym hasłem, por. zbiór rozmów Aleksandra Kaczo- rowskiego z czeskimi intelektualistami Europa z płaskostopiem (Wydaw- nictwo Czarne, Wołowiec 2006). 28 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== konkretne, względnie trwałe pod względem tematycznym, kompozy- cyjnym i stylistycznym typy wypowiedzi, [które] kształtują się w za- leżności od funkcji (naukowej, technicznej, publicystycznej, prak- tycznej, obyczajowej) oraz specjalnych, właściwych każdej sferze, okoliczności obcowania językowego24. Inspirowana Bachtinem25 refl eksja nad estetyką twór- czości słownej bę
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Europa Środkowa w tekstach i działaniach
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: