Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00809 010669 7469805 na godz. na dobę w sumie
Europa i prawo rzymskie. Szkice z historii europejskiej kultury prawnej - ebook/pdf
Europa i prawo rzymskie. Szkice z historii europejskiej kultury prawnej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 704
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-1857-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Przedmiotem niniejszego opracowania jest prawo rzymskie i jego wpływ na tworzenie prawoznawstwa współczesnej Europy.

Książka składa się z 4 części:

I. Prawo rzymskie i jego rola w rozwoju europejskiej kultury prawnej;

II. Prawo rzymskie w Oświeceniu i jego znaczenie dla tworzenia XIX-wiecznych kodyfi kacji prawa prywatnego;

III. Prawo rzymskie - kluczem do rozumienia współczesnego państwa i prawa;

IV. Romaniści - historycy prawa.

Prawo rzymskie umożliwia porozumienie pomiędzy prawnikami wychowanymi w różnych systemach prawnych, pozwala lepiej zrozumieć skomplikowane problemy europejskiej przestrzeni prawnej i to niezależnie od tego czy kontynuują one rozwiązania rzymskie, czy też stanowią ich przeciwieństwo.

Adresaci:

Książka będzie przydatna dla prawników różnych specjalności, czytelników spoza świata prawniczego i polityków zainteresowanych zagadnieniami prawno-ustrojowymi, a także studentów wydziałów prawnych i humanistycznych, którzy pragną poznać źródła współczesnej kultury prawnej.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Europa i prawo rzymskie Szkice z historii europejskiej kultury prawnej Europa i prawo rzymskie Szkice z historii europejskiej kultury prawnej Witold Wołodkiewicz Warszawa 2009 Wydawca: Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący: Małgorzata Buczna Opracowanie redakcyjne: Studio Diament Sk³ad, ³amanie: Studio Diament © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2009 ISBN 978-83-7601-824-9 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00, (022) 535 82 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl VXORI LIBERIS NEPOTIBVS DO DICO DEDICO Spis treści Wykaz skrótów powoływanych prac i źródeł.............................................. 11 Wstęp.................................................................................................................... 13 CZĘŚĆ I Prawo rzymskie i jego rola w rozwoju europejskiej kultury prawnej ......19 . 1..Prawo.rzymskie............................................................................................. 21 . 2..Pojęcie.prawa................................................................................................ 29 . 3..Ius et lex.w.rzymskiej.tradycji.prawnej..................................................... 37 . 4..Prawo.rzymskie..Od.świata.antycznego.do.współczesności................ 47 . 5..Greckie.wpływy.na.powstanie.ustawy.XII.tablic.. (na.marginesie.glosy.Accursiusa.do.D.1,2,2,4)......................................... 52 . 6..Ius commune europaeum.–.uwagi.na.marginesie.książki.Mario.. Caravale, Alle origini del diritto europeo ...................................................... 57 . 7..Historyczne.uwarunkowania.integracji.prawa.prywatnego.. w.Unii.Europejskiej...................................................................................... 66 . 8..Nauczanie.prawa.–.między.wymaganiami.teorii.i.praktyki................. 74 . 9..Reżimy.autorytarne.a.prawo.rzymskie..................................................... 89 10..Prawo.rzymskie.lekiem.na.ukąszenie.komunizmem.. Przypadek.Adama.Ważyka......................................................................... 98 11..Prawo.rzymskie.w.Rosji............................................................................ 109 12..Prawo.rzymskie.w.XXI.wieku.................................................................. 114 13..„Prawo.rzymskie”.w.wypowiedziach.polskich.parlamentarzystów.......121 CZĘŚĆ II Prawo rzymskie w Oświeceniu i jego znaczenie dla tworzenia XIX-wiecznych kodyfikacji prawa prywatnego ........................................ 139 . 1..Dialog.Solona.i.Justyniana.u.Fénelona.a.dyskusja.o.prawie.. rzymskim.w.Polsce.XVIII.wieku.............................................................. 141 7 Spis treści . 2..Ignacego.Krasickiego.dialog.Demostenesa.z.Cyceronem.................... 153 . 3..Prawo.i.prawoznawstwo.w.ideologii.twórców.Encyklopedii............ 165 . 4..André.Jean.Boucher.d’Argis.–.osiemnastowieczny.autor Listów sędziego z Paryża o prawie rzymskim i sposobie jego wykładania we Francji ..................................................................................................... 178 . 5..Obraz.systemu.prawnego.Polski.w.Encyklopedii.Diderota................ 193 . 6..Prace.legislacyjne.nad.Kodeksem.Napoleona....................................... 201 . 7..Systematyka.Kodeksu.Napoleona........................................................... 207 . 8..Uwagi.na.temat.roli.prawa.rzymskiego.w.pracach.nad.Code civil des Français............................................................................................ 212 . 9..Międzynarodowe.prawo.prywatne.w.pracach.nad.Kodeksem. Napoleona.................................................................................................... 249 10..Mon Code est perdu!.(na.marginesie.książki.Katarzyny.Sójki.‑. ‑Zielińskiej.o.Kodeksie.Napoleona)......................................................... 261 11..Dwieście.lat.Kodeksu.Napoleona.w.Polsce.–.od.nienawiści. do.miłości..................................................................................................... 271 CZĘŚĆ III Prawo rzymskie – kluczem do rozumienia współczesnego prawa i państwa ........................................................................................................... 279 Rozdział I Demokratyczne państwo prawa................................................................... 281 . 1..Uwagi.na.marginesie.konstytucyjnego.modelu.państwa.prawa.........281 . 2..Rozważania.Cycerona.o.państwie.i.prawie........................................... 289 . 3..Prawo.naturalne.a.projekt.Konstytucji.RP.............................................. 296 . 4..Mit.omnipotencji.prawa.stanowionego.(uwagi.na.marginesie.. edyktu.Dioklecjana.o.cenach)................................................................... 304 . 5..Promulgacja.Kodeksu.Teodozjusza.na.posiedzeniu.senatu.miasta. Rzymu........................................................................................................... 315 . 6..„Tron.i.ołtarz”.............................................................................................. 321 . 7..Uwagi.na.marginesie.ustawy.uchwalonej.przez.Sejm.. w.dniu.21.lipca.2006.r..(tzw..ustawy.lustracyjnej)................................. 326 . 8..„Okręcanie.wyborców”.–.czyli.crimen ambitus.. w.prawie.rzymskim.................................................................................... 334 . 9..Korupcja....................................................................................................... 340 10..Pomniki......................................................................................................... 347 11..Pamięć.o.zmarłych...................................................................................... 355 8 Spis treści 12..Kibice.sportowi............................................................................................ 362 13..Łacińskie.paremie.prawnicze.w.polskiej.praktyce.prawnej................ 368 14..Leges sapere.(na.marginesie.księgi.poświęconej.profesorowi.. Januszowi.Sondlowi).................................................................................. 391 15..Lex retro non agit.–.sformułowanie.w.polskiej.praktyce.prawnej........ 401 16..Retroaktywność.prawa.............................................................................. 439 17..Przedawnienie............................................................................................. 445 18..Nieznajomość.prawa.szkodzi.(u.źródeł.zasady.ignorantia iuris nocet)..................................................................................................... 454 19..Cogitatio –.voluntas.w.rzymskim.prawie.karnym.(na.marginesie. D.48,19,18:.cogitationis poenam nemo patitur)........................................... 468 20..Karanie.......................................................................................................... 476 21..Prawo.karne................................................................................................. 485 22..Na.marginesie.żądań.przywrócenia.kary.śmierci................................. 490 23..Adwokaci...................................................................................................... 497 Rozdział II Instytucje rzymskiego prawa prywatnego ................................................. 502 . 1..Edoardo.Volterra.a.współczesne.badania.nad.małżeństwem.. rzymskim...................................................................................................... 502 . 2..Czynność.prawna....................................................................................... 514 . 3..Zobowiązania.............................................................................................. 519 . 4..Kontrakty..................................................................................................... 523 . 5..Odpowiedzialność.quasi ex delicto.w.prawie.rzymskim.. i.jej.wpływ.na.kształtowanie.się.współczesnych.kategorii.. czynów.niedozwolonych.......................................................................... 528 . 6..Uwagi.na.temat.lichwy.............................................................................. 551 . 7..Spółka........................................................................................................... 562 . 8..Spadek.......................................................................................................... 567 . 9..Upadłość....................................................................................................... 573 10..„Święta”.własność.prywatna.................................................................... 578 CZĘŚĆ IV Romaniści – historycy prawa......................................................................... 591 . 1..Romaniści.włoscy.–.doktorzy.honoris.causa.Uniwersytetów.. polskich......................................................................................................... 593 . 2..Ignacy.Koschembahr‑Łyskowski.(1864–1945)........................................ 616 . 3..Stanisław.Wróblewski.–.kodyfikator.(1868–1938)................................. 627 9 Spis treści . 4..Karol.Koranyi.–.Profesor.profesorów.(1897–1964)................................ 642 . 5..Edward.Gintowt.(1899–1965).................................................................... 648 . 6..Henryk.Kupiszewski.(1927–1994)............................................................ 661 Wybór literatury .............................................................................................. 667 Indeks osób....................................................................................................... 671 10 Wykaz skrótów powoływanych prac i źródeł ANRW. BIDR. C.. C.I.C.. C.Th.. CPH. D.. FIRA. I... Index.. Iura. NNDI. ONSA. OSNC. OSNKW. OSP. OTK. RHD. RHDFE. RIDA. RISG. SDHI. ZSS. –. .Aufstieg.und.Niedergang.der.Römischen.Welt,.Berlin–New. York .Bulletino.dell’Istituto.di.Diritto.Romano.“Vittorio.Scialoia”. –. .Kodeks.Justyniana –. –. Corpus Iuris Canonici .Kodeks.Teodozjański –. .Czasopismo.Prawno‑Historyczne –. .Digesta.Justyniana –. .Fontes iuris romani antejustiniani. In usum scholarum ediderunt. –. S..Riccobono,.J..Baviera,.C..Ferrini,.J..Furlani,.V..Arangio‑ .‑Ruiz,.t..1–3,.Florentiae.(różne.wydania) .Instytucje.Justyniana. .Index..Quaderni.camerti.di.studi.romanistici..International. Survey.of.Roman.Law –. –. –. Iura..Rivisita.internazionale.di.diritto.romano.e.antico –. –. –. –. –. –. –. .Novissimo.Digesto.Italiano .Orzecznictwo.Naczelnego.Sądu.Administracyjnego .Orzecznictwo.Sądu.Najwyższego..Izba.Cywilna .Orzecznictwo.Sądu.Najwyższego..Izba.Karna.i.Wojskowa .Orzecznictwo.Sądów.Polskich .Orzecznictwo.Trybunału.Konstytucyjnego .Revue.d‘Histoire.du.Droit.–.Tijdschrift.vor.Rechtsgeschie‑ denis .Revue.Historique.de.Droit.Français.et.Etranger .Revue.International.des.Droit.de.l’Antiquité .Rivista.Italiana.per.le.Scienze.Giuridiche .Studia.et.Documenta.Historiae.et.Iuris .Zeitschrift.der.Savigny.Stieftung.für.Rechtsgeschichte..Ro‑ manistische.Abteilung –. –. –. –. –. 11 Wstęp W.roku.2003.Wydawnictwo.Zakamycze.wydało.moją.książkę.zatytu‑ łowaną.Czy prawo rzymskie przestało istnieć?.Praca.ta.spotkała.się.z.zaintere‑ sowaniem.czytelników.i.jest.dziś.trudno.dostępna.. Tytuł.książki.zainspirowany.był.nowelą.Louisa.Aragona.Le droit ro- main n’est plus (w.polskim.tłumaczeniu:.Prawo rzymskie przestało istnieć),.ze. zbioru.Niewola i wielkość Francji)..Podobny.zwrot.został.użyty.w.wierszu. Mieczysława.Jastruna.Z pamiętnika byłego więźnia obozów koncentracyjnych (w.zbiorze.Poezja i prawda,.Warszawa.1955).. W.roku.2008.Marek.Kuryłowicz.opublikował.książkę.zatytułowaną. Symbol prawa ludzkiego. Szkice o prawie rzymskim w utworach Louisa Aragona i Mieczysława Jastruna (Wydawnictwo.UMCS,.2008)..Autor.ten.przedru‑ kował.w.całości.nowelę.Aragona.oraz.wiersz.Mieczysława.Jastruna.Z pa- miętnika byłego więźnia obozów koncentracyjnych..Ciekawa.i.istotna.dla.rozu‑ mienia.różnych.znaczeń.prawa.rzymskiego,.książka.Marka.Kuryłowicza. została.zaprezentowana.podczas.spotkania.polskich.romanistów.–.w.dniu. 13.listopada.2008.r..w.Olsztynie.–.zorganizowanym.przez.Komisję.Praw. Antycznych.Polskiej.Akademii.Nauk.i.Wydział.Prawa.Uniwersytetu.War‑ mińsko‑Mazurskiego..Prezentując.książkę.rozwinąłem,.poza.wątkiem.do‑ tyczącym.okupacji.hitlerowskiej,.wątek.socjalizmu.realnego.–.poruszony. jedynie.na.marginesie.w.książce.Marka.Kuryłowicza.przez.przywołanie. utworu.Adama.Ważyka.pod.tytułem.Geniusz konsekwencji.(rok.1956),.w.któ‑ rym.występuje.również.motyw.prawa.rzymskiego.. W.przywołanych.utworach.literackich.nie.ma.żadnych.nawiązań.do. prawa.rzymskiego.rozumianego.jako.system.prawa.starożytnego.Rzymu,. ani.jako.istotnego.elementu.formowania.się.współczesnej.kultury.prawnej.. Prawo.rzymskie.było.tu.rozumiane.jako.idea,.pod.którą.można.podkładać. rozmaite.wartości,.w.zależności.od.tego,.co.pragnie.odnaleźć.w.„prawie. rzymskim”.osoba.używająca.tego.terminu. 13 Wstęp Termin.ten.bywa.zresztą.używany.w.rozmaitych.znaczeniach..Przez. „prawo.rzymskie”.można.rozumieć.prawo.starożytnego.Rzymu,.którego. rozwój.możemy.śledzić.na.przestrzeni.ponad.1000.lat.znanej.nam.historii. starożytnej.civitas romana,.poczynając.od.ustawy.XII.tablic.z.połowy.V.wie‑ ku.p.n.e.,.aż.do.kodyfikacji.Justyniana.z.VI.wieku.n.e. Termin.„prawo.rzymskie”.może.również.oznaczać.tradycję.romani‑ styczną,.która.przez.wieki.i.różne.szkoły.prawnicze.wpływała.na.formowa‑ nie.się.głównie.–.ale.nie.tylko.–.europejskiego.prawa.prywatnego. Nauka.prawa.rzymskiego.stanowi.też.ważny.element.współczesnego. wykształcenia.prawniczego..Pozwala.zrozumieć.podstawy,.na.których.opie‑ rają.się.instytucje.prawa.współczesnego,.i.to.niezależnie.od.tego,.czy.stano‑ wią.one.przejęcie.rozwiązań.rzymskich,.czy.też.są.ich.przeciwieństwem. „Prawo.rzymskie”.jest.wreszcie.często.pojmowane.jako.idea.nieodpo‑ wiadająca.żadnemu.konkretnemu.porządkowi.prawnemu..W.tym.znacze‑ niu,.określanym.jako.„romanizm”.(włoskie.romanesimo),.prawo.rzymskie. dla.jednych.jest.niedościgłym.wzorem,.na.którym.opierać.się.powinny. współczesne.rozwiązania.prawne,.dla.innych.natomisat.synonimem.złego. prawa,.któremu.należy.się.przeciwstawiać. To.ostatnie.znaczenie.pojawia.się.często.we.współczesnych.dysku‑ sjach.nad.prawem.rzymskim.i.jego.rolą.w.formowaniu.kultury.prawnej. oraz.w.edukacji.prawniczej..Prawo.rzymskie.było.postrzegane.przez.jed‑ nych.jako.idealny.wzorzec.stanowiący.wyraz.prawa.naturalnego.i.podsta‑ wę.całej.wiedzy.prawniczej;.przez.innych.jako.przykład.prawa.niejasne‑ go,.zagmatwanego,.nieetycznego,.które.powinno.być.zastąpione.prawem. nowym,.słusznym.i.racjonalnym..Przykładem.takiego,.irracjonalnego.po‑ dejścia.do.prawa.rzymskiego.może.być.stosunek.do.niego.w.państwach. totalitarnych..W.ich.ideologii.prawo.rzymskie.grało.często.rolę.mitycznego. wroga.lub.przyjaciela.. Również.w.polskim.współczesnym.życiu.publicznym.słychać.głosy. polityków,.mających.niewielkie.pojęcie.o.prawie.rzymskim,.powołujących. się.na.wartości.uznane.przez.prawo.rzymskie,.aby.uzasadnić.swe.racje,. których.związek.z.prawem.rzymskim.jest.raczej.wątpliwy..Przykładem. niech.będzie.posługiwanie.się.terminem.„prawo.rzymskie”.w.polskich.de‑ batach.politycznych.i.parlamentarnych.. Od.dłuższego.już.czasu.zajmuję.się.zagadnieniem.wpływu.prawa. rzymskiego.na.formowanie.współczesnej.kultury.prawnej..Zajmuję.się. również.zagadnieniem.poglądów.na.prawo.rzymskie.i.znaczeniem.jego. nauczania.na.studiach.prawniczych..Przydatność.prawa.rzymskiego.w.na‑ 14 Wstęp uczaniu.prawa.była.szczególnie.ostro.krytykowana.w.wieku.Oświecenia.. Rewaloryzacja.prawa.rzymskiego.nastąpiła.w.XIX.wieku,.gdy.zostało.ono. uznane.jako.podstawa.wielkich.kodyfikacji.prawa.prywatnego..W.XX.wie‑ ku.można.było.obserwować.eliminowanie.tego.przedmiotu.w.państwach. totalitarnych.(Związku.Radzieckim.i.hitlerowskiej.III.Rzeszy),.czy.w.wielu. współczesnych.państwach.demokratycznych,.w.których.zwyciężyła.kon‑ cepcja.kształcenia.wyspecjalizowanych.„techników.prawa”..W.wieku.XXI. musi.nastąpić.rewaloryzacja.prawa.rzymskiego.i.jego.przydatności,.tak.dla. dążeń.do.unifikacji.prawa.w.jednoczącej.się.Europie,.jak.dla.znalezienia. możliwości.lepszego.porozumienia.pomiędzy.prawnikami.wykształcony‑ mi.w.różnych.systemach.prawnych. Wedle.słów.Iheringa.trzy.razy.Rzym.narzucił.swe.prawa.ludom.świa‑ ta:.pierwszy.raz.siłą.swej.broni,.drugi.przez.jedność.Kościoła,.trzeci.przez. recepcję.prawa.rzymskiego.w.średniowieczu. Proces.recepcji.prawa.rzymskiego.nie.skończył.się.jednak.w.średnio‑ wieczu,.lecz.trwa.do.czasów.dzisiejszych..Przykładem.mogą.być.dzisiejsze. marzenia.oparcia.legislacji.w.krajach.byłego.socjalizmu.realnego.na.prawie. rzymskim..Potwierdzeniem.tego.mogą.być.tak.liczne.ostatnio.kongresy. prawa.rzymskiego,.organizowane.w.byłym.ZSRR,.poczynając.od.Moskwy,. przez.Duszanbe.po.Władywostok.i.Irkuck..Również.toczone.współcze‑ śnie.dyskusje.nad.kształtem.przyszłego.prawa.europejskiego.uwzględniają. obecność.w.nim.elementów.wywodzących.się.z.prawa.rzymskiego. Prawo.rzymskie,.w.swej.warstwie.publicznoprawnej,.stanowiło.in‑ strument.służący.do.podbudowania.idei.continuatio imperii cesarzy.rzym‑ skich.i.Kościoła..Zapewniało.ono.ciągłość.procesu.historycznego,.spajając. może.najsilniej.świat.starożytny.ze.średniowiecznym..Jeszcze.w.okresie. średniowiecza.zaczęły.się.jednak.rozwijać.studia.nad.prywatystyczną. warstwą.prawa.rzymskiego..Dla.bolońskich.glosatorów,.którzy.odkryli. bogactwo.myśli.prawniczej.zawartej.w.Digestach.justyniańskich,.dzieło. Justyniana.(mimo.że.wciąż.było.traktowane.jako.księga.święta,.odbijająca. nie.antyczny,.lecz.aktualny.obraz.świata).stało.się.przedmiotem.dogłęb‑ nej.analizy.filologicznej.i.systemowej..Dla.komentatorów.opracowane. przez.glosatorów.prawo.rzymskie.stało.się.instrumentem.służącym.do. rozwiązywania.aktualnych.potrzeb.obrotu.prawnego..Wprowadzenie. przez.komentatorów.do.prawa.justyniańskiego.elementów.prawa.statu‑ towego.miast.włoskich.dawało.możność.praktycznego.stosowania.prawa. rzymskiego. 15 Wstęp Dzieło. glosatorów. i. komentatorów. stworzyło. zuniformizowaną. wiedzę.prawniczą.(ius commune),. która.tworzyła.jednolity,.całościowy. system.prawny.wykładany.w.uniwersytetach.ówczesnej.Europy..Takie. mniemanie.o.swym.dziele.przejawiali.glosatorzy,.wyjaśniając.etymolo‑ gię.greckiego.słowa.Pandecta.(oznaczającego.po.grecku.część.kodyfikacji. Justyniana,.zwaną.po.łacinie.Digesta).w.sposób.następujący:.„«Pandecta» dicitur a «pan», quod est totum, et «dectem», quod est doctrina, quia ut dictum est totius iuris doctrinam hic liber continet in se” („Nazwa.Pandecta.wywodzi. się.od.słowa.pan,.które.oznacza.«całość».oraz.od.słowa.dectem,.które.ozna‑ cza.«doktrynę»,.ponieważ.jak.się.powiada.w.tej.księdze.zawiera.się.cała. doktryna.prawnicza”). Reakcją.Odrodzenia.na.mos italicus iura docendi był.nurt.humanizmu. prawniczego,.określany.jako.„galijski.sposób.studiowania.prawa”.(mos gal- licus iura docendi).. Przedstawiciele.mos gallicus iura docendi reprezentowali.dwa.nurty.ba‑ dań.nad.prawem.rzymskim:.pierwszy.z.nich.to.humanizm.prawniczy.hi‑ storyczno‑filologiczny;.drugi.–.systematyczny..Te.nurty.prawa.rzymskiego. dały.początek.późniejszym.badaniom.nad.prawem.rzymskim..Przyczyniły. się.do.jego.wpływu.na.tworzenie.prawa.współczesnego.i.nowożytnych. kodyfikacji.prawa.cywilnego. Negatywny.stosunek.prawa.rzymskiego.i.jego.krytyka.wywodzą‑ ca.się.z.oświeceniowych.idei.prawa.traktowanego.nie.jako.autonomiczna. dziedzina.wiedzy.ludzkiej,.lecz.jako.część.filozofii.moralnej,.oddziaływał. jeszcze.w.początku.XIX.wieku,.gdy.tworzyły.się.nowoczesne.kodyfikacje. prawa.cywilnego..Rywalizacja.między.nurtem.romanistycznym.i.natural‑ noprawnym.stanowiła.podstawę.przy.tworzeniu.europejskich.kodyfika‑ cji.cywilnych.w.początkach.XIX.wieku.(francuskiej.i.austriackiej)..Z.ko‑ lei.dyskusja.między.Thibaut.i.Savignym.i.działalność.niemieckiej.szkoły. historycznej.(zwanej.„szkołą.pandektów”).doprowadziły.do.stworzenia,. w.oparciu.o.prawo.rzymskie,.nowoczesnych.konstrukcji.prawnych,.które. zostały.skodyfikowane.w.niemieckim.kodeksie.cywilnym.z.1896.roku. W. ostatnich. dziesięcioleciach.rozwinęły. się. badania. nad. prawem. rzymskim,.traktowanym.jako.podstawa.rozwoju.szeroko.pojętej.kultury. prawnej..Badania.te.zbliżają.się.do.współczesnych.dyscyplin,.prawa.pry‑ watnego,.publicznego,.filozofii.prawa..Prawo.rzymskie.jest.często.postrze‑ gane.jako.czynnik.przekształcania.prawa.w.dawnych.państwach.socjali‑ zmu.realnego.i.jego.przystosowania.do.zasad.gospodarki.rynkowej..Prawo. rzymskie.odgrywa.również.poważną.rolę.w.idei.zjednoczonej.Europy..Jest. 16 Wstęp ono.traktowane.zarówno.jako.historyczne.źródło.prawa.europejskiego,. jak.też.i.wspólny.język.prawników.wychowanych.w.różnych.systemach. prawnych..W.epoce.dekodyfikacji.rola.prawa.rzymskiego.–.traktowanego. jako.wzorzec.rozumowania.prawniczego.i.punkt.odniesienia.dla.prawni‑ ków.–.będzie.miała.coraz.większe.znaczenie.dla.tworzenia.prawa.zjedno‑ czonej.Europy. W.wydanej.w.roku.2003.książce.Czy prawo rzymskie przestało istnieć?. zamieściłem.26.felietonów,.które.pod.takim.samym.tytułem.–.poczynając. od.roku.1991.do.roku.2001.–.ukazywały.się.w.piśmie.adwokatury.pol‑ skiej.„Palestra”..Felietony.te.dotyczyły.początkowo.głównie.technicznej. warstwy.prawa.rzymskiego..Z.biegiem.czasu.jednak.zacząłem.sięgać.do. wydarzeń.współczesnego.życia.prawnego.i.politycznego.wraz.z.jego.wy‑ naturzeniami.i.zacząłem.starać.się.wynajdywać.pewne.analogie.w.sta‑ rożytnym.Rzymie.i.w.rzymskich.rozwiązaniach.prawnych..W.drugiej. części.książki.(zwanej.„aneksem”).zostały.umieszczone.artykuły,.w.któ‑ rych.były.poruszane.wątki.wpływu.prawa.rzymskiego.na.współczesną. kulturę.prawną. Po.opublikowaniu.książki.Czy prawo rzymskie przestało istnieć? –.po‑ czynając.od.roku.2005.–.wznowiłem.swe.publikacje.w.„Palestrze”..Ten. nowy.cykl,.zatytułowany.U źródeł prawa Europy,.uwzględniał.tradycję,. jaką.w.formowaniu.się.współczesnej.kultury.prawnej.odegrało.prawo. rzymskie..Uwzględniał.również.–.w.znacznie.większej.mierze.–.współ‑ czesne.realia.prawne.III.(i.w.pewnym.okresie.tzw..IV).Rzeczypospolitej. . Zastanawiając.się.nad.układem.nowej.książki.brałem.pod.uwagę. dwie.koncepcje:. –. pierwszą.koncepcją.było.zachowanie.dotychczasowego.schematu. pracy,.z.dodaniem.felietonów.z.„Palestry”,.które.ukazywały.się.po. roku.2005.oraz.nowo.wydanych.artykułów.naukowych;. –. drugą.koncepcją.było.przyjęcie.układu.merytorycznego,.bez.prze‑ prowadzania.podziału.na.artykuły.i.felietony.z.„Palestry”..Ta.druga. koncepcja.wydawnicza.była.znacznie.trudniejsza,.ale.po.namyśle. zdecydowałem.się.na.jej.przyjęcie.. Książka.składa.się.z.czterech.części: Pierwsza,.zatytułowana:.Prawo rzymskie i jego rola w rozwoju europej- skiej kultury prawnej.zawiera.opracowania.związane.ze.znaczeniem.prawa. w.Rzymie.i.z.pojmowaniem.prawa.rzymskiego.we.współczesnym.świecie.. 17 Wstęp Znajdują.się.tu.również.prace.dotyczące.recepcji.prawa.rzymskiego.i.jego. roli.w.kształtowaniu.współczesnego.prawnika. Druga.część,.zatytułowana:.Prawo rzymskie w Oświeceniu i jego znacze- nie dla tworzenia XIX-wiecznych kodyfikacji prawa prywatnego,.jest.związana. z.moimi.zainteresowaniami.wiekiem.Oświecenia,.Encyklopedią.Diderota. i.Kodeksem.Napoleona..Znajdują.się.tu.opracowania.dotyczące.prawo‑ znawstwa.w.oświeceniowej.wizji.świata.oraz.najnowsze.publikacje.doty‑ czące.powstawania.kodyfikacji.napoleońskiej.(Code civil des Français).. Trzecia.część,.zatytułowana:.Prawo rzymskie – kluczem do rozumienia współczesnego prawa,.składa.się.z.dwóch.rozdziałów..Pierwszy.(Demokratycz- ne państwo prawa),.nawiązuje.do.wątków.z.zakresu.zasad.rzymskiej.konsty‑ tucji,.legislacji,.działań.„pijarowskich”.władzy,.prawa.karnego,.w.których. współczesny.prawnik.może.odnaleźć.pewne.analogie.ze.współczesnością.. Drugi.rozdział.(Instytucje prawa rzymskiego).zawiera.opracowania.dotyczące. wybranych.zagadnień,.głównie.rzymskiego.prawa.prywatnego. Wreszcie.czwarta.część,.zatytułowana:.Romaniści,.przedstawia.sylwet‑ ki.kilku.uczonych.związanych.z.prawem.rzymskim.i.historią.jego.recepcji. Przyjęty.układ.książki.niesie.pewne.niebezpieczeństwa..Obok.siebie. znajdować.się.będą.opracowania.o.różnym.ciężarze.gatunkowym:.część. to.artykuły.naukowe,.opatrzone.aparatem.krytycznym.(niekiedy.z.liczny‑ mi.przypisami),.druga.część.to.felietony.z.„Palestry”,.które.siłą.rzeczy.są. pisane.w.lżejszej.konwencji..W.powoływanych.artykułach.czy.felietonach. będą.niekiedy.znajdować.się.powtórzenia,.których.nie.dało.się.ominąć. Wydawało.mi.się.jednak,.że.przyjęty.układ.może.być.bardziej.pożyteczny. dla.czytelnika..Przytoczone.artykuły.powstawały.w.różnym.czasie,.dlatego. też.niektóre.z.nich.–.mimo.że.starałem.się.uzupełniać.literaturę.–.mogą. nie.zawierać.najnowszych.pozycji.bibiliograficznych..Niektóre.felietony. z.„Palestry”,.nawiązujące.do.bieżących.wydarzeń,.mogą.też.wymagać.zna‑ jomości.realiów.ówczesnego.życia.społecznego.czy.politycznego. Dziękuję.mym.przyjaciołom.i.kolegom.−.uczestnikom.seminarium. prawa.rzymskiego,.prowadzonego.przeze.mnie.wespół.z.prof..Marią.Za‑ błocką,.którzy.wyrażali.swe.uwagi.o.poszczególnych.felietonach.i.artyku‑ łach.w.czasie.ich.powstawania. Dziękuję.wydawnictwu.Wolters.Kluwer.Polska,.które.kontynuując. tradycje.wydawnictwa.„Zakamycze”,.podjęło.inicjatywę.wydania.mej. nowej.książki. Warszawa.10.marca.2009.r. 18 CZĘŚĆ I Prawo rzymskie i jego rola w rozwoju europejskiej kultury prawnej 1. Prawo rzymskie1 Termin.„prawo.rzymskie”.używany.bywa.w.najrozmaitszych.znacze‑ niach,.budzi.też.często.sprzeczne.skojarzenia..Jedni.uważają,.że.prawo.rzym‑ skie.było.doskonałym,.wzajemnie.niesprzecznym,.sprawiedliwym.systemem,. stanowiącym.ucieleśnienie.prawa.naturalnego,.niezbędnym.jako.podstawa.na‑ uki.i.wiedzy.prawniczej;.inni.twierdzą,.że.stanowiło.ono.przejaw.niesprawie‑ dliwości,.niewolnictwa,.tyranii,.w.swej.doskonałości.formalnej.było.sprzeczne. z.podstawowymi.zasadami.prawa.natury,.a.dla.współczesnego.prawnika.jest. niepotrzebnym.balastem.„magicznych”.i.niezrozumiałych.formułek;.jeszcze. inni.wreszcie.są.zdania,.że.prawo.rzymskie.jest.zjawiskiem.historycznym,.które. odegrało.i.wciąż.odgrywa.–.poprzez.stworzone.na.jego.podstawach.pojęcia.–. pierwszorzędną.rolę.w.procesie.rozwoju.prawa.i.wzajemnego.zrozumienia.się. prawników.wychowanych.i.działających.w.różnych.systemach.prawnych... Cykl.felietonów,.które.w.latach.1991–2001.ukazywały.się.w.„Pale‑ strze”,.autor.zatytuował.Czy prawo rzymskie przestało istnieć?.Tytuł.ten.zo‑ stał.zaczerpnięty.z.noweli.Louisa.Aragona.Prawo rzymskie przestało istnieć. (L..Aragon,.Niewola i wielkość Francji,.tłum..J..Kott,.Łódź.1946,.s..121–162). oraz.z.wiersza.Mieczysława.Jastruna.Z.pamiętnika byłego więźnia obozów koncentracyjnych. Autorzy.ci.widzieli.w.prawie.rzymskim.symbol.państwa. praworządnego,.przeciwstawiającego.się.totalitarnej.przemocy.. W.rubryce.tej.autor.starał.się.pokazywać,.na.ile.rozwiązania.prawne. wykształcone.w.prawie.rzymskim.znajdują.–.lub.mogłyby.znaleźć.–.od‑ dźwięk.we.współczesnym.życiu.prawnym..Publikowane.w.niej.felietony. przedstawiały.pochodzące.z.prawa.rzymskiego.paremie,.maksymy.i.re‑ guły,.które.stanowią.podstawę.współczesnej.światowej.kultury.prawnej.. Sygnalizowały.różne.opinie.o.prawie.rzymskim.i.jego.przydatności.bądź. nieprzydatności.dla.współczesnego.prawnika... 1. Palestra.1991,.z..1–2,.s..47–48. 21 Część I. Prawo rzymskie i jego rola w rozwoju europejskiej kultury prawnej Stosunek.do.prawa.rzymskiego,.jako.podstawy.współczesnego.pra‑ wa.i.edukacji.prawniczej,.ulegał.i.nadal.ulega.zmianom... W.Polsce.przedrozbiorowej.negatywny.stosunek.do.prawa.rzymskie‑ go.i.do.pomysłu.oparcia.na.nim.kodyfikacji.prawa.wynikał.z.sięgania.do. tradycji.Rzymu.republikańskiego,.w.którym.upatrywano.podbudowy.dla. ideału.złotej.wolności.szlacheckiej..Rzym.okresu.cesarstwa,.a.zwłaszcza. kodyfikacja.prawa.dokonana.przez.Justyniana,.kojarzyła.się.zwolennikom. szlacheckiej.demokracji.z.niebezpieczeństwem.wzmocnienia.władzy.mo‑ narszej... Krytyki.prawa.rzymskiego.dokonywane.przez.przedstawicieli.eu‑ ropejskiego.oświecenia.opierały.się.na.trzech.przesłankach..Pierwsza.to. niedoskonałość.prawa.rzymskiego,.przejawiająca.się.w.nieprzejrzystości. jego.źródeł.i.narosłej.w.jego.późniejszym.stosowaniu.interpretacji..Ideą. oświeceniowych.filozofów.było.stworzenie.prostego.systemu.prawne‑ go,.który.nie.wymagałby.niezrozumiałych.dla.profanów.interpretacji.. Ideałem.wieku.oświecenia.nie.było.kodyfikacyjne.dzieło.Justyniana,.lecz. prosta.ustawa.XII.tablic..Drugą.przesłanką.krytyki.prawa.rzymskiego. było.negowanie.jego.wartości.etycznych..Ta.krytyka,.charakterystyczna. dla.epoki,.która.żyła.mitem.szczęśliwości.czasów.archaicznych.i.sprawie‑ dliwości.prymitywnych.systemów.prawnych,.prowadziła.do.negowania. osiągnięć.Rzymu.okresu.cesarstwa,.a.nawiązywania.do.tradycji.Rzymu. republikańskiego..Krytykę.tę.można,.stosując.pewne.uproszczenie,.spro‑ wadzić.do.następującego.rozumowania:.prawo.rzymskie.było.wytworem. państwa.opartego.na.niewolnictwie,.a.więc.na.niesprawiedliwości..Po‑ nadto.sami.cesarze.rzymscy.byli.ludźmi.o.niskich.walorach.etycznych. (odnosiło.się.to.przede.wszystkim.do.Justyniana,.jego.żony.i.całej.świty. kompilatorów,.z.Trybonianem.na.czele)..Jak.można.by.sobie.zatem.wy‑ obrazić,.że.tacy.ludzie.mogli.stworzyć.dobre.prawo..Mit.ustawodawcy. dobrego. i. oświeconego. działał. tu. wstecz. przy. ocenianiu. legislatorów. rzymskich..Trzecią.wreszcie.przesłanką.krytyki.prawa.rzymskiego.była. jego.wszechobecność.w.nauczaniu.prawa..Krytyka.ta.wiązała.się.z.dąże‑ niami.do.zreformowania.nauczania.prawa,.zerwania.z.feudalnymi.ko‑ rzeniami.dawnych.uniwersytetów.oraz.do.idei,.że.studia.powinny.służyć. wyłącznie.do.praktycznego.przygotowania.studentów.do.wykonywania. ich.przyszłego.zawodu.. Podobne.wątki.krytyczne.można.obserwować.również.w.czasach. współczesnych..Krytyki.prawa.rzymskiego.w.hitlerowskiej.III.Rzeszy.oraz. w.państwach.byłego.socjalizmu.realnego.stanowią.dobrą.ilustrację.trakto‑ 22 1. Prawo rzymskie wania.prawa.rzymskiego.jako.pewnej.idei,.której.nie.trzeba.było.rozumieć,. ale.należało.z.nią.walczyć... Po.upadku.socjalizmu.realnego.zaczęto.powracać.(w.tych.państwach,. w.których.nastąpiło.odejście.od.tradycji.romanistycznej).do.idei.oparcia. ustawodawstwa.na.podstawach.wywodzących.się.z.prawa.rzymskiego.. Zaczęto.również.przywracać.nauczanie.prawa.rzymskiego.na.uniwersy‑ teckich.studiach.prawniczych.... Nie.znaczy.to.jednak,.że.wszyscy.operujący.w.dyskusjach.terminem. „prawo.rzymskie”.mają.świadomość.rzeczywistych.rozwiązań.przez.to. prawo.przyjętych.... Termin. „prawo. rzymskie”. używany. bywa. w. rozmaitych. znacze‑ niach,.budzi.też.często.sprzeczne.skojarzenia..Włoski.uczony.Riccardo. Orestano.podaje.aż.sześć.znaczeń.tego.terminu:.1).prawo.starożytnego. Rzymu,.które.rozwijało.się.i.obowiązywało.od.najdawniejszych.znanych. nam.pomników.prawnych.Rzymu.(głównie.wydanej.w.połowie.V.wieku. p.n.e..ustawy.XII.tablic),.aż.do.kodyfikacji.dokonanej.w.połowie.VI.wieku. n.e..przez.Justyniana;.2).tradycja.romanistyczna.w.historii.formowania.się. prawodawstw.(głównie.europejskich).opartych.na.prawie.rzymskim.sko‑ dyfikowanym.przez.Justyniana;.3).„prawo.powszechne”.(ius commune),. to.jest.system.prawny.stworzony.w.średniowiecznej.Europie.na.gruncie. m.in..prawa.rzymskiego,.który.oddziaływał.na.praktykę.i.doktrynę.prawną. licznych.państw.europejskich;.4).„pandektystyka”.(usus modernus pandecta- rum),.traktowana.jako.nowoczesne.prawo.rzymskie..Ten.kierunek.badań. nad.prawem.rzymskim.osiągnął.swe.apogeum.w.XIX‑wiecznej.niemiec‑ kiej.szkole.historycznej,.która.wypracowała,.na.jego.podstawie.i.w.opar‑ ciu.o.założenia.racjonalizmu,.naturalizmu.prawnego.i.liberalizmu,.szereg. konstrukcji.teoretycznych.i.praktycznych.ważnych.dla.dzisiejszej.nauki. prawa.cywilnego;.5).nauka.prawa.rzymskiego,.rozwijana.jako.dyscyplina. naukowa.i.przedmiot.nauczania.w.uniwersytetach.. Riccardo.Orestano.wyróżnia.jeszcze.jedno,.szóste.znaczenie.terminu. „prawo.rzymskie”.rozumiane.jako.„romanizm”.(włoskie.romanesimo)..Au‑ tor.ten.rozumie.tu.prawo.rzymskie.jako.„ideę.nieodpowiadającą.żadnemu. konkretnemu.porządkowi.prawnemu,.która.jest.jedynie.hipostazą.licz‑ nych.i.różnorodnych.dążeń,.które.posługują.się.wprawdzie.pojęciem.pra‑ wa.rzymskiego,.ale.rozumieją.je.na.swój,.na.ogół.raczej.dowolny,.sposób.. Tak.rozumiane.«prawo.rzymskie».służyć.może.do.różnych.celów:.czasem. jest.ideą,.dzięki.której.można.się.wzmocnić.–.wtedy.też.chwali.się.je.głośno. i.wypisuje.na.sztandarach;.czasem.zaś.jest.tylko.synonimem.złego.prawa,. 23 Część I. Prawo rzymskie i jego rola w rozwoju europejskiej kultury prawnej które.trzeba.stanowczo.zwalczać”.(R..Orestano,.Introduzione allo studio del diritto romano,.Bologna.1987,.s..457).. To.ostatnie.znaczenie.pojawia.się.często.we.współczesnych.dysku‑ sjach.nad.prawem.rzymskim.i.jego.rolą.w.edukacji.prawniczej.oraz.jako. pewien.miernik.w.formowaniu.prawa... *** .„(...).żyłem.w.latach,. Gdy.mord.masowy.miał.sankcję.najwyższą,.. Państwa,.w.którym.prawo.rzymskie.przestało.istnieć... To.okropne,.że.ludzie.zaczęli.się.przyzwyczajać,.. Do.faktu,.że.prawo.rzymskie.przestało.istnieć,.. Że.śmierć.z.ręki.kata.jest.rzeczą.pospolitą,.. A.ludzka.rzecz.jest.wymysłem.i.przesądem,.. Wolnomyślicieli.(...)”.. (M..Jastrun,.Wiersze zebrane,.Warszawa.1956,.s..472,.. wiersz.Z.pamiętnika byłego więźnia obozów koncentracyjnych) * „Prawa,.aby.były.dobre,.powinny.być.jasne,.proste,.krótkie..(...).Wolę. prawa.proste.przykre.i.dzikie.niż.sztukę.dowcipną.mieszania.spokojności. ludzkiej.(...)”.. (F..Fénelon,.Rozmowy zmarłych,.rozmowa.Solona.z.Justynianem,.. tłum..polskie.z.1770.r.) * „Ten.zbiór.praw,.dzieło.wielkie,.lecz.źle.wykonane,.można.przy‑ równać.do.ruin.wielkiego.i.niekształtnego.pałacu..Nie.można.nic.innego. z.nim.zrobić.jak.tylko.go.zburzyć..(...).Irneriusz,.Akursjusz,.Bartolus,.Bal‑ dus,.jak.również.i.inni.słynni.ignoranci.zaczęli.zalewać.Italię.opasłymi. tomiskami.swych.prac..Powinniśmy.się.wstydzić,.że.mają.oni.tylu.adep‑ tów.i.że.zapełnili.swymi.dziełami.biblioteki..W.wyniku.tego,.choć.byli‑ śmy.otoczeni.księgami.prawnymi,.w.rzeczywistości.byliśmy.pozbawieni. prawa..Jeżeli.istnieje.przejrzysty.kodeks,.komentarze.są.niepotrzebne.lub. też.stanowią.nadużycie;.jeżeli.zaś.kodeks.jest.niejasny,.to.komentarze. mogą.być.jedynie.lekarstwem.częściowym..Taki.kodeks.należy.przerobić. albo.znieść”.. (A..Verri,.Il Caffé,.t..1,.foglio.XVI.(przedruk),.Milano.1960,.s..131) 24 1. Prawo rzymskie * „(...).Różnice.istniejące.w.opiniach.[prawników].stanowią.dla.sędzie‑ go.zasłonę,.za.pomocą.której.może.on.ukryć.swe.własne.bezprawie..Dla‑ tego.też.nieśmiertelny.Leibniz.doradzał.spalenie.wszystkich.zakurzonych. tomów.tych.zagmatwanych.interpretatorów.(...)”.. (G..Filangieri,.Rifflessioni politiche sull’ultima legge del Sovrano che riguarda la riforma dell’amministrazione della Giustizia,.Napoli.1774) * „Prawo.starorzymskie,.prawnictwem,.terminami.i.zbytecznymi.sub‑ dywizjami,.od.wykrętnych.Grecji.patronów.napełnione,.dostało.się.do. Akademii.Bonońskiej.[Bolońskiej],.która.aż.do.naszych.czasów.wolała. trudnej.terminologii.uczyć,.aniżeli.pracować.nad.wynalezieniem.prostej. sprawiedliwości.i.łatwej.onejże.podaniem”.. (H..Kołłątaj,.Raport z wizytacji Akademii krakowskiej, odbytej w roku 1777) * „Nasz.Wydział.[Prawa].jest.żałosny;.nie.naucza.się.tam.wcale.prawa. francuskiego;.nie.mówi.się.tam.nic.o.prawie.narodów;.nic.o.naszym.kodek‑ sie.cywilnym.i.karnym;.nic.o.naszej.procedurze,.nic.o.naszych.ustawach,. nic.o.naszych.zwyczajach,.nic.o.konstytucji.państwa,.nic.o.uprawnieniach. władców,.nic.o.prawach.poddanych;.nic.o.wolności,.nic.o.własności,.brak. zainteresowania.obowiązkami.i.kontraktami..Czym.więc.zajmują.się.na. studiach.prawniczych?.Zajmują.się.prawem.rzymskim,.prawem,.które.nie. ma.żadnego.związku.z.naszym.prawem”... (D..Diderot,.z.listu.do.Katarzyny.II.–.Oeuvres,.t..3,.Paris.1875,.s..437) * „ADWOKAT.–.człowiek,.który.nie.mając.dostatecznej.fortuny,.aby. zakupić.jeden.z.tych.błyszczących.urzędów,.na.które.zwrócone.są.oczy. świata,.studiował.przez.trzy.lata.prawa.Teodozjusza.i.Justyniana,.aby.po‑ znać.prawo.zwyczajowe.Paryża.i.który.następnie,.po.wpisaniu.na.listę. adwokatów,.ma.prawo.występowania.przed.sądem,.o.ile.ma.dostatecznie. silny.głos”... (Voltaire,.Dictionnaire philosophique,.hasło.Avocat.–.Oeuvres complètes,.. t..17,.Paris.1878,.s..472) 25 Część I. Prawo rzymskie i jego rola w rozwoju europejskiej kultury prawnej * „Lekcja.ta.[scil..historii.wszystkich.praw],.sądzę,.iż.będzie.pożytecz‑ niejsza,.niż.którą.pod.imieniem.prawa.cywilnego.[scil..prawa.rzymskiego]. dawano.i.która.nudziła.młódź.wyliczaniem.praw.tej.Rzplitej,.która.dawno. upadła..(...).Prawo.starorzymskie.z.gruntu.zaniedbane.być.powinno”.. (H..Kołłątaj,.w.rękopisie.Biblioteki.Jagiellońskiej.5171/31). * „Ale.wbrew.tym.wszystkim.niedostatkom.[prawa.rzymskiego].nie. ulega.wątpliwości,.że.to.właśnie.na.prawie.rzymskim.należy.oprzeć.naukę. prawa.i.że.prawnik,.który.by.poznał.tylko.prawa.swego.kraju.i.nie.nauczył. się.prawa.rzymskiego,.pozostałby.na.całe.życie.człowiekiem.powierzchow‑ nym..Wydaje.nam.się.zresztą,.że.ktoś.taki.w.ogóle.nie.byłby.prawoznawcą. (jurisconsulte),.lecz.tylko.miernym.praktykiem.prawa”... (D..Diderot, Encyclopédie,.t..5,.s..141,.. artykuł.Jurisprudence.–.autor.A.G..Boucher.d’Argis) * „Niektórzy.zdają.się.ubolewać,.że.w.poddanym.pod.dyskusję.projek‑ cie.kodeksu.cywilnego.brak.wielkich.koncepcji..Skarżą.się,.że.widać.w.nim. powrót.do.prawa.rzymskiego..(...).Nie.mylimy.się.–.Obywatele.ustawo‑ dawcy.–.zbyt.śmiała.nowość.jest.często.jedynie.olśniewającym.błędem,. którego.połysk.jest.podobny.do.prochu,.uderzającego.to.samo.miejsce,. które.oświetlił..(...).Nowe.teorie.są.jedynie.systemami.stworzonymi.przez. jednostki;.dawne.maksymy.wyrażają.ducha.wieków”.... (J.E.M..Portalis,.wybitny.prawnik.francuski,.. jeden.z.twórców.Kodeksu.Napoleona,.. przemówienie.w:.Corps législatif z dnia.21.listopada.1801.r.). * „Przygotowuje.się.nowe.ustawodawstwo.cywilne..Ludowy.Komisa‑ riat.Sprawiedliwości.«płynie.z.prądem».widzę.to..A.obowiązany.jest.wal‑ czyć.przeciw.prądowi..Nie.przejmować.starego.burżuazyjnego.pojęcia. prawa.cywilnego.(nie.dać.się.nabierać.tępym.i.burżuazyjnym.starym.praw‑ nikom,.którzy.je.przejmują),.lecz.kształtować.nowe..Nie.ulegać.Ludowemu. Komisariatowi.Spraw.Zagranicznych,.który.«z.obowiązku».stoi.na.stanowi‑ sku.«przystosowania.do.Europy»,.lecz.walczyć.z.tym.stanowiskiem,.usta‑ nawiając.nowe.prawo.cywilne,.nowy.stosunek.do.«prywatnych».umów. itp..My.niczego.«prywatnego».nie.uznajemy,.dla.nas.wszystko.co.dotyczy. 26 1. Prawo rzymskie gospodarki.jest.publicznoprawne,.a.nie.prywatne..(...).Stąd.–.rozszerzyć. zakres.ingerencji.państwowej.w.stosunki.«prywatnoprawne»;.rozszerzyć. uprawnienie.państwa.do.uchylania.«prywatnych».umów;.stosować.nie. corpus juris romani.do.«cywilnych.stosunków.prywatnych»,.lecz.naszą.re‑ wolucyjną.świadomość.prawną.(...)”.... (W.I..Lenin,.Dzieła,.t..45,.Warszawa.1975,.s..430... Jest.to.cytat.z.listu.do.D.I..Kurskiego..Na.początku.listu.znajduje. się.adnotacja:.„Ze.specjalną.prośbą:.nie.powielać,.okazywać.. tylko.za.podpisem,.nie.rozpaplać,.nie.wygadać.przed.wrogami”.). * „Życie.społeczne.wymaga,.aby.studium.prawnicze.miało.charakter. praktyczno‑zawodowy,.celem.jego.jest.przygotowanie.prawników‑prak‑ tyków,.zdolnych.do.wykonywania.pracy.zawodowej..(...).Zasadniczym. zadaniem.Wydziałów.Prawa.jest.wszechstronne.zaznajomienie.słuchaczy. z.polskim.prawem.pozytywnym,.tzn..takie.zaznajomienie,.które.by.zapo‑ znało.ich.z.treścią.przepisów.prawnych.i.potrzebami.społecznymi,.którym. służą..(...).Inicjatorzy.projektu.mają.poważne.racje,.by.dążyć.do.deromani‑ zacji.studiów.prawniczych..Chcą.właśnie.podnieść.polską.kulturę.prawną,. usuwając.z.niej.werbalizm.i.myślenie.magiczne..(...).Wydawało.im.się,.że. swoiste.wartości.narodowe.polskie.tworzyli.swemi.czynami.artyści,.uczeni,. że.je.umacniały.bezimienne.rzesze.tych,.którzy.przez.wieki.orali.ziemię. polską..Aż.tu.nagle.okazało.się,.że.to.zręby.polskiej.kultury.kładł.Justynian.. Że.też.ten.biedny.naród.polski.wszystko.zawdzięczać.musi.«obcym.agen‑ turom».na.całej.przestrzeni.swych.dziejów”... (C..Znamierowski.(w:).O naprawie studiów prawniczych,.. Warszawa.1938,.s..24,.104–105) * „Ministerstwo.Sprawiedliwości.uważa.dotychczasowy.system.do‑ gmatycznego.wykładu.prawa.rzymskiego.za.wysoce.szkodliwy,.bowiem. zaraża.on.psychikę.młodego.prawnika.formułami.myślenia.magicznego. z.równoczesnym.zatraceniem.zrozumienia.prawa.jako.jednej.z.nauk.spo‑ łecznych..Zjawisko.to.można.stale.obserwować.wśród.prawników‑prakty‑ ków.wychowanych.w.dotychczasowej.szkole.rozumowania.prawniczego,. opartego.na.prawie.rzymskim”.... (z.uzasadnienia.Projektu programu studiów prawniczych Ministerstwa Sprawiedliwości.z.1946.r.,.. Archiwum.Akt.Nowych,.Ministerstwo.Oświaty,.D.IV–169/21). 27 Część I. Prawo rzymskie i jego rola w rozwoju europejskiej kultury prawnej * „Rzymskie.prawo.prywatne.powinno. być.przedmiotem. wykładu. głównie.dlatego,.że.stało.na.bardzo.wysokim.poziomie.i.jest.prawem.naj‑ lepiej.opracowanym.(dzięki.współpracy.wielu.narodów.w.ciągu.setek.lat).. Dla.prawnika.współczesnego.stanowi.ono.idealne.tertium comparationis oraz.skarbnicę.wiedzy.o.ewolucji.pojęć.i.instytucji.prawnych”... (J..Wasilkowski,.Reforma studiów prawnych,.. Życie.i.Myśl.1949,.nr.6–7,.s..329–330) * „Nie.widzę.natomiast.żadnego.racjonalnego.uzasadnienia.dla.osob‑ nego.kursu.wykładu.rzymskiego.prawa.prywatnego..Jeżeli,.jak.się.czasami. słyszy,.ma.ten.wykład.być.wprowadzeniem.do.nauki.prawa.cywilnego,.to. przecież,.o.ile.takie.wprowadzenie.jest.w.ogóle.potrzebne,.lepszym.wpro‑ wadzeniem.byłoby.studium.dawnego.prawa.prywatnego.polskiego.czy. nawet.kodeksu.cywilnego.Napoleona..Rzecz.jasna,.że.nie.jestem.przeciw‑ ko.zapoznawaniu.studentów.w.jakimś.stopniu.z.rzymskim.prawem.pry‑ watnym..Powinno.to.nastąpić.w.ramach.programu.historii.powszechnej. państwa.i.prawa”... (A..Łopatka,.wypowiedź.w.ankiecie,.CPH.22,.1970,.z..1,.s..200) 28 2. Pojęcie prawa2 Prawnicy.rzymscy.nie.pozostawili.wprawdzie.wyczerpującej.definicji. prawa,.jednakże.w.źródłach.zachował.się.szereg.określeń,.z.których.można. wyrobić.sobie.pogląd,.jak.rozumieli.oni.takie.terminy.jak.prawo.(ius,.fas),. sprawiedliwość.(iustitia).czy.słuszność.(aequitas).... Na.sposobie.ujmowania.tych.pojęć.przez.jurystów.rzymskich.zawa‑ żyły.w.znacznym.stopniu.poglądy.oraz.dyskusje.filozoficzne,.jakie.toczono. w.Rzymie.pod.wpływem.kultury.greckiej,.przenikającej.tam.w.ostatnich. wiekach.republiki..Szczególną.rolę.odegrała.tu.przede.wszystkim.filozofia. stoicka,.nie.tylko.chętnie.przyjmowana,.ale.także.rozwijana.przez.Rzy‑ mian..Wystarczy.choćby.wspomnieć.tak.znakomitych.rzymskich.przedsta‑ wicieli.tego.nurtu.jak.Seneka,.Epiktet.czy.cesarz.Marek.Aureliusz..Poglądy. stoików.studiował.ponoć.wnikliwie.jurysta.Julian,.nieobce.też.były.już. Cyceronowi..Ich.wpływ.na.rzymską.kulturę.prawną.trudno.byłoby.chyba. zakwestionować... Jak.się.wydaje,.to.właśnie.dzięki.inspiracji.poglądami.stoików,.w.krę‑ gu.rozważań.prawników.rzymskich.pojawiła.się.idea.prawa.naturalnego,. rozumianego.jednak.w.sposób.bardzo.odmienny.od.współczesnego..Prawo. naturalne.(ius naturale).w.tym.ujęciu.bliższe.było.bowiem.sferze.fizycznych. prawideł.rządzących.przyrodą,.aniżeli.moralności.sensu stricto..Znajduje. to.swoje.odbicie.w.licznych.sformułowaniach.jurystów.rzymskich,.najbar‑ dziej.chyba.dobitnie.w.tekście.Ulpiana,.przekazanym.w.Digestach.1,1,1,3.. Tak.rozumiane.prawo.natury.winno.być.przez.ludzi.respektowane. i.uwzględniane.w.ich.działaniach,.zatem.i.prawo.pozytywne.nie.powinno. ignorować.owego.naturalnego.porządku,.czy.też.natury.rzeczy..Wyrazem. takiej.postawy.–.szacunku.dla.naturalnego.porządku,.a.także.dla.własnego. biegu.rzeczy,.nad.którym.człowiek.nie.ma.władzy.–.jest.postulat.Sene‑ 2. Palestra.1991,.z..3–4,.s..47–48. 29 Część I. Prawo rzymskie i jego rola w rozwoju europejskiej kultury prawnej ki.działania.„z.zastrzeżeniem”.(cum exceptione),.to.jest.z.uwzględnieniem. przyczyn,.które.w.pewnych.okolicznościach.mogą.przeszkodzić.działa‑ jącemu.w.osiągnięciu.zamierzonego.celu..Na.gruncie.prawa.przejawem. stosowania.takiego.„zastrzeżenia”.może.być.np..uwolnienie.strony.umo‑ wy.od.ponoszenia.odpowiedzialności.za.skutki.siły.wyższej.(vis maior).. Ów.szczególny.respekt.dla.natury.rzeczy.wyrażają.również.ogólniejsze. zasady.prawne... Jednakże.natura.rzeczy,.choć.może.przemawiać.za.przyjęciem.jakiegoś. rozwiązania,.nie.determinuje.prawa.w.sposób.bezwzględny..I.tak.prawo. ustanawiane.przez.ludzi.może.wprowadzać.pewne.rozwiązania.sprzeczne. z.prawem.naturalnym,.np..ius gentium wprowadza.instytucję.niewoli,.pod‑ czas.gdy.w.świetle.prawa.naturalnego.wszyscy.ludzie.są.wolni.... Z.drugiej.strony,.na.gruncie.poglądów.stoickich,.samo.stosowanie.się. do.prawideł.przyrody.traktowane.było.jako.jedna.z.podstawowych.cnót. człowieka.uczciwego..W.tym.właśnie.punkcie.koncepcja.prawa.naturalne‑ go.nabiera.charakteru.etycznego..Chodzi.tu.bowiem.nie.tylko.o.akceptację. poszczególnych.praw.przyrodniczych,.ale.o.naśladowanie.ładu.i.harmonii,. które.rządzą.w.naturze,.to.jest:.działanie.dla.dobra.całości,.jaką.stanowi. wspólnota.ludzka,.a.także.cały.wszechświat,.zachowywanie.rozwagi.i.umia‑ ru.we.własnych.czynach,.unikanie.pogoni.za.pozornymi.i.ulotnymi.dobra‑ mi..W.tym.też.kontekście.należy.ujmować.takie.pojęcia,.jak.sprawiedliwość. i.równość,.u.których.podłoża.leży.raczej.zasada.zachowania.umiaru.i.roz‑ ważnego,.harmonijnego.działania.niż.troski.o.czyjeś.partykularne.dobro.. Stoickie.idee.prawa,.rozumianego.jako.norma.naturalna,.wieczna,. boska,. niezmienna,. rządząca. w. słuszny. sposób. życiem. świata,. mająca. zastosowanie.do.wszystkich.ludzi,.popularyzował.także.Cycero..Norma. prawa.naturalnego.winna,.jego.zdaniem,.znaleźć.swe.odbicie.w.prawie. pozytywnym,.stanowi.ona.bowiem.podstawę.wszystkich.państw.i.spo‑ łeczeństw..Państwo,.wedle.Cycerona,.to.społeczność.obywateli.rządząca. się.prawem... Podstawowym. kryterium. wartości. prawa. pozytywnego. powinna. być,.zdaniem.Cycerona,.jego.zgodność.z.ogólnymi.zasadami.moralnymi,. wywodzącymi.się.z.rozróżnienia.pojęcia.dobra.i.zła..Jest.zatem.jedno.pra‑ wo,.którym.związana.jest.społeczność,.tworząca.swe.własne.ustawy.(tzn.. prawo.pozytywne)..Ustawy,.które.by.pomijały.tę.podstawową.zasadę,. nie.mogą.być.traktowane.jako.słuszne.i.nie.mają.mocy.prawnej..Zgod‑ ność.prawa.pozytywnego.z.prawem.naturalnym.powinna.być.obiektyw‑ ną.przesłanką.ważności.i.obowiązywania.normy.prawnej..O.tej.zasadzie. 30 2. Pojęcie prawa nie.powinni.zapominać.tak.rządzący,.jak.i.rządzeni..Złe.prawo.stworzone. przez.tyrana.nie.mogłoby.mieć.mocy.obowiązującej.nawet.wtedy,.gdyby. było.akceptowane.przez.wszystkich.obywateli. Cycero.podawał.również.określenie.sprawiedliwości.(iustitia),.rozu‑ mianej.jako.rozdzielanie.każdemu.tego,.co.mu.się.należy..Takie.rozumienie. sprawiedliwości.jest.określane.mianem.„sprawiedliwości.dystrybutywnej”. Rzymianie.definiując.pojęcie.prawa.często.odwoływali.się.do.idei. sprawiedliwości..Takie.nawiązanie.znajduje.się.m.in..w.tekście.Ulpiana.za‑ mieszczonym.w.pierwszym.fragmencie.Digestów.justyniańskich..We.frag‑ mencie.tym.Ulpian.–.pragnąc.podać.źródłosłów.terminu.„prawo”.–.pisał,. że.termin.prawo.(ius).wywodzi.się.od.sprawiedliwości.(iustitia)..Ulpian. cytuje.też.słynną.paremię.pochodzącą.od.Celsusa,.uznaną.powszechnie.za. rzymską.definicję.prawa,.określającą.prawo.jako.sztukę.stosowania.tego,. co.dobre.i.słuszne..W.innym.fragmencie.Digestów.justyniańskich.Ulpian. definiuje.sprawiedliwość.jako.określoną.i.stałą.wolę.rozdzielenia.każdemu. tego,.co.mu.się.należy..Nadrzędnymi.zasadami.prawa,.według.Ulpiana,.są:. żyć.szlachetnie,.innym.nie.szkodzić,.dać.każdemu,.co.mu.się.należy..Nauka. prawa.jest.według.niego.znajomością.spraw.boskich.i.ludzkich,.wiedzą. o.tym,.co.słuszne.i.niesłuszne..W.tym.ogólnym.ujęciu.ideologicznym.łączą. się.normy.prawne.z.normami.moralnymi. Współczesnemu. terminowi. „prawo”. odpowiadało. w. terminolo‑ gii.rzymskiej.słowo.ius,.które.oznaczało.sferę.działania.ludzi.dozwoloną. i.chronioną.przez.państwo..Termin.ius.występował.często.(szczególnie. w.tekstach.dawniejszych).w.połączeniu.ze.słowem.fas.oznaczającym.sferę. działania.człowieka.dozwoloną.i.chronioną.przez.religię. Wykroczenie.poza.sferę.chronioną.przez.ius.stanowiło.bezprawie. (iniuria).i.uprawniało.poszkodowanego.do.reakcji.w.postaci.użycia.do‑ zwolonej.pomocy.własnej.bądź.odwołania.się.do.odpowiedniej.sankcji. państwowej..Wykroczenie.poza.sferę.fas.nazywało.się.nefas.i.ściągało.na. sprawcę.sankcje.z.zakresu.prawa.sakralnego. W.okresie.rzymskiej.republiki.prawo.stanowione.–.lex –.powstawało. w.wyniku.działalności.legislacyjnej.zgromadzeń.całego.ludu.rzymskiego,. a.po.lex Hortensia.z.roku.287.p.n.e..– głównie.na.zgromadzeniach.plebsu.. W.okresie.cesarstwa.moc.ustawy.(legis vicem).uzyskały.uchwały.senatu,. a.następnie.konstytucje.cesarskie..Do.rozwoju.prawa.prywatnego,.rozu‑ mianego.jako.ius lub.ius civile,.niezbędna.była.działalność.biegłego.w.pra‑ wie.jurysty..Jego.rolą.było.tłumaczenie.i.ulepszanie.prawa.stanowionego. lub.zwyczajowego..Źródła.rzymskie.wspominają.o.podwójnym.znaczeniu. 31 Część I. Prawo rzymskie i jego rola w rozwoju europejskiej kultury prawnej słowa.ius:.jedno.z.nich.to.„sos”.lub.„zupa”.–.gotowana.przez.sprawnego. kucharza;.drugie.to.„prawo”.–.powstające.przez.interpretację.ustawy.lub. zwyczaju,.dokonywaną.przez.znawcę.sztuki.prawniczej.–.jurystę. Termin. ius. występował. również. w. znaczeniu. dzisiejszego. prawa. podmiotowego.–.uprawnienia.przysługującego.jednostce,.wynikającego. z.norm.prawa.przedmiotowego..W.tym.znaczeniu.termin.ius.występuje. w.takich.zwrotach,.jak.np.:.ius successionis.(prawo.następstwa);.nemo plus iuris ad alium transferre potest quam ipse haberet.(„nikt.nie.może.przenieść.na. innego.więcej.praw.niż.ma.sam”);.qui iure suo utitur neminem laedit.(„kto. korzysta.ze.swojego.prawa.nikogo.nie.krzywdzi”). *** Lex est ratio summa, insita in natura, quae iubet, ea quae facienda sunt, pro- hibetque contraria.–.„Prawo.to.włączona.w.naturalny.porządek.najwyższa. mądrość,.która.nakazuje,.co.należy.czynić.i.zabrania.działań.sprzecznych. z.owymi.wskazaniami”. (Cicero,.De legibus.1,18,.tłum..I..Żółtowska,.Kęty.1999). * Quae re a iure gentium originem sumpsit, utpote cum iure naturali omnes liberi nascerentur (...).–.„Która.to.rzecz.[niewola].bierze.swój.początek.z.prawa.naro‑ dów,.jako.że.zgodnie.z.prawem.naturalnym.wszyscy.rodzą.się.wolni.(...)”.. (Ulpianus,.D.1,1,4) * Est quidem vera lex recta ratio naturae congruens, diffusa in omnes, con- stans, sempiterna, quae vocet ad officium iubendo, vetando a fraude deterreat; quae tamen neque probos frustra iubet aut vetat nec improbos iubendo aut vetando mo- vet. Huic legi nec obrogari fas est neque derogari ex hac aliquid licet neque tota abrogari potest, nec vero aut per senatum aut per populum solvi hac lege possumus, neque est quaerendus explanator aut interpres eius alius, nec erit alia lex Romae, alia Athenis, alia nunc, alia posthac, sed et omnes gentes et omni tempore una lex et sempiterna et immutabilis continebit, unusque erit communis quasi magister et imperator omnium deus, ille legis huius inventor, disceptator, lator; cui qui non parebit, ipse se fugiet ac naturam hominis aspernatus hoc ipso luet maximas poenas, etiamsi cetera supplicia, quae putantur, effugerit. –.„Rzeczywiste.prawo.to.zatem. prawdziwa.roztropność.zgodna.z.naturą,.odwieczna.i.obecna.w.każdym. człowieku,.która.jest.władczym.głosem.obowiązku.i.stanowczym.ostrze‑ 32 2. Pojęcie prawa żeniem.przed.zbrodnią..Nie.na.darmo.wydaje.polecenia.i.stawia.zakazy. szlachetnym,.ale.podli.nic.sobie.z.tego.nie.robią..Wspomnianego.prawa.nie. godzi.się.zmienić,.zastąpić.jego.postanowień.innymi.lub.całkiem.znieść;.se‑ nat.ani.ogół.obywateli.nie.zwolnią.nas.z.jego.przestrzegania..Pozbawione. sensu.byłoby.szukanie.komentatora.lub.znawcy,.by.ustalił.odpowiednią. wykładnię;.w.Rzymie.i.Atenach,.teraz.i.w.przyszłości.to.prawo.niczym.się. nie.różni;.w.każdym.miejscu.po.wsze.czasy.pozostanie.bez.zmian,.wieczne. i.jedno.dla.wszystkich,.niczym.bóg,.król.i.pan.wszechrzeczy,.który.to.pra‑ wo.stworzył,.obmyślił.i.zatwierdził..Kto.nie.przestrzega.jego.postanowień,. samego.siebie.utraci.i.odrzuciwszy.własne.człowieczeństwo.będzie.przez. to.cierpiał,.choćby.uniknął.męki.uważanej.powszechnie.za.karę”. (Cicero,.De re publica.3,33,.tłum..I..Żółtowska,.1999) * Publicum ius est quod ad statum rei Romanae spectat, privatum quod ad sin- gulorum utilitatem: sunt enim quaedam publice utilia, quaedam privata. –.„Prawem. publicznym.jest.to.[prawo],.które.odnosi.się.do.ustroju.państwa.rzymskiego,. prywatnym.to,.które.dotyczy.interesu.jednostek:.niektóre.[normy].są.bo‑ wiem.[stanowione].w.interesie.ogółu,.inne.zaś.w.interesie.prywatnym”. (Ulpianus,.D.1,1,1,2) * Quare cum lex sit civilis societatis vinculum, ius autem legis aequale, quo iure societas civium teneri potest, cum par non sit condicio civium? Si enim pecu- nias aequari non placet, si ingenia omnium paria esse non possunt, iura certe paria debent esse eorum inter se, qui sunt cives in eadem re publica. Quid est enim civi- tas nisi iuris societas?.–.„Jeżeli.zatem.prawo.jest.najważniejszym.spoiwem. obywatelskiej.wspólnoty.i.obowiązuje.wszystkich.jednakowo,.jaka.ustawa. pozwoli.utrzymać.więzi.społeczne,.gdy.uprawnienia.obywateli.nie.są.rów‑ ne?.Skoro.nie.życzymy.sobie.równego.podziału.dóbr.materialnych,.skoro. rozmaite.bywają.zdolności,.to.przynajmniej.niech.wszyscy.obywatele.da‑ nego.państwa.mają.równe.prawa..Czymże.bowiem.jest.społeczeństwo,. jeśli.nie.wspólnotą.jednoczoną.prawem”. (Cicero,.De re publica 1,49,.tłum..I..Żółtowska,.1999) * (...) Est enim unum ius quo devincta est hominum societas et quod lex consti- tuit una, quae lex est recta ratio imperandi atque prohibendi. Quam qui ignorat, is est iniustus, sive est illa scripta uspiam sive nusquam. –.„(...).Jedna.jest.bowiem. 33 Część I. Prawo rzymskie i jego rola w rozwoju europejskiej kultury prawnej praworządność,.która.łączy.ludzką.wspólnotę.i.wywodzi.się.z.prawa.na‑ turalnego,.czyli.poczucia.sprawiedliwości.objawionego.w.nakazach.i.za‑ kazach..Mniejsza.z.tym,.czy.kiedykolwiek.zostały.spisane.czy.nie;.kto.nie. zna.prawa.naturalnego,.jest.niesprawiedliwy”. (Cicero,.De legibus.1,42,.tłum..I..Żółtowska,.1999) * Omnes populi, qui legibus et moribus reguntur, partim suo proprio, partim communi omnium hominum iure utuntur: nam quod quis populus ipse sibi ius constituit, id ipsius proprium est vocaturque ius civile, quasi ius proprium ci- vitatis; quod vero naturalis ratio inter omnes homines constituit, id apud omnes populos peraeque custoditur vocaturque ius gentium, quasi quo iure omnes gentes utuntur. Populus itaque Romanus partim suo proprio, partim communi omnium hominum iure utitur..–.„Wszystkie.ludy,.które.rządzą.się.ustawami.i.zwy‑ czajami,.posługują.się.częściowo.swoim.własnym.[prawem],.a.częściowo. prawem.wspólnym.wszystkim.ludziom..Bo.to.prawo,.które.lud.każdy. ustanowił.sam.dla.siebie,.jest.właściwe.tylko.jemu.i.nazywa.się.prawem. obywatelskim.(ius civile),.jako.własne.prawo.społeczności.obywatelskiej,.to. natomiast,.które.przyrodzony.rozsądek.ustanowił.pomiędzy.wszystkimi. ludźmi,.jest.jednakowo.przestrzegane.u.wszystkich.ludów.i.nazywa.się. prawem.narodów.(ius gentium),.jako.prawo,.którym.posługują.się.wszyst‑ kie.narody..Lud.rzymski.przeto.posługuje.się.częściowo.własnym,.swoim. [prawem],.częściowo.prawem.wspólnym.wszystkim.ludziom”. (Gaius,.Institutiones,.1,1,.tłum..C..Kunderewicz) * Ius naturale est, quod natura omnia animalia docuit: nam ius istud non hu- mani generis proprium, sed omnium animalium, quae in terra, quae in mari na- scuntur, avium quoque commune est..–.„Prawem.naturalnym.jest.to,.którego. sama.natura.nauczyła.wszelkie.stworzenia:.to.bowiem.prawo.nie.jest.jedynie. właściwe.rodzajowi.ludzkiemu,.lecz.wspólne.jest.wszystkim.stworzeniom,. które.rodzą.się.na.ziemi.i.morzu,.a.także.ptakom”. (Ulpianus,.D.1,1,1,3) * Praeterea id, quod in solo nostro ab aliquo aedificatum est, quamvis ille suo nomine aedificaverit, iure naturali nostrum fit, quia superficies solo cedit. –.„Da‑ lej,.to,.co.zostało.wybudowane.przez.kogoś.na.naszym.gruncie,.chociaż. tamten.budował.[to].własnym.nakładem,.staje.się.nasze.na.podstawie.pra‑ 34 2. Pojęcie prawa wa.naturalnego,.co.jest.bowiem.na.powierzchni.[gruntu].idzie.w.ślad.za. gruntem”. (Gaius,.Institutiones 2,.73,.tłum..C..Kunderewicz) * Iuri operam daturum prius nosse oportet, unde nomen iuris descendat. Est autem a iustitia appellatum: nam ut eleganter Celsus definit, ius est ars boni et aequi..–.„Chcący.poświęcić.się.prawu,.powinien.najpierw.poznać.skąd.po‑ chodzi.jego.nazwa..Zostało.ono.bowiem.nazwane.tak.od.sprawiedliwości. (iustitia):.jak.bowiem.elegancko.ujął.to.Celsus,.prawo.jest.umiejętnością. [stosowania].tego.co.dobre.i.słuszne”. (Ulpianus,.D.1,1,1.pr.) * Iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuendi..Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non laedere, suum cuique tribuere. Iuris prudentia est divinarum atque humanarum rerum notitia, iusti atque iniusti scientia.. –.„Sprawiedliwość.jest.trwałą.i.niezmienną.wolą.rozdzielania.każdemu.tego,. co.mu.się.należy..Zasady.prawa.są.następujące:.żyć.uczciwie,.nie.szkodzić. drugiemu,.dać.każdemu.co.mu.się.należy..Nauka.prawa.jest.znajomością. spraw.boskich.i.ludzkich,.wiedzą.o.tym,.co.słuszne.i.niesłuszne”.. (Ulpianus,.D.1,1,10.pr.–2) * (...).constare non potest ius, nisi sit aliquis iuris peritus, per quem possit cot- tidie in melius produci –.„(...).prawo.(ius).nie.może.funkcjonować.bez.udziału. doświadczonego.jurysty,.dzięki.któremu.może.ono.stale.rozwijać.się.ku. lepszemu”. (Pomponius,.D.1,2,2,38) * Ius coquinae magistri a iure nuncupaverunt, quia [ea] est lex condimenti eius –.„Kuchmistrze.nazwali.ius [rosół].od.słowa.ius [prawo],.ponieważ.ustawa. jest.[prawu].przyprawą”. (Isidorus.Hispalensis,.Etym. 20,2,32) Ius civile vigilantibus scriptum est.–.„Prawo.cywilne.zostało.napisane. (ustanowione).dla.ludzi.starannych”.. * (Cervidius.Scaevola,.D.42,8,24). 35 Część I. Prawo rzymskie i jego rola w rozwoju europejskiej kultury prawnej Dura lex sed lex.–.„Twarde.prawo,.ale.prawo”.. * (paremia.prawna.oparta.na.wypowiedzi.Ulpiana,.D.40,9,12). Summum ius summa iniuria.–.„Najwyższe.prawo.[bywa].najwyższym. bezprawiem”. (Cicero,.De officiis.I,10) * Iam vero illud stultissimum, existimare omnia iusta esse quae sita sint in po- pulorum institutis aut legibus. Etiamne si quae leges sint tyrannorum? Si triginta illi Athenis leges inponere voluissent, et si omnes Athenienses delectarentur tyrannicis legibus, num idcirco eae leges iustae haberentur? –.„Za.dowód.wyjątkowej.głupoty. należy.uznać.przekonanie,.że.wszelkie.postanowienia.i.uchwały.rozmaitych. społeczności.powinny.być.uznane.za.sprawiedliwe..Czy.należy.przyjąć.nawet. zarządzenia.tyranów?.Gdyby.trzydziestu.tyranów.chciało.nadać.Atenom.pra‑ wa,.lub.gdyby.wszystkim.Ateńczykom.spodobały.się.postanowienia.jedyno‑ władców,.czy.z.tego.powodu.ich.akty.prawne.stałyby.się.sprawiedliwe?” (Cicero,.De legibus 1,42,.tłum..I..Żółtowska,.1999) * * „Dlatego.też.tam,.gdzie.nie.ma.prawdziwej.sprawiedliwości,.tam.nie. może.być.również.prawa”. (Św..Augustyn,.O państwie bożym.19,21,.przeł..W..Kornatowski,.. t..2,.Warszawa.1977) * Remotis Licini tyranni constitutionibus et legibus omnes sciant veteris iuris et statutorum nostrorum observari debere sanctionem. –.„Każdy.powinien.wie‑ dzieć,.że.konstytucje.i.prawa.ustanowione.przez.tyrana.Licyniusza.zostały. zniesione.i.że.należy.przestrzegać.dawnych.praw.i.naszych.statutów”. (Konstytucja.cesarza.Konstantyna.z.324.r.,.C.Th..15,14,1) 36 3. Ius et lex w rzymskiej tradycji prawnej3 Tytuł.czasopisma.„Ius.et.Lex”,.świadczący.o.tym,.że.jego.twórcy.czują. potrzebę.oparcia.studiów.nad.prawem.współczesnym.na.tradycji.romani‑ stycznej,.zachęca.do.zajęcia.się.znaczeniem.tych.dwóch.terminów.w.histo‑ rii.prawa.rzymskiego.. W.okresie.rzymskiej.republiki.terminem.ius.(lub.iura).oznaczano.cały. zespół.norm.składający.się.na.obowiązujący.porządek.prawny4..Termin.lex. oznaczał.natomiast.początkowo.tę.część.porządku.prawnego,.w.której.wy‑ rażał.się.element.pewności.prawa..Lex.powstawała.w.wyniku.działalności. legislacyjnej.zgromadzeń.ludowych.całego.populus romanus..Od.uchwa‑ lenia.w.roku.287.p.n.e..ustawy.Hortensjusza.(lex Hortensia)5.miano.leges uzyskały.również.uchwały.podejmowane.przez.zgromadzenia.plebejskie. (concilia plebis),.których.działalność.ustawodawcza.nabrała.podstawowego. znaczenia.w.dziedzinie.prawa.stanowionego6. W.okresie.wczesnego.pryncypatu.zmienił.się.sposób.tworzenia.leges.. Zanikała.działalność.zgromadzeń.ludowych.i.plebejskich.jako.organów. tworzących.prawo..Nabierały.natomiast.znaczenia.uchwały.senatu.(senatus consulta)7..W.okresie.tym,.gdy.koncepcje.ustrojowe.pryncepsów.nawiązy‑ wały.do.tradycji.republikańskich,.senat.(politycznie.w.pełni.zależny.od. cesarza).był.wygodniejszym.forum,.niż.dawne.zgromadzenia.ludowe,.dla. 3. Ius.et.Lex.2002,.nr.1,.s..51–61. 4. Autor.celowo.nie.chce.wdawać.się.w.niezmiernie.sporne.zagadnienie.znaczenia.terminów. ius i.fas w.najdawniejszym.okresie.dziejów.prawa.rzymskiego..Zob..R..Orestano,.Dal ius al fas. Rap- porto fra diritto divino e umano in Roma dall’età primitiva all’età classica,.BIDR.1940,.nr.46,.s..246.i.n. 5. D.1,2,8.(Pomponius,.lib. sing. Enchiridion):.(...) Ita factum est, ut inter plebiscita et legem species constituendi interest, potestas autem eadem esset..(„Postanowiono,.że.uchwały.zgromadzeń.(plebiscita). i.ustawy.będą.się.różnić.sposobem.ustanawiania,.ich.moc.zaś.ta.sama.pozostanie”). 6. Por..P..De.Francisci,.Sintesi.storica del diritto romano,.3.ed.,.Roma.1965,.s..206.i.n. 7. Gai.1,4:.Senatus consultum est, quod senatus iubet atque constituit. Idque legis vicem obtinet, quamvis de ea re fuerit quaesitum. („Uchwałą.senatu.jest.to,.co.senat.nakazuje.i.postanawia..A.zacho‑ wuje.ona.moc.ustawy,.c
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Europa i prawo rzymskie. Szkice z historii europejskiej kultury prawnej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: