Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00417 004862 14473167 na godz. na dobę w sumie
Europa centralis - ebook/pdf
Europa centralis - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 288
Wydawca: Avalon Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7730-304-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Wacław FELCZAK (1916-1993) – historyk, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, wybitny specjalista w zakresie historii Węgier, Europy Środkowej i Słowiańszczyzny południowej w XIX i XX wieku, wielki patriota, legendarny szef kurierów tatrzańskich, bohater walki o niepodległość Polski w okresie II wojny światowej i powojennym. Współpatron Nagrody im. Wacława Felczaka i Henryka Wereszyckiego, przyznawanej przez PTH Oddział w Krakowie i Wydział Historyczny UJ za najlepszą książkę dotyczącą dziejów Europy Środkowej w XIX i XX w. Jest autorem wielu prac, cenionych i uznawanych również za granica, wśród nich znakomitych syntez historii Węgier (2 wydania) i Jugosławii (wraz z T. Wasilewskim), studiów poświęconych węgierskiej polityce narodowościowej w XIX w. i ugodzie węgiersko-chorwackiej z 1868 r. Wszystkie prace Wacława Felczaka cechuje dogłębna i wnikliwa analiza źródeł. Potrafił w nich zdobyć się zawsze na wolną od wszelkich uprzedzeń i skrzywień ocenę zagadnień narodowościowych w Europie Środkowej i na Bałkanach w XIX w. W swoich pracach Wacław Felczak ukazał także role i wysiłki Polaków mające na celu pogodzenie Węgrów ze Słowianami w XIX w., jak również zaangażowanie i wkład polskiej emigracji, ściślej obozu ks. Adama J. Czartoryskiego, w powstanie programu jugosłowiańskiej polityki Serbii w latach czterdziestych XIX w. Zabiegi te, jak podkreślał Wacław Felczak, stanowią chlubną kartę w dziejach polskiej aktywności politycznej w Europie Środkowej i na Bałkanach w XIX w.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

W a c ł a w F E L C Z A K EUROPA CENTRALIS Avalon 1 EUROPA CENTRALIS I II W a c ł a w F E L C Z A K EUROPA CENTRALIS A VALON K R A K Ó W 2 0 1 3 III Publikacja dofinansowana ze środków przeznaczonych na działalność statutową Wydziału Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie Redaktor naukowy serii Marcin Starzyński Redaktorzy tomu Antoni Cetnarowicz Stanisław Pijaj Opracowanie typograficzne Sławomir Onyszko Projekt okładki i stron tytułowych Andrzej Najder Na okładce: Rycina przedstawiająca braterstwo Słowian. Fragment druku ulotnego z okresu zjazdu słowiańskiego w Pradze (1848 r.) Zdjęcie Autora Konrad K. Pollesch © Copyright by Uniwersytet Jagielloński © Copyright by Wydawnictwo AVALON, Kraków 2013 Wydawnictwo AVALON ISBN 978-83-7730-304-7 Z a m ó w i e n i a p r z y j m u j e Wydawnictwo AVALON T. Janowski Sp. j. ul. Fiołkowa 4/13 • 31-457 Kraków tel. +48 606 750 749 zamowienia@wydawnictwoAVALON.pl IV www.wydawnictwoAVALON.pl Mistrzowie h c s e l l o P . K d a r n o K © Historiografii V VI SPIS TREŚCI Antoni Cetnarowicz „Pisane sercem węgierskim a duszą słowiańską”. Węgrzy, Polacy i Słowianie południowi w twórczości naukowej Wacława Felczaka ROZPRAWY I STUDIA Nastroje Wielkopolski wobec rewolucji węgierskiej w roku 1848–1849 Wpływ problemu narodowościowego na społeczne oblicze rewolucji węgierskiej 1848 roku Słowianie węgierscy wobec sprawy rewolucji i kontrrewolucji w 1848 roku Węgrzy a Słowianie w 1848–1849 roku w związku z działalnością polityczną Karola Libelta O kształt Europy Środkowej. Polska mediacja w konflikcie narodowościowym w Koronie Świętego Stefana w latach 1848–1849 Związki polityków galicyjskich z węgierskimi w okresie kształtowania się dualizmu w monarchii habsburskiej Przy Tobie, Najjaśniejszy Panie... W sprawie adresu sejmu galicyjskiego z 1866 roku Tajna polityka chorwacka w 1867 roku w świetle nieznanych dokumentów Zerwanie unii realno-personalnej austriacko-węgierskiej Serbia Piemontem Jugosławii Węgry i dookoła Węgier. Madziarofilstwo i słowianofilstwo Państwo straconych nadziei? WSPOMNIENIA Służba kurierska w latach drugiej wojny światowej Wspomnienia Powrót i legenda (Rzecz o powrocie marszałka Śmigłego do Polski) Indeks osobowy VII VIII „PISANE SERCEM WĘGIERSKIM A DUSZĄ SŁOWIAŃSKĄ”. WĘGRZY, POLACY I SŁOWIANIE POŁUDNIOWI W TWÓRCZOŚCI NAUKOWEJ WACŁAWA FELCZAKA Wacław Felczak należał do grona tych historyków, którzy wybrawszy przedmiot swoich zainteresowań jeszcze w okresie studiów, pozostali mu wierni przez całe życie. Tę decyzję podjął jako student historii Uniwersy- tetu Poznańskiego, gdy za namową prof. Kazimierza Chodynickiego roz- począł naukę języka węgierskiego. Do zainteresowania się historią Węgier i związkami polsko-węgierskimi w XIX w. zachęcał młodego adepta historii również prof. Andrzej Wojtkowski, który ostatecznie przejął funkcję opie- kuna naukowego. To właśnie pod jego kierunkiem Wacław Felczak napisał i obronił w roku 1938 pracę magisterską zatytułowaną Działalność Włady- sława Bentkowskiego w latach 1848–1863. Wysoka ocena, jaką uzyskała pra- ca, a także ciekawa tematyka, jakiej dotyczyła, sprawiły, że „Roczniki Histo- ryczne” zdecydowały się jeszcze w tym samym roku na opublikowanie roz- prawy Wacława Felczaka pod tytułem Nastroje Wielkopolski wobec rewolucji węgierskiej w r. 1848–18491, a ówczesne Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego przyznało dobrze zapowiadającemu się młodemu naukowcowi dwuletnie stypendium na Węgry. Zatrzymajmy się przez chwilę przy pierwszej publikacji Wacława Fel- czaka. Dotyczy ona bowiem jednego z głównych wątków, które przewijają się w późniejszych jego pracach, a mianowicie problemu stosunków węgier- 1 J.[W.] Felczak, Nastroje Wielkopolski wobec rewolucji węgierskiej w  r.  1848–1849, „Roczniki Historyczne”, 14, 1938, s. 306–318. IX sko-słowiańskich w okresie Wiosny Ludów, a ściślej stanowiska polskiego w tej kwestii. Wacław Felczak analizuje nastroje Wielkopolski, głównie opi- nię tamtejszej prasy, zwracając uwagę na ewolucję poglądów dotyczących jed- nego z najważniejszych zagadnień węgierskiej Wiosny Ludów, to jest kwe- stii narodowościowej. Nie ulega dla niego wątpliwości, że Wielkopolska po roku 1830 przepojona była ideą słowianofilstwa, a czołowi jego przedstawi- ciele (między innymi Jędrzej Moraczewski) otwarcie krytykowali madziary- zację. Dopiero wybuch rewolucji węgierskiej spowodował, że odżyła histo- ryczna przyjaźń polsko-węgierska, która, jak pisze Wacław Felczak, „kłóciła się o pierwsze z ruchem słowianofilskim”. Rozwój wypadków na początku 1849 r. sprawił, że jak pisała „Gazeta Polska”, wzrosła liczba tych, „którzy sprawę polską w rozumieniu swoim ze sprawą madziarską solidarnie łączą”, ale generalnie trzymano się zasady, że „zadaniem Polaków było, jest i będzie w całej tej sprawie [...] pośredniczenie, łączenie”2. W dalszej części artyku- łu Wacław Felczak zwraca uwagę na wyraźne przesunięcie się sympatii prasy poznańskiej ku walczącym bohatersko Węgrom w końcowej fazie powstania. „Sprawa węgierska — pisał nieznany autor artykułu zamieszczonego w „Ga- zecie Polskiej” w sierpniu 1849 r. — jest niejako sprawą wszystkich, których szczęście zdeptano, a którzy wierzą w lepszą przyszłość ludzkości”3. Wacław Felczak, wyruszając jesienią 1938 r. na staż naukowy do Buda- pesztu, zamierzał zająć się bliżej tą problematyką. Studia i badania archiwal- ne prowadzone pod kierunkiem prof. Imre Lukinicha w Archiwum Państwo- wym pozwoliły na zgromadzenie już w ciągu pierwszego roku interesującego materiału do przyszłej pracy doktorskiej. Niestety wojna przerwała karierę naukową Wacława Felczaka na samym jej progu, a zebrane materiały spło- nęły w czasie oblężenia Budapesztu w grudniu 1944 r. Druga wojna świato- wa i kilka lat po jej zakończeniu to okres, w którym młodemu historykowi przyszło nie tyle odtwarzać minione dzieje, ale poprzez ofiarne zaangażowa- nie się w walkę o niepodległą Polskę tę historię tworzyć. Warto jednak od- notować, że w tym okresie pojawiła się nowa możliwość powrotu do pracy naukowej. Na początku 1946 r. Wacław Felczak znalazł się bowiem w Pary- żu i podjął studia na Sorbonie, przygotowując pod kierunkiem prof. Charlesa H.  Pouthasa rozprawę doktorską pt. Wpływ polskiej emigracji na rozwój fran- 2 Tamże, s. 313. 3 Tamże, s. 315. X cuskiej partii republikańsko-demokratycznej w latach 1846–1848. Tak więc jak- kolwiek pozostawał przy tej samej epoce, to niejako z konieczności całko- witej zmianie uległa tematyka przyszłej pracy. Działalność polityczna i ku- rierska nie pozwoliły mu na kontynuowanie pracy naukowej, poświęcił się służbie ojczyźnie aż do aresztowania z końcem 1948 r. Gdy w roku 1958 po gehennie, jaką przeszedł w stalinowskich więzie- niach, podejmował na powrót, dzięki prof. Henrykowi Wereszyckiemu, pracę naukową na Uniwersytecie Jagiellońskim, miał już 42 lata. Zarówno w sen- sie naukowym, jak i dosłownym był to powrót „na stary szlak”, czyli zajęcie się dziejami Węgier, a szerzej Europy Środkowej w XIX wieku. Znajomość języka węgierskiego i węgierskich archiwów, a także zdobyta już wiedza sta- nowiły ogromny kapitał naukowy, który mógł w krótkim czasie zaowocować znakomitymi pracami. Niestety powrót na stary szlak w sensie dosłownym okazał się trudniejszy. Pomimo otrzymania trzymiesięcznego stypendium węgierskiego ówczesne władze uniwersyteckie nie udzieliły mu zgody na wyjazd w celu przeprowadzenia niezbędnych kwerend archiwalnych. Wspa- niale zachowali się wówczas węgierscy przyjaciele Wacława Felczaka, którzy przesłali mu zmikrofilmowane materiały. Dzięki temu mogła powstać praca doktorska pt. Węgierska polityka narodowościowa przed wybuchem powstania 1848 roku, którą obronił w czerwcu 1962 r. Dwa lata później praca ta ukaza- ła się drukiem nakładem Ossolineum4. Jej wydanie poprzedziło ukazanie się dwóch artykułów zamieszczonych w czołowych polskich czasopismach hi- storycznych, to jest „Kwartalniku Historycznym” i „Przeglądzie Historycz- nym”. W pierwszym z nich zatytułowanym Wpływ problemu narodowościo- wego na społeczne oblicze rewolucji węgierskiej 1848 r.5 Wacław Felczak zwrócił uwagę na niedostatki programu węgierskich liberałów, które stanowiły za- sadniczą trudność, ale również niebezpieczeństwo w okresie rewolucji. Były to połowiczność reform społecznych i przemilczenie palącej kwestii narodo- wościowej. Błędnymi, jak dowodził Wacław Felczak, okazały się rachuby wę- gierskich liberałów, że przez ogłoszenie reform społecznych pozyskają masy chłopskie innych narodowości. Wierzyli oni, że idea wolności jest silniejsza 4 Tenże, Węgierska polityka narodowościowa przed wybuchem powstania 1848 roku, Wro- cław–Warszawa–Kraków 1964. 5 Tenże, Wpływ problemu narodowościowego na społeczne oblicze rewolucji węgierskiej 1848 r., „Kwartalnik Historyczny”, 70, 1963, z. 2, s. 387–403. XI niż idea narodowości. Innymi słowy owa „madziarska wolność” miała w ich intencji zlikwidować problem narodowościowy. Okazało się jednak, jak za- uważył Wacław Felczak, że to właśnie problem narodowościowy wpłynął na politykę społeczną pierwszego niezależnego rządu węgierskiego, doprowa- dził do ograniczenia i hamowania reform społecznych, wszystko po to, aby zachować stan posiadania szlachty węgierskiej. Artykuł ten ukazał się rów- nież w języku słowackim w „Historickým časopisie”6. Drugi z wymienionych artykułów zatytułowany Słowianie węgierscy wo- bec rewolucji i kontrrewolucji w 1848 roku7 dotyka już bezpośrednio tema- tyki, która stała się przedmiotem gruntownych studiów Wacława Felczaka i powraca w wielu jego pracach. Profesor Felczak rozprawił się tu z poglą- dami historiografii marksistowskiej zarzucającej ruchom słowiańskim przed rokiem 1848 reakcyjność, a w okresie samej rewolucji określającej ich stano- wisko jako jednoznacznie kontrrewolucyjne. Oceniając w oparciu o liczne źródła charakter ruchów narodowych wśród Chorwatów, Serbów wojwo- dzińskich i Słowaków, dobitnie wykazał, że „reakcja nie miała żadnego wpły- wu na formułowanie ich żądań narodowych. Wręcz przeciwnie, to rewolucja węgierska umożliwiła tym narodowościom skrystalizowanie własnych pro- gramów społeczno-politycznych, które formułowano pod wpływem tych sa- mych bodźców i przy zastosowaniu tych samych metod, które doprowadzi- ły do zwycięstwa liberałów węgierskich”. W tym sensie, dowodził Wacław Felczak, „żądania Chorwatów, Serbów i Słowaków nie były niczym innym, jak dalszym ciągiem rewolucji marcowej na Węgrzech”8. O sprzymierzeniu się ruchów słowiańskich z obozem reakcji można, zdaniem Wacława Felcza- ka, mówić dopiero od września 1848 r., przy czym należy uwzględnić różne okoliczności, które ich do tego kroku popchnęły. Tematyka powyższa została poddana szczegółowej analizie i zyskała szersze tło historyczne w pierwszej, wymienionej już książce Profesora Fel- czaka. Dostrzegając rozbieżności poglądów i tendencyjność różnych szkół historiografii węgierskiej, a także słowackiej, jugosłowiańskiej, rumuńskiej czy austriackiej, gdzie z jednej strony przypisywano winę za powstanie kon- 6 Tenże, Vplyv národnostnej otázky na spoločenský charakter mad’arskej revolúcie r. 1848, „Historický časopis”, 14, 1966, č. 1, s. 85–99. 7 Tenże, Słowianie węgierscy wobec sprawy rewolucji i kontrrewolucji w 1848 roku, „Prze- gląd Historyczny”, 54, 1963, z. 4, s. 572–591. 8 Tamże, s. 583–584. XII fliktu narodowościowego bądź intrygom kamaryli wiedeńskiej, bądź diabel- skim machinacjom panslawizmu, a z drugiej przerzucano jednostronnie winę na węgierski nacjonalizm (maskujący się pod hasłami liberalizmu), Wacław Felczak postanowił spojrzeć na węgierską politykę narodowościową niejako z zewnątrz i zdobyć się na obiektywną ocenę. Prezentując swą pracę na po- siedzeniu Komisji Historycznej PAN w Krakowie, bardzo skromnie stawiał swój postulat badawczy: „Może więc łatwiej przyjdzie polskiemu historyko- wi, uczuciowo w tym historycznym konflikcie niezaangażowanemu, zdobyć się na sąd bardziej bezstronny”9. Wacław Felczak nie ukrywa jednak, że do zajęcia się tym tematem skłoniły go dwa powody: pierwszy to fakt, że Pol- ska podobnie jak Węgry była dawniej państwem wielonarodowym, a drugi to polskie zaangażowanie się w konflikcie narodowościowym na Węgrzech i udział Polaków w powstaniu węgierskim. Omawiając węgierską politykę na- rodowościową, Wacław Felczak nie zamierza rozstrzygać problemu winy za zaistniały konflikt, lecz trzymając się jedynie naukowego punktu widzenia próbuje znaleźć jego przyczyny. Unika więc, jak to określa węgierski badacz Csaba G. Kiss10, etykietowania i dzielenia narodów na „postępowe” i „reak- cyjne”, wytyka rządowi węgierskiemu błędy w polityce narodowościowej, czy raczej jej zaniechanie, ale równocześnie nie zwalnia od odpowiedzialno- ści także działaczy poszczególnych ruchów narodowych. Chociaż Wacław Felczak nie stawiał sobie wówczas za cel szczegółowego badania rozwoju ruchów emancypacyjnych wśród narodów słowiańskich, potrafił doskona- le odróżnić postępowy charakter noszącej cechy samoobrony walki Serbów w pierwszym okresie rewolucji od ich postawy jesienią 1848 r., gdy znaleźli się w obozie reakcji. Podobnie odróżniał reakcyjną politykę bana chorwac- kiego Josipa Jelačicia od działalności, będącego w opozycji do bana, nurtu tzw. lewicy iliryjskiej. W końcowej konkluzji Wacław Felczak udziela odpo- wiedzi na często stawiane przez potomnych pytanie: czy konfliktu narodo- wościowego można było uniknąć, gdyby rząd węgierski zgodził się zaspo- koić aspiracje narodów niemadziarskich. Otóż obserwując ewolucję ideową czołowych działaczy narodowości niemadziarskich Wacław Felczak docho- 9 Odbitka ze „Sprawozdań z Posiedzeń Komisji Oddziału PAN w Krakowie”, lipiec– grudzień 1962, s. 427. 10 Cs.G. Kiss, Dziewiętnastowieczne konflikty narodowościowe w Basenie Karpat oczyma Polaka. Uwagi do prac Wacława Felczaka, w: Węgry — Polska w Europie Środkowej, red. A. Cetnarowicz, Cs.G. Kiss, I. Kovács, Kraków 1997, s. 30. XIII dzi do wniosku, że wszelkie ustępstwa pociągałyby dalsze żądania i prędzej czy później musiałoby to doprowadzić do oderwania się tych narodowości od związku państwowego z Węgrami. „Dla polityków węgierskich — stwier- dza Wacław Felczak — przyznanie równouprawnienia innym narodowościom oznaczałoby koniec istnienia tego, co uważali za naturalny obszar państwo- wy, znaczyło tyle co zerwanie całej historycznej tradycji”11. Zasada zachowa- nia integralności Korony Świętego Stefana, stanowiąca fundament polityki węgierskiej, była nie do pogodzenia z zasadą jedności terytorium etnicznego. W połowie lat sześćdziesiątych Wacław Felczak mógł już bez większych przeszkód wyjechać na Węgry w celu zebrania materiałów do pracy, która sta- nowiła wielkie wyzwanie dla polskiego historyka, a mianowicie syntezy dzie- jów Węgier. Opracowań obejmujących całość dziejów Węgier było w Polsce niewiele. Nie licząc przestarzałego, bo wydanego jeszcze pod koniec XIX wieku, dzieła Justyna F. Gajslera i dość jednostronnie napisanych i przeło- żonych na język polski prac Györgyego Balanyiego czy Imre Lukinicha, na uwagę zasługiwały książka Jana Dąbrowskiego Węgry i skrypt akademicki Jana Reychmana Dzieje Węgier. Więcej opracowań doczekały się natomiast stosunki polsko-węgierskie. Historia Węgier pióra Wacława Felczaka, która ukazała się nakładem Ossolineum w roku 196612, była więc pozycją bardzo oczekiwaną. Czytelnik polski otrzymał wreszcie najobszerniejszą syntezę dziejów Węgier, napisaną bez tendencyjnej selekcji i uproszczeń. „Celem, jaki przyświecał autorowi w czasie pisania tej książki — pisze Wacław Fel- czak we wstępie — było zawarcie w niej możliwie jak najwięcej informacji o życiu politycznym i społecznym, o sprawach gospodarczych i kulturalnych państwa, które przez wieki sąsiadowało z Polską, narodu, który po dzień dzi- siejszy należy do najwierniejszych naszych przyjaciół”13. Była to więc synte- za opracowana, jak to ujął recenzent Jerzy Feliksiak, „omal na zasadach idio- grafizmu”, mająca w sobie coś z tezy Leopolda von Ranke „wie es eigentlich gewesen”14. Nie oznaczało to jednak, dodaje, że autor wyzbył się uczucio- 11 W. Felczak, Węgierska polityka narodowościowa, s. 152; zob. A. Cetnarowicz, Wacław Felczak jako badacz Słowiańszczyzny południowej, w: Węgry — Polska w Europie Środ- kowej, s. 33–34. 12 W. Felczak, Historia Węgier, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966. 13 Tamże, s. 5. 14 J. Feliksiak, Od Arpadów do Horthyego, „Wiadomości Historyczne”, 10, 1967, nr 2, s. 93–94. XIV wego stosunku do swojej pracy. Na ten aspekt zwraca uwagę również inny recenzent książki, Jan Reychman15. Ów uczuciowy stosunek widać najwy- raźniej w tych partiach, w których Wacław Felczak uwzględnia szeroko po- wiązania z dziejami polskimi. „Czytelnik polski — pisze Autor we wstępie — przerzucając karki tej książki, będzie wielokrotnie ulegał sugestii, że czy- ta dzieje własnego narodu, tyle bowiem znajdzie rzeczy wspólnych, podob- nych treści, a nawet zbieżnych chronologicznie”16. Wacław Felczak pisał więc swe dzieło z pozycji tradycyjnej przyjaźni polsko-węgierskiej, lecz, co należy podkreślić, nie bez krytycznego spojrzenia na dzieje Węgier. Ze szczególną dokładnością zostały w książce opracowane czasy nowożytne i najnowsze, zwłaszcza zagadnienia Wiosny Ludów, czasy dualizmu, a więc te stanowiące umiłowany przedmiot zainteresowań Profesora Felczaka. Recenzenci, pod- kreślając wysokie walory dzieła, zwracali również uwagę na technikę popu- laryzatorską Wacława Felczaka, która zdaniem Jerzego Feliksiaka ma w so- bie „coś z warsztatu Jasienicy”. Historia Węgier, która doczekała się już drugiego wydania w roku 1983, uzyskała nie tylko wysokie oceny historyków polskich, lecz spotkała się rów- nież z dużym uznaniem węgierskiego środowiska historycznego, a prof. En- dre Kovacs określił ją wprost jako najlepszą syntezę dziejów Węgier napisaną przez zagranicznego historyka17. Pojawiła się również myśl przetłumaczenia jej na język słoweński. To Węgrzy mieli polecić książkę Wacława Felczaka słoweńskim wydawcom poszukującym popularnej syntezy historii Węgier. Profesor Felczak, donosząc o tym piszącemu te słowa w liście z kwietnia 1986 r., dodał, iż Węgrzy motywowali tę propozycję tym, że „jest ona napi- sana sercem węgierskim, a duszą słowiańską. Autentyczne, choć śmieszne” — stwierdzał na końcu Profesor. To właśnie ten cytat pozwolił sobie autor niniejszego szkicu umieścić w tytule. W kolejnych latach Wacław Felczak zagłębiał się w badanie stosunków węgiersko-chorwackich, którym dotąd poświęcił mniej uwagi. Interesuje go przede wszystkim geneza ugody węgiersko-chorwackiej z roku 1868. Od- nalezienie przezeń nieznanych dotąd dokumentów, przechowywanych w Bi- J. Reychman, Dzieje bratanków, „Nowe Książki”, 18, 1966, nr 21, s. 1308–1309. 15 16 W. Felczak, Historia Węgier, s. 5. 17 E. Orman, Wacław Felczak (1916–1993), w: Złota Księga Wydziału Historycznego Uni- wersytetu Jagiellońskiego, red. J. Dybiec, Kraków 2000, s. 520. XV bliotece XX. Czartoryskich, w tym Memorandum biskupa Josipa Juraja Stros- smayera, złożonego w roku 1867 w Hotelu Lambert, pozwoliło Profesoro- wi Felczakowi rzucić nowe światło na politykę chorwacką na krótko przed zawarciem ugody z Węgrami. W artykule Tajna polityka chorwacka w 1867 r. w świetle nieznanych dokumentów, opublikowanym w „Studiach Historycz- nych”18, analizuje chorwacką politykę zagraniczną i program chorwackiej Par- tii Narodowej, w krytycznym dla niej okresie między ugodą austriacko-wę- gierską z 1867 r. a ugodą węgiersko-chorwacką . Wacław Felczak podkreśla, że obok jawnej polityki przywódcy chorwackiej Partii Narodowej prowadzi- li również tajną, której przejawami były idea jugosłowiańska i poszukiwanie kontaktów z Zachodem. Zastanawiając się nad tym, czym była idea jugosło- wiańska w polityce chorwackiej Partii Narodowej, czy tylko częścią koncep- cji austrosłowiańskiej zmierzającej do przebudowy monarchii habsburskiej w duchu trializmu, czy koncepcją oderwania Słowian południowych od mo- narchii i stworzenia niezależnego państwa jugosłowiańskiego pod przewod- nictwem serbskiej dynastii, Wacław Felczak dochodzi do wniosku, że była jednym i drugim, a uzależnione to było od rozwoju sytuacji politycznej. W roku 1969 ukazała się drukiem rozprawa habilitacyjna Wacława Fel- czaka pt. Ugoda węgiersko-chorwacka 1868 roku19. Dzieło to imponuje bogac- twem zebranego przez autora materiału źródłowego. Jak podkreślił w recenzji Profesor Henryk Wereszycki20, żaden z historyków węgierskich i chorwac- kich nie wykorzystał w sposób tak pełny i wszechstronny źródeł archiwal- nych, a zwłaszcza współczesnej prasy i broszur politycznych, jak to uczynił właśnie Wacław Felczak. Dysponując tak bogatym materiałem źródłowym, ogromną wiedzą i doświadczeniem w badaniu problemów narodowościo- wych, przedstawił Profesor Felczak genezę i treść ugody węgiersko-chor- wackiej na tle ogólnej sytuacji monarchii habsburskiej w okresie jej kryzysu ustrojowego. Podobnie jak we wszystkich wcześniejszych pracach zdobył się na obiektywną, wolną od wszelkich uprzedzeń i skrzywień ocenę stosunków węgiersko-chorwackich. Wykazał dobitnie, że nie litera prawa, nie sam akt 18 W. Felczak, Tajna polityka chorwacka w  1867  r. w  świetle nieznanych dokumentów, „Studia Historyczne”, 11, 1968, z. 3, s. 343–365; zob. A. Cetnarowicz, Wacław Felczak jako badacz, s. 35. 19 W. Felczak, Ugoda węgiersko-chorwacka 1868 roku, Wrocław–Warszawa–Kraków 1969. 20 H. Wereszycki (rec.), „Acta Poloniae Historica”, 24, 1971, s. 227–228. XVI ugody, lecz „realny układ sił politycznych, społecznych i gospodarczych był w stosunkach węgiersko-chorwackich czynnikiem decydującym”. Słaba go- spodarczo i rozbita terytorialnie Chorwacja nie mogła stanowić równorzęd- nego partnera dla Węgier, w rezultacie „państwo węgiersko-chorwackie było faktyczne państwem węgierskim”. Ponieważ aspiracje narodowe Chorwatów sięgały znacznie dalej, ugoda z roku 1868 w istocie nie oznaczała likwidacji konfliktu, przeciwnie — stała się źródłem jeszcze silniejszego. W twórczości Wacława Felczaka nie zabrakło również prac dotyczących dziejów Galicji, traktowanych wszelako, zgodnie z postulatem jego mistrza Henryka Wereszyckiego, jako odrębne zagadnienie w ramach historii mo- narchii habsburskiej. W tomie „Zeszytów Naukowych Uniwersytetu Jagiel- lońskiego” z 1969 r., będących zarazem Księga Jubileuszową dla prof. Hen- ryka Wereszyckiego, ukazał się artykuł pt. Przy Tobie Najjaśniejszy Panie… W sprawie adresu Sejmu galicyjskiego z 1866 roku21, w którym Wacław Felczak dokonuje analizy tego potępionego przez ówczesną postępową publicystykę, ale także przez późniejszą historiografię polską, aktu. Zgodnie z zasadą au- diatur ed altera pars zwraca uwagę na okoliczności, w jakich ten wiernopod- dańczy adres powstał, ale przede wszystkim na intencje i cele, które przy- świecały jego twórcom, to jest konserwatystom galicyjskim. Zdaniem Wa- cława Felczaka ów „sojusz zasad”, który chciała zawrzeć Galicja z państwem, wcale nie oznaczał „wiernopoddańczej abdykacji z celów narodowych”. Cy- tując za „Czasem” Profesor Felczak przypomniał, iż dla twórców adresu ist- niała i liczyła się „kwestia polska, zaś kwestii galicyjskiej nie było i nie ma” i że „wszystko to, co robiono w Galicji dla Galicji, robiono dla przyszłej Pol- ski i w jej imieniu”. W tym samym nurcie badań mieści się źródłowe studium dotyczące współpracy polityków galicyjskich z węgierskimi w okresie kształtowania się dualizmu, opublikowane w języku węgierskim22. Ten ciekawy, mniej znany epizod z historii wzajemnych związków obu narodów, nie mógł po prostu 21 W. Felczak, Przy Tobie Najjaśnieszy Panie… W sprawie adresu sejmu galicyjskiego z 1866 roku, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego”, 206, 1969, Prace Historycz- ne, z. 26, s. 23–35. 22 Tenże, A galiciai és magyar politikusok kapcolatai a Habsburg monarchiában a duali- zmus kialakulásanak idejen [Współpraca polityków galicyjskich z węgierskimi w okresie kształtowania się dualizmu], „Világtörténet”, 23, 1973, s. 93–107. XVII ujść uwadze znawcy dziejów Węgier i stosunków polsko-węgierskich. Ramy chronologiczne wspomnianego studium stanowią lata 1859–1873. W pierw- szym okresie, obejmującym lata 1859–1865, Wacław Felczak zwraca uwagę na „żywe zainteresowanie Galicji polityką węgierską”, połączone z aprobo- waniem przez polityków galicyjskich celów węgierskich, prowadzące nawet do prób zawarcia sojuszu galicyjsko-węgierskiego, szczególnie w okresie rzą- dów Antona von Schmerlinga. Skutkowało to zajęciem przez posłów pol- skich w Radzie Państwa prowęgierskiego stanowiska, a odrzuceniem współ- pracy z centralistami wiedeńskimi. Upadek Schmerlinga i nominację Richarda Belcrediego na szefa rządu Węgrzy i politycy galicyjscy powitali z nadzieja- mi na korzystne dla siebie zmiany. O ile jednak, jak podkreśla Profesor Fel- czak, Węgrzy oceniali tę zmianę jako zapowiedź dualizmu, o tyle politycy galicyjscy widzieli w nominacji Belcrediego zapowiedź federalizmu. Polacy odrzucali rozwiązanie dualistyczne, rozumiejąc, że oznacza ono w istocie ustanowienie dwóch centralizmów: niemieckiego i węgierskiego. Prasa gali- cyjska wyrażała rozczarowanie egoistycznym stanowiskiem polityków wę- gierskich i ich obojętnością wobec problemów Galicji. Oznaczało to, że gdy chodzi o sprawę reorganizacji monarchii, drogi Galicji i Węgier rozchodziły się. Kwerenda przeprowadzona w Bibliotece XX. Czartoryskich pozwoliła Wacławowi Felczakowi na zbadanie inicjatywy ponownego zbliżenia do Wę- gier, która wyszła z emigracji, a konkretnie z Hotelu Lambert. Książę Wła- dysław Czartoryski, dzięki swoim kontaktom ze środowiskiem polityków galicyjskich, potrafił oddziaływać w kierunku ich zbliżenia z Węgrami i ak- ceptacji dualizmu. Krokiem w tym kierunku była, według Wacława Felcza- ka, decyzja sejmu galicyjskiego z 3 marca 1867 r. o obesłaniu Rady Państwa, co spotkało się z pozytywnym przyjęciem na Węgrzech. Na centralną po- stać w kontaktach galicyjsko-węgierskich wyrastał w tym czasie Gyula An- drássy, z którym wiązano Galicji nadzieje na pozytywne rozwiązanie spraw Galicji w Cislitawii. W rozmowach poruszano między innymi kwestię przy- łączenia Galicji do Węgier i sprawę ewentualnej wojny z Rosją. Właśnie za- grożenie rosyjskie wiązało, zdaniem Profesora Felczaka, polityków polskich z węgierskimi. Ci ostatni, pragnąc odsunąć od granic Węgier groźbę pansla- wizmu, widzieli we wskrzeszeniu państwowości polskiej najskuteczniejszy na to środek. Chociaż uchwalenie rezolucji galicyjskiej popsuło na jakiś czas wzajemne relacje galicyjsko-węgierskie, to dzięki działaniom Hotelu Lambert udało się je ponownie umocnić. Premier Węgier Andrássy, uważany za przy- XVIII jaciela Polaków, pośredniczył w uzyskaniu koncesji językowych dla Galicji w 1869 r., by jednak po 1871 r. przyjąć stanowisko obojętne w sprawie dal- szych ustępstw. Zakończenie kampanii rezolucyjnej w roku 1873 oznaczało de facto rozejście się dróg galicyjsko-węgierskich aż do okresu poprzedzają- cego wybuch pierwszej wojny światowej. Okazją do zaprezentowania przez Wacława Felczaka swoich poglądów na temat dziewiętnastowiecznych dziejów Austrii, a w szczególności zagad- nień narodowościowych, była recenzja dwóch książek Henryka Wereszyckie- go: Historii Austrii i drugiego wydania Pod berłem Habsburgów. Zagadnienia narodowościowe23. Ustosunkowując się do toczącej się przed laty dyskusji na temat przyczyn upadku Austro-Węgier, Wacław Felczak w pełni podziela opi- nię Wereszyckiego, określającą całą dyskusję jako akademicką. Popiera i cytu- je przy tym sąd swojego mistrza, który twierdził, że gdy chodzi o samą Au- strię (Przedlitawię), to „ustrój monarchii posiadał dobre i korzystne strony dla wszystkich narodowości wchodzących w skład Austrii w okresie rządów liberalnych i konstytucyjnych”. Zwraca jednocześnie uwagę, że sam początek wojny nie zapowiadał katastrofy państwa, „przeciwnie, u wszystkich naro- dów monarchii wyzwoliło się coś w rodzaju patriotyzmu austriackiego”, co świadczyć mogło o silnym „działaniu tradycji państwowych i przyzwyczajeń do utrwalonych form egzystencji w ramach liberalnego przecież państwa”. Z tą ostatnią tezą koresponduje ciekawy artykuł pt. Zerwanie unii real- no-personalnej austriacko-węgierskiej, zamieszczony w zbiorze studiów Pro- blemy Historii Słowian i Europy Środkowej w XIX i XX wieku24. Profesor Felczak, którego większość prac na temat dziejów Węgier dotyczyła okre- su, kiedy kraje Korony Świętego Stefana pozostawały w obrębie monarchii habsburskiej, zajął się tym razem tematem zamykającym kilkusetletni zwią- zek Węgier i Austrii, a konkretnie zerwaniem unii realno-personalnej au- striacko-węgierskiej w roku 1918. Artykuł omawia koncepcje węgierskich sił politycznych wobec dualizmu i unii personalnej z Austrią oraz okolicz- ności, które w dramatycznych dniach października 1918 r. doprowadziły do zerwania związku państwowego austriacko-węgierskiego. Zaskakujące może 23 Tenże, Państwo straconych nadziei?, „Odra”, 25, 1986, nr 10, s. 25–28. 24 Tenże, Zerwanie unii realno-personalnej austriacko-węgierskiej, w: Problemy historii Słowian i Europy Środkowej w XIX i XX wieku. Zbiór studiów, Wrocław–Warszawa– Kraków–Gdańsk–Łódź 1982, s. 7–23. XIX wydawać się już pierwsze zdanie artykułu, które Wacław Felczak cytuje za węgierskim historykiem Andrásem Siklósem, że „na Węgrzech było więcej sił chcących zachować monarchię habsburską niż w samej Austrii”. Profe- sor Felczak zwraca uwagę na wydaną jesienią 1918 r. książkę Oskara Jásziego pt. A Monarchia jövője (Przyszłość monarchii), w której ten wybitny socjolog, publicysta i polityk, nawiązując do swojej wcześniejszej publikacji z r. 1912, proponował przekształcenie monarchii w federację pięciu równorzędnych państw: Austrii, Węgier, Czech, Polski i Ilirii. Program ten, dowodzi Pro- fesor Felczak, który stał się niebawem programem całej lewicy węgierskiej, zakładał więc nie rozpad, ale utrzymanie monarchii, przy czym, gdy chodzi o formę państwa, unia personalna „zaspakajała aspiracje kierownictw partyj- nych”. Wacław Felczak podkreśla, że nawet po tzw. „rewolucji astrów” i ob- jęciu rządów przez jednego z przywódców lewicy Mihálya Károlyiego, ten „w obawie przed rewolucją socjalną czynił wszystko, aby utrzymać związek z dynastią i resztą monarchii”. Klęska militarna państw centralnych i rewo- lucje prowadziły jednak do nieuchronnego rozpadu historycznego obszaru Węgier i całej monarchii habsburskiej i przesądziły o tym, że Károlyi, wbrew swoim przekonaniom, musiał ogłosić zerwanie związków Węgier z Austrią. Profesor Felczak zwraca jednakowoż uwagę, że to rozstanie Węgier z dyna- stią habsburską odbywało się „w legalny, wręcz kurtuazyjny sposób”. „Wę- gry — kończy swój wywód Wacław Felczak — w listopadzie 1918 r. otrzy- mały niepodległość w darze, bez walki o nią, a nawet wbrew intencjom uzna- wanych wówczas przywódców” Z czasem punkt ciężkości w zainteresowaniach naukowych Wacława Fel- czaka przesunął się ku dziejom południowej Słowiańszczyzny. Nicią prze- wodnią stały się tu badania związane z genezą i rozwojem idei jugosłowiań- skiej. Powoli dojrzewała w nim myśl opracowania syntezy dziejów narodów Jugosławii. Ukazanie się w 1970 r. popularnego zarysu Historia narodów Ju- gosławii, wydanego nakładem PAN25, było jak gdyby zapowiedzią tych pla- nów. W części poświęconej dziejom narodów jugosłowiańskich od schyłku XVIII w. dostrzec można wyraźne akcentowanie przez autora tych wątków, które dotyczyły różnych przejawów występowania i ewolucji idei jugosło- wiańskiej. Jeszcze szerzej Wacław Felczak pisze o tym w artykule pod zna- czącym tytułem Serbia Piemontem Jugosławii, opublikowanym na łamach 25 Tenże, Historia narodów Jugosławii, Kraków 1970 (Nauka dla wszystkich, 125). XX „Odry” w roku 198426. Podkreśla w nim szczególną rolę jaką odegrali Ser- bowie w dziele jednoczenia się Słowian południowych. Rezultaty swoich badań i studiów nad dziejami Słowiańszczyzny po- łudniowej Wacław Felczak zebrał i przedstawił na kartach syntezy Historia Jugosławii, napisanej wspólnie z Tadeuszem Wasilewskim i wydanej przez Ossolineum w 1986 r.27 Opracował okres nowożytny i najnowszy od schył- ku XVIII wieku do roku 1941. Zadanie, jakiego się podjął, nie było łatwe na- wet dla tak wytrawnego badacza, mającego za sobą już jedną syntezę dziejów Węgier. Swymi spostrzeżeniami i wątpliwościami dzielił się w koresponden- cji z profesorem Henrykiem Wereszyckim. „Przekonałem się — pisał z Bu- dapesztu w 1974 r. — chyba to najtrudniejsza historia ze wszystkich naro- dów świata. Niesamowite komplikacje i różnorodność”28. Na kartach książ- ki Wacław Felczak sporo miejsca poświęca rozwojowi idei jugosłowiańskiej, będącej swego rodzaju wypadkową dziejów narodów zamieszkujących ob- szar od Alp i Dunaju po Jezioro Ochrydzkie, aż do ich zjednoczenia w jed- nym państwie w roku 1918. Na ironię historii zakrawa fakt, że gdy Profesor Felczak kończył swoją pracę, pojawiały się coraz głębsze rysy w wielona- rodowej Jugosławii, stawiające pod znakiem zapytania dalszą trwałość tego państwa. Wacław Felczak miał tego świadomość i z pewną obawą spoglądał w przyszłość (znał bowiem siłę waśni narodowych, które rozdzierały ten kraj w okresie drugiej wojny światowej). Dzisiaj państwo o nazwie Jugosławia, nawet w kadłubowej formie, już nie istnieje. Podobnie jak w przypadku Historii Węgier Wacław Felczak uważnie śle- dzi różnego rodzaju związki polsko-jugosłowiańskie, zwłaszcza te politycz- ne. Szczególną uwagę skupił na zaangażowaniu się Polaków, a ściślej obozu księcia Adama J. Czartoryskiego, w sprawy bałkańskie w latach 1840–1849. Kluczową rolę w polityce Księstwa Serbskiego i rozwoju idei zjednoczenio- wej miał słynny program jugosłowiańskiej polityki Serbii Načertanije z roku 1844, związany z osobą wybitnego serbskiego męża stanu Iliji Garašanina. Sprawa genezy tego najważniejszego serbskiego dokumentu państwowego budziła do niedawna ożywione dyskusje i spory wśród historyków. Wacław 26 Tenże, Serbia Piemontem Jugosławii, „Odra”, 20, 1984, nr 6, s. 4–10. 27 W. Felczak, T. Wasilewski, Historia Jugosławii, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk– Łódź 1985. 28 E. Orman, Wacław Felczak, s. 521. XXI Felczak wykazał ponad wszelką wątpliwość, że dokument ten powstał z pol- skich inspiracji. Podstawą do jego opracowania stały się w pierwszym rzędzie Rady co do postępowania Serbii, napisane przez Adama J. Czartoryskiego na początku 1843 r. oraz tzw. Plan Františka Zacha, belgradzkiego agenta Ho- telu Lambert. Načertanije jest więc, jak podkreśla Wacław Felczak, świadec- twem polskiego wkładu w dzieło zjednoczenia narodów jugosłowiańskich29. W późniejszym okresie twórczości naukowej Wacława Felczaka powra- ca problematyka, której poświęcił swe pierwsze prace, to jest kwestia sto- sunku Polaków do zagadnienia narodowościowego na Węgrzech w okresie Wiosny Ludów. W dwóch artykułach: Węgrzy a Słowianie w 1848–1849 r. w związku z działalnością polityczną Karola Libelta30 oraz wydanym w ze- szytach Studia Polono-Helvetica źródłowym studium Um die Gestaltung von Mitteleuropa. Polnische Vermittlung im Nationalkonflikt der ungarischen Monarchie 1848–184931 przedstawił wysiłki Polaków mające na celu pogo- dzenie Węgrów i Słowian. Szczególnie dotyczyło to działalności Hotelu Lambert. Zdaniem Wacława Felczaka w niezwykle skomplikowanej sytu- acji jaka zaistniała na Węgrzech w okresie Wiosny Ludów Polakom pozo- stawała jedynie droga mediacji między Węgrami a niemadziarskimi naro- dowościami. Było to trudne zadanie i przerosło ono, jak się później okaza- ło, polskie możliwości, ale była to jedyna, jak podkreślał Profesor Felczak, słuszna droga. Chodziło o przyszły kształt Europy Środkowej urządzonej według zasad liberalizmu, przy założeniu, że z dobrodziejstw nowego sys- temu miały korzystać wszystkie narodowości zamieszkujące ten obszar. W rezultacie powstał plan utworzenia środkowoeuropejskiej konfederacji w oparciu o Węgry i ich wojskowy potencjał. Polskie zabiegi, chociaż nie zo- stały ostatecznie uwieńczone sukcesem, stanowią, według Wacława Felczaka, chlubną kartę w dziejach polskiej aktywności w Europie Środkowej i na Bał- kanach. „Przedstawiciele żadnego innego narodu czy państwa — pisał Wa- 29 W. Felczak, T. Wasilewski, Historia Jugosławii, s.  308–312; zob. A. Cetnarowicz, Wacław Felczak jako badacz, s. 37–38. 30 W. Felczak, Węgrzy a Słowianie w 1848–1849 r. w związku z działalnością polityczną Karola Libelta, „Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza”, 12, 1977, z. 2, s. 35–42. 31 W. Felczak, Um die Gestaltung von Mitteleuropa. Polnische Vermittlung im National- konflikt der ungarischen Monarchie (1848–1849), w: Studia Polono-Helvetica, hrsg. von H. Madurowicz-Urbańska, M. Mattmüller, Basel–Frankfurt am Main, 1989, s. 95–110. XXII cław Felczak — nie włożyli tyle wysiłku w zażegnanie konfliktu węgiersko- -słowiańskiego, co Polacy”32. Zagadnienie to stało się przedmiotem bardzo interesującego, pisanego w stylu nieco publicystycznym, artykułu zatytułowanego Węgry i dookoła Węgier. Madziarofilstwo i słowianofilstwo, który ukazał się w miesięczniku „Odra” w roku 198533. Jako kanwa do snucia rozważań posłużyła Wacławo- wi Felczakowi książka Mariana Zdziechowskiego wydana pod tym samym tytułem w roku 1933. Znany filozof, mesjanista, badacz kultur słowiańskich, a przede wszystkim zagorzały słowianofil, napisał książkę, która zdaniem Profesora Felczaka była chyba najbardziej prowęgierską książką, jaka wy- szła spod pióra polskiego autora. Wacław Felczak, opisując genezę polskie- go slawizmu po roku 1830, głoszącego ideę jedności świata słowiańskiego, ale przy zachowaniu indywidualności poszczególnych narodów, i wysuwa- jącego hasło narodowości na naczelne miejsce, cytuje słowa Adama J. Czar- toryskiego, traktującego slawizm jako program polityczny, lecz nie stojący w opozycji do prowęgierskich sympatii Polaków: „niech Węgrzy i Słowianie zatrzymają swoje waśnie póki Polska nie powstanie, która obu jest potrzeb- na, która jedna jako druh bezstronny, dla obu przyjazny, będzie mogła ich nieporozumienia załatwić”34. Według Wacława Felczaka nowoczesne polskie madziarofilstwo, czy ra- czej przyjaźń polsko-węgierska, zrodziło się po powstaniu listopadowym, a zatem w tych samych okolicznościach i w tym samym czasie, kiedy kształ- towała się ideologia polskiego slawizmu. Wyrosłe z jednego podłoża nie mo- gły wobec tego być ideami przeciwstawnymi. Dopiero w erze nacjonalizmów końca XIX w. i w początku XX w. na skutek wypaczeń w polskiej myśli po- litycznej madziarofilstwo i słowianofilstwo znalazły się na przeciwstawnych biegunach, ale to nie trwało długo. Przychylna wobec Polski i Polaków po- lityka rządu węgierskiego po wybuchu drugiej wojny światowej, a z drugiej strony gesty rządu gen. Władysława Sikorskiego, który podpisując akt konfe- deracji polsko-czechosłowackiej pozostawiał otwartą do niej drogę Węgrom i Rumunom, oznaczały, zdaniem Wacława Felczaka, symboliczny powrót do 32 Tenże, Węgrzy a Słowianie, s. 42. 33 Tanże, Węgry i dookoła Węgier. Madziarofilstwo i słowianofilstwo, „Odra”, 25, 1985, nr 4, s. 31–35. 34 Tamże, s. 33. XXIII dawnych koncepcji, w których „madziarofilstwo i słowianofilstwo leżały na jednej linii polskiej polityki środkowoeuropejskiej”35 Gdy w roku 1979 przygotowywano na Wawelu wielką wystawę „Polska–Węgry. Tysiąc lat przyjaźni”, organizatorzy zwrócili się do Profeso- ra Felczaka z prośbą o napisanie tekstu do obszernego katalogu. Nie ulegało najmniejszej wątpliwości, że nikt inny nie był do tego bardziej predystyno- wany. Część ilustracyjną opracował Andrzej Fischinger. Wacław Felczak, nie kryjąc swego uczuciowego zaangażowania, pięknym językiem skreślił dzieje tysiącletnich związków polsko-węgierskich. Na koniec niech mi wolno będzie podzielić się pewną refleksją. Profe- sor Wacław Felczak, jak to zostało wyżej zaznaczone, zawsze podkreślał, że żaden inny naród tak jak polski nie przyczynił się do łagodzenia napięć i po- szukiwania dróg porozumienia pomiędzy Węgrami i narodami niemadziar- skimi w Koronie Świętego Stefana. Znając twórczość naukową Wacława Fel- czaka, a także Jego działalność, możemy dzisiaj śmiało powiedzieć, że żaden inny historyk nie potrafił w sposób tak bezstronny, obiektywny przedsta- wić trudnych momentów dziejowych Węgrów i innych narodów zamiesz- kujących Basen Naddunajski, budując w ten sposób pomost dla ich zgod- nego współżycia i współpracy w Europie Środkowej, a od kilku lat również w zjednoczonej Europie. Oprócz prac naukowych Profesora Wacława Felczaka w niniejszym to- mie umieszczono także publikowane fragmenty Jego wspomnień dotyczą- ce działalności w czasie drugiej wojny światowej. Ze względu na rolę, jaką w tym czasie odgrywał Profesor Wacław Felczak jako faktyczny organiza- tor placówki w Budapeszcie, służącej utrzymaniu łączności między rządem w Londynie a Delegaturą Rządu na Kraj, a następnie jako kurier Rządu RP, świadectwa te mają niezwykłą wartość, zwłaszcza że są, o ile wiadomo, jedy- nymi zachowanymi wspomnieniami Wacława Felczaka. Oddawany w ręce Czytelników wybór studiów Profesora Wacława Fel- czaka, dwunastu rozpraw naukowych drukowanych w różnych periodykach oraz pracach zbiorowych w latach 1938–1989 oraz trzech tekstów o charak- terze wspomnieniowym, które ukazały się w latach 1957–1998, jest pierwszą tego typu publikacją mającą na celu nie tylko scalić, ale także przypomnieć 35 Tamże, s. 35. XXIV rozproszony dotąd dorobek tego wybitnego znawcy stosunków społeczno- -politycznych w monarchii habsburskiej w XIX stuleciu. Przygotowując re- edycje tych prac z zasady nie ingerowano w ich treść. Odstępstwo od tej reguły uczyniono w przypadku dwóch artykułów, któ- re pierwotnie ukazały się w języku węgierskim i niemieckim. Ich polska wer- sja wymagała redakcji. Podstawą do publikacji artykułu Związki polityków ga- licyjskich z węgierskimi w okresie kształtowania się dualizmu z monarchii habs- burskiej, ogłoszonego pierwotnie w języku węgierskim, był brulion zachowany w spuściźnie Profesora Wacława Felczaka przechowywanej w Archiwum Nauki PAN i PAU w Krakowie. Artykuł O kształt Europy Środkowej. Polska mediacja w konflikcie narodowościowym w Koronie Świętego Stefana w latach 1848–1849 został przetłumaczony z języka niemieckiego przez Zbigniewa Pisza. Starano się także wyeliminować wszystkie błędy dostrzeżone w druku, nieusunięte nie- gdyś na etapie prac redakcyjnych (zecerskie, ortograficzne czy interpunkcyjne). Widząc pewną niekonsekwencję w stosowaniu zapisu imion postaci histo- rycznych pojawiających się na kartach kolejnych artykułów, postanowiono, aby były one podawane w lekcji oryginalnej (np. István zamiast Stefan Széchenyi). W tekstach o charakterze wspomnieniowym uzupełniono imiona i nazwiska osób, które nie zostały ujawnione przez Profesora Wacława Felczaka w wersji wspo- mnień opublikowanej pierwotnie. Zapisy bibliograficzne pomieszczone w przy- pisach w miarę możliwości zweryfikowano i ujednolicono zgodnie z zasadami przyjętymi w czterech poprzednich tomach serii „Mistrzowie Historiografii”, a streszczenia obcojęzyczne, towarzyszące pierwotnie niektórym artykułom, po- minięto. Adresy bibliograficzne pierwodruków znajdują się w prawym górnym rogu każdej kolejnej strony z tytułem artykułu. Przy pomocy znaku || w po- szczególnych tekstach oznaczono z kolei miejsca zmiany stron w pierwszym wy- daniu (pierwotną numerację rozmieszczono na marginesach bocznych). Jedyną innowacją w stosunku do poprzednich tomów serii jest wprowadzenie indeksu osobowego, który winien ułatwić zainteresowanym korzystanie z tej publikacji. Antoni Cetnarowicz XXV XXVI ROZPRAWY I STUDIA 1 2
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Europa centralis
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: